initial commit of ebook 33849HEADmain

1 files changed, 17587 insertions, 0 deletions

diff --git a/33849-8.txt b/33849-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..1463469
--- /dev/null
+++ b/33849-8.txt
@@ -0,0 +1,17587 @@
+The Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Confessiones
+
+Author: Saint Augustine
+
+Editor: M. Dubois
+        Edward Bouverie Pusey
+
+Release Date: October 10, 2010 [EBook #33849]
+[Last Updated: October 13, 2013]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+
+
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+
+
+
+S. AURELII
+
+AUGUSTINI
+
+CONFESSIONES
+
+POST EDITIONEM PARISIENSEM NOVISSIMAM
+
+AD FIDEM
+
+CODICUM OXONIENSIUM RECOGNITÆ,
+
+ET POST EDITIONEM M. DUBOIS
+
+EX IPSO AUGUSTINO ILLUSTRATÆ.
+
+       *       *       *       *       *
+
+OXONII,
+
+J. H. PARKER;
+
+J. G. ET F. RIVINGTON, LONDINI.
+
+MDCCCXXXVIII.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{vii}
+
+MONITUM.
+
+Quum Patrum studium omni fere tempore in Ecclesia Anglicana floruerit,
+mirum sane accidit, non nisi unum S. Augustini opusculum[1], quod sciam,
+idque historici tantum argumenti, typis apud nos unquam mandatum fuisse.
+Auspicatius ergo a nullo alio exordium sumpturam fore Bibliothecam hanc
+Patrum duximus, quam ab ipso Augustino, neque opera ejus selecta quam ab
+ipsius Confessionibus, tum quia indolem Sancti Patris, ingenium, vitam,
+mores optime declarent, tum vero quia iis, qui pietati gnaviter studuerunt,
+nunquam non (si modo licuerit) in manibus versatæ sint. Operi tam insigni,
+et sæculorum plus quam tredecim quæ id in succum et sanguinem pietatis suæ
+converterunt, suffragiis, amore, studio, comprobato, non est quod
+immoremur; id ergo paucis tantum exponemus, quod in hac editione præstare
+voluerimus.
+
+Et nos quidem editione Benedictina contenti fuissemus, quam certe, (si in
+hâc vel illa Patrum editione minus diligenter egerint Monachi quidam
+ordinis illius impigerrimi, deque Patribus optime meriti,) solito labore et
+patientia, summaque cura et fidelitate concinnarunt, præsertim cum
+recentius adhuc summa cum diligentia denuo recensita sit et emendata; eorum
+tamen scrupulis occurrere voluimus, quibus suspectum est quicquid Ecclesiæ
+Romanæ elaboraverint asseclæ, quosque a Patrum studio absterret
+corruptelarum nescio quarundam suspicio. Quo ergo huic timori mederemur,
+codices Manuscriptos, quotquot Bibliothecæ nostræ habent, contulimus; et
+textum Benedictinum pro fundamento quidem ponentes, varias etiam lectiones,
+quas notarunt {viii} Benedictini, sedulo pensitantes, codicum Oxoniensium
+quoque, in nova hac editione paranda, opem adhibuimus. Et quatuor quidem ex
+iis jamdudum in gratiam editorum Benedictinorum, hic illic collati erant;
+quod tamen, etsi non infide, negligentius tamen certe factum est. Quos cum
+accuratius contulissemus, e duobus eos fontibus profluxisse apparuit; et
+eorum quidem, quos literis ABCD insignivimus[2], tantam esse inter se
+affinitatem, ut ex uno Ms. eos exscriptos esse suborta sit suspicio; alias
+tamen, (etsi rarius in lectionibus majoris momenti,) adeo in diversa
+ierunt, ut ad unam potius, quam dicunt, "familiam" pertinere visi sint,
+quam ab uno exemplare desumpti. Codex autem reliquus E, ad aliam omnino
+familiam pertinet; adeo ut mirum sit eum qui codices BCDE olim contulerit,
+"codd. Anglicanis" toties hanc vel illam lectionem tribuerit, cum cod. E ut
+plurimum a cæteris diversam sistat. Indoles autem horum Mss. clarius nobis
+innotuit, inspectis Varr. Lectt., quas editor recentior Benedictinus D.
+Martin, suæ Confessionum editioni (Parisiis 1741) subjecit, quippe qui
+Mss., quos adhibuerit, nominatim fere ubique adducat. Postquam ergo horum
+lectiones sedulo notaveramus, codd. ABCD maxime cum antiquissimo illo
+codice Germ. 1. (sæculi, sicut ille autumat, octavi, adeoque vix
+quadringentos post editas Confessiones annos descripto) congruere
+reperimus; E vero potius cum Bertinensi. Hi autem in libb. x. et xi
+universis, quater tantum, (quoad saltem lectiones utriusque notavit D.
+Martin,) inter se concordant; cæteris Mss. præcipuis, Gislen. Camer. Aquic.
+Torn. 1., cum utroque ut plurimum congruentibus, quoties a lectione vulgata
+discedant; ita tamen ut Germ. 2. plerumque cum Germ. 1. congruat, uterque
+vero, ut et Bertin., lectiones plures sibi proprias habeat. "Familias"
+ergo, quas vocant, duas admodum diversas exhibent. Codd. autem Oxon. ita
+cum utroque congruunt, ut in aliis rursus discedant, unde liquet eos e
+codicibus antiquis, his affinibus, potius quam ex ipsis fuisse derivatos;
+{ix} sæpissime vero eas lectiones habent, quas Benedictini, tanto
+supellectile muniti, in "codd. antiquissimis" vel "optimis" exstare testati
+sunt.
+
+Cum Codd. ergo ABC, quos per benevolentiam Præfectorum et Sociorum Colleg.
+Mertonensis et Ænei Nasi, mihi domi habere licuit, amicorum juniorum ope
+adhibita, textum Confessionum a capite ad calcem contuli; codd. vero DE,
+quos non nisi in Bibliotheca Bodleiana conferre licuit, postquam eorum
+indolem satis exploraverim, iis tantum in locis, haud paucis sane, inspexi,
+ubi codd. jam collati inter se discreparunt. Lectt. porro Varr. minoris
+sæpe, vel nullius fere, momenti notavi, quo codd. nostrorum indoles melius
+innotesceret; verborum autem ordinem, quem Augustinus subtilem et limatum
+imprimis adhibet, utpote qui Rhetor olim fuerit et "acutis auribus"
+præditus, tacite, ne tædio foret crebra harum minutiarum adnotatio, ad
+eorumdem fidem immutavi. Immutavi autem, cum, etsi minutum sit, suum tamen
+habeat leporem. Opere vero jam ad finem perducto, merita editionis
+Benedictinæ adeo non elevare vellem, ut nequeam non admirari summam fidem,
+diligentiam, acumen, quæ in ea concinnanda, adhibuerunt Monachi
+Benedictini.[3]
+
+Notulas, quas textui subjecimus, utiles fore speravimus, quod Augustini
+mentem subinde plenius declararent, vel rem aliquam, quam in Confessionibus
+obiter tantum tetigerit, expressius tractarent, vel ex alia quadam parte
+ante oculos sisterent. Eas autem ex editione M. Dubois (Paris. 1776)
+maximam partem desumptas esse, jam diximus; quasdam ipsi adjecimus, maxime,
+quæ ad Manichæorum hæresin pertinent. Ubique autem fere verba ipsius
+Augustini adhibuimus, tum ne nostra cum ipsius sententiis miscere quibusdam
+videremur, tum vero quod ipse sensus suos magis vivide esset {x} aperturus,
+tum denique quod thesaurus quodammodo sententiarum et dictorum Sancti
+illius ita evasurus foret, unde ii, qui in operibus ejus minus versati
+essent, divitias, quas per insignem hunc servum Suum Ecclesiæ Suæ contulit
+Deus, rectius æstimarent. Faxit Ille, ut scripta inclyti hujus sanctique
+propugnatoris sanæ fidei pietatisque virilis, regnum Ejus, "cujus erat et
+cui serviit" nunc etiam promoveant.
+
+  E. B. P.
+
+  _Oxonii_
+  _Die festo S. Bartholomæi_
+  A.D. 1838.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{xi}
+
+AUGUSTINUS DARIO COMITI, EPISTOLA 231, N. 6.
+
+"Sume libros, quos desiderasti, Confessionum mearum. Ibi me inspice, ne me
+laudes ultra quam sum; ibi non aliis de me crede, sed mihi; ibi me attende,
+et vide quid fuerim in meipso, per meipsum: et si quid in me tibi
+placuerit, lauda ibi mecum, quem laudari volui de me; neque enim me.
+Quoniam ipse fecit nos, et non ipsi nos: nos autem perdideramus nos; sed
+qui fecit, refecit. Cum autem ibi me inveneris, ora pro me, ne deficiam,
+sed perficiar."
+
+EX LIBRO DE DONO PERSEVERANTIÆ, CAP. XX.
+
+"Quid autem meorum opusculorum frequentius et delectabilius innotescere
+potuit, quam libri Confessionum mearum? Cum et ipsos ediderim antequam
+Pelagiana hæresis exstitisset, in eis certe dixi Deo nostro, et sæpe dixi:
+'Da quod jubes, et jube quod vis.' Quæ mea verba Pelagius Romæ cum a quodam
+fratre coepiscopo meo fuissent eo præsente commemorata, ferre non potuit;
+et contradicens aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoraverat,
+litigavit."
+
+LIB. II. RETRACTATIONUM CAPUT VI.
+
+"Confessionum mearum libri tredecim, et de malis et de bonis meis Deum
+laudant justum et bonum, atque in eum excitant humanum intellectum et
+affectum; interim quod ad me attinet, hoc in me egerunt cum scriberentur,
+et agunt cum leguntur. Quid de illis alii sentiant, ipsi viderint; multis
+tamen fratribus eos multum placuisse et placere scio. A primo usque ad
+decimum de me scripti sunt: in tribus cæteris, de Scripturis sanctis; ab eo
+quod scriptum est, _In principio fecit Deus coelum et terram_[4], usque ad
+sabbati requiem."
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{xiii}
+
+ARGUMENTUM.
+
+    LIBER PRIMUS.
+
+    A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
+    quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
+    lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
+    procliviorem se fuisse confitetur. p. 1
+
+    LIBER SECUNDUS.
+
+    Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
+    decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+    consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+    revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+    gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
+    specie in malum trahi. 18
+
+    LIBER TERTIUS.
+
+    De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+    transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
+    spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
+    sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
+    incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
+    flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
+    Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
+    resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
+    Episcopi responso. 27
+
+    LIBER QUARTUS.
+
+    Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
+    secum in eumdem errorem pertra isse; tum etiam consuluisse
+    mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
+    æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
+    memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia {xiv}
+    et quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit.
+    Mentionem facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo
+    sexto aut vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio
+    liberalium artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis
+    ferme vigesimo, per sese intellexerit. 45
+
+    LIBER QUINTUS.
+
+    Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti
+    Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
+    propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
+    rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
+    abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito Ambrosio
+    resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
+    Catholica denuo fieri decrevit. 63
+
+    LIBER SEXTUS.
+
+    Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+    Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
+    Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
+    falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+    haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
+    melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+    ad vitæ conversionem in dies accenditur. 82
+
+    LIBER SEPTIMUS.
+
+    Juventatis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
+    mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+    perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+    corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
+    cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+    erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
+    plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
+    Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+    præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt. 103
+
+    LIBER OCTAVUS.
+
+    Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum
+    secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
+    Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de
+    Antonio Ægyptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
+    didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+    et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
+    lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+    diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur. 125 {xv}
+
+    LIBER NONUS.
+
+    Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante
+    transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit.
+    Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+    Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+    baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
+    et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+    quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33. 145
+
+    LIBER DECIMUS.
+
+    Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+    gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc
+    scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum
+    cognoscendum incunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates
+    lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
+    Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
+    sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
+    curiositatis et superbiæ; et quid circa unamquamque præscribat
+    temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
+    disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores sanatum iri confidit. 168
+
+    LIBER UNDECIMUS.
+
+    Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina
+    exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus,
+    quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in
+    Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos,
+    _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his disserens, occurrit
+    obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum et terram conderet;
+    et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non
+    fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et
+    accurate disserit. 205
+
+    LIBER DUODECIMUS.
+
+    Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
+    fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
+    creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper
+    contemplatur; _terræ_ autum vocabulo informem materiam, ex qua rerum
+    corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi
+    rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ
+    profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+    omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+    confitetur. 226 {xvi}
+
+    LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+    Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+    creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+    quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+    sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+    ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+    Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
+    ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
+    voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa. 249
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{1}
+
+S. AUR. AUGUSTINI
+
+HIPPONENSIS EPISCOPI
+
+CONFESSIONUM
+
+LIBRI TREDECIM.[5]
+
+       *       *       *       *       *
+
+LIBER PRIMUS.
+
+    A Dei laudibus exorsus, recolit vitæ suæ primordia ad annum decimum
+    quintum. Infantiæ peccata agnoscit et pueritiæ; atque hac ætate in
+    lusum et puerilia quæque oblectamenta, quam in litterarum studia
+    procliviorem se fuisse confitetur.
+
+[Sidenote: I. Deum vult laudare ab ipso excitatus. Ps. 144, 3; 146, 5. Jac.
+4, 6. 1 Pet. 5, 5.]
+
+1. _Magnus es, Domine, et laudabilis valde: magna virtus tua, et sapientiæ
+tuæ non est numerus._ Et laudare te vult homo, aliqua portio creaturæ tuæ;
+et homo circumferens mortalitatem suam, circumferens testimonium peccati
+sui, et testimonium quia _superbis resistis_: et tamen laudare te vult
+homo, aliqua portio creaturæ tuæ. Tu excitas, ut laudare te delectet; quia
+fecisti nos ad te, et inquietum est cor nostrum, donec requiescat in te[6].
+Da mihi, Domine, scire et intelligere utrum sit prius invocare te, an
+laudare te; et scire te prius sit, an invocare te. Sed quis te invocat,
+nesciens te? Aliud enim pro alio potest invocare nesciens te. An potius
+invocaris, ut sciaris? [Sidenote: Rom. 10, 14.]_Quomodo autem invocabunt in
+quem non crediderunt? aut quomodo credent sine prædicante? [Sidenote: Ps.
+21, 27. Mat. 7, 7.]Et laudabunt Dominum qui requirunt eum. Quærentes enim
+invenient eum_, et invenientes laudabunt eum. Quæram te, Domine, invocans
+te; et invocem te, credens in te: prædicatus enim es nobis. Invocat te,
+Domine, fides mea quam dedisti mihi, quam inspirasti mihi per humanitatem
+Filii tui, per ministerium prædicatoris tui.
+
+{2}
+
+[Sidenote: II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.]
+
+2. Et quomodo invocabo Deum meum, Deum et Dominum meum? Quoniam utique in
+me ipsum eum vocabo[7], cum invocabo eum. Et quis locus est in me quo
+veniat in me Deus meus? quo Deus veniat in me, Deus qui fecit coelum et
+terram? Itane, Domine Deus meus, est quidquam in me quod capiat te? An vero
+coelum et terra quæ fecisti, et in quibus me fecisti, capiunt te? An quia
+sine te non esset quidquid est, fit ut quidquid est capiat te? Quoniam
+itaque et ego sum, quid peto ut venias in me, qui non essem, nisi esses in
+me? Non enim ego jam in inferis*, et tamen etiam ibi es. Nam [Sidenote: Ps.
+138, 8.]_etsi descendero in infernum, ades_. Non ergo essem, Deus meus non
+omnino essem, nisi esses in me. An potius non essem, nisi essem in te,
+[Sidenote: Rom. 11, 36.]_ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia_? Etiam
+sic, Domine, etiam sic. Quo te invoco, cum in te sim? aut unde venias in
+me? Quo enim recedam extra coelum et terram, ut inde in me veniat Deus
+meus, qui dixit: [Sidenote: Jer. 23, 24.]_ Coelum et terram ego impleo?_
+
+[Sidenote: III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.]
+
+3. Capiunt[8] ergone te coelum et terra, quoniam tu imples ea? An imples,
+et restat, quoniam non te capiunt? Et quo refundis quidquid impleto coelo
+et terra restat ex te? An non opus habes, ut quoquam continearis, qui
+contines omnia; quoniam quæ imples, continendo imples? Non enim vasa quæ te
+plena sunt, stabilem te faciunt; quia etsi frangantur, non effunderis. Et
+cum [Sidenote: Act. 2, 18.]_effunderis super nos_, non tu jaces, sed erigis
+nos; nec tu dissiparis*, sed colligis nos. Sed qui* imples omnia, te toto
+imples omnia? An quia non possunt te totum capere omnia, partem tui
+capiunt, et eamdem partem simul omnia capiunt? An singulas singula, et
+majores majora, minores minora capiunt? Ergo est aliqua pars tui major,
+aliqua minor. An ubique totus es, et res nulla te totum capit?
+
+[Sidenote: IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.]
+
+4. Quid es ergo, Deus meus? quid, rogo, nisi Dominus Deus? [Sidenote: Ps.
+17, 32.]_Quis enim Dominus præter Dominum? aut quis Deus præter Deum
+nostrum?_ Summe, optime, potentissime, omnipotentissime, misericordissime
+et justissime, secretissime et præsentissime, pulcherrime et fortissime,
+stabilis et incomprehensibilis; immutabilis, mutans omnia; nunquam novus,
+{3} nunquam vetus; innovans omnia, et [Sidenote: Job 9, 5. e vers. vet.]_in
+vetustatem perducens_ superbos[9], [Sidenote: Mat. 25, 27.]_et nesciunt_:
+semper agens, semper quietus; colligens, et non egens; portans, et implens,
+et protegens; creans, et nutriens, et perficiens; quærens, cum nihil desit
+tibi. Amas, nec æstuas; zelas, et securus es; poenitet te, et non doles;
+irasceris et tranquillus es; opera mutas, nec mutas consilium: recipis quod
+invenis, et nunquam amisisti*; nunquam inops, et gaudes lucris; nunquam
+avarus, et usuras exigis. Supererogatur tibi, ut debeas; et quis habet
+quidquam non tuum? Reddis debita nulli debens, donas debita nihil perdens.
+Et quid diximus*, Deus meus, vita mea, dulcedo mea sancta? aut quid dicit
+aliquis, cum de te dicit? Et væ tacentibus de te; quoniam loquaces muti
+sunt.
+
+[Sidenote: V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.]
+
+5. Quis mihi dabit acquiescere in te? Quis mihi dabit ut venias in cor
+meum, et inebries illud, ut obliviscar mala mea, et unum bonum meum
+amplectar te? Quid mihi es? Miserere, ut loquar. Quid tibi sum ipse, ut
+amari te jubeas a me, et nisi faciam irascaris mihi, et mineris ingentes
+miserias? Parvane ipsa est*, si non amem te? Hei mihi! Dic mihi per
+miserationes tuas, Domine Deus meus, quid sis mihi. [Sidenote: Ps. 34.
+3.]_Dic animæ meæ: Salus tua ego sum_. Sic dic, ut audiam. Ecce aures
+cordis mei ante te, Domine; aperi eas, et [Sidenote: Ex. 33, 20.]_dic animæ
+meæ: Salus tua ego sum_. Curram post vocem hanc, et apprehendam te. Noli
+abscondere a me faciem tuam: moriar, ne moriar, ut eam videam.
+
+6. Augusta est domus animæ meæ quo venias ad eam; dilatetur abs te. Ruinosa
+est; refice eam. Habet quæ offendant oculos tuos; fateor et scio: sed quis
+mundabit eam? aut cui alteri præter te clamabo, [Sidenote: Ps. 18, 13,
+14.]_Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis[10] parce servo tuo?
+[Sidenote: Ps. 115, 10.]Credo, propter quod et loquor_; Domine, tu scis.
+[Sidenote: Ps. 31, 5.]_Nonne tibi prolocutus sum adversum me delicta mea,
+Deus meus: [Sidenote: Job 9, 2, 3.]et tu dimisisti impietatem cordis mei?_
+Non judicio contendo tecum qui veritas es; et ego nolo fallere meipsum,
+[Sidenote: Ps. 26, 12.]_ne mentiatur {4} iniquitas mea sibi_. Non ergo
+judicio contendo tecum; quia [Sidenote: Ps. 129, 3.]_si iniquitates
+observaveris, Domine; Domine, quis sustinebit_?
+
+[Sidenote: VI. Infantiam suam describit, laudat Dei providentiam et
+æternitatem.]
+
+7. Sed tamen, sine me loqui apud misericordiam tuam, [Sidenote: Gen. 18,
+27.]_me terram et cinerem_. Sine* tamen loqui; quoniam ecce misericordia
+tua est, non homo irrisor meus, cui loquor. Et tu fortasse irrides me; sed
+[Sidenote: Jer. 12, 15.]_conversus misereberis mei_. Quid enim est quod
+volo dicere, Domine Deus meus, nisi quia nescio unde venerim huc? in istam
+dico vitam mortalem*, an mortalem vitalem, nescio. Et susceperunt me
+consolationes miserationum tuarum, sicut audivi a parentibus carnis meæ, ex
+quo* et in qua formasti me in tempore; non enim ego memini. Exceperunt ergo
+me consolationes lactis humani. Nec mater mea, vel nutrices meæ sibi ubera
+implebant: sed tu mihi per eas dabas alimentum infantiæ, secundum
+institutionem tuam et divitias usque ad fundum rerum dispositas. Tu etiam
+mihi dabas nolle amplius quam dabas; et nutrientibus me dare mihi velle
+quod eis dabas. Dare enim mihi per ordinatum affectum volebant quo ex te
+abundabant. Nam bonum erat eis bonum meum ex eis; quod non ex eis*, sed per
+eas erat: ex te quippe bona omnia, Deus; [Sidenote: 2 Reg. 23, 5.]_et ex
+Deo meo salus mihi universa_. Quod animadverti postmodum, clamante te mihi
+per hæc ipsa quæ tribuis intus et foris. Nam tunc sugere noram, et
+acquiescere delectationibus, flere autem offensiones carnis meæ; nihil
+amplius.
+
+8. Post et ridere coepi, dormiens primo, deinde vigilans. Hoc enim de me
+mihi indicatum est et credidi, quoniam sic videmus et alios infantes: nam
+ista mea non memini. Et ecce paulatim sentiebam ubi essem, et voluntates
+meas volebam ostendere eis per quos implerentur, et non poteram; quia illæ
+intus erant, foris autem illi, nec ullo suo sensu valebant introire in
+animam meam. Itaque jactabam membra et voces, signa similia voluntatibus
+meis, pauca quæ poteram, qualia poteram: non enim erant veri similia. Et
+cum mihi non obtemperabatur, vel non intellecto, vel ne obesset; indignabar
+non subditis majoribus, et liberis non servientibus, et me de illis flendo
+vindicabam. Tales esse infantes didici quos discere potui, et me talem
+fuisse magis mihi ipsi indicaverunt nescientes, quam scientes nutritores
+mei.
+
+9. Et ecce infantia mea olim mortua est, et ego vivo. Tu autem, Domine, qui
+et semper vivis, et nihil moritur in te, {5} quoniam ante primordia
+sæculorum, et ante omne quod vel ante dici potest, tu es, et Deus es
+Dominusque omnium quæ creasti: et apud te rerum omnium instabilium stant
+causæ; et rerum omnium mutabilium immutabiles manent origines; et omnium
+irrationabilium et temporalium sempiternæ vivunt rationes. Dic mihi
+supplici tuo, Deus, et misericors misero tuo; dic mihi utrum jam alicui
+ætati meæ mortuæ successerit infantia mea: an illa est quam egi intra
+viscera matris meæ? Nam et de illa mihi nonnihil indicatum est, et
+prægnantes ipse vidi feminas. Quid ante hanc etiam, dulcedo mea, Deus meus?
+fuine alicubi, aut aliquis? Nam quis mihi dicat ista, non habeo; nec pater
+nec mater potuerunt, nec aliorum experimentum, nec memoria mea. An irrides
+me ista quærentem, teque de hoc quod novi, laudari a me jubes, et confiteri
+me tibi*?
+
+10. Confiteor tibi, Domine coeli et terræ, laudem dicens tibi de primordiis
+et infantia mea quæ non memini; et dedisti ea homini ex aliis de se
+conjicere, et auctoritatibus etiam muliercularum multa de se credere. Eram
+enim et vivebam etiam tunc, et signa, quibus sensa mea nota aliis facerem,
+jam in fine infantiæ quærebam. Unde hoc tale animal nisi abs te, Domine? An
+quisquam se faciendi erit artifex? aut ulla vena trahitur aliunde, qua esse
+et vivere currat in nos, præterquam quod [Sidenote: Ps. 99, 3.]_tu facis
+nos_, Domine, cui esse et vivere non aliud atque aliud est; quia summe
+esse, atque summe vivere idipsum es? Summus enim es, et [Sidenote: Mal. 3,
+6.]_non mutaris_; neque peragitur in te hodiernus dies, et tamen in te
+peragitur, quia in te sunt et ista omnia: non enim haberent vias
+transeundi, nisi contineres ea. Et quoniam [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni
+tui non deficiunt_*, anni tui hodiernus dies: et quam multi jam dies nostri
+et patrum nostrorum per hodiernum tuum transierunt, et ex illo acceperunt
+modos, et utcumque exstiterunt, et transibunt adhuc alii, et accipient, et
+utcumque existent! [Sidenote: Ibid.]_Tu autem idem ipse es_; et omnia
+crastina atque ultra, omniaque hesterna et retro hodie facies, hodie
+fecisti. Quid ad me, si quis non intelligat[11]? {6} Gaudeat et ipse,
+dicens: [Sidenote: Ex. 16, 15.]_Quid est hoc_? Gaudeat etiam sic; et amet
+non inveniendo invenire potius, quam inveniendo non invenire te.
+
+[Sidenote: VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.]
+
+11. Exaudi, Deus. Væ peccatis hominum! Et homo dicit hæc, et misereris
+ejus; quoniam tu fecisti eum, et peccatum non fecisti in eo. Quis me*
+commemorat peccatum infantiæ meæ? Quoniam nemo mundus a peccato coram te,
+nec infans cujus est unius diei vita super terram. [Sidenote: Job 14, 4. e
+vers. vet.]Quis me commemorat? An quilibet tantillus nunc parvulus, in quo
+video quod non memini de me? Quid ergo tunc peccabam? An quia uberibus
+inhiabam plorans? Nam si nunc faciam, non quidem uberibus, sed escæ
+congruenti annis meis ita inhians, deridebor atque reprehendar justissime.
+Tunc ergo reprehendenda faciebam: sed quia reprehendentem intelligere non
+poteram; nec mos reprehendi me, nec ratio sinebat. Nam exstirpamus et
+ejicimus ista crescentes. Nec vidi quemquam scientem; [Sidenote: Joh. 5,
+2.]cum aliquid purgat*, bona projicere. An pro tempore etiam illa bona
+erant, flendo petere etiam quod noxie daretur; indignari acriter non
+subjectis hominibus, liberis et majoribus, hisque a quibus genitus est,
+multisque præterea prudentioribus non ad nutum voluntatis obtemperantibus;
+feriendo nocere niti quantum potest, quia non obeditur imperiis quibus
+perniciose obediretur? Ita imbecillitas membrorum infantilium innocens est,
+non animus infantium. Vidi ego et expertus sum zelantem parvulum: nondum
+loquebatur, et intuebatur pallidus amaro aspectu collactaneum suum. Quis
+hoc ignorat? Expiare se dicunt ista matres atque nutrices nescio quibus
+remediis. Nisi vero et ista innocentia est, in fonte lactis ubertim manante
+atque abundante, opis egentissimum, et illo adhuc uno alimento vitam
+ducentem, consortem non pati. Sed blande tolerantur hæc, non quia nulla vel
+parva, sed quia ætatis accessu peritura sunt. Quod licet probes, cum* ferri
+æquo animo eadem ipsa non possunt, quando in aliquo annosiore
+deprehenduntur.
+
+12. Tu itaque, Domine Deus meus, qui dedisti vitam infanti, et corpus, quod
+ita ut videmus instruxisti sensibus, compegisti membris, figura decorasti,
+proque ejus universitate atque incolumitate omnes conatus animantis
+insinuasti; jubes me laudare te in istis et [Sidenote: Ps. 91,
+2.]_confiteri tibi, et psallere nomini tuo {7} Altissime_: quia Deus es
+omnipotens et bonus, etiamsi sola ista fecisses, quæ nemo alius potest
+facere, nisi tu, une, a quo est omnis modus; formosissime, qui formas
+omnia, et lege tua ordinas omnia. Hanc ergo ætatem, Domine, qua me vixisse*
+non memini, de qua aliis credidi, et quam me egisse ex aliis infantibus
+conjeci, quanquam ista multum fida conjectura sit, piget me annumerare huic
+vitæ meæ, qua vivo in hoc sæculo. Quantum enim attinet ad oblivionis meas
+tenebras, par illi est qua vixi in matris utero. Quod si et* [Sidenote: Ps.
+50, 7.]_in iniquitate conceptus sum et in peccatis me mater mea in uteru
+aluit_; ubi, oro te, Deus meus, ubi, Domine, ego servus tuus, ubi aut
+quando innocens fui? Sed ecce omitto illud tempus: et quid mihi jam cum eo
+est, eujus nulla vestigia recolo?
+
+[Sidenote: VIII. Unde puer loqui didicerit.]
+
+13. Nonne ab infantia huc pergens veni in pueritiam; vel potius ipsa in me
+venit, et successit infantiæ? Nec discessit illa: quo enim abiit? et tamen
+jam non erat. Non enim eram infans qui non farer, sed jam puer loquens
+eram. Et memini hoc; et unde loqui didicerim, post adverti. Non enim
+docebant me majores homines præbentes mihi verba certo aliquo ordine
+doctrinæ, sicut paulo post litteras: sed ego ipse mente quam dedisti mihi,
+Deus meus, cum gemitibus et vocibus variis, et variis membrorum motibus
+edere vellem sensa cordis mei ut voluntati pareretur, nec valerem quæ
+volebam omnia, nec quibus volebam omnibus, præsonabam memoria*; cum ipsi
+appellabant rem aliquam, et cum secundum eam vocem corpus ad aliquid
+movebant, videbam et tenebam hoc ab eis vocari rem illam, quod sonabant,
+cum eam vellent ostendere. Hoc autem eos velle ex motu corporis
+aperiebatur, tanquam verbis naturalibus omnium gentium, quæ fiunt vultu et
+nutu oculorum, cæterorumque membrorum actu, et sonitu vocis indicante
+affectionem animi, in petendis, habendis, rejiciendis, fugiendisve rebus.
+Ita verba in variis sententiis, locis suis posita, et crebro audita, quarum
+rerum signa essent, paulatim colligebam, measque jam voluntates edomito in
+eis signis ore, per hæc enuntiabam. Sic cum his inter quos eram, voluntatum
+enuntiandarum signa communicavi, et vitæ humanæ procellosam societatem
+altius ingressus sum, pendens ex parentum auctoritate, nutuque majorum
+hominum. {8}
+
+[Sidenote: IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.]
+
+14. Deus, Deus meus, quas ibi miserias expertus sum et ludificationes!
+quandoquidem recte mihi vivere puero id proponebatur, obtemperare
+monentibus, ut in hoc sæculo florerem, et excellerem linguosis artibus, ad
+honorem hominum et falsas divitias famulantibus. Inde in scholam datus sum
+ut discerem litteras, in quibus quid utilitatis esse ignorabam miser, et
+tamen si segnis in discendo essem, vapulabam. Laudabatur enim hoc a
+majoribus; et multi ante nos vitam istam agentes, præstruxerant ærumnosas
+vias, per quas transire cogebamur, multiplicato labore et dolore filiis
+Adam. Invenimus autem, Domine, homines rogantes te; et didicimus ab eis,
+sentientes te, ut poteramus, esse magnum aliquem, qui posses, etiam non
+apparens sensibus nostris, exaudire nos et subvenire nobis. Nam puer coepi
+rogare te, auxilium et refugium meum; et in tuam invocationem rumpebam
+nodos linguæ meæ; et rogabam te parvus, non parvo affectu, ne in schola
+vapularem. Et cum me non exaudiebas, quod [Sidenote: Ps.21, 3.]_non_ erat
+_ad insipientiam mihi_[12], ridebantur a majoribus hominibus, usque ab
+ipsis parentibus, qui mihi accidere mali nihil volebant, plagæ meæ, magnum
+tunc et grave malum meum.
+
+15. Estne quisquam, Domine, tam magnus animus, prægrandi affectu tibi
+cohærens? estne, inquam, quisquam (facit enim hoc quædam etiam stoliditas,)
+est ergo, qui tibi pie cohærendo ita sit affectus granditer, ut equuleos et
+ungulas, atque hujuscemodi varia tormenta, pro quibus effugiendis tibi per
+universas terras cum timore magno supplicatur, ita parvi æstimet, deridens*
+eos qui hæc acerbissime formidant, quemadmodum parentes nostri ridebant
+tormenta quibus pueri a magistris affligebamur? Non enim aut minus ea
+metuebamus, aut minus te de his evadendis deprecabamur: et peccabamus tamen
+minus scribendo, aut legendo, aut cogitando de litteris, quam exigebatur a
+nobis. Non enim decrat, Domine, memoria vel ingenium, quæ nos habere
+voluisti pro illa ætate satis; sed delectabat ludere: et vindicabatur in
+nos ab eis qui talia utique agebant. Sed majorum nugæ negotia vocantur;
+puerorum autem talia cum sint, {9} puniuntur a majoribus: et nemo miseratur
+pueros, vel illos, vel utrosque. Nisi vero approbet* quisquam bonus rerum
+arbiter vapulasse me, quia ludebam pila puer, et eo ludo impediebar
+quominus celeriter discerem litteras, quibus major deformius luderem: aut*
+aliud faciebat idem ipse a quo vapulabam; qui si in aliqua quæstiuncula a
+condoctore suo victus esset, magis bile atque invidia torqueretur, quam ego
+cum in certamine pilæ a collusore meo superabar?
+
+[Sidenote: X. Amore lusus et spectaculorem avocatur a litterarum studio.]
+
+16. Et tamen peccabam, Domine Deus, ordinator et creator omnium rerum
+naturalium, peccatorum autem tantum ordinator[13]: Domine Deus meus,
+peccabam faciendo contra præcepta parentum et magistrorum illorum. Poteram
+enim postea bene uti litteris, quas volebant ut discerem quocumque animo
+illi mei. Non enim meliora eligens, inobediens eram, sed amore ludendi,
+amans in certaminibus superbas victorias, et scalpi aures meas falsis
+fabellis, quo prurirent ardentius, eadem curiositate magis magisque per
+oculos emicante in spectacula* ludosque majorum; quos tamen qui edunt, ea
+dignitate præditi excellunt, ut hoc pene omnes optent parvulis suis: quos
+tamen cædi libenter patiuntur, si spectaculis talibus impediuntur a studio,
+quo eos ad talia edenda cupiunt pervenire. Vide ista, Domine,
+misericorditer, et libera nos jam invocantes te; libera etiam eos qui
+nondum te invocant, ut invocent te, et liberes eos.
+
+[Sidenote: XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio
+differt.]
+
+17. Audieram enim ego adhuc puer de vita æterna nobis promissa per
+humilitatem[14] Domini Dei nostri descendentis ad superbiam nostram; et
+signabar jam signo crucis ejus, et condiebar ejus sale[15], jam inde ab
+utero matris meæ, quæ {10} multum speravit in te. Vidisti, Domine, cum
+adhuc puer essem, et quodam die pressu stomachi* repente æstuarem pene
+moriturus; vidisti, Deus meus, quoniam custos meus jam eras, quo motu animi
+et qua fide baptismum Christi tui Dei et Domini mei flagitavi a pietate
+matris meæ, et matris omnium nostrum Ecclesiæ tuæ. Et conturbata mater
+carnis meæ, quoniam et sempiternam salutem meam charius parturiebat corde
+casto in fide tua, jam curaret festinabunda ut Sacramentis salutaribus
+initiarer et abluerer, te, Domine Jesu, confitens in remissionem
+peccatorum, nisi statim recreatus essem. Dilata est itaque mundatio mea,
+quasi necesse esset ut adhuc sordidarer, si viverem; quia videlicet post
+lavacrum illud major et periculosior in sordibus delictorum reatus foret.
+Ita jam credebam, et illa et omnis domus, nisi pater solus, qui tamen non
+evicit in me jus maternæ pietatis, quominus in Christum crederem, sicut
+ille nondum crediderat. Nam illa satagebat ut tu mihi pater esses, Deus
+meus, potius quam ille: et in hoc adjuvabas eam ut superaret virum, cui
+melior serviebat; quia et in hoc tibi utique id jubenti serviebat.
+
+18. Rogo te, Deus meus, vellem scire, si tu etiam velles, quo consilio
+dilatus sum ne tunc baptizarer: utrum bono meo mihi quasi laxata sunt lora
+peccandi, an non laxata sunt*? Unde ergo etiam nunc de aliis atque aliis
+sonat undique in auribus nostris, Sine illum, faciat*: nondum enim
+baptizatus est: et tamen in salute corporis non dicimus, Sine, vulneretur
+amplius; nondum enim sanatus est? Quanto ergo melius et cito sanarer*, et
+id ageretur mecum meorum meaque diligentia, ut recepta salus animæ meæ tuta
+esset tutela tua, qui dedisses eam? Melius vero. Sed quot et quanti fluctus
+impendere tentationum post pueritiam videbantur, noverat eos jam illa
+mater; et terram per eos* unde postea formarer, quam ipsam jam effigiem
+committere volebat.
+
+[Sidenote: XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.]
+
+19. In ipsa tamen pueritia, de qua mihi minus quam de adolescentia
+metuebatur, non amabam litteras, et me in eas urgeri oderam; et urgebar
+tamen, et bene mihi fiebat, nec faciebam ego bene: non enim discerem, nisi
+cogerer. Nemo autem invitus bene facit, etiam si bonum est quod facit. Nec
+qui me urgebant, bene faciebant; sed bene mihi fiebat abs te, Deus meus.
+Illi enim non intuebantur quo referrem* quod me discere cogebant,
+præterquam ad satiandas insatiabiles {11} cupiditates copiosæ inopiæ et
+ignominiosæ gloriæ. [Sidenote: Mat. 10, 30.]Tu vero cui numerati sunt
+capilli capitis nostri, errore omnium qui mihi instabant ut discerem,
+utebaris ad utilitatem meam; meo autem, qui discere nolebam, utebaris ad
+poenam meam, qua plecti non eram indignus tantillus puer et tantus
+peccator. Ita de non bene facientibus tu bene faciebas mihi; et de peccante
+meipso juste retribuebas mihi. Jussisti enim, et sic est, ut poena sua sibi
+sit omnis inordinatus animus.
+
+[Sidenote: XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.]
+
+20. Quid autem erat causæ cur Græcas litteras oderam, quibus puerulus
+imbuebar, ne nunc quidem mihi satis exploratum est. Adamaveram enim
+Latinas, non quas primi magistri, sed quas docent qui grammatici vocantur.
+Nam illas primas ubi legere et scribere et numerare discitur, non minus
+onerosas poenalesque habebam, quam omnes Græcas. Unde tamen et hoc nisi de
+peccato et vanitate vitæ, qua [Sidenote: Ps. 77, 39. e vers. vet. vid.
+Sabat.]_caro eram*, et spiritus ambulans et non revertens_? Nam utique
+meliores, quia certiores erant primæ illæ litteræ, quibus fiebat in me, et
+factum est, et habeo illud ut et legam si quid scriptum invenio, et scribam
+ipse si quid volo, quam illæ quibus tenere cogebar Æneæ nescio cujus
+errores, oblitus errorum meorum; et plorare Didonem mortuam, quia se
+occidit ob amorem, cum interea meipsum in his a te morientem, Deus vita
+mea, siccis oculis ferrem miserrimus.
+
+21. Quid enim miserius misero non miserante seipsum, et flente Didonis
+mortem, quæ fiebat amando Æneam; non flente autem mortem suam, quæ fiebat
+non amando te, Deus lumen cordis mei, et panis oris intus animæ meæ, et
+virtus maritans mentem meam[16] et sinum cogitationis meæ? Non te amabam,
+et fornicabar abs te, et fornicanti sonabat undique, Euge, euge. Amicitia
+enim mundi hujus, fornicatio est abs te[17]; et Euge, euge dicitur, ut
+pudeat si non ita homo sit. Et hæc non flebam, sed flebam Didonem
+"exstinctam, ferroque extrema secutam[18]," sequens ipse extrema condita
+tua, relicto te, et terra* iens in terram: et si prohiberer ea legere,
+dolerem, quia non legerem quod dolerem. Talis dementia {12} honestiores et
+uberiores litteræ putantur, quam illæ quibus legere et scribere didici.
+
+22. Sed nunc in anima mea clamet Deus meus, et veritas tua dicat mihi: Non
+est ita, non est ita; melior est prorsus doctrina illa prior. Nam ecce
+paratior sum oblivisci errores Æneæ, atque omnia ejusmodi, quam scribere et
+legere. At enim vela pendent liminibus grammaticarum scholarum: sed non
+illa magis honorem secreti, quam tegumentum erroris significant. Non
+clament adversus me, quos jam non timeo, dum confiteor tibi quæ vult anima
+mea, Deus meus, et acquiesco in reprehensione malarum viarum mearum, ut
+diligam bonas vias tuas. Non clament adversum me venditores grammaticæ vel
+emptores: quia si proponam eis, interrogans utrum verum sit quod Æneam
+aliquando Carthaginem venisse Poeta dicit; indoctiores se nescire
+respondebunt, doctiores autem etiam negabunt verum esse. At si quæram
+quibus litteris scribatur Æneæ nomen, omnes mihi, qui hæc didicerunt, verum
+respondebunt; secundum id pactum et placitum, quo inter se homines ista
+signa firmarunt. Item, si quæram quid horum majore vitæ hujus incommodo
+quisque obliviscatur, legere et scribere, an poetica illa figmenta; quis
+non videat quid responsurus sit, qui non est penitus oblitus sui? Peccabam
+ergo puer cum illa inania istis utilioribus amore præponebam, vel potius
+ista oderam, illa amabam. Jamvero unum et unum duo, duo et duo quatuor,
+odiosa cantio mihi erat; et dulcissimum spectaculum vanitatis equus ligneus
+plenus armatis, et Trojæ incendium, atque ipsius umbra Creusæ[19].
+
+[Sidenote: XIV. Litteras Græcas oderat.]
+
+23. Cur ergo Græcam etiam grammaticam oderam talia cantantem? Nam et
+Homerus peritus texere tales fabellas, et dulcissime vanus est, et mihi
+tamen amarus erat puero. Credo etiam Græcis pueris Virgilius ita sit, cum
+eum sic discere coguntur, ut ego illum. Videlicet difficultas*, difficultas
+omnino ediscendæ peregrinæ linguæ, quasi felle aspergebat omnes suavitates
+Græcas fabulosarum narrationum. Nulla enim verba illa noveram, et sævis
+terroribus ac poenis ut nossem instabatur mihi vehementer. Nam et Latina
+aliquando infans utique nulla noveram; et tamen advertendo didici sine ullo
+metu atque cruciatu, inter etiam blandimenta nutricum, {13} et joca
+arridentium, et lætitias alludentium. Didici vero illa sine poenali onere
+urgentium, cum me urgeret cor meum ad parienda concepta sua, quæ non
+possem*, nisi aliqua verba didicissem, non a docentibus, sed a loquentibus,
+in quorum et ego auribus parturiebam quidquid sentiebam. Hinc satis elucet
+majorem habere vim ad discenda ista liberam curiositatem, quam meticulosam
+necessitatem. Sed illius fluxum hæc restringit legibus tuis, Deus, legibus
+tuis a magistrorum ferulis usque ad tentationes martyrum; valentibus
+legibus tuis miscere salubres amaritudines, revocantes nos ad te a
+jucunditate pestifera, qua recessimus a te*.
+
+[Sidenote: XV. Precatio ad Deum.]
+
+24. Exaudi, Domine, deprecationem meam ne deficiat anima mea sub disciplina
+tua; neque deficiam in confitendo tibi miserationes tuas, quibus eruisti me
+ab omnibus viis meis pessimis; ut dulcescas[20] mihi super omnes
+seductiones quas sequebar; et amem te validissime et amplexer manum tuam
+totis præcordiis meis, et eruas me ab omni tentatione usque in finem. Ecce
+enim tu, Domine, rex meus et Deus meus, tibi serviat quidquid utile puer
+didici; tibi serviat quod loquor, et scribo, et lego, et numero: quoniam
+cum vana discerem, tu disciplinam dabas mihi; et in eis vanis peccata
+delectationum mearum dimisisti mihi. Didici enim in eis multa verba utilia;
+sed et quæ in rebus non vanis disci possunt: et ea via tuta est in qua
+pueri ambularent.
+
+[Sidenote: XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ.]
+
+25. Sed væ tibi, flumen moris humani! Quis resistet tibi? quamdiu non
+siccaberis? quousque volves Evæ filios in mare magnum et formidolosum, quod
+vix transeunt qui lignum conscenderint[21]? Nonne ego in te legi et
+tonantem Jovem et adulterantem? Et utique non posset hæc duo; sed actum
+est, ut haberet auctoritatem ad imitandum verum adulterium, lenocinante
+falso tonitruo. Quis autem penulatorum magistrorum audit aure sobria, ex
+eodem pulvere hominem clamantem et dicentem: "Fingebat hæc Homerus, et
+humana ad "Deos transferebat; divina mallem ad nos[22]?" Sed verius {14}
+dicitur quod fingebat hæc quidem ille; sed hominibus flagitiosis divina
+tribuendo, ne flagitia flagitia putarentur*, et ut quisquis ea fecisset,
+non homines perditos, sed coelestes deos videretur imitatus.
+
+26. Et tamen, o flumen tartareum, jactantur in te filii hominum, cum
+mercedibus ut hæc discant; et magna res agitur, cum hoc agitur publice in
+foro, in conspectu legum supra mercedem salaria decernentium; et saxa tua
+percutis et sonas dicens: Hinc verba discuntur, hinc acquiritur eloquentia
+rebus persuadendis sententiisque explicandis maxime necessaria. Ita vero
+non cognosceremus verba hæc, imbrem aureum, et gremium, et fucum, et templa
+coeli, et alia verba quæ in eo loco scripta sunt, nisi Terentius induceret
+nequam adolescentem proponentem sibi Jovem ad exemplum stupri, dum spectat
+tabulam quamdam pictam in pariete, ubi inerat pictura hæc: "Jovem quo pacto
+Danaæ misisse aiunt in gremium quondam imbrem aureum, fucum factum
+mulieri?" Et vide quemadmodum se concitat ad libidinem, quasi coelesti
+magisterio:
+
+  At quem deum (_inquit_)? Qui templa coeli summa sonitu concutit.
+  Ego homuncio id non facerem? Ego vero feci illud ita, ac lubens[23].
+
+Non omnino per hanc turpitudinem verba ista commodius discuntur; sed per
+hæc verba turpitudo ista confidentius perpetratur. Non accuso verba, quasi
+vasa electa atque pretiosa; sed vinum erroris quod in eis nobis
+propinabatur ab ebriis doctoribus: et nisi biberemus, cædebamur, nec
+appellare aliquem judicem sobrium licebat. Et tamen ego, Deus meus, in
+cujus conspectu jam secura est recordatio mea, libenter hæc didici, et eis
+delectabar miser, et ob hoc bonæ spei puer appellabar.
+
+[Sidenote: XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re
+litteraria.]
+
+27. Sine me, Deus meus, dicere aliquid et de ingenio meo munere tuo, in
+quibus a me deliramentis atterebatur. Proponebatur enim mihi negotium animæ
+meæ satis inquietum, præmio laudis, et dedecoris vel plagarum metu, ut
+dicerem verba Junonis irascentis et dolentis quod non posset Italia
+Teucrorum avertere regem[24]; quæ nunquam Junonem dixisse audieram: se
+figmentorum poeticorum vestigia errantes sequi cogebamur, et tale aliquid
+dicere solutis verbis, quale {15} Poeta dixisset versibus; et ille dicebat
+laudabilius, in quo pro dignitate adumbratæ personæ, iræ ac doloris
+similior affectus eminebat, verbis sententias congruenter vestientibus.
+Utquid mihi illud, o vera vita mea, Deus meus, quod mihi recitanti
+acclamabatur præ multis coætaneis et conlectoribus meis? Nonne ecce illa
+omnia fumus et ventus? Itane aliud non erat ubi exerceretur ingenium et
+lingua mea? Laudes tuæ, Domine, laudes tuæ per Scripturas tuas suspenderent
+palmitem cordis mei, et non raperetur per inania nugarum turpis præda
+volatilibus. Non enim uno modo sacrificatur transgressoribus angelis.
+
+[Sidenote: XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non
+divinorum præceptorum.]
+
+28. Quid autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus meus,
+ibam foras, quando mihi imitandi proponebantur homines, qui aliqua facta
+sua non mala, si cum barbarismo aut soloecismo enuntiarent, reprehensi
+confundebantur; si autem libidines suas integris et rite consequentibus
+verbis copiose ornateque narrarent, laudati gloriabantur? Vides hæc,
+Domine, et taces, longanimis, et multum misericors, et verax. Numquid
+semper tacebis? Et nunc eruis* de hoc immanissimo profundo quærentem te
+animam, et sitientem delectationes tuas, et [Sidenote: Ps. 26, 8.]_cujus
+cor dicit tibi: Quæsivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram_. Nam*
+longe a vultu tuo, in affectu tenebroso.* Non enim pedibus aut spatiis
+locorum itur abs te, aut reditur ad te. Aut vero filius ille tuus minor
+equos, aut currus, vel naves quæsivit, aut avolavit penna visibili, aut
+moto poplite iter egit, ut in longinqua regione vivens prodige dissiparet
+quod dederas proficiscenti? Dulcis pater quia dederas, et egeno redeunti
+dulcior. [Sidenote: Luc. 15, 11--32.]In affectu ergo libidinoso, id enim
+est tenebroso, atque id est longe a vultu tuo.
+
+29. Vide, Domine Deus, et patienter ut vides vide, quomodo diligenter
+observent filii hominum pacta litterarum, et syllabarum accepta a prioribus
+locutoribus, et a te accepta æterna pacta perpetuæ salutis negligant; ut
+qui illa sonorum vetera placita teneat aut doceat, si contra disciplinam
+grammaticam, sine aspiratione primæ syllabæ, ominem, dixerit, displiceat
+magis hominibus, quam si contra tua præcepta hominem oderit, cum sit homo.
+Quasi vero quemlibet inimicum hominem perniciosius sentiat quam ipsum
+odium, quo in eum irritatur, aut vastet quisquam persequendo alium gravius,
+{16} quam cor suum vastat inimicando. Et certe non est interior litterarum
+scientia, quam scripta conscientia, id se alteri* facere quod nolit pati.
+Quam tu secretus es, [Sidenote: Is. 33, 5.]_habitans in excelsis_ in
+silentio, Deus solus magnus, lege infatigabili spargens poenales cæcitates
+super illicitas cupiditates! Cum homo eloquentiæ famam quærit, astans ante
+hominem judicem, circumstante hominum multitudine, inimicum suum odio
+immanissimo insectans, vigilantissime cavet ne per linguæ errorem dicat,
+Inter hominibus*; et ne per mentis furorem hominem auferat ex hominibus,
+non cavet.
+
+[Sidenote: XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.]
+
+30. Horum ego puer morum in limine jacebam miser, et hujus arenæ palæstra
+erat illa, ubi magis timebam barbarismum facere, quam cavebam si facerem,
+non facientibus invidere. Dico hæc et confiteor tibi, Deus meus, in quibus
+laudabar ab eis, quibus placere tunc mihi erat honeste vivere. Non enim
+videbam voraginem turpitudinis in quam [Sidenote: Ps. 30, 23.]_projectus
+eram ab oculis tuis_. Nam in illis jam quid me foedius fuit, ubi etiam
+talibus displicebam, fallendo innumerabilibus mendaciis et pædagogum, et
+magistros, et parentes amore ludendi, studio spectandi nugatoria, et
+imitandi ludicra inquietudine? Furta etiam faciebam de cellario parentum et
+de mensa, vel gula imperitante, vel ut haberem quod darem pueris, ludum
+suum mihi, quo pariter utique delectabantur, tamen vendentibus. In quo
+etiam ludo fraudulentas victorias, ipse vanæ* excellentiæ cupiditate
+victus, sæpe aucupabar. Quid autem tam nolebam pati, atque atrociter, si
+deprehenderem, arguebam, quam id quod aliis faciebam, et si deprehensus
+arguerer, sævire magis quam cedere libebat? Istane est innocentia puerilis?
+Non est, Domine, non est: oro te, Deus meus. Nam hæc ipsa sunt quæ a
+pædagogis et magistris, a nucibus, et pilulis, et passeribus, ad præfectos
+et reges, aurum, prædia, mancipia, hæc ipsa omnino quæ succedentibus
+majoribus ætatibus transeunt, sicuti ferulis majora supplicia succedunt.
+Humilitatis ergo signum in statura pueritiæ, Rex noster, probasti, cum
+aisti: [Sidenote: Mat. 19, 14.]_Talium est regnum coelorum_.
+
+[Sidenote: XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis]
+
+31. Sed tamen, Domine, tibi excellentissimo atque optimo conditori et
+rectori universitatis, Deo nostro gratias, etiamsi me puerum tantum esse
+voluisses. Eram enim etiam tunc, vivebam* atque sentiebam, meamque
+incolumitatem, vestigium {17} secretissimæ unitatis ex qua eram[25], curæ
+habebam; [Sidenote: Deo gratias agit.]custodiebam interiore sensu
+integritatem sensuum meorum, inque ipsis parvis, parvarumque rerum
+cogitationibus veritate delectabar. Falli nolebam, memoria vigebam,
+locutione instruebar, amicitia mulcebar, fugiebam dolorem, abjectionem,
+ignorantiam. Quid in tali animante non mirabile atque laudabile? At ista
+omnia Dei mei dona sunt; non mihi ego dedi hæc: et bona sunt, et hæc omnia
+ego. Bonus ergo est qui fecit me, et ipse est bonum meum, et illi exsulto
+bonis omnibus quibus etiam puer eram. Hoc enim peccabam, quod non in ipso,
+sed in creaturis ejus, me atque cæteris*, voluptates, sublimitates,
+veritates quærebam; atque ita irruebam in dolores, confusiones, errores.
+Gratias tibi, dulcedo mea, et honor meus, et fiducia mea, Deus meus:
+gratias tibi de donis tuis; sed tu mihi ea serva. Ita enim servabis me; et
+augebuntur, et perficientur quæ dedisti mihi, et ero ipse tecum; quia et ut
+sim, tu dedisti mihi.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{18}
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+    Ad ætatem aliam progreditur, primumque adolescentiæ suæ, id est, sextum
+    decimum vitæ annum, quem in paterna domo studiis intermissis
+    consumpserat arbitrio proprio ac libidinibus indulgens, ad mentem
+    revocat cum gravi dolore, in quibus maxime miratur, se furtum quoddam
+    gratis perpetrasse; quod contra, cor humanum non nisi aliqua boni
+    specie in malum trahi.
+
+[Sidenote: I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.]
+
+1. Recordari volo transactas foeditates meas, et carnales corruptiones
+animæ meæ: non quod eas amem; sed ut amem te, Deus meus. Amore amoris tui
+facio istud, recolens vias meas nequissimas in amaritudine recogitationis
+meæ, ut tu dulcescas mihi, dulcedo non fallax, dulcedo felix et secura, et
+colligens* me a dispersione in qua frustatim discissus sum, dum ab uno te
+aversus in multa evanui[26]. Exarsi enim aliquando satiari inferis* in
+adolescentia, et silvescere ausus sum variis et umbrosis amoribus; et
+contabuit species mea; et computrui coram oculis tuis placens mihi, et
+placere cupiens oculis hominum.
+
+[Sidenote: II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso
+consumptum.]
+
+2. Et quid erat quod me delectabat, nisi amare et amari? Sed non tenebatur
+modus ab animo usque ad animum quatenus est luminosus* limes amicitiæ; sed
+exhalabantur nebulæ de limosa concupiscentia carnis et scatebra pubertatis,
+et obnubilabant atque offuscabant cor meum, ut non discerneretur serenitas
+dilectionis a caligine libidinis. Utrumque in confuso æstuabat, et rapiebat
+imbecillam ætatem per abrupta cupiditatum, atque mersabat gurgite
+flagitiorum. Invaluerat super me ira tua, et nesciebam. Obsurdueram*
+stridore catenæ mortalitatis meæ, poena superbiæ animæ meæ; et ibam longius
+a te, et sinebas; et jactabar, et effundebar, et diffluebam, et ebulliebam
+per fornicationes meas, et tacebas. {19} O tardum gaudium meum! Tacebas
+tunc, et ego ibam porro longe a te in plura et plura sterilia semina
+dolorum, superba dejectione, et inquieta lassitudine.
+
+3. Quis mihi modularetur* ærumnam meam, et novissimarum rerum fugaces
+pulchritudines in usum verteret, earumque suavitatibus metas præfigeret, ut
+usque ad conjugale littus exæstuarent fluctus ætatis meæ, si tranquillitas
+in eis non poterat esse, fine procreandorum liberorum contenta, sicut
+præscribit lex tua, Domine, qui formas etiam propaginem mortis nostræ*,
+potens imponere lenem manum ad temperamentum spinarum a paradiso tuo
+seclusarum? Non enim longe est a nobis omnipotentia tua, etiam cum longe
+sumus a te. Aut certe sonitum nubium tuarum vigilantius adverterem:
+[Sidenote: 1 Cor. 7, 28.] _Tribulationem autem carnis habebunt hujusmodi;
+ego autem vobis parco_; et, [Sidenote: ver. 1.] _Bonum est homini mulierem
+non tangere_; et, [Sidenote: ver. 32, 33.]_Qui sine uxore est, cogitat ea
+quæ sunt Dei, quomodo placeat Deo: qui autem matrimonio junctus est,
+cogitat ea quæ sunt mundi, quomodo placeat uxori_. [Sidenote: Mat. 19,
+12.]Has ergo voces exaudirem vigilantior, et abscisus propter regnum
+coelorum, felicior exspectarem amplexus tuos.
+
+4. Sed efferbui miser, sequens impetum fluxus mei relicto te; et excessi
+omnia legitima tua, nec evasi flagella tua: quis enim hoc mortalium? Nam tu
+semper aderas misericorditer sæviens, et amarissimis aspergens
+offensionibus omnes illicitas jucunditates meas, ut ita quærerem sine
+offensione jucundari; et ubi hoc possem, non invenirem quidquam, præter te,
+Domine, præter te [Sidenote: Ps. 93, 20.]_qui fingis[27] dolorem in
+præcepto_, et percutis ut sanes, et occidis nos ne moriamur abs te.
+[Sidenote: Deut. 32, 39.]Ubi eram, et quam longe exsulabam a deliciis domus
+tuæ, anno illo sexto decimo ætatis carnis meæ, cum accepit in me sceptrum,
+et totas manus ei dedi, vesania libidinis*, licentiosæ per dedecus humanum,
+illicitæ autem per leges tuas? Non fuit cura meorum ruentem excipere me
+matrimonio; sed cura fuit tantum ut discerem sermonem facere quam optimum,
+et persuadere dictione.
+
+{20}
+
+[Sidenote: III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum
+proposito.]
+
+5. Et anno quidem illo intermissa erant studia mea, dum mihi reducto a
+Madauris, in qua vicina urbe jam coeperam litteraturæ atque oratoriæ
+percipiendæ gratia peregrinari, longinquioris apud Carthaginem
+peregrinationis sumptus præparabantur, animositate magis quam opibus
+patris, municipis Thagastensis admodum tenuis. Cui narro hæc? Neque enim
+tibi, Deus meus; sed apud te narro hæc generi meo, generi humano,
+quantulacumque ex particula incidere potest in istas meas litteras. Et
+utquid hoc? Ut videlicet ego et quisquis hæc legit, cogitemus [Sidenote:
+Ps. 129, 1.]_de_ quam _profundo clamandum sit ad te_. Et quid propius
+auribus tuis, si cor confitens et vita ex fide est? Quis enim non
+extollebat laudibus tunc hominem patrem meum*, quod ultra vires rei
+familiaris suæ impenderet filio quidquid etiam longe peregrinanti studiorum
+causa opus esset? Multorum enim civium longe opulentiorum nullum tale
+negotium pro liberis erat: cum interea non satageret idem pater qualis
+crescerem tibi, aut quam castus essem; dummodo essem disertus, vel desertus
+potius a cultura tua, Deus, qui es unus verus et bonus Dominus agri tui
+cordis mei.
+
+6. Sed ubi sexto illo et decimo anno, interposito otio ex necessitate
+domestica feriatus ab omni schola, cum parentibus esse coepi, excesserunt
+caput meum vepres libidinum; et nulla erat eradicans manus. Quinimo, ubi me
+ille pater in balneis vidit pubescentem, et inquieta indutum adolescentia,
+quasi jam ex hoc in nepotes gestiret, gaudens matri indicavit; gaudens
+vinolentia in qua te iste mundus oblitus est creatorem suum, et creaturam
+tuam pro te amavit, de vino invisibili perversæ atque inclinatæ* in ima
+voluntatis suæ. Sed matris in pectore jam inchoaveras templum tuum, et
+exordium sanctæ habitationis tuæ: nam ille adhuc catechumenus, et hoc
+recens erat. Itaque illa exsilivit pia trepidatione ac tremore; et quamvis
+mihi nondum fideli, timuit tamen vias distortas, in quibus ambulant qui
+[Sidenote: Jer. 2, 27.]_ponunt ad te tergum, et non faciem_.
+
+7. Hei mihi! et audeo dicere tacuisse te, Deus meus, cum irem abs te
+longius! Itane tu tacebas tunc mihi? Et cujus erant, nisi tua, verba illa
+per matrem meam, fidelem tuam, quæ cantasti in aures meas? Nec inde
+quidquam descendit in cor, ut facerem illud. Volebat enim illa, et secreto
+memini ut monuerit cum sollicitudine ingenti ne fornicarer, {21} maximeque
+ne adulterarem cujusquam uxorem. Qui mihi monitus muliebres videbantur,
+quibus obtemperare erubescerem. Illi autem tui erant, et nesciebam; et te
+tacere putabam, atque illam loqui, per quam mihi tu non tacebas, et in illa
+contemnebaris a me filio ejus, [Sidenote: Ps. 115, 6.]_filio ancillæ tuæ,
+servo tuo_. Sed nesciebam, et præceps ibam tanta cæcitate, ut inter
+coætaneos meos puderet me minoris dedecoris, quoniam audiebam eos jactantes
+flagitia sua, et tanto gloriantes magis, quanto magis turpes essent: et
+libebat facere non solum libidine facti, verum etiam laudis. Quid dignum
+est vituperatione nisi vitium? Ego ne vituperarer, vitiosior fiebam; et ubi
+non suberat quo admisso æquarer perditis, fingebam me fecisse quod non
+feceram, ne viderer abjectior quo eram innocentior, et ne vilior haberer
+quo eram castior.
+
+8. Ecce cum quibus comitibus iter agebam platearum Babyloniæ, et volutabar
+in coeno ejus, tanquam in cinnamis et unguentis pretiosis. Et in umbilico
+ejus, quo tenacius hærerem, calcabat me inimicus invisibilis, et seducebat
+me, quia ego seductilis eram. Non enim et illa, quæ jam [Sidenote: Jer. 51,
+6.]_de medio Babylonis fugerat_, sed ibat in cæteris ejus tardior, mater
+carnis meæ, sicut monuit me pudicitiam, ita curavit quod de me a viro suo
+audierat, jamque pestilentiosum et in posterum periculosum sentiebat,
+coercere termino conjugalis affectus, si resecari ad vivum non poterat. Non
+curavit hoc, quia metus erat ne impediretur spes mea compede uxoria; non
+spes illa quam in te futuri sæculi habebat mater, sed spes litterarum, quas
+ut nossem nimis volebat parens uterque: ille, quia de te prope nihil
+cogitabat, de me autem inania; illa autem, quia non solum nullo detrimento,
+sed etiam nonnullo adjumento ad te adipiscendum futura existimabat usitata
+illa studia doctrinæ. Ita enim conjicio, recolens, ut possum, mores
+parentum meorum. Relaxabantur etiam mihi ad ludendum habenæ, ultra
+temperamentum severitatis, in dissolutionem affectionum variarum, et in
+omnibus erat caligo intercludens mihi, Deus meus, serenitatem veritatis
+tuæ; et [Sidenote: Ps. 72, 7.]_prodibat tanquam ex adipe iniquitas mea_.
+
+[Sidenote: IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.]
+
+9. Furtum certe punit lex tua, Domine, et lex scripta in cordibus hominum,
+quam ne ipsa quidem delet iniquitas. Quis enim fur æquo animo furem
+patitur? Nec copiosus adactum inopia. Et ego furtum facere volui et feci,
+nulla {22} compulsus egestate nec penuria, sed fastidio justitiæ*, et
+sagina iniquitatis. Nam id furatus sum quod mihi abundabat, et multo
+melius: nec ea re volebam frui quam furto appetebam; sed ipso furto et
+peccato. Arbor erat pirus in vicinia vineæ nostræ pomis onusta, nec forma
+nec sapore illecebrosis. Ad hanc excutiendam atque asportandam, nequissimi
+adolescentuli perreximus nocte intempesta, quousque ludum de pestilentiæ
+more in areis produxeramus; et abstulimus inde onera ingentia, non ad
+nostras epulas, sed vel projicienda porcis, etiamsi aliquid inde comedimus;
+dum tamen fieret a nobis quod eo liberet quo non liceret. Ecce cor meum,
+Deus, ecce cor meum quod miseratus es in imo abyssi. Dicat tibi nunc ecce
+cor meum quid ibi quærebat, ut essem gratis malus, et malitiæ meæ causa
+nulla esset nisi malitia. Foeda erat, et amavi eam; amavi perire: amavi
+defectum meum; non illud ad quod deficiebam, sed defectum meum ipsum amavi:
+turpis anima et dissiliens a firmamento tuo in exterminium; non dedecore*
+aliquid, sed dedecus appetens.
+
+[Sidenote: V. Neminem peccare sine causa.]
+
+10. Etenim species est pulchris corporibus, et auro, et argento, et
+omnibus; et in contactu carnis congruentia valet plurimum, cæterisque
+sensibus est sua cuique accommodata modificatio corporum; habet etiam honor
+temporalis, et imperitandi atque superandi potentia suum decus, unde etiam
+vindictæ aviditas oritur: et tamen in cuncta hæc adipiscenda non est
+egrediendum abs te, Domine, neque deviandum a lege tua. Et vita quam hic
+vivimus habet illecebram suam propter quemdam modum decoris sui, et
+convenientiam cum his omnibus infimis pulchris. Amicitia quoque hominum
+charo nodo dulcis est propter unitatem de multis animis. Propter universa
+hæc atque hujusmodi, peccatum admittitur, dum immoderata in ista
+inclinatione cum extrema bona sint, meliora et summa deseruntur[28], tu,
+Domine Deus noster, et veritas tua, et lex tua. Habent enim et hæc ima
+delectationes, sed non sicut Deus meus qui fecit omnia; quia [Sidenote: Ps.
+63, 11.]_in ipso delectatur justus_, et ipse est deliciæ _rectorum corde_.
+
+11. Cum itaque de facinore quæritur qua causa factum sit, credi non solet,
+nisi cum appetitus adipiscendi alicujus {23} illorum bonorum, quæ infima
+diximus, esse potuisse apparuerit aut metus amittendi. Pulchra sunt enim et
+decora, quanquam præ bonis superioribus et* beatificis abjecta et jacentia.
+Homicidium fecit. Cur fecit? Adamavit ejus conjugem aut prædium, aut voluit
+deprædari unde viveret, aut timuit ab illo tale aliquid amittere, aut læsus
+ulcisci se exarsit. Num homicidium sine causa faceret, ipso homicidio
+delectatus? Quis crediderit? Nam et de quo dictum est vecordi et nimis
+crudeli homine, quod gratuito potius malus atque crudelis erat, prædicta
+est tamen causa: "Ne per otium, inquit, torpesceret manus aut animus[29]."
+Quare id quoque? cur ita? Ut scilicet illa exercitatione scelerum, capta
+urbe, honores, imperia, divitias assequeretur, et careret metu legum, et
+difficultate rerum, propter inopiam rei familiaris, et conscientiam
+scelerum. Nec ipse igitur Catilina amavit facinora sua; sed utique aliud
+cujus causa illa faciebat.
+
+[Sidenote: VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse
+vera et perfecta.]
+
+12. Quid ego* miser in te amavi, o furtum meum, o facinus illud meum
+nocturnum sexti decimi anni ætatis meæ? Non enim pulchrum eras, cum furtum
+esses; aut vero aliquid es, ut loquar ad te? Pulchra erant poma illa quæ
+furati sumus, quoniam creatura tua erat*, pulcherrime omnium, creator
+omnium, Deus bone, Deus summum bonum, et bonum verum meum: pulchra erant
+illa poma; sed non ipsa concupivit anima mea miserabilis. Erat enim mihi
+meliorum copia; illa autem decerpsi tantum ut furarer. Nam decerpta
+projeci, epulatus inde solam iniquitatem*, qua lætabar fruens*. Nam et si
+quid illorum pomorum intravit in os meum, condimentum ibi* facinus erat. Et
+nunc, Domine Deus meus, quæro quid me in furto delectaverit, et ecce
+species nulla est: non dico sicut in æquitate atque prudentia; sed neque
+sicut in mente hominis atque memoria et sensibus et vegetante vita; neque
+sicut speciosa sunt sidera et decora locis suis et terra et mare plena
+fetibus, qui succedunt nascendo decedentibus; non saltem ut est quædam
+defectiva species et umbratica vitiis fallentibus.
+
+13. Nam et superbia celsitudinem imitatur; cum tu sis unus super omnia Deus
+excelsus. Et ambitio quid nisi honores quærit et gloriam; cum tu sis præ
+cunctis honorandus unus et gloriosus in æternum? Et sævitia potestatum {24}
+timeri vult: quis autem timendus, nisi unus Deus? Cujus potestati eripi aut
+subtrahi quid potest? quando, aut ubi, aut quo, vel a quo*? Et blanditiæ
+lascivientium amari volunt: sed neque blandius est aliquid tua charitate,
+nec amatur quidquam salubrius, quam illa præ cunctis formosa et luminosa
+veritas tua. Et curiositas affectare videtur studium scientiæ; cum tu omnia
+summe noveris. Ignorantia quoque ipsa atque stultitia, simplicitatis et
+innocentiæ nomine tegitur; quia te simplicius quidquam non reperitur. Quid
+te autem innocentius, quandoquidem opera sua* malis inimica sunt[30]? Et
+ignavia quasi quietem appetit: quæ vero quies certa præter Dominum? Luxuria
+satietatem atque abundantiam se cupit vocari: tu autem es plenitudo et
+indeficiens copia incorruptibilis suavitatis. Effusio liberalitatis
+obtendit umbram: sed bonorum omnium largitor affluentissimus tu es.
+Avaritia multa possidere vult; et tu possides omnia. Invidentia de
+excellentia litigat: quid te excellentius? Ira vindictam quærit: te justius
+quis vindicat? Timor insolita et repentina exhorrescit, rebus quæ amantur
+adversantia, dum præcavet securitati: [Sidenote: Rom. 8, 9.]tibi enim quid
+insolitum? quid repentinum? aut quis a te separat quod diligis? aut ubi,
+nisi apud te, firma securitas? Tristitia rebus amissis contabescit, quibus
+se oblectabat cupiditas; quia ita sibi nollet, sicut tibi auferri nihil
+potest.
+
+14. Ita fornicatur anima, cum avertitur abs te, et quærit extra te ea, quæ
+pura et liquida non invenit, nisi cum redit ad te. Perverse te imitantur
+omnes qui longe se a te faciunt, et extollunt se adversum te[31]. Sed etiam
+sic te imitando indicant creatorem te esse omnis naturæ; et ideo non esse
+quo a te omnimodo recedatur. Quid ergo in illo furto ego dilexi? et in quo
+Dominum meum vel vitiose atque perverse imitatus sum? An libuit facere
+contra legem saltem fallacia, quia potentatu non poteram, ut mancam
+libertatem captivus {25} imitarer faciendo impune quod non liceret,
+tenebrosa omnipotentiæ similitudine? Ecce est ille servus fugiens Dominum
+suum, et consecutus umbram. O putredo, o monstrum vitæ, et mortis
+profunditas! Potuitne libere quod non licebat, non ob aliud, nisi quia non
+licebat?
+
+[Sidenote: VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a
+multis servatus sit.]
+
+15. [Sidenote: Ps. 115, 4.]_Quid retribuam Domino_, quod recolit hæc
+memoria mea, et anima mea non metuit inde? Diligam te, Domine, et gratias
+agam, et confitear nomini tuo, quoniam tanta dimisisti mihi mala et nefaria
+opera mea. Gratiæ tuæ deputo et misericordiæ tuæ, quod peccata mea tanquam
+glaciem solvisti. Gratiæ tuæ deputo et quæcumque non feci mala: quid enim
+non facere potui, qui etiam gratuitum facinus amavi? Et omnia mihi dimissa
+esse fateor; et quæ mea sponte feci mala, et quæ te duce non feci. Quis est
+hominum qui suam cogitans infirmitatem, audet viribus suis tribuere
+castitatem atque innocentiam suam; ut minus amet[32] te, quasi minus ei
+necessaria fuerit misericordia tua, qua donas peccata conversis ad te? Qui
+enim vocatus a te secutus est vocem tuam, et vitavit ea quæ me de meipso
+recordantem et fatentem legit, non me derideat ab eo medico ægrum sanari, a
+quo sibi præstitum est ut non ægrotaret, vel potius ut minus ægrotaret: et
+ideo te tantumdem, imo vero amplius diligat; quia per quem me videt tantis
+peccatorum meorum languoribus exui, per eum se videt tantis peccatorum
+languoribus non implicari.
+
+[Sidenote: VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.]
+
+16. [Sidenote: Rom. 6, 21.]_Quem fructum habui_ miser aliquando _in iis quæ
+nunc_ recolens _erubesco_, maxime in illo furto in quo ipsum furtum amavi?
+Nihil aliud; cum et ipsum esset nihil, et eo ipso ego miserior. Et tamen
+solus id non fecissem, sic recordor animum tunc meum; solus omnino id non
+fecissem. Ergo amavi ibi etiam consortium eorum* cum quibus id feci. Non
+ergo nihil aliud quam furtum amavi; imo vero nihil aliud, quia et illud
+nihil est. Quid est revera? Quis est qui doceat me, nisi qui illuminat cor
+meum et discernit umbras ejus? Quid est quod mihi venit in mentem quærere,
+et discutere, et considerare? Quia si tunc amarem poma illa {26} quæ
+furatus sum, et eis frui cuperem, possem etiam solus, si satis esset
+committere illam iniquitatem, qua pervenirem ad voluptatem meam; nec
+confricatione consciorum animorum accenderem pruritum cupiditatis meæ. Sed
+quoniam in illis pomis voluptas mihi non erat, ea erat in ipso facinore,
+quam faciebat consortium simul peccantium.
+
+[Sidenote: IX. Contagiosa res sodales mali.]
+
+17. Quid erat ille affectus animi? Certe enim plane turpis erat nimis; et
+væ mihi erat qui habebam illum. Sed tamen quid erat? [Sidenote: Ps. 18,
+13.]_Delicta quis intelligit?_ Risus erat, quasi titillato corde, quod
+fallebamus eos qui hæc a nobis fieri non putabant, et vehementer nolebant.
+Cur ergo eo me delectabat, quo id non faciebam solus? An quia etiam nemo
+facile solus ridet? Nemo quidem facile; sed tamen etiam solos et singulos
+homines, cum alius nemo præsens est, vincit risus aliquando, si aliquid
+nimie ridiculum, vel sensibus occurrit*, vel animo. At ego illud solus non
+facerem, non facerem omnino solus. Ecce est coram te, Deus meus, viva
+recordatio animæ meæ. Solus non facerem furtum illud, in quo me non libebat
+id quod furabar, sed quia furabar: quod me solum facere prorsus non
+liberet, nec facerem. O nimis inimica amicitia, seductio mentis
+investigabilis, ex ludo et joco nocendi aviditas, et alieni damni
+appetitus; nulla lucri mei, nulla ulciscendi libidine; sed cum dicitur:
+Eamus, faciamus; et pudet non esse impudentem.
+
+[Sidenote: X. In Deo omne bonum.]
+
+18. Quis exaperit istam tortuosissimam et implicatissimam nodositatem?
+Foeda est; nolo in eam intendere, nolo eam videre. Te volo, justitia et
+innocentia, pulchra et decora honestis luminibus, et insatiabili satietate.
+Quies est apud te valde, et vita imperturbabilis. Qui intrat in te,
+[Sidenote: Mat. 25, 21.]_intrat in gaudium Domini sui_; et non timebit, et
+habebit se optime in optimo. Defluxi abs te ego, et erravi, Deus meus,
+nimis devius a stabilitate tua in adolescentia, et factus sum mihi regio
+egestatis.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{27}
+
+LIBER TERTIUS.
+
+    De annis ætatis illius decimo septimo, decimo octavo, et decimo nono
+    transactis Carthagine, ubi dum studiorum gratia commorabatur,
+    spectaculis et flagitiis ultro se dedit. Ciceronis Hortensio in amorem
+    sapientiæ accenditur. Eam superbe quærens, in Manichæorum hæresin
+    incurrit, quorum dum hic obiter errores et ineptias exagitat, de
+    flagitiis et facinoribus, et de verâ justitiâ disserit luculenter.
+    Uberes ac perennes pro filio lachrymas fundens Monnica de futurâ ejus
+    resipiscentiâ certior fit, a Deo immisso somnio, et sancti cujusdam
+    Episcopi responso.
+
+[Sidenote: I. Amore quem venabatur capitur.]
+
+1. Veni Carthaginem; et circumstrepebat me undique sartago flagitiosorum
+amorum. Nondum amabam, et amare amabam*, et secretiore indigentia oderam me
+minus indigentem. Quærebam quod amarem, amans amare, et oderam securitatem,
+et viam sine muscipulis. Quoniam fames mihi erat intus ab interiore cibo
+teipso, Deus meus, et ea fame non esuriebam; sed eram sine desiderio
+alimentorum incorruptibilium: non quia plenus eis eram, sed quo inanior, eo
+fastidiosior. Et ideo non bene valebat anima mea; et ulcerosa projiciebat
+se foras miserabiliter scalpi avida contactu sensibilium. Sed si non
+haberent animam, non utique amarentur. Amare et amari dulce mihi erat,
+magis si et amantis corpore fruerer. Venam igitur amicitiæ coinquinabam
+sordibus concupiscentiæ, candoremque ejus obnubilabam de tartaro
+libidinis*; et tamen foedus atque inhonestus, elegans et urbanus esse
+gestiebam abundanti vanitate. Rui etiam in amorem quo cupiebam capi. Deus
+meus, misericordia mea, quanto felle mihi suavitatem illam, et quam bonus
+aspersisti! quia et amatus sum, et perveni occulte ad vinculum fruendi, et
+colligabar lætus ærumnosis nexibus, ut cæderer virgis ferreis ardentibus
+zeli, et suspicionum, et timorum, et irarum, atque rixarum.
+
+[Sidenote: II. Amavit spectacula tragica.]
+
+2. Rapiebant me spectacula theatrica, plena imaginibus miseriarum mearum,
+et fomitibus ignis mei. Quid est quod ibi homo vult dolere, cum spectat
+luctuosa atque tragica, quæ tamen pati ipse nollet? Et tamen pati vult ex
+eis dolorem spectator, et dolor ipse est voluptas ejus. Quid est, {28} nisi
+miserabilis insania*? Nam eo magis eis movetur quisque, quo minus a talibus
+affectibus sanus est: quanquam cum ipse patitur, miseria; cum aliis
+compatitur, misericordia dici solet[33]. Sed qualis tandem misericordia in
+rebus fictis et scenicis? Non enim ad subveniendum provocatur auditor; sed
+tantum ad dolendum invitatur: et actori* earum imaginum amplius favet, cum
+amplius dolet. Et si calamitates illæ hominum vel antiquæ vel falsæ sic
+agantur, ut qui spectat non doleat; abscedit inde fastidiens et
+reprehendens: si autem doleat, manet intentus, et gaudens lacrymatur.
+
+3. Ergo amantur et dolores*? Certe omnis homo gaudere vult. An cum miserum
+neminem esse libeat, libet tamen esse misericordem; quod quia non sine
+dolore est, hac una causa amantur dolores? Et hoc de illa vena amicitiæ
+est. Sed quo vadit? quo fluit? Utquid decurrit in torrentem picis
+bullientis æstus* immanes tetrarum libidinum, in quos ipsa mutatur et
+vertitur per nutum proprium de coelesti serenitate detorta atque dejecta?
+Repudietur ergo misericordia? Nequaquam. Ergo amentur dolores aliquando.
+Sed cave immunditiam, anima mea, sub tutore Deo meo, [Sidenote: Dan. 3, 52.
+Vulg.]_Deo patrum nostrorum, et laudabili et superexaltato in omnia
+sæcula_; cave immunditiam. Neque enim nunc non misereor; sed tunc in
+theatris congaudebam amantibus, cum sese fruebantur per flagitia, quamvis
+hæc imaginarie gererent* in ludo spectaculi. Cum autem sese amittebant,
+quasi misericors contristabar; et utrumque delectabat tamen. Nunc vero
+magis misereor gaudentem in flagitio, quam velut dura perpessum detrimento
+perniciosæ voluptatis, et amissione miseræ felicitatis. Hæc certe verior
+misericordia; sed non in ea delectat dolor*. Nam etsi approbatur officio
+charitatis qui dolet miserum; mallet tamen utique non esse quod doleret,
+qui germanitus misericors est. Si enim est malevola benevolentia, quod
+fieri non potest; potest et ille qui veraciter sinceriterque miseretur,
+cupere esse miseros ut misereatur. Nonnullus itaque dolor approbandus,
+nullus amandus est. Hoc enim tu, Domine Deus, qui animas amas, longe
+lateque purius quam nos, et incorruptibilius misereris, quod nullo dolore
+sauciaris. [Sidenote: 2 Cor. 2, 16.]_Et ad hæc quis idoneus?_
+
+{29}
+
+4. At ego tunc miser dolere amabam, et quærebam ut esset quod dolerem,
+quando mihi in ærumna aliena, et falsa, et saltatoria, ea magis placebat
+actio histrionis, meque alliciebat vehementius, qua mihi lacrymæ
+excutiebantur. Quid autem mirum cum infelix pecus aberrans a grege tuo, et
+impatiens custodiæ tuæ turpi scabie foedarer? Et inde erant dolorum amores,
+non quibus altius penetrarer; non enim amabam talia perpeti, qualia
+spectare; sed quibus auditis et fictis, tanquam in superficie raderer: quos
+tamen quasi ungues scalpentium fervidus tumor, et tabes, et sanies horrida
+consequebatur. Talis vita mea, numquid vita erat, Deus meus?
+
+[Sidenote: III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.]
+
+5. Et circumvolabat super me fidelis a longe misericordia tua. In quantas
+iniquitates distabui, et sacrilegam curiositatem secutus sum, ut deserentem
+te, deduceret me ad ima infida, et circumventoria obsequia dæmoniorum,
+quibus immolabam facta mea mala, et in omnibus flagellabas me! Ausus sum
+etiam in celebritate solemnitatum tuarum, intra parietes ecclesiæ tuæ
+concupiscere et agere negotium procurandi fructus mortis: unde me
+verberasti gravibus poenis; sed nihil ad culpam meam, o tu prægrandis
+misericordia mea, Deus meus, refugium meum a terribilibus nocentibus, in
+quibus vagatus sum præfidenti collo, ad longe recedendum a te, amans vias
+meas et non tuas, amans fugitivam libertatem.
+
+6. Habebant et illa studia quæ honesta vocabantur, ductum suum intuentem
+fora litigiosa, ut excellerem in eis, hoc laudabilior, quo fraudulentior.
+Tanta est cæcitas hominum de cæcitate etiam gloriantium. Et major jam eram
+in schola rhetoris; et gaudebam superbe, et tumebam typho; quanquam longe
+sedatior, Domine, tu scis, et remotus omnino ab eversionibus quas faciebant
+Eversores (hoc enim nomen scævum* et diabolicum, velut insigne urbanitatis
+est), inter quos vivebam pudore impudenti, quia talis non eram: et cum eis
+eram, et amicitiis eorum delectabar aliquando, a quorum semper factis
+abhorrebam, hoc est ab eversionibus, quibus proterve insectabantur
+ignotorum verecundiam, quam perturbarent gratis illudendo atque inde
+pascendo malevolas lætitias suas. Nihil est illo actu similius actibus
+dæmoniorum[34]. Quid itaque verius {30} quam eversores vocarentur? Eversi
+plane prius ipsi atque perversi, deridentibus eos et seducentibus
+fallacibus occulte spiritibus, in eo ipso quo alios irridere amant et
+fallere.
+
+[Sidenote: IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem
+philosophiæ.]
+
+7. Inter hos ego, imbecilla tunc ætate discebam libros eloquentiæ, in qua
+eminere cupiebam fine damnabili et ventoso per gaudia vanitatis humanæ; et
+usitato jam discendi ordine perveneram in librum cujusdam Ciceronis, cujus
+linguam fere omnes mirantur, pectus non ita. Sed liber ille ipsius
+exhortationem continet ad philosophiam, et vocatur Hortensius. Ille vero
+liber mutavit affectum meum, et ad teipsum, Domine, mutavit preces meas, et
+vota ac desideria mea fecit alia. Viluit mihi repente omnis vana spes, et
+immortalitatem sapientiæ concupiscebam æstu cordis incredibili; et surgere
+coeperam ut ad te redirem. Non enim ad acuendam linguam, quod videbar emere
+maternis mercedibus, cum agerem annum ætatis undevigesimum, jam defuncto
+patre ante biennium: non ergo ad acuendam linguam referebam illum librum;
+neque mihi locutionem, sed quod loquebatur persuaserat.
+
+8. Quomodo ardebam, Deus meus, quomodo ardebam revolare a terrenis ad te;
+et nesciebam quid ageres mecum! Apud te est enim sapientia. Amor autem
+sapientiæ nomen Græcum habet [Greek: philosophian], quo me accendebant illæ
+litteræ. Sunt qui _seducant per philosophiam_, magno et blando et honesto
+nomine colorantes et fucantes errores suos: et prope omnes qui ex illis et
+supra temporibus tales erant, notantur in eo libro et demonstrantur; et
+manifestatur ibi salutifera illa admonitio Spiritus tui per servum tuum
+bonum et pium: [Sidenote: Col. 2, 8. 9.]_Videte ne quis vos decipiat per
+philosophiam et inanem seductionem, secundum traditionem hominum, secundum
+elementa hujus mundi, et non secundum Christum; quia in ipso inhabitat
+omnis plenitudo divinitatis corporaliter._ Et ego illo tempore, scis tu,
+lumen cordis mei, quoniam nondum mihi hæc apostolica nota erant; hoc tamen
+solo delectabar in illa exhortatione, quod non illam aut illam sectam, sed
+ipsam, quæcumque esset, sapientiam ut diligerem, et quærerem, et {31}
+assequerer, et tenerem atque amplexarer fortiter, excitabar sermone illo,
+et accendebar, et ardebam; et hoc solum me in tanta flagrantia
+refrangebat*, quod nomen Christi non erat ibi. Quoniam hoc nomen secundum
+misericordiam tuam, Domine, hoc nomen Salvatoris mei Filii tui, in ipso
+adhuc lacte matris, tenerum cor meum præbiberat*, et alte retinebat; et
+quidquid sine hoc nomine fuisset, quamvis litteratum, et expolitum, et
+veridicum, non me totum rapiebat.
+
+[Sidenote: V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.]
+
+9. Itaque institui animum intendere in Scripturas sanctas, ut viderem
+quales essent. Et ecce video rem non compertam superbis, neque nudatam
+pueris; sed incessu humilem, successu excelsam et velatam mysteriis: et non
+eram ego talis ut intrare in eam possem, aut inclinare cervicem ad ejus
+gressus. Non enim sicut modo loquor, ita sensi cum attendi ad illam
+Scripturam: sed visa est mihi indigna quam Tullianæ dignitati compararem.
+Tumor enim meus refugiebat modum ejus; et acies mea non penetrabat
+interiora ejus. Verumtamen illa erat quæ cresceret cum parvulis; sed ego
+dedignabar esse parvulus, et turgidus fastu mihi grandis videbar.
+
+[Sidenote: VI. A Manichæis quomodo captus.]
+
+10. Incidi itaque[35] in homines superbe delirantes, et carnales nimis et
+loquaces, in quorum ore laquei diaboli, et viscum confectum commixtione
+syllabarum nominis tui, et Domini Jesu Christi, et Paracleti consolatoris
+nostri Spiritus sancti. Hæc nomina* non recedebant[36] de ore eorum, sed
+tenus sono* {32} et strepitu linguæ; et cæterum, cor inane veri. Et
+dicebant, Veritas, et veritas: et multum eam dicebant mihi, et [Sidenote: 1
+Joh. 2, 4.]_nusquam erat in eis_; sed falsa loquebantur, non de te tantum,
+qui vere Veritas es, sed etiam de istis elementis hujus mundi creatura tua,
+de quibus etiam vera dicentes philosophos transgredi debui præ amore tuo,
+mi Pater summe bone, pulchritudo pulchrorum omnium. O Veritas, Veritas,
+quam intime etiam tum medullæ animi mei suspirabant tibi, cum te illi
+sonarent mihi frequenter et multipliciter voce sola, et libris multis et
+ingentibus! Et illa erant fercula in quibus mihi esurienti te, inferebantur
+pro te sol et luna,[37] pulchra opera tua; sed tamen {33} opera tua, non
+tu, nec ipsa prima. Priora enim spiritualia opera tua, quam ista corporea,
+quamvis lucida et coelestia. At ego nec priora illa, sed teipsam, te,
+Veritas, in qua [Sidenote: Jac. 1, 17.]_non est commutatio nec momenti
+obumbratio_, esuriebam et sitiebam; et apponebantur adhuc mihi in illis
+ferculis phantasmata splendida, quibus jam melius erat amare istum solem,
+saltem istis oculis verum, quam illa falsa animo decepto per oculos. Et
+tamen, quia te putabam, manducabam; non avide[38] quidem, quia nec sapiebas
+in ore meo sicuti es; neque enim tu eras figmenta illa inania; nec
+nutriebar eis, sed exhauriebar magis. Cibus in somnis simillimus est cibis
+vigilantium, quo tamen dormientes non aluntur; dormiunt enim: at illa nec
+similia erant ullo modo tibi, sicut nunc mihi locuta es; quia illa erant
+corporalia phantasmata, falsa corpora, quibus certiora sunt vera corpora
+ista quæ videmus visu carneo, sive coelestia sive terrestria: cum pecudibus
+et volatilibus videmus hæc; et certiora sunt, quam cum imaginamur ea. Et
+rursus certius imaginamur ea, quam ex eis suspicamur alia grandiora, et
+infinita, quæ omnino nulla sunt, qualibus ego tunc pascebar inanibus; et
+non pascebar. At tu, amor meus, in quem deficio ut fortis sim, nec ista
+corpora es quæ videmus, quanquam in coelo; nec ea es quæ non videmus ibi,
+quia tu ista condidisti, nec in summis tuis conditionibus habes*. Quanto
+ergo longe es a phantasmatibus illis meis, phantasmatibus corporum quæ
+omnino non sunt! quibus certiores sunt phantasiæ corporum eorum quæ sunt;
+et eis certiora corpora, quæ tamen non es: sed nec anima es, quæ vita est
+corporum. Ideo melior vita corporum certiorque quam corpora. Sed tu vita es
+animarum, vita vitarum, vivens te ipsa, et non mutaris, vita animæ meæ.
+
+{34}
+
+11. Ubi ergo mihi tunc eras, et quam longe? Et longe peregrinabar abs te,
+exclusus et a siliquis porcorum, quos de siliquis pascebam. [Sidenote: Luc.
+15, 16.]Quanto enim meliores grammaticorum et poetarum fabellæ, quam illa
+decipula! Nam versus et carmen et Medea volans utiliores certe, quam
+quinque elementa[39] varie fucata, propter quinque antra tenebrarum, quæ
+omnino nulla sunt, et occidunt credentem. Nam versum et carmen etiam ad
+vera pulmenta* transfero. Volantem autem Medeam etsi cantabam, non
+asserebam; etsi cantari audiebam, non credebam: illa autem credidi. Væ, væ!
+quibus gradibus deductus sum [Sidenote: Prov. 9, 18.]_in profunda inferi_?
+Quippe laborans et æstuans inopia veri, cum te, Deus meus (tibi enim
+confiteor, qui me miseratus es et nondum confitentem), cum te non secundum
+intellectum mentis, quo me præstare voluisti belluis, sed secundum sensum
+carnis quærerem. Tu autem eras interior intimo meo, et superior summo
+meo[40]. Offendi illam* mulierem audacem, inopem prudentiæ, ænigma
+Salomonis, sedentem super sellam in foribus, et dicentem: [Sidenote: Prov.
+9, 13-17.]_Panes occultos libenter edite, et aquam dulcem furtivam bibite._
+Quæ me seduxit, quia invenit foris habitantem in oculo carnis meæ, et talia
+ruminantem apud me, qualia per illum* vorassem.
+
+[Sidenote: VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.]
+
+12. Nesciebam enim aliud vere quod est; et quasi acutule movebar ut
+suffragarer stultis deceptoribus, cum a me quærerent unde malum[41]? et
+utrum forma corporea Deus finiretur et {35} haberet capillos et ungues? et
+utrum justi existimandi essent qui haberent uxores multas simul, et
+occiderent homines, et sacrificarent de animalibus? Quibus rerum ignarus
+perturbabar; et recedens a veritate, ire in eam mihi videbar; quia non
+noveram malum non esse nisi privationem boni[42], usque ad quod omnino non
+est. Quod unde viderem, cujus videre usque ad corpus erat oculis, et animo
+usque ad phantasma? Et non noveram Deum esse spiritum, non cui membra
+essent per longum et latum, nec cui esse moles esset: quia moles in parte
+minor est quam in toto suo; et si infinita sit, minor est in aliqua parte
+certo spatio definita, quam per infinitum; et non est tota ubique, sicut
+spiritus, sicut Deus. Et quid in nobis esset, secundum quod essemus similes
+Deo et recte in Scriptura* diceremur [Sidenote: Gen. 1, 27.]_ad imaginem
+Dei_, prorsus ignorabam.
+
+13. Et non noveram justitiam veram interiorem, non ex consuetudine
+judicantem, sed ex lege rectissima* Dei omnipotentis, qua formarentur mores
+regionum et dierum pro regionibus et diebus; cum ipsa ubique ac semper
+esset, non alibi alia, nec alias aliter; secundum quam justi essent
+Abraham, et Isaac, et Jacob, et Moyses, et David, et illi omnes laudati ore
+Dei: sed eos ab imperitis judicari iniquos, [Sidenote: 1 Cor. 4,
+3.]_judicantibus ex humano die_, et universos mores humani generis ex parte
+moris sui metientibus, tanquam si quis nescius in armamentis quid cui
+membro accommodatum sit, ocrea velit caput contegi, et galea calceari; et
+murmuret quod non apte conveniat: aut in uno die indicto a pomeridianis
+horis justitio, quisquam stomachetur non sibi concedi quid venale
+proponere, quia mane concessum est: aut in una domo videat aliquid tractari
+manibus a quoquam servo, quod facere non sinatur qui pocula ministrat: aut
+aliquid post præsepia fieri, quod ante mensam prohibeatur; et indignetur,
+cum sit unum habitaculum et una familia, non ubique atque omnibus idem
+tribui. Sic sunt isti qui indignantur, cum audierint illo sæculo licuisse
+justis aliquid, quod isto non licet justis; et quia illis aliud præcepit
+Deus, istis aliud pro temporalibus causis, cum eidem justitiæ utrique
+servierint: cum in uno homine, et in uno die, et in unis ædibus videant
+aliud alii membro congruere, et aliud jamdudum licuisse, post horam non
+licere; quiddam in illo angulo permitti aut juberi, quod in isto juste
+vetetur et {36} vindicetur. Numquid justitia varia est et mutabilis? Sed
+tempora quibus præsidet, non pariter eunt; tempora enim sunt. Homines autem
+quorum vita super terram brevis est, quia sensu non valent causas contexere
+sæculorum priorum, aliarumque gentium quas experti non sunt, cum his quas
+experti sunt; in uno autem corpore, vel die, vel domo, facile possunt
+videre quid cui membro, quibus momentis, quibus partibus personisve
+congruat: in illis offenduntur[43], his serviunt.
+
+14. Hæc ego tunc nesciebam, et non advertebam; et feriebant undique ista
+oculos meos, et non videbam. Et cantabam carmina, et non mihi licebat
+ponere pedem quemlibet ubilibet, sed in alio atque alio metro aliter atque
+aliter; et in uno aliquo versu, non omnibus locis eumdem pedem. Et ars ipsa
+qua canebam, non habebat aliud alibi, sed omnia simul. Et non intuebar
+justitiam cui servirent boni et sancti homines, longe excellentius atque
+sublimius habere simul omnia quæ praecepit*, et nulla ex parte variari, et
+tamen variis temporibus non omnia simul, sed propria distribuentem ac
+præcipientem. Et reprehendebam cæcus pios patres; non solum sicut Deus
+juberet atque inspiraret utentes præsentibus, verum quoque sicut Deus
+revelaret futura prænuntiantes[44].
+
+[Sidenote: VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
+facinora.]
+
+15. Numquid aliquando aut alicubi injustum est [Sidenote: Mat. 22,
+37-39.]_diligere Deum ex toto corde, et ex tota anima, et ex tota mente, et
+diligere proximum tanquam seipsum_? Itaque flagitia quæ sunt contra
+naturam, ubique ac semper detestanda atque punienda sunt, qualia
+Sodomitarum fuerunt. Quæ si omnes gentes facerent, eodem criminis reatu
+divina lege tenerentur, quæ non sic fecit homines ut se illo uterentur
+modo. Violatur quippe ipsa societas quæ cum Deo nobis esse debet, cum eadem
+natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate {37} polluitur. Quæ
+autem contra mores hominum sunt flagitia, pro morum diversitate[45] vitanda
+sunt; ut pactum inter se civitatis aut gentis consuetudine vel lege
+firmatum, nulla civis aut peregrini libidine violetur. Turpis enim omnis
+pars est suo universo non congruens. Cum autem Deus aliquid contra morem
+aut pactum quorumlibet jubet, etsi nunquam ibi factum est, faciendum est:
+et si omissum, instaurandum; et si institutum non erat, instituendum est.
+Si enim regi licet in civitate cui regnat, jubere aliquid quod neque ante
+illum quisquam, nec ipse unquam jusserat; et non contra societatem
+civitatis ei obtemperatur, imo contra societatem non obtemperatur,
+(generale quippe pactum est societatis humanæ obedire regibus suis,) quanto
+magis Deo regnatori universæ creaturæ suæ, ad ea quæ jusserit, sine
+dubitatione serviendum est! Sicut enim in potestatibus societatis humanæ,
+major potestas minori ad obediendum præponitur; ita Deus omnibus.
+
+16. Item in facinoribus[46], ubi libido est nocendi, sive per contumeliam,
+sive per injuriam; et utrumque vel ulciscendi causa, sicut inimico
+inimicus; vel adipiscendi alicujus extra commodi, sicut latro viatori; vel
+evitandi mali, sicut ei qui timetur; vel invidendo, sicut feliciori
+miserior; aut in aliquo prosperatus, ei quem sibi æquari timet aut æqualem
+dolet; vel sola voluptate alieni mali, sicut spectatores gladiatorum, aut
+irrisores, aut illusores quorumlibet: hæc sunt capita iniquitatis, quæ
+pullulant principandi et spectandi et sentiendi libidine[47], [Sidenote: 1
+Joh. 2, 16.]aut una, aut duabus earum, aut simul omnibus; et vivitur male
+adversus tria et septem[48], [Sidenote: Ps. 143, 9.]_psalterium decem
+chordarum_ {38} decalogum tuum, Deus altissime et dulcissime. Sed quæ
+flagitia in te qui non corrumperis? aut quæ adversus te facinora, cui
+noceri non potest? Sed hoc vindicas quod in se homines perpetrant, quia
+etiam cum in te peccant, impie faciunt in animas suas, [Sidenote: Ps. 26,
+12.]_et mentitur iniquitas sibi_, sive corrumpendo ac pervertendo naturam
+suam quam tu fecisti et ordinasti, vel immoderate utendo concessis rebus,
+vel in non concessa [Sidenote: Rom. 1.]_flagrando in eum usum qui est
+contra naturam_; aut rei tenentur, animo et verbis sævientes adversus te,
+et [Sidenote: Act. 9, 5.]_adversus stimulum calcitrantes_; aut cum
+disruptis limitibus humanæ societatis, lætantur audaces privatis
+conciliationibus aut diremptionibus, prout quidque delectaverit aut
+offenderit. Et ea fiunt cum tu derelinqueris, fons vitæ, qui es unus et
+verus creator et rector universitatis; et privata superbia diligitur in
+parte[49] unum falsum. Itaque pietate humili reditur in te, et purgas nos a
+consuetudine mala, et propitius es peccatis confitentium, et [Sidenote: Ps.
+101, 21.]_exaudis gemitus compeditorum_, et solvis a vinculis quæ nobis
+fecimus, si jam non erigamus adversus te cornua falsæ libertatis,
+[Sidenote: Ps. 74, 5, 6.]avaritia[50] plus habendi, et damno totum
+amittendi; amplius amando proprium nostrum, quam te omnium bonum.
+
+[Sidenote: IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.]
+
+17. Sed inter flagitia et facinora et tam multas iniquitates, sunt peccata
+proficientium, quæ a bene judicantibus et vituperantur ex regula
+perfectionis, et laudantur spe frugis, sicut {39} herba segetis. Et sunt
+quædam similia vel flagitio vel facinori, et non sunt peccata; quia nec te
+offendunt Dominum Deum nostrum, nec sociale consortium: cum conciliantur
+aliqua in usum vitæ congrua tempori, et incertum est an libidine habendi;
+aut puniuntur corrigendi studio potestate ordinata, et incertum est an
+libidine nocendi. Multa itaque facta quæ hominibus improbanda viderentur,
+testimonio tuo approbata sunt; et multa laudata ab hominibus, te teste
+damnantur: cum sæpe se aliter habet species facti, et aliter facientis
+animus, atque articulus occulti[51] temporis. Cum vero aliquid tu repente
+inusitatum et improvisum imperas, etiam si hoc aliquando vetuisti, quamvis
+causam imperii tui pro tempore occultes, et quamvis contra pactum sit
+aliquorum hominum societatis; quis dubitet esse faciendum[52], quando ea
+justa est societas hominum, quæ servit tibi? Sed beati qui te imperasse
+sciunt. Fiunt enim omnia a servientibus tibi, vel ad exhibendum quod ad
+præsens opus est, vel ad futura prænuntianda[53].
+
+[Sidenote: X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.]
+
+18. Hæc ego nesciens, irridebam illos sanctos servos et Prophetas tuos. Et
+quid agebam cum irridebam eos[54], nisi ut irriderer abs te; sensim atque
+paulatim perductus ad eas nugas, ut crederem ficum[55] plorare cum
+decerpitur, et matrem {40} ejus arborem lacrymis lacteis? Quam tamen ficum
+si comedisset aliquis sanctus, alieno[56] sane, non suo scelere decerptam,
+misceret visceribus, et anhelaret de illa angelos, imo vero particulas[57]
+Dei, gemendo in oratione atque {41} ructando[58]: quæ particulæ summi et
+veri Dei ligatæ fuissent in illo pomo, nisi electi[59] sancti dente ac
+ventre solverentur. Et credidi miser magis esse misericordiam præstandam
+fructibus terræ, quam hominibus, propter quos nascerentur. Si quis enim
+esuriens[60] peteret, qui Manichæus non esset, quasi {42} capitali
+supplicio damnanda buccella videretur, si ei daretur.
+
+[Sidenote: XI. Planctus et somnium matris de filio.]
+
+19. Et [Sidenote: Ps. 143, 7.]_misisti manum tuam ex alto_, et de hac
+profunda caligine [Sidenote: Ps. 85, 13.]_eruisti animam meam_, cum pro me
+fleret ad te mater mea fidelis tua, amplius quam flent matres corporea
+funera. Videbat enim illa mortem meam ex fide et spiritu, quem habebat ex
+te; et exaudisti eam, Domine. Exaudisti eam, nec despexisti lacrymas ejus,
+cum profluentes rigarent terram sub oculis ejus, in omni loco orationis
+ejus; exaudisti eam. Nam unde illud somnium, quo eam consolatus es, ut
+vivere me concederet* et habere secum eamdem mensam in domo; quod nolle
+coeperat, aversans et detestans blasphemias erroris mei? Vidit enim stantem
+se in quadam regula lignea, et advenientem ad se juvenem splendidum,
+hilarem atque arridentem sibi, cum illa esset moerens et moerore confecta:
+qui cum causas quæsisset ab ea moestitiæ suæ quotidianarumque lacrymarum,
+docendi, ut assolet, non discendi gratia, atque illa respondisset
+perditionem meam se plangere; jussisse illum quo secura esset, atque
+admonuisse ut attenderet et videret, ubi esset illa, ibi esse et me. Quod
+illa ubi attendit, vidit me juxta se in eadem regula stantem. Unde hoc,
+nisi quia erant aures tuæ ad cor ejus? O tu, bone omnipotens, qui sic curas
+unumquemque nostrum, tanquam solum cures; et sic omnes, tanquam singulos!
+
+20. Unde illud etiam, quod cum mihi narrasset ipsum visum, et ego ad id
+trahere conarer, ut illa se potius non desperaret futuram esse quod eram;
+continuo sine aliqua hæsitatione, "Non, inquit: non enim mihi dictum est,
+Ubi ille, ibi et tu; sed, Ubi tu, ibi et ille." Confiteor tibi, Domine,
+recordationem meam quantum recolo, quod sæpe non tacui, amplius me isto per
+matrem vigilantem responso tuo, quod tam vicina interpretationis falsitate
+turbata non est, et tam cito vidit quod videndum fuit, quod ego certe,
+antequam dixisset, non {43} videram; etiam tum commotum fuisse, quam ipso
+somnio, quo feminæ piæ gaudium tanto post futurum, ad consolationem tunc
+præsentis sollicitudinis, tanto ante prædictum est. Nam novem ferme anni
+secuti sunt, quibus ego in illo limo profundi ac tenebris falsitatis, cum
+sæpe surgere conarer, et gravius alliderer, volutatus sum: cum tamen illa
+vidua casta, pia et sobria, quales amas, jam quidem spe alacrior, sed fletu
+et gemitu non segnior, non desineret horis omnibus orationum suarum de me
+plangere ad te; et [Sidenote: Ps. 87, 3.]_intrabant in conspectum tuum
+preces ejus_, et me tamen dimittebas adhuc volvi et involvi illa caligine.
+
+[Sidenote: XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo
+de ipsius conversione.]
+
+21. Et dedisti alterum responsum interim, quod recolo. Nam et multa
+prætereo, propter quod propero ad ea quæ me magis urgent confiteri tibi, et
+multa non memini. Dedisti ergo alterum per sacerdotem tuum, quemdam
+episcopum nutritum in Ecclesia, et exercitatum in Libris tuis. Quem cum
+illa femina rogasset ut dignaretur mecum colloqui, et refellere errores
+meos, et dedocere me mala, ac docere bona (faciebat enim hoc, si quos forte
+idoneos invenisset); noluit ille, prudenter sane, quantum sensi postea.
+Respondit enim me adhuc esse indocilem, eo quod inflatus essem novitate
+hæresis illius, et nonnullis quæstiunculis[61] jam multos imperitos
+exagitassem, sicut illa indicaverat ei. "Sed sine, inquit, illum ibi, et
+tantum roga pro eo Dominum: ipse legendo reperiet quis ille sit error, et
+quanta impietas." Simul etiam narravit se quoque parvulum a seducta matre
+sua datum fuisse Manichæis, et omnes pene non legisse tantum, verum etiam
+scriptitasse libros eorum; sibique apparuisse, nullo contra disputante et
+convincente, quam esset illa secta fugienda; {44} itaque fugisse. Quæ cum
+ille dixisset, atque illa nollet acquiescere, sed instaret magis
+deprecando, et ubertim flendo, ut me videret, et mecum dissereret: ille jam
+substomachans tædio, "Vade, inquit, a me; ita vivas: fieri* non potest ut
+filius istarum lacrymarum pereat." Quod illa ita se accepisse, inter
+colloquia sua mecum sæpe recordabatur, ac si de coelo sonuisset.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{45}
+
+LIBER QUARTUS.
+
+    Pudet se Manichæorum sectæ addictum fuisse per novennium, atque alios
+    secum in eumdem errorem pertraxisse; tum etiam consuluisse
+    mathematicos: et amicum sibi interea morte præreptum, acerbiori quam
+    æquum esset animi dolore fuisse prosecutum; cujus insignem conversionem
+    memorat, et mortis ejus occasione, de vana et de solida amicitia et
+    quam fluxa sint et caduca terrena omnia, pluribus disserit. Mentionem
+    facit librorum de Pulchro et Apto, a se anno ætatis vigesimo sexto aut
+    vigesimo septimo conscriptorum; necnon quam facili negotio liberalium
+    artium libros atque Aristotelis Categorias, anno ætatis ferme vigesimo,
+    per sese intellexerit.
+
+[Sidenote: I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.]
+
+1. Per idem tempus annorum novem, ab undevigesimo anno ætatis meæ, usque ad
+duodetrigesimum, seducebamur et seducebamus, falsi atque fallentes in
+variis cupiditatibus; et palam per doctrinas quas liberales vocant, occulte
+autem falso nomine religionis. Hic superbi, ibi superstitiosi, ubique vani.
+Hac popularis gloriæ sectantes inanitatem, usque ad theatricos plausus, et
+contentiosa carmina*, et agonem coronarum fenearum, et spectaculorum nugas,
+et intemperantiam libidinum: illac autem purgari nos ab istis sordibus
+expetentes, cum eis qui appellarentur electi et sancti, afferremus escas,
+de quibus nobis in officina[62] aqualiculi sui fabricarent angelos et deos
+per quos liberaremur[63]; et sectabar ista atque faciebam cum amicis meis,
+per me ac mecum deceptis. Irrideant me arrogantes, et nondum salubriter
+prostrati et {46} elisi a te, Deus meus; ego tamen confitear tibi dedecora
+mea in laude tua. Sine me, obsecro, et da mihi circumire præsenti memoria
+præteritos circuitus erroris mei, et [Sidenote: Ps. 49, 14.]_immolare tibi
+hostiam jubilationis_. Quid enim sum ego mihi sine te, nisi dux[64] in
+præceps? Aut quid sum cum mihi bene est, nisi sugens lac tuum, aut fruens
+[Sidenote: Joh. 6, 27.]_te cibo qui non corrumpitur_? Et quis homo est
+quilibet homo, cum sit homo? Sed irrideant nos fortes et potentes; nos
+autem [Sidenote: Ps. 73, 21.]_infirmi et inopes confiteamur tibi_.
+
+[Sidenote: II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui
+victoriam promittebat, contemnit.]
+
+2. Docebam in illis annis artem rhetoricam, et victoriosam loquacitatem
+victus cupiditate vendebam. Malebam tamen, Domine, tu scis, bonos habere
+discipulos, sicut appellantur boni: et eos sine dolo docebam dolos; non
+quibus contra caput innocentis agerent, sed aliquando pro capite nocentis.
+Et, Deus, vidisti de longinquo lapsantem in lubrico, et in multo fumo
+scintillantem fidem meam, quam exhibebam in illo magisterio [Sidenote: Is.
+42, 3. Mat. 12, 20. Ps. 4, 3.]_diligentibus vanitatem, et quærentibus
+mendacium_, socius eorum. In illis annis unam habebam, non eo quod
+legitimum vocatur, conjugio cognitam, sed quam indagaverat vagus ardor,
+inops prudentiæ; sed unam tamen, ei quoque servans tori fidem: in qua sane
+experirer exemplo meo, quid distaret inter conjugalis placiti modum quod
+foederatum esset generandi gratia, et pactum libidinosi amoris, ubi proles
+etiam contra votum nascitur, quamvis jam nata cogat se diligi.
+
+3. Recolo etiam, cum mihi theatrici carminis certamen inire placuisset,
+mandasse mihi nescio quem aruspicem, quid ei dare mercedis vellem ut
+vincerem; me autem foeda illa sacramenta detestatum et abominatum
+respondisse, nec si corona illa esset immortaliter aurea, muscam pro
+victoria mea necari me sinere. Necaturus enim erat ille in sacrificiis suis
+animantia, et illis honoribus invitaturus mihi suffragatura dæmonia
+videbatur. Sed hoc quoque malum non ex tua castitate[65]* repudiavi, Deus
+cordis mei. Non enim amare te {47} noveram, qui nisi fulgores corporeos[66]
+cogitare non noveram. Talibus enim figmentis suspirans anima, nonne
+fornicatur abs te, et fidit in falsis[67], et _pascit ventos_? Sed
+videlicet sacrificari pro me nollem dæmonibus, quibus me illa superstitione
+ipse sacrificabam. Quid est enim aliud, [Sidenote: Hos. 12, 1.]_ventos
+pascere_, quam ipsos pascere; hoc est, errando eis esse voluptati atque
+derisui?
+
+[Sidenote: III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et
+rerum peritum revocatur.]
+
+4. Ideoque illos planos*, quos mathematicos vocant, plane consulere non
+desistebam, quod quasi nullum eis esset sacrificium, et nullæ preces ad
+aliquem spiritum ob divinationem dirigerentur: quod tamen christiana et
+vera pietas consequenter repellit et damnat. Bonum est enim confiteri tibi,
+Domine, et dicere, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_Miserere mei; cura animam meam,
+quoniam peccavi tibi_; neque ad licentiam peccandi abuti indulgentia tua,
+sed meminisse dominicæ vocis, [Sidenote: Joh. 5, 14.]_Ecce sanus factus es;
+jam noli peccare, ne quid tibi deterius contingat_. Quam totam illi
+salubritatem interficere conantur, cum dicunt: De coelo tibi est
+inevitabilis causa peccandi; et Venus hoc fecit, aut Saturnus, aut Mars.
+Scilicet, ut homo sine culpa sit, caro et sanguis et superba putredo;
+culpandus sit autem coeli ac siderum creator et ordinator. Et quis est hic,
+nisi Deus noster, suavitas et origo justitiæ, qui [Sidenote: Mat. 16, 27.
+Rom. 2, 6.]_reddis unicuique secundum opera ejus_, et [Sidenote: Ps. 50,
+19.]_cor contritum et humiliatum non spernis_?
+
+inter lucem quod est Deus, et lucem quam fecit Deus, &c. (Aug. c. Faust.
+xxii. 8.) Alii Deum esse non posse, nisi corpus igneum putaverunt. Alii
+[Manichæi] candorem lucis immensæ per infinita spatia usquequaque
+porrectum, ex una tamen parte quasi nigro quodam cuneo fissum, duo adversa
+regna opinantes, et talia rebus constituentes principia, cum suis
+phantasmatis fabulati sunt. De verâ relig. §. 96. Sed nec iterum ideo tibi
+non videatur Deus quod sol, quia sol tamquam rota quædam est, non immensum
+lucis spatium; et dicas tibi, Ergo Deus infinitæ lucis est et immensæ: ut
+quasi tendas ipsum solem, et facias illum non habere finem, nec hac nec
+illac, nec sursum nec deorsum; et tamen lucem tibi immensam proponas Deum:
+nec hoc est Deus. Aug. Serm. iv. §. 5.]
+
+{48}
+
+5. Erat eo tempore vir sagax[68], medicæ artis peritissimus, atque in ea
+nobilissimus, qui proconsule* manu sua coronam illam agonisticam imposuerat
+non sano capiti meo, sed non ut medicus. Nam illius morbi tu sanator, qui
+[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_resistis superbis, humilibus autem das
+gratiam_. Numquid tamen etiam per illum senem defuisti mihi, aut destitisti
+mederi animæ meæ? Quia enim factus ei eram familiarior, et ejus sermonibus
+(erant enim sine verborum cultu vivacitate sententiarum jucundi et graves)
+assiduus et fixus inhærebam; ubi cognovit ex colloquio meo libris
+genethliacorum esse me deditum, benigne ac paterne monuit ut eos abjicerem,
+neque curam et operam rebus utilibus necessariam, illi vanitati frustra
+impenderem: dicens ita se illam didicisse, ut ejus professionem primis
+annis ætatis suæ deferre voluisset, qua vitam degeret; et si Hippocratem
+intellexisset, et illas utique litteras potuisse intelligere*: et tamen non
+ob aliam causam se postea, illis relictis, medicinam assecutum, nisi quod
+eas falsissimas comperisset, et nollet vir gravis decipiendis hominibus
+victum quærere. "At tu, inquit, quo te in hominibus sustentas*, rhetoricam
+tenes; hanc autem fallaciam libero studio, non necessitate rei familiaris
+sectaris; quo magis mihi te oportet de illa credere, qui eam tam perfecte
+discere elaboravi, quam ex ea sola vivere volui." A quo ego cum quæsissem
+quæ causa ergo faceret ut multa inde vera pronuntiarentur; respondit ille,
+ut potuit, vim sortis hoc facere in rerum natura usquequaque diffusam. Si
+enim de paginis* poetæ cujuspiam longe aliud canentis atque intendentis,
+cum forte quis consulit, mirabiliter consonus negotio sæpe versus exiret;
+mirandum non esse dicebat, si ex anima humana, superiore aliquo instinctu,
+nesciente quid in se fieret, non arte sed sorte sonaret aliquid quod
+interrogantis rebus factisque concineret.
+
+6. Et hoc quidem ab illo vel per illum procurasti mihi. Et quid ipse postea
+per meipsum quærerem, in memoria mea delineasti. Tunc autem nec ipse, nec
+charissimus meus Nebridius, adolescens valde bonus et valde castus[69]*,
+irridens totum illud divinationis genus, persuadere mihi potuerunt ut hæc
+abjicerem: quoniam me amplius ipsorum auctorum movebat auctoritas; et
+nullum certum quale quærebam {49} documentum adhuc inveneram, quo mihi sine
+ambiguitate appareret, quæ ab eis consultis vera dicerentur, forte vel
+sorte, non arte inspectorum siderum dici.
+
+[Sidenote: IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+involverat; eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis efficacia
+sacramenti Baptismi.]
+
+7. In illis annis, quo primum tempore in municipio quo natus sum docere
+coeperam, comparaveram amicum societate studiorum nimis charum, coævum mihi
+et conflorentem flore adolescentiæ. Mecum puer creverat, et pariter in
+scholam ieramus, pariterque luseramus. Sed nondum erat sic amicus, quanquam
+ne tunc quidem sicuti est vera amicitia; quia non est vera, nisi cum eam tu
+agglutinas inter inhærentes tibi, [Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitate diffusa
+in cordibus nostris per Spiritum sanctum qui datus est nobis_. Sed tamen
+dulcis erat nimis, cocta* fervore parilium studiorum. Nam et a fide vera,
+quam non germanitus et penitus adolescens tenebat, deflexeram ego eum in
+superstitiosas fabellas et perniciosas, propter quas plangebat me mater.
+Mecum jam errabat in animo homo ille, et non poterat anima mea sine illo.
+Et ecce tu imminens dorso fugitivorum tuorum, [Sidenote: Ps. 93, 1.]_Deus
+ultionum_ et fons misericordiarum simul, qui convertis* nos ad te miris
+modis; ecce abstulisti hominem de hac vita, cum vix explevisset annum in
+amicitia mea, suavi* mihi super omnes suavitates illius vitæ meæ.
+
+8. [Sidenote: Ps. 105, 2.]_Quis laudes tuas enumerat_ unus, in se uno quas
+expertus est? Quid tunc fecisti, Deus meus, et quam investigabilis
+[Sidenote: Ps. 35, 7.]_abyssus judiciorum tuorum_? Cum enim laboraret ille
+febribus, jacuit diu sine sensu in sudore letali. Et cum desperaretur,
+baptizatus est nesciens, me non curante, et præsumente id retinere potius
+animam ejus quod a me acceperat, non quod in nescientis corpore fiebat.
+Longe autem aliter erat; nam recreatus est et salvus factus. Statimque ut
+primum cum eo loqui potui (potui autem mox ut ille potuit, quando non
+discedebam, et nimis pendebamus ex invicem), tentavi apud illum irridere,
+tanquam et illo irrisuro[70] mecum Baptismum quem {50} acceperat mente
+atque sensu absentissimus, sed tamen jam se accepisse didicerat. At ille
+ita me exhorruit ut inimicum, admonuitque mirabili et repentina libertate,
+ut si amicus esse vellem, talia sibi dicere desinerem. Ego autem
+stupefactus atque turbatus, distuli omnes motus meos, ut convalesceret
+prius, essetque idoneus viribus valetudinis cum quo agere possem quod
+vellem. Sed ille abreptus dementiæ meæ, ut apud te servaretur consolationi
+meæ, post paucos dies, me absente, repetitur febribus et defungitur.
+
+9. Quo dolore contenebratum est cor meum; et quidquid aspiciebam, mors
+erat. Et erat mihi patria supplicium, et paterna domus mira infelicitas; et
+quidquid cum illo communicaveram, sine illo in cruciatum immanem verterat.
+Expetebant eum undique oculi mei, et non dabatur mihi; et oderam omnia,
+quia non haberent eum, nec mihi jam dicere poterant: Ecce veniet, sicut cum
+viveret, quando absens erat. Factus eram ipse mihi magna quæstio, et
+interrogabam [Sidenote: Ps. 41, 6.]_animam meam quare tristis esset_, et
+_quare conturbaret me_ valde; et nihil noverat respondere mihi. Et si
+dicebam, _Spera in Deum_; juste non obtemperabat: quia verior erat et
+melior homo quem charissimum amiserat, quam phantasma[71] in quod sperare
+jubebatur. Solus fletus erat dulcis mihi et successerat amico meo in
+deliciis animi mei.
+
+[Sidenote: V. Cur fletus dulcis miseris.]
+
+10. Et nunc, Domine, jam illa transierunt, et tempore lenitum est vulnus
+meum. Possumne audire abs te qui veritas es, et admovere aurem cordis mei
+ori tuo, ut dicas mihi cur fletus dulcis sit miseris? An tu, quamvis ubique
+adsis, longe abjecisti a te miseriam nostram? Et tu in te manes; nos autem
+in experimentis volvimur. Et tamen nisi ad aures tuas ploraremus, nihil
+residui de spe nostra fieret. Unde igitur suavis fructus de amaritudine
+vitæ carpitur, gemere et flere, et suspirare et conqueri? An hoc ibi* dulce
+est, quod speramus exaudire te? Recte istud in precibus, quia desiderium
+perveniendi habent. Numquid in dolore amissæ rei et luctu quo tunc
+operiebar? Neque enim sperabam reviviscere illum, aut {51} hoc petebam
+lacrymis; sed tantum dolebam et flebam. Miser enim eram, et amiseram
+gaudium meum. An et fletus res amara est, et præ fastidio rerum quibus
+prius fruebamur, et tunc dum ab eis abhorremus, delectat?
+
+[Sidenote: VI. Quantus ex amici morte dolor.]
+
+11. Quid autem ista loquor? Non enim tempus quærendi nunc est, sed
+confitendi tibi. Miser eram, et miser est omnis animus vinctus amicitia
+rerum mortalium; et dilaniatur cum eas amittit, et tunc sentit miseriam qua
+miser est et antequam amittat eas. Sic ego eram illo tempore, et flebam
+amarissime, et requiescebam in amaritudine. Ita miser eram, et habebam
+chariorem illo amico meo vitam ipsam miseram[72]. Nam quamvis eam mutare
+vellem, nollem tamen amittere magis quam illum. Et nescio an vellem vel pro
+illo, sicut de Oreste et Pylade traditur, si non fingitur, qui vellent pro
+invicem vel simul mori, quia morte pejus eis erat non simul vivere. Sed in
+me nescio quis affectus nimis huic contrarius ortus erat; et tædium vivendi
+erat in me gravissimum, et moriendi metus. Credo quo magis illum amabam, eo
+magis mortem, quæ mihi eum abstulerat, tanquam atrocissimam inimicam,
+oderam et timebam; et eam repente consumpturam omnes homines putabam, quia
+illum potuit. Sic eram omnino, memini. Ecce cor meum, Deus meus: ecce intus
+vide quia memini, spes mea, qui me mundas a talium affectionum immunditia,
+dirigens [Sidenote: Ps. 24, 15.]_oculos meos ad te_, et _evellens de laqueo
+pedes meos_. Mirabar enim cæteros mortales vivere, quia ille, quem quasi
+non moriturum dilexeram, mortuus erat; et me magis, quia illi alter eram,
+vivere illo mortuo mirabar. Bene quidam dixit de amico suo: "Dimidium animæ
+meæ[73]." Nam ego sensi animam meam et animam illius unam fuisse animam in
+duobus corporibus[74]: et ideo mihi horrori erat vita, quia nolebam
+dimidius vivere; et ideo forte mori metuebam, ne totus ille moreretur quem
+multum amaveram[75].
+
+{52}
+
+[Sidenote: VII. Impatientia doloris mutat locum.]
+
+12. O dementiam nescientem diligere homines humaniter! o stultum hominem
+immoderate humana patientem, quod ego tunc eram! Itaque æstuabam,
+suspirabam, flebam, turbabar; nec requies erat, nec consilium. Portabam
+enim conscissam* et cruentam animam meam, impatientem a me portari; et ubi
+eam ponerem non inveniebam. Non in amoenis nemoribus, non in ludis atque
+cantibus, nec in suave olentibus locis, nec in conviviis apparatis, neque
+in voluptate cubilis et lecti, non denique in libris atque carminibus
+acquiescebat. Horrebant omnia, et ipsa lux; et quidquid non erat quod ille
+erat, improbum et odiosum erat, præter gemitum et lacrymas. Nam in eis
+solis aliquantula requies. Ubi autem inde auferebatur anima mea, onerabat
+me grandis sarcina miseriæ. Ad te*, Domine, levanda erat et curanda,
+sciebam; sed nec volebam, nec valebam, eo magis quia non mihi eras aliquid
+solidum et firmum, cum de te cogitabam. Non enim tu eras, sed vanum
+phantasma[76], et error meus erat Deus meus. Si conabar eam ibi ponere ut
+requiesceret, per inane labebatur, et iterum ruebat super me; et ego mihi
+remanseram infelix locus, ubi nec esse possem, nec inde recedere. Quo enim
+cor meum fugeret a corde meo? quo a me ipso fugerem? quo me non sequerer?
+Et tamen fugi de patria. Minus enim eum quærebant oculi mei, ubi videre non
+solebant; atque a Thagastensi oppido veni Carthaginem.
+
+[Sidenote: VIII. Tempus et amicorum colloquia dolori medentur.]
+
+13. Non vacant tempora, nec otiose volvuntur; per sensus nostros faciunt in
+animo mira opera. Ecce veniebant et præteribant de die in diem, et veniendo
+et prætereundo inserebant mihi species alias et alias memorias, et paulatim
+resarciebant me pristinis generibus delectationum, quibus cedebat dolor
+meus ille; sed succedebant non quidem dolores alii, causæ tamen aliorum
+dolorum[77]. Nam unde me facillime et in intima dolor ille penetraverat,
+nisi quia [Sidenote: fors. Job 16, 14.]_fuderam in arenam animam meam_,
+diligendo moriturum ac si non moriturum? Maxime quippe me reparabant atque
+recreabant aliorum amicorum solatia, cum quibus amabam quod pro te amabam:
+et hoc erat ingens fabula et longum mendacium, cujus adulterina
+confricatione corrumpebatur mens nostra pruriens in auribus. Sed illa mihi
+fabula non moriebatur, si quis amicorum meorum moreretur. Alia erant quæ in
+eis {53} amplius capiebant animum: colloqui et corridere, et vicissim
+benevole obsequi; simul legere libros dulciloquos, simul nugari, et simul
+honestari; dissentire interdum sine odio, tanquam ipse homo secum, atque
+ipsa rarissima dissensione condire consensiones plurimas; docere aliquid
+invicem, aut discere ab invicem; desiderare absentes cum molestia,
+suscipere venientes cum lætitia: his atque hujusmodi signis a corde
+amantium et redamantium procedentibus per os, per linguam, per oculos, et
+mille motus gratissimos, quasi fomitibus conflare animos, et ex pluribus
+unum facere.
+
+[Sidenote: IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.]
+
+14. Hoc est quod diligitur in amicis; et sic diligitur, ut rea sibi sit
+humana conscientia, si non amaverit redamantem, aut si amantem non
+redamaverit, nihil quærens ex ejus corpore præter indicia benevolentiæ.
+Hinc ille luctus, si quis moriatur; et tenebræ dolorum, et versa dulcedine
+in amaritudinem cor madidum, et ex amissa vita morientium mors viventium.
+Beatus qui amat te, et amicum in te, et inimicum propter te. Solus enim
+nullum charum amittit, cui omnes in illo chari sunt, qui non amittitur. Et
+quis est iste, nisi Deus noster, Deus qui [Sidenote: Gen. 2, 24.]_fecit
+coelum et terram_, et [Sidenote: Jer. 23, 24.]_implet ea_[78], quia
+implendo ea fecit ea? Te nemo amittit, nisi qui dimittit: et qui dimittit,
+quo it, aut quo fugit, nisi a te placido ad te iratum? Nam ubi non invenit
+legem tuam in poena sua? Et [Sidenote: Ps. 118, 142.]_lex tua veritas_, et
+[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas tu_.
+
+[Sidenote: X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.]
+
+15. [Sidenote: Ps. 79, 20.]_Deus virtutum, converte nos, et ostende faciem
+tuam et salvi erimus._ Nam quoquoversum se verterit anima hominis, ad
+dolores[79] figitur alibi præterquam in te, tametsi figitur in pulchris
+extra te et extra se. Quæ tamen nulla essent nisi essent abs te, quæ
+oriuntur et occidunt, et oriendo quasi esse incipiunt, et crescunt ut
+perficiantur, et perfecta senescunt et intereunt: et non* omnia senescunt,
+et omnia intereunt. Ergo cum oriuntur et tendunt esse, quo magis celeriter
+crescunt ut sint, eo magis festinant ut non sint: sic est modus eorum.
+Tantum dedisti eis, quia partes sunt rerum, quæ non sunt omnes simul; sed
+decedendo ac succedendo agunt omnes universum, cujus partes sunt. Ecce sic
+peragitur et sermo noster per signa sonantia. Non enim erit totus sermo, si
+unum verbum non decedat cum sonuerit partes suas, ut succedat aliud. Laudet
+te ex illis anima mea, Deus creator omnium; sed non {54} in eis infigatur
+glutine amoris per sensus corporis. Eunt enim quo ibant, ut non sint*, et
+conscindunt eam desideriis pestilentiosis; quoniam ipsa esse vult, et
+requiescere amat in eis quæ amat[80]. In illis autem non est ubi: quia non
+stant, fugiunt; et quis ea sequitur sensu carnis? aut quis ea comprehendit,
+vel cum præsto sunt? Tardus est enim sensus carnis, quoniam sensus carnis
+est, et ipse est modus ejus. Sufficit ad aliud ad quod factus est: ad illud
+autem non sufficit, ut teneat transcurrentia ab initio debito usque ad
+finem debitum. In verbo enim tuo per quod creantur, ibi audiunt: Hinc, et
+hucusque.
+
+[Sidenote: XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.]
+
+16. Noli esse vana, anima mea, et obsurdescere in aure cordis, tumultu
+vanitatis tuæ. Audi et tu: Verbum ipsum clamat ut redeas; et ibi est locus
+quietis imperturbabilis, ubi non deseritur amor, si ipse non deserat. Ecce
+illa discedunt, ut alia succedant, et omnibus suis partibus constet infima
+universitas. Numquid ego aliquo discedo? ait Verbum Dei. Ibi fige mansionem
+tuam; ibi commenda quidquid inde habes, anima mea, saltem fatigata
+fallaciis. Veritati commenda quidquid tibi est a veritate, et non perdes
+aliquid; et reflorescent putria tua, et [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanabuntur
+omnes languores tui_, et fluxa tua reformabuntur, et renovabuntur, et
+constringentur ad te: et non te deponent quo descendunt; sed stabunt tecum,
+et permanebunt ad semper stantem ac [Sidenote: 1 Pet. 1, 23.]_permanentem
+Deum_.
+
+17. Utquid perversa sequeris carnem tuam? Ipsa te sequatur conversa.
+Quidquid per illam sentis, in parte est; et ignoras totum cujus hæ partes
+sunt; et delectant te tamen. Sed si ad totum comprehendendum esset idoneus
+sensus carnis tuæ, ac non et ipse in parte universi accepisset pro poena
+tua justum modum, velles ut transiret quidquid existit in præsentia, ut
+magis tibi omnia[81] placerent. Nam et quod loquimur, per eumdem sensum
+carnis audis; et non vis utique stare syllabas, sed transvolare, ut aliæ
+veniant, et totum audias[82]. Ita, semper omnia quibus unum aliquid
+constat, et non simul sunt omnia ea quibus constat; plus delectant omnia
+quam singula, si possint sentiri omnia. Sed longe {55} his melior qui fecit
+omnia, et ipse est Deus noster; et non discedit, quia nec succeditur ei.
+
+[Sidenote: XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum.]
+
+18. Si placent corpora, Deum ex illis lauda, et in artificem eorum retorque
+amorem[83]; ne in his quæ tibi placent, tu displiceas. Si placent animæ, in
+Deo amentur: quia et ipsæ mutabiles sunt, et in illo fixæ stabiliuntur;
+alioquin irent et perirent. In illo ergo amentur; et rape ad eum tecum quas
+potes, et dic eis: "Hunc amemus, hunc amemus; ipse fecit hæc, et non est
+longe. Non enim fecit atque abiit, sed ex illo in illo sunt[84]. Ecce ubi
+est*, ubi sapit veritas. Intimus cordi est; sed cor erravit ab eo.
+[Sidenote: Is. 46, 8.]_Redite, prævaricatores, ad cor_[85], et inhærete
+illi qui fecit vos. State cum eo, et stabitis: requiescite in eo, et quieti
+eritis. Quo itis in aspera? quo itis? Bonum quod amatis, ab illo[86] est:
+sed quantum est ad illum, bonum est et suave; sed amarum erit juste, quia
+injuste amatur deserto illo, quidquid ab illo est[87]. Quo vobis adhuc et
+adhuc ambulare vias difficiles et laboriosas? Non est requies ubi quæritis
+eam. Quærite quod quæritis: sed ibi non est ubi quæritis. Beatam vitam
+quæritis in regione mortis; non est illic. Quomodo enim beata vita, ubi nec
+vita?"
+
+19. "Et descendit huc ipsa Vita nostra, et tulit mortem nostram, et occidit
+eam de abundantia vitæ suæ: et tonuit clamans, ut redeamus hinc ad eum in
+illud secretum unde {56} processit ad nos, in ipsum primum virginalem
+uterum, ubi ei nupsit humana creatura, caro mortalis, ne esset semper
+mortalis; et [Sidenote: Ps. 18, 6.]_inde velut sponsus procedens de thalamo
+suo, exsultavit ut gigas ad currendam viam_. Non enim tardavit, sed
+cucurrit; clamans dictis, factis, morte, vita, descensu, ascensu; clamans
+ut redeamus ad eum. Et discessit ab oculis, ut redeamus ad cor, et
+inveniamus eum. Abscessit enim, et ecce hic est. Noluit nobiscum diu esse,
+et non reliquit nos. Illuc enim abscessit, unde nunquam recessit, quia
+[Sidenote: Joh. 1, 10.]_mundus per eum factus est_; et _in hoc mundo erat_,
+et [Sidenote: 1 Tim. 1, 15.]_venit in hunc mundum peccatores salvos
+facere_; cui confitetur anima mea, [Sidenote: Ps. 40, 5.]_et sanat eam*,
+quia peccavit illi_. [Sidenote: Ps. 4, 3.]_Filii hominum usquequo graves
+corde?_ Numquid et post descensum* vitæ non vultis ascendere et vivere? Sed
+quo ascenditis[88], quando _in alto estis_, et [Sidenote: Ps. 72,
+9.]_posuistis in coelum os vestrum_? Descendite, ut ascendatis[89], et
+ascendatis ad Deum. Cecidistis enim, ascendendo contra eum. Dic eis ista,
+ut plorent [Sidenote: Ps. 83, 7.]_in convalle plorationis_, et sic eos rape
+tecum ad Deum; quia de Spiritu ejus hæc dicis eis, si dicis ardens igne
+charitatis.
+
+[Sidenote: XIII. Amor unde proveniat.]
+
+20. Hæc tunc non noveram, et amabam pulchra inferiora, et ibam in
+profundum, et dicebam amicis meis: Num amamus aliquid, nisi pulchrum? Quid
+est ergo pulchrum? et quid est pulchritudo? Quid est quod nos allicit et
+conciliat rebus quas amamus? Nisi enim esset in eis decus et species, nullo
+modo nos ad se moverent. Et animadvertebam et videbam in ipsis corporibus
+aliud esse quasi totum, et ideo pulchrum; aliud autem quod ideo deceret,
+quoniam apte accommodaretur alicui, sicut pars corporis ad universum suum,
+aut calceamentum ad pedem, et similia. Et ista consideratio scaturivit in
+animo meo ex intimo corde meo; et scripsi {57} libros de Pulchro et Apto;
+puto, duos aut tres. Tu scis, Deus: nam excidit mihi. Non enim habemus eos;
+sed aberraverunt a nobis, nescio quomodo.
+
+[Sidenote: XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc
+amaverat.]
+
+21. Quid est autem quod me movit, Domine Deus meus, ut ad Hierium* Romanæ
+urbis oratorem scriberem illos libros, quem non noveram facie, sed amaveram
+hominem ex doctrinæ fama quæ illi clara erat, et quædam verba ejus
+audieram, et placuerant mihi? Sed magis quia placebat aliis, et efferebant
+eum laudibus, stupentes quod ex homine syro, docto prius Græcæ facundiæ,
+postea in Latina etiam dictor* mirabilis exstitisset, et esset
+scientissimus rerum ad studium sapientiæ pertinentium, mihi placebat.
+Laudatur homo, et amatur absens. Utrumnam ab ore laudantis intrat in cor
+audientis amor ille? Absit: sed ex amante alio accenditur alius. Hinc enim
+amatur qui laudatur, dum non fallaci corde laudatoris prædicari creditur;
+id est, cum amans eum laudat.
+
+22. Sic enim tunc amabam homines ex hominum judicio; non enim ex tuo, Deus
+meus, in quo nemo fallitur. Sed tamen, cur non sicut auriga nobilis, sicut
+venator studiis popularibus diffamatus; sed longe aliter et graviter, et
+ita quemadmodum et me laudari vellem? Non autem vellem ita laudari et amari
+me, ut histriones; quanquam eos et ipse laudarem et amarem: sed eligens
+latere, quam ita notus esse; et vel haberi odio, quam sic amari. Ubi
+distribuuntur ista pondera variorum et diversorum amorum in anima una? Quid
+est quod amo in alio, quod rursus, nisi odissem, non a me detestarer et
+repellerem, cum sit uterque nostrum homo? Non enim, sicut equus bonus
+amatur ab eo qui nollet hoc esse, etiam si posset; hoc et de histrione
+dicendum est, qui naturæ nostræ socius est. Ergone amo in homine quod odi
+esse, cum sim homo? Grande profundum est ipse homo, [Sidenote: Mat. 10,
+30.]_cujus_ etiam _capillos_ tu, Domine, _numeratos_ habes, et non
+minuuntur in te: et tamen capilli ejus magis numerabiles sunt, quam
+affectus ejus, et motus cordis ejus.
+
+23. At ille rhetor ex eo erat genere, quem sic amabam, ut vellem me esse
+talem; et errabam typho, et [Sidenote: Eph. 4, 14.]_circumferebar omni
+vento_, et nimis occulte gubernabar abs te. Et unde scio, et unde certus
+confiteor tibi quod illum in amore laudantium magis amaveram, quam in rebus
+ipsis de quibus laudabatur? Quia si non laudatum vituperarent eum iidem
+{58} ipsi, et vituperando atque spernendo ea ipsa narrarent, non accenderer
+in eum et non excitarer. Et certe res non aliæ forent, nec homo ipse alius;
+sed tantummodo alius affectus narrantium. Ecce ubi jacet anima infirma,
+nondum hærens soliditati veritatis. Sicut auræ linguarum flaverint a
+pectoribus opinantium; ita fertur et vertitur, torquetur ac retorquetur, et
+obnubilatur ei lumen, et non cernitur veritas. Et ecce est ante nos. Et
+magnum quiddam mihi erat, si sermo meus et studia mea illi viro
+innotescerent. Quæ si probaret, flagrarem magis; si autem improbaret,
+sauciaretur cor vanum et inane soliditatis tuæ. Et tamen pulchrum illud
+atque aptum, unde ad eum scripseram, libenter animo versabam, ob os
+contemplationis meæ*, et nullo collaudatore mirabar.
+
+[Sidenote: XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit
+capere spiritualia.]
+
+24. Sed tantæ rei cardinem in arte tua nondum videbam, Omnipotens,
+[Sidenote: Ps. 135, 4.]_qui facis mirabilia solus_: et ibat animus meus per
+formas corporeas; et "pulchrum," quod per seipsum, "aptum" autem, quod ad
+aliquid accommodatum, deceret, definiebam et distinguebam, et exemplis
+corporeis astruebam. Et converti me ad animi naturam; et non me sinebat
+falsa opinio quam de spiritualibus habebam, verum cernere. Et irruebat in
+oculos ipsa vis veri, et avertebam palpitantem mentem ab incorporea re ad
+lineamenta, et colores, et tumentes magnitudines. Et quia non poteram ea
+videre in animo, putabam me non posse videre animum meum. Et cum in virtute
+pacem amarem, in vitiositate autem odissem discordiam; in illa unitatem, in
+ista quamdam divisionem notabam. Inque illa unitate mens rationalis[90] et
+natura veritatis ac summi boni mihi esse videbatur: in ista vero divisione
+irrationabilis vitæ* nescio quam substantiam et naturam summi mali, quæ non
+solum esset substantia, sed omnino vita esset, et tamen abs te non esset,
+Deus meus, ex quo sunt omnia, miser opinabar. Et tamen illam monadem
+appellabam, tanquam sine ullo sexu[91] mentem*; hanc vero dyadem, iram in
+facinoribus, libidinem in flagitiis, nesciens quid loquerer. Non enim
+noveram neque didiceram, nec ullam substantiam malum esse,
+
+{59} nec ipsam mentem nostram summum atque incommutabile bonum.
+
+25. Sicut enim facinora sunt, si vitiosus est ille animi motus, in quo est
+impetus, et se jactat insolenter ac turbide; et flagitia, si est immoderata
+illa animæ affectio, qua carnales hauriuntur voluptates: ita errores et
+falsæ opiniones vitam contaminant, si rationalis mens ipsa vitiosa est;
+qualis in me tunc erat, nesciente alio lumine illam illustrandam esse ut
+sit particeps veritatis, quia non est ipsa natura veritatis. Quoniam
+[Sidenote: Ps. 17, 29.]_tu illuminabis lucernam meam, Domine; Deus meus,
+illuminabis tenebras meas: et de plenitudine tua nos omnes accepimus.
+[Sidenote: Joh. 1, 16. 9.]Es enim tu lumen verum quod illuminat omnem
+hominem venientem in hunc mundum; [Sidenote: Jac. 1, 17.]quia in te non est
+transmutatio, nec momenti obumbratio._
+
+26. Sed ego conabar ad te, et repellebar abs te, ut saperem mortem, quoniam
+[Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4, 6.]_superbis resistis_. Quid autem
+superbius, quam ut assererem mira dementia me id esse naturaliter quod tu
+es[92]? Cum enim ego essem mutabilis, et eo mihi manifestum esset, quod
+ideo utique sapiens esse cupiebam, ut ex deteriore melior fierem; malebam
+tamen etiam te opinari mutabilem, quam me non hoc esse quod tu es. Itaque
+repellebar, et resistebas ventosæ cervici meæ: et imaginabar formas
+corporeas, et caro carnem[93] accusabam, et [Sidenote: Ps. 77,
+39.]_spiritus ambulans {60} nondum revertebar_ ad te; et ambulando
+ambulabam in ea quæ non sunt, neque in te, neque in me, neque in corpore;
+neque mihi creabantur a veritate tua, sed a mea vanitate fingebantur ex
+corpore: et dicebam parvulis fidelibus tuis, civibus meis, a quibus
+nesciens exsulabam, dicebam illis garrulus et ineptus, Cur ergo errat anima
+quam fecit Deus? Et mihi nolebam dici, Cur ergo errat Deus? Et contendebam
+magis incommutabilem tuam substantiam coactam errare, quam meam mutabilem
+sponte deviasse, et poena errare confitebar*.[94]
+
+27. Et eram ætate annorum fortasse viginti sex aut septem, cum illa
+volumina scripsi, volvens apud me corporalia figmenta, obstrepentia cordis
+mei auribus; quas intendebam, dulcis veritas, in interiorem melodiam tuam,
+cogitans de "pulchro et apto," et [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stare_ cupiens
+_et audire_ te, et _gaudio gaudere propter vocem sponsi_, et non poteram:
+quia vocibus erroris mei rapiebar foras, et pondere superbiæ meæ in ima
+decidebam. Non enim [Sidenote: Ps. 50, 10.]_dabas auditui meo gaudium et
+lætitiam_, aut _exsultabant ossa mea_, quæ _humiliata_ non erant.
+
+[Sidenote: XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+intellexit.]
+
+28. Et quid mihi proderat quod annos natus ferme viginti, cum in manus meas
+venissent Aristotelica quædam, quas appellant decem Categorias, (quarum
+nomine, cum eas rhetor Carthaginensis magister meus buccis typho
+crepantibus commemoraret, et alii qui docti habebantur, tanquam in nescio
+quid magnum et divinum suspensus inhiabam,) legi eas solus et intellexi?
+Quas cum contulissem cum eis qui se dicebant vix eas, magistris
+eruditissimis, non loquentibus tantum, sed multa in pulvere depingentibus,
+intellexisse, nihil inde aliud mihi dicere potuerunt, quam ego solus apud
+meipsum legens cognoveram. Et satis aperte mihi videbantur loquentes de
+substantiis, sicuti est homo; et quæ in illis essent, sicuti est {61}
+figura hominis, qualis sit; et statura, quot pedum sit; et cognatio, cujus
+frater sit; aut ubi sit constitutus; aut quando natus; aut stet, aut
+sedeat; aut calceatus vel armatus sit; aut aliquid faciat; aut patiatur
+aliquid: et quæcumque in his novem generibus, quorum exempli gratia quædam
+posui, vel in ipso substantiæ genere innumerabilia reperiuntur.
+
+29. Quid hoc mihi proderat, quando et oberat? cum etiam te, Deus meus,
+mirabiliter simplicem atque incommutabilem, illis decem prædicamentis
+putans quidquid esset omnino comprehensum, sic intelligere conarer, quasi
+et tu subjectus esses magnitudini tuæ aut pulchritudini, ut illa essent in
+te quasi in subjecto, sicut in corpore; cum tua magnitudo et tua
+pulchritudo tu ipse sis, corpus autem non eo sit magnum et pulchrum quo
+corpus est; quia etsi minus magnum et minus pulchrum esset, nihilominus
+corpus esset. Falsitas enim erat quam de te cogitabam, non veritas; et
+figmenta miseriæ meæ, non firmamenta beatitudinis tuæ. Jusseras enim, et
+ita fiebat in me, ut terra [Sidenote: Gen. 3, 18. 19. vid.
+Sabatier.]_spinas et tribulos pareret mihi, et cum labore_ pervenirem ad
+_panem meum_.
+
+30. Et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas liberales vocant,
+tunc nequissimus malarum cupiditatum servus per meipsum legi et intellexi,
+quoscumque legere potui? Et gaudebam in eis, et nesciebam unde esset
+quidquid ibi verum et certum esset. Dorsum enim habebam ad lumen, et ad ea
+quæ illuminantur, faciem: unde ipsa facies mea, qua illuminata cernebam,
+non illuminabatur. Quidquid de arte loquendi et disserendi, quidquid de
+dimensionibus figurarum, et de musicis et de numeris, sine magna
+difficultate, nullo hominum tradente, intellexi, scis tu, Domine Deus meus;
+quia et celeritas intelligendi, et dispiciendi acumen*, donum tuum est: sed
+non inde sacrificabam tibi. Itaque mihi non ad usum, sed ad perniciem magis
+valebat, quia tam bonam [Sidenote: Ps. 58, 10.]_partem substantiæ meæ_
+sategi habere in potestate: et _fortitudinem meam_ non _ad te custodiebam_;
+sed [Sidenote: Luc. 15, 12. 13. 30.]_profectus_ sum abs te _in longinquam
+regionem_, ut _eam dissiparem in meretrices_ cupiditates*. Nam quid mihi
+proderat bona res, non utenti bene? Non enim sentiebam illas artes etiam ab
+studiosis et ingeniosis difficillime intelligi, nisi cum eis easdem conabar
+exponere; et erat ille excellentissimus in eis, qui me exponentem non
+tardius sequeretur. {62}
+
+31. Sed quid mihi hoc proderat, putanti quod tu, Domine Deus veritas,
+corpus esses lucidum et immensum, et ego frustum de illo corpore? Nimia
+perversitas! sed sic eram. Nec erubesco, Deus meus, confiteri tibi in me
+misericordias tuas, et invocare te, qui non erubui tunc profiteri hominibus
+blasphemias meas, et latrare adversum te. Quid ergo mihi tunc proderat
+ingenium per illas doctrinas agile, et nullo adminiculo humani magisterii
+tot nodosissimi libri enodati, cum deformiter et sacrilega turpitudine in
+doctrina pietatis errarem? Aut quid tantum oberat parvulis tuis longe
+tardius ingenium, cum a te longe non recederent, ut in nido Ecclesiæ tuæ
+tuti plumescerent, et alas charitatis alimento sanæ fidei nutrirent? O
+Domine, Deus noster, [Sidenote: Ps. 62, 8. vid. Sabatier.]_in velamento
+alarum tuarum speremus_; et protege nos, et porta nos. [Sidenote: Is. 46,
+3. 4.]_Tu portabis_ et _parvulos, et usque ad canos tu portabis_: quoniam
+firmitas nostra quando tu es, tunc est firmitas; cum autem nostra est,
+infirmitas est. Vivit apud te semper bonum nostrum; et quia inde aversi
+sumus, perversi sumus. Revertamur jam, Domine, ut non evertamur; quia vivit
+apud te sine ullo defectu bonum nostrum, quod tu ipse es: et non timebimus*
+ne non sit quo redeamus, quia nos inde ruimus; nobis autem absentibus non
+ruit domus nostra, æternitas tua.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{63}
+
+LIBER QUINTUS.
+
+    Annum ætatis suæ exhibet vigesimum nonum, quo scilicet, comperta Fausti
+    Manichæi imperitia in iis, quæ isti se divinitus scire jactitabant,
+    propositum in illa secta proficiendi abjecit; quo etiam Romam, ubi
+    rhetoricam profiteretur, et deinde Mediolanum ut eamdem artem doceret,
+    abdita Dei providentia missus est; ubi coepit audito Ambrosio
+    resipiscere, et Manichæismo abdicato, catechumenus in Ecclesia
+    Catholica denuo fieri decrevit.
+
+[Sidenote: I. Excitat mentem ad Deum laudandum.]
+
+1. Accipe sacrificium confessionum mearum de manu linguæ meæ, quam formasti
+et excitasti, ut confiteatur nomini tuo; [Sidenote: Ps. 34, 10.]_et sana
+omnia ossa mea, et dicant: Domine, quis similis tibi?_ Neque enim docet te
+quid in se agatur qui tibi confitetur; quia oculum tuum non excludit cor
+clausum, nec manum tuam repellit duritia hominum: sed solvis eam, cum
+voles, aut miserans aut vindicans; et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se
+abscondat a calore tuo_. Sed te laudet anima mea, ut amet te; et
+confiteatur tibi miserationes tuas, ut laudet te. Non cessat nec tacet
+laudes tuas universa creatura tua; nec spiritus omnis hominis per os
+conversum ad te, nec animalia nec corporalia per os considerantium ea; ut
+exsurgat in te a lassitudine anima nostra, innitens[95] eis quæ fecisti, et
+transiens ad te qui fecisti hæc mirabiliter: et ibi refectio et vera
+fortitudo.
+
+[Sidenote: II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+converti.]
+
+2. Eant et fugiant a te inquieti et iniqui: et tu vides eos, et distinguis
+umbras; et ecce pulchra sunt cum eis omnia, et ipsi turpes sunt[96]. Et
+quid nocuerunt tibi[97]? aut in quo imperium tuum dehonestaverunt[98], a
+coelis usque in novissima justum {64} et integrum? [Sidenote: Ps. 138,
+7.]Quo enim fugerunt, cum fugerent a facie tua? aut ubi tu non invenis eos?
+Sed fugerunt, ut non viderent [Sidenote: Gen. 16, 14.]_te videntem se_,
+atque excæcati in te offenderent; quia [Sidenote: Sap. 11, 25. v. Sab.]_non
+deseris aliquid eorum quæ fecisti_; in te offenderent injusti, et juste
+vexarentur*; subtrahentes se lenitati tuæ, et offendentes in rectitudinem
+tuam, et cadentes in asperitatem suam*. Videlicet nesciunt quod ubique sis,
+quem nullus circumscribit locus, et solus es præsens, etiam iis qui longe
+fiunt a te. Convertantur ergo et quærant te, quia non sicut ipsi
+deseruerunt creatorem suum, ita et tu deseruisti creaturam tuam. Ipsi
+convertantur, et quærant te; et ecce ibi es in corde eorum, in corde
+confitentium tibi, et projicientium se in te, et plorantium in sinu tuo
+post vias suas difficiles: et tu facilis tergens lacrymas eorum; et magis
+plorant et gaudent in fletibus, quoniam tu, Domine, non aliquis homo _caro
+et sanguis_, sed tu, Domine, qui fecisti, reficis et consolaris eos. Et ubi
+ego eram, quando te quærebam? Et tu eras ante me; ego autem et a me
+discesseram, nec me inveniebam; quanto minus te!
+
+[Sidenote: III. De Fausto Manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per
+creaturas Creatorem non cognoverunt.]
+
+3. Proloquar in conspectu Dei mei annum illum undetrigesimum ætatis meæ.
+Jam venerat Carthaginem quidam Manichæorum episcopus, Faustus[99] nomine,
+magnus laqueus diaboli: et multi implicabantur in eo per illecebram
+suaviloquentiæ; quam ego tametsi laudabam, discernebam tamen a veritate
+rerum, quarum discendarum avidus eram; nec quali vasculo sermonis, sed quid
+mihi scientiæ comedendum apponeret nominatus apud eos ille Faustus,
+intuebar. Fama enim de illo prælocuta mihi erat quod esset honestarum
+omnium doctrinarum peritissimus, et apprime disciplinis liberalibus
+eruditus. Et quoniam multa philosophorum legeram, memoriæque mandata
+retinebam, ex eis quædam comparabam illis Manichæorum longis fabulis[100]:
+et mihi probabiliora ista videbantur, quæ dixerunt illi, [Sidenote: Sap.
+13, 9, vid. Sabat.]_qui tantum potuerunt valere, ut possent æstimare
+sæculum_, quanquam [Sidenote: Ps. 137, 6.]_ejus Dominum minime invenerint_.
+Quoniam [Sidenote: Ps. 33, 19. v. Sab.]_magnus es, Domine, et humilia
+respicis; excelsa autem a longe cognoscis_: nec _propinquas_ nisi _obtritis
+{65} corde_; nec inveniris a superbis, nec si illi curiosa peritia numerent
+stellas et arenam, et dimetiantur sidereas plagas, et vestigent vias
+astrorum.
+
+4. Mente enim sua quærunt ista, et ingenio quod tu dedisti eis; et multa
+invenerunt, et prænuntiaverunt ante multos annos defectus luminarium solis
+et lunæ, quo die, qua hora, quanta ex parte futuri essent; et non eos
+fefellit numerus, et ita factum est ut prænuntiaverunt: et scripserunt
+regulas indagatas, et leguntur hodie, atque ex eis prænuntiatur quo anno et
+quo mense anni, et quo die mensis, et qua hora diei, et quota parte luminis
+sui defectura sit luna vel sol; et ita fiet ut prænuntiatur. Et mirantur
+hæc homines et stupent qui nesciunt ea, et exsultant atque extolluntur qui
+sciunt; et per impiam superbiam recedentes et deficientes a lumine tuo,
+tanto ante solis defectum futurum prævident, et in præsentia suum non
+vident. Non enim religiose quærunt unde habeant ingenium quo ista quærunt.
+Et invenientes quia tu fecisti eos, non ipsi dant tibi se ut serves quod
+fecisti, et quales se ipsi fecerant occidunt se tibi*, et trucidant
+exaltationes[101] suas sicut [Sidenote: Ps. 8, 8. 9.]_volatilia_ et
+curiositates[101] suas sicut _pisces maris_, quibus _perambulant_ secretas
+_semitas abyssi_, et luxurias[101] suas sicut _pecora campi_; ut tu,
+[Sidenote: Deut. 4, 24.]_Deus ignis edax_, consumas mortuas curas eorum
+recreans eos immortaliter.
+
+5. Sed non noverunt viam, [Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum_ tuum, _per quod
+fecisti_ ea quæ numerant, et ipsos qui numerant, et sensum quo cernunt quæ
+numerant, et mentem de qua numerant; et [Sidenote: Ps. 146, 5.]_sapientiæ
+tuæ non est numerus_. Ipse autem Unigenitus [Sidenote: 1 Cor. 1,
+30.]_factus est nobis sapientia, et justitia, et sanctificatio_; [Sidenote:
+Mat. 17, 27.]et numeratus est inter nos, et solvit tributum Cæsari. Non
+noverunt hanc viam[102], qua descendant ad illum a se, et per eum ascendant
+{66} ad eum. Non noverunt hanc viam, et putant se excelsos esse cum
+sideribus et lucidos; et ecce [Sidenote: Is. 14, 13. Rev. 12, 4.]_ruerunt
+in terram_, et [Sidenote: Rom. 1, 21.]_obscuratum est insipiens cor eorum_.
+Et multa vera de creatura dicunt, et Veritatem, creaturæ Artificem, non pie
+quærunt, et ideo non inveniunt: aut si inveniunt, [Sidenote:
+Ibid.]_cognoscentes Deum, non sicut Deum honorant, aut gratias agunt; sed
+evanescunt in cogitationibus suis, et dicunt se esse sapientes_, sibi
+tribuendo quæ tua sunt, ac per hoc student perversissima cæcitate etiam
+tibi tribuere quæ sua sunt, mendacia scilicet in te conferentes, qui
+veritas es, [Sidenote: ver. 23.]_et immutantes gloriam incorrupti Dei in
+similitudinem imaginis corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum,
+et serpentum, [Sidenote: ver. 25.]et convertunt veritatem tuam in
+mendacium; et colunt, et serviunt creaturæ potius quam Creatori_.
+
+6. Multa tamen ab eis, ex ipsa creatura, vera dicta retinebam; et
+occurrebat mihi ratio per numeros et ordinem temporum, et visibiles
+attestationes siderum, et conferebam cum dictis Manichæi, quæ* de his rebus
+multa scripsit copiosissime delirans; et non mihi occurrebat ratio nec
+solstitiorum et æquinoctiorum, nec defectuum luminarium, nec quidquid tale
+in libris sæcularis sapientiæ didiceram. Ibi autem credere jubebar, et ad
+illas rationes numeris et oculis meis exploratas non occurrebat, et longe
+diversum erat.
+
+[Sidenote: IV. Sola Dei cognitio beat.]
+
+7. Numquid, Domine Deus veritatis, quisquis novit ista, jam placet tibi?
+Infelix enim homo qui scit illa omnia, te autem nescit: beatus autem qui te
+scit, etiam si illa nesciat[103]. Qui vero et te et illa novit, non propter
+illa beatior, sed propter te solum beatus est, [Sidenote: Rom. 1, 21.]_si
+cognoscens te, sicut Deum glorificet, et gratias agat, et non evanescat in
+cogitationibus suis_. Sicut enim melior est qui novit possidere arborem, et
+de usu ejus tibi gratias agit, quamvis nesciat vel quot cubitis alta sit,
+vel quanta latitudine diffusa; quam ille qui eam metitur, et omnes ramos
+ejus numerat, et neque possidet eam, neque creatorem ejus novit aut
+diligit: sic fidelis homo, cujus totus mundus divitiarum est, et quasi
+[Sidenote: 2 Cor. 6, 10.]_nihil habens, omnia possidet_, inhærendo tibi cui
+serviunt omnia, quamvis nec saltem septentrionum gyros noverit; dubitare
+stultum est quin utique melior {67} sit quam mensor coeli, et numerator
+siderum, et pensor elementorum, et negligens tui, qui [Sidenote: Sap. 11,
+21.]_omnia in mensura et numero et pondere disposuisti_.
+
+[Sidenote: V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris
+faciebat.]
+
+8. Sed tamen quis quærebat Manichæum nescio quem etiam ista scribere, sine
+quorum peritia pietas disci poterat? Dixisti enim homini, [Sidenote: Job
+28, 28 sec. LXX.]_Ecce pietas et sapientia_; quam ille ignorare posset,
+etiamsi ista perfecte nosset: ista vero quia non noverat impudentissime
+audens docere, prorsus illam nosse non posset. Vanitas est enim mundana
+ista etiam nota profiteri, pietas autem tibi confiteri. Unde ille devius,
+ad hoc* ista multum locutus est, ut convictus ab eis qui ista vere
+didicissent, quis esset ejus sensus in cæteris quæ abditiora sunt,
+manifeste cognosceretur. Non enim parvi existimari se voluit, sed Spiritum
+sanctum consolatorem et ditatorem fidelium tuorum, auctoritate plenaria
+personaliter[104] in se esse persuadere conatus est. Itaque, cum de coelo
+ac stellis, et de solis ac lunas motibus falsa dixisse deprehenderetur,
+quamvis ad doctrinam religionis ista non pertineant, tamen ausus ejus
+sacrilegos fuisse satis emineret; cum ea non solum ignorata, sed etiam
+falsata, tam* vesana superbiæ vanitate diceret, ut ea tanquam divinæ
+personæ[105] tribuere sibi niteretur.
+
+9. Cum enim audio christianum aliquem fratrem, illum aut illum, ista
+nescientem, et aliud pro alio sentientem, patienter intueor opinantem
+hominem; nec illi obesse video, cum de te, Domine creator omnium, non
+credat indigna, si forte situs et habitus creaturæ corporalis ignoret.
+Obest autem si hoc ad ipsam doctrinæ pietatis formam pertinere arbitretur,
+et {68} pertinacius affirmare audeat quod ignorat. Sed etiam talis
+infirmitas in fidei cunabulis a charitate matre sustinetur, donec assurgat
+novus homo [Sidenote: Eph. 4, 13. 14.]_in virum perfectum_, et
+_circumferri_ non possit _omni vento doctrinæ_. In illo autem qui doctor,
+qui auctor, qui dux et princeps eorum quibus illa suaderet, ita fieri ausus
+est, ut qui eum sequerentur, non quemlibet hominem, sed Spiritum tuum
+sanctum se sequi arbitrarentur; quis tantam dementiam, sicubi falsa dixisse
+convinceretur, non detestandam longeque abjiciendam esse judicaret? Sed
+tamen nondum liquido compereram utrum etiam secundum ejus verba,
+vicissitudines longiorum et breviorum dierum atque noctium, et ipsius
+noctis et diei, et deliquia luminum, et si quid ejusmodi in aliis libris
+legeram, posset exponi; ut, si forte posset, incertam quidem mihi fieret
+utrum ita se res haberet, an non ita; sed ad fidem meam illius
+auctoritatem, propter creditam sanctitatem, præponerem.
+
+[Sidenote: VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.]
+
+10. Et per annos ferme ipsos novem, quibus eos animo vagabundus audivi,
+nimis extento desiderio venturum exspectabam istum Faustum. Cæteri enim
+eorum, in quos forte incurrissem, qui talium rerum quæstionibus a me
+objectis deficiebant, illum mihi promittebant, cujus adventu collatoque
+colloquio facillime mihi hæc, et si qua forte majora quærerem, enodatissime
+expedirentur. Ergo ubi venit, expertus sum hominem gratum et jucundum
+verbis, et ea ipsa quæ illi solent dicere, multo suavius garrientem. Sed
+quid ad meam sitim pretiosiorum poculorum decentissimus ministrator? Jam
+rebus talibus satiatæ erant aures meæ: nec ideo mihi meliora videbantur,
+quia melius dicebantur; nec ideo vera quia diserta: nec ideo sapiens anima,
+quia vultus congruus et decorum eloquium. Illi autem qui eum mihi
+promittebant, non boni rerum existimatores erant; et ideo illis videbatur
+prudens et sapiens, quia delectabat eos loquens. Sensi autem aliud genus
+hominum etiam veritatem habere suspectam, et ei nolle acquiescere si compto
+atque uberi sermone promeretur. Me autem jam docueras, Deus meus, miris et
+occultis modis; et propterea credo quod tu me docueris, quoniam verum est,
+nec quisquam præter te alius est doctor veri, ubicumque et undecumque
+claruerit[106]. Jam ergo abs te didiceram, nec eo debere videri aliquid
+verum dici, quia eloquenter dicitur; nec {69} eo falsum, quia incomposite
+sonant signa labiorum: rursus, nec ideo verum, quia impolite enuntiatur;
+nec ideo falsum, quia splendidus sermo est: sed perinde esse sapientiam et
+stultitiam, sicut sunt cibi utiles et inutiles; verbis autem ornatis et
+inornatis, sicut vasis urbanis et rusticanis, utrosque cibos posse
+ministrari.
+
+11. Igitur aviditas mea, qua illum tanto tempore exspectaveram hominem,
+delectabatur quidem motu adfectuque disputantis, et verbis congruentibus,
+atque ad vestiendas sententias facile occurrentibus. Delectabar autem et
+cum multis, vel etiam præ multis laudabam ac efferebam; sed moleste habebam
+quod in coetu audientium non sinerer illi ingerere, et partiri cum eo curas
+quæstionum mearum, conferendo familiariter, et accipiendo ac reddendo
+sermonem. Quod ubi potui, et aures ejus cum familiaribus meis eoque*
+tempore occupare coepi, quo non dedeceret alternis disserere, et protuli
+quædam quæ me movebant; expertus sum prius hominem expertem liberalium
+disciplinarum, nisi grammaticæ, atque ejus ipsius usitato modo. Et quia
+legerat aliquas Tullianas orationes, et paucissimos Senecæ libros, et
+nonnulla poetarum, et suæ sectæ si qua volumina Latine atque composite
+conscripta erant, et quia aderat quotidiana sermocinandi exercitatio; inde
+suppetebat eloquium, quod fiebat acceptius magisque seductorium moderamine
+ingenii, et quodam lepore naturali. Itane est ut recolo, Domine Deus meus,
+arbiter conscientiæ meæ? [Sidenote: Ps. 49, 21.]Coram te cor meum et
+recordatio mea, qui me tunc agebas abdito secreto providentiæ tuæ, et
+inhonestos errores meos jam convertebas ante faciem meam, ut viderem et
+odissem.
+
+[Sidenote: VII. Alienatur a secta Manichæorum.]
+
+12. Nam posteaquam ille mihi imperitus earum artium, quibus eum excellere
+putaveram, satis apparuit, desperare coepi posse eum mihi illa quæ me
+movebant aperire atque dissolvere; quorum quidem ignarus posset veritatem
+tenere pietatis, sed si manichæus non esset. Libri quippe eorum pleni sunt
+longissimis fabulis[107], de coelo et sideribus, et sole et luna: quæ mihi
+eum, quod utique cupiebam, collatis numerorum rationibus, quas alibi ego
+legeram, utrum potius ita essent ut Manichæi libris continebantur, an certe
+vel par etiam inde ratio redderetur, subtiliter explicare posse jam non
+arbitrabar. {70} Quæ tamen ubi consideranda et discutienda protuli, modeste
+sane ille nec ausus est subire ipsam sarcinam. Noverat enim se ista non
+nosse, nec eum puduit confiteri. Non erat de talibus quales multos loquaces
+passus eram, conantes ea me docere, et dicentes nihil. Iste vero cor
+habebat, etsi non rectum ad te, nec tamen nimis incautum ad seipsum. Non
+usquequaque imperitus erat imperitiæ suæ, et noluit se temere disputando in
+ea coarctari, unde nec exitus ei ullus, nec facilis esset reditus: etiam
+hinc mihi amplius placuit. Pulchrior est enim temperantia confitentis
+animi, quam illa quæ nosse cupiebam: et eum in omnibus difficilioribus et
+subtilioribus quæstionibus talem inveniebam.
+
+13. Refracto itaque studio quod* intenderam in Manichæi litteras, magisque
+desperans de cæteris eorum doctoribus, quando in multis quæ me movebant,
+ita ille nominatus apparuit; coepi cum eo pro studio ejus agere vitam, quo
+ipse flagrabat in eas litteras, quas tunc jam rhetor Carthagini
+adolescentes docebam; et legere cum eo, sive quæ ille audita desideraret,
+sive quæ ipse tali ingenio apta existimarem. Cæterum conatus omnis meus,
+quo proficere in illa secta statueram, illo homine cognito prorsus
+intercidit: non ut ab eis omnino separarer, sed quasi melius quidquam non
+inveniens, eo quo jam quoquo modo irrueram, contentus interim esse
+decreveram, nisi aliquid forte quod magis eligendum esset eluceret. Ita
+ille Faustus, qui multis laqueus mortis exstitit, meum quo captus eram
+relaxare jam coeperat, nec volens nec sciens. Manus enim tuæ, Deus meus, in
+abdito providentiæ tuæ, non deserebant animam meam; et de sanguine cordis
+matris meæ, per lacrymas ejus diebus ac noctibus pro me sacrificabatur
+tibi; et [Sidenote: Joel 2, 26.]_egisti mecum miris modis_*. Tu illud
+egisti, Deus meus. Nam [Sidenote: Ps. 36, 23. Sabat.]_a Domino gressus
+hominis diriguntur; et viam ejus volet_. Aut quæ procuratio salutis, præter
+manum tuam, reficientem quæ fecisti?
+
+[Sidenote: VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.]
+
+14. Egisti ergo mecum ut mihi persuaderetur Romam pergere, et potius ibi
+docere quod docebam Carthagine. Et hoc unde mihi persuasum est*, non
+præteribo confiteri tibi; quoniam et in his altissimi tui recessus, et
+præsentissima in nos misericordia tua cogitanda et prædicanda est. Non ideo
+Romam pergere volui, quod majores quæstus, majorque mihi dignitas ab
+amicis, qui hoc suadebant, promittebatur; {71} quanquam et ista ducebant
+animum tunc meum: sed illa erat causa maxima et pene sola, quod audiebam
+quietius ibi studere adolescentes, et ordinatiore disciplinæ coercitione
+sedari, ne in ejus scholam quo magistro non utuntur, passim et proterve
+irruant; nec eos admitti omnino, nisi ille permiserit. Contra, apud
+Carthaginem foeda est et intemperans licentia scholasticorum. Irrumpunt
+impudenter, et prope furiosa fronte perturbant ordinem, quem quisque
+discipulis ad proficiendum instituerit. Multa injuriosa faciunt mira
+hebetudine, et punienda legibus, nisi consuetudo patrona sit; hoc
+miseriores eos ostendens, quo jam, quasi liceat, faciunt quod per tuam
+æternam legem nunquam licebit; et impune se facere arbitrantur, cum ipsa
+faciendi cæcitate puniantur, et incomparabiliter patiantur pejora, quam
+faciunt. Ergo quos mores, cum studerem, meos esse nolui*; eos, cum docerem,
+cogebar perpeti alienos: et ideo placebat ire ubi talia non fieri, omnes
+qui noverant, indicabant. Verum autem [Sidenote: Ps. 141, 6.]_tu_, _spes
+mea et portio mea in terra viventium_, ad mutandum terrarum locum pro
+salute animæ meæ, et Carthagini stimulos quibus inde avellerer, admovebas,
+et Romæ illecebras quibus attraherer, proponebas mihi per homines qui
+diligebant* vitam mortuam, hinc insana facientes, inde vana pollicentes; et
+ad corrigendos gressus meos utebaris occulte et illorum et mea
+perversitate. Nam et qui perturbabant otium meum, foeda rabie cæci erant;
+et qui invitabant ad aliud, terram sapiebant. Ego autem qui detestabar hic
+veram miseriam, illic falsam felicitatem appetebam.
+
+15. Sed quare hinc abirem, et illuc irem, tu sciebas, Deus; nec indicabas
+mihi nec matri, quæ me profectum atrociter planxit, et usque ad mare secuta
+est. Sed fefelli eam violenter me tenentem, ut aut revocaret, aut mecum
+pergeret; et finxi me amicum nolle deserere, donec vento facto navigaret.
+Et mentitus sum matri, et illi matri, et evasi: quia et hoc tu dimisisti
+mihi misericorditer, servans me ab aquis maris, plenum exsecrandis
+sordibus, usque ad aquam gratiæ tuæ, qua me abluto siccarentur flumina
+maternorum oculorum, quibus pro me quotidie tibi rigabat terram sub vultu
+suo. Et tamen recusanti sine me redire, vix persuasi ut in loco, qui
+proximus nostræ navi erat Memoria[108] beati Cypriani, maneret {72} ea
+nocte. Sed ea nocte clanculo ego profectus sum: illa autem non mansit*
+orando et flendo. Et quid a te petebat, Deus meus, tantis lacrymis, nisi ut
+navigare me non sineres? Sed tu alte consulens, et exaudiens cardinem
+desiderii ejus, non curasti quod tunc petebat, ut me faceres* quod semper
+petebat. Flavit ventus, et implevit vela nostra, et littus subtraxit
+aspectibus nostris: in quo mane illa insaniebat dolore, et querelis, ac
+gemitu implebat aures tuas contemnentis ista*; cum et me cupiditatibus meis
+raperes ad finiendas ipsas cupiditates, et illius carnale desiderium justo
+dolorum flagello vapularet. Amabat enim secum præsentiam meam more matrum,
+sed multis multo amplius; et nesciebat quid tu illi gaudiorum facturus
+esses de absentia mea. Nesciebat; ideo flebat et ejulabat, atque illis
+cruciatibus arguebatur in ea reliquiarium Evæ*, cum gemitu quærens quod cum
+gemitu pepererat. Et tamen post accusationem fallaciarum et crudelitatis
+meæ, conversa rursus ad deprecandum te pro me, abiit ad solita, et ego
+Romam.
+
+[Sidenote: IX. Febri correptus periculose laborat.]
+
+16. Et ecce excipior ibi flagello ægritudinis corporalis, et ibam ad
+inferos, portans omnia mala quæ commiseram et in te, et in me, et in alios,
+multa et gravia, super originalis peccati vinculum quo [Sidenote: 1 Cor.
+15, 22.]_omnes in Adam morimur_. Non enim quidquam eorum mihi donaveras in
+Christo; nec [Sidenote: Eph. 2, 14.]_solverat ille_ in cruce sua*
+_inimicitias_ quas tecum contraxeram peccatis meis. Quomodo enim eas
+solveret in cruce phantasmatis[109], {73} quod de illo credideram? Quam
+ergo falsa mihi videbatur mors carnis ejus, tam vera erat animæ meæ: et
+quam vera erat mors carnis ejus, tam falsa vita animæ meæ, quæ id non
+credebat. Et ingravescentibus febribus jam [Sidenote: Ps. 58, 9. Heb.]_ibam
+et peribam_. Quo enim irem, si tunc hinc abirem, nisi in ignem atque
+tormenta digna factis meis in veritate ordinis tui? Et illa hoc nesciebat,
+et tamen pro me orabat absens. Tu autem ubique præsens, ubi erat exaudiebas
+eam; et ubi eram miserebaris mei, ut recuperarem salutem corporis mei,
+adhuc insanus corde sacrilego. Neque enim desiderabam in illo tanto
+periculo baptismum tuum; et melior eram puer, quando illum de materna
+pietate flagitavi, sicut jam recordatus atque confessus[110] sum. Sed in
+dedecus meum creveram, et consilia medicinæ tuæ demens irridebam[111], qui
+me non sivisti talem bis mori. Quo vulnere si feriretur cor matris, nunquam
+sanaretur. Non enim satis eloquor quid erga me habebat animi, [Sidenote:
+Gal. 4, 19.]et quanto majore sollicitudine me parturiebat spiritu, quam
+carne pepererat.
+
+17. Non itaque video quomodo sanaretur, si mea talis illa mors
+transverberasset viscera dilectionis ejus. Et ubi essent tantæ preces et
+tam crebræ sine intermissione, nusquam nisi ad te? An vero tu, Deus
+misericordiarum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]_sperneres cor contritum et
+humiliatum_ viduæ castæ ac sobriæ, frequentantis eleemosynas, obsequentis
+atque servientis sanctis tuis, nullum diem prætermittentis oblationem ad
+altare tuum; bis in die, mane et vespere, ad ecclesiam tuam sine ulla
+intermissione venientis, non ad vanas fabulas et aniles loquacitates, sed
+ut te audiret in tuis sermonibus, et tu illam in suis orationibus. Hujusne
+tu lacrymas, quibus non a te aurum et argentum petebat, nec aliquod
+mutabile aut volubile bonum, sed salutem animæ filii sui; tu cujus munere
+talis erat, contemneres et repelleres ab auxilio tuo? Nequaquam, Domine.
+Imo vero aderas, et exaudiebas, et faciebas ordine quo prædestinaveras esse
+faciendum. Absit ut tu falleres eam in illis visionibus et responsis tuis,
+quæ jam commemoravi, et quæ non commemoravi[112], quæ illa fideli pectore
+tenebat; et semper orans, tanquam chirographa tua ingerebat tibi. Dignaris
+{74} enim, [Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam in sæculum misericordia tua_,
+eis quibus omnia debita dimittis, etiam promissionibus tuis debitor fieri.
+
+[Sidenote: X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.]
+
+18. Recreasti ergo me ab illa ægritudine, et salvum fecisti _filium ancillæ
+tuæ_, tunc interim corpore, ut esset cui salutem meliorem atque certiorem
+dares. Et jungebar etiam tunc Romæ falsis illis atque fallentibus sanctis:
+non enim tantum Auditoribus eorum, quorum e numero erat etiam is in cujus
+domo ægrotaveram et convalueram; sed eis etiam quos electos vocant. Adhuc
+enim mihi videbatur non esse nos qui peccamus, sed nescio quam aliam in
+nobis peccare naturam; et delectabat superbiam meam extra culpam esse; et
+cum aliquid mali fecissem, non confiteri me fecisse, ut [Sidenote: Ps. 40,
+5.]_sanares animam meam, quoniam peccabat tibi_; sed excusare eam amabam*,
+et accusare nescio quid aliud, quod mecum esset, et ego non essem[113].
+Verum autem totum ego eram, et adversum me impietas mea me diviserat: et id
+erat peccatum insanabilius, quo me peccatorem non esse arbitrabar; et
+exsecrabilis iniquitas te, Deus omnipotens, te in me* ad perniciem meam,
+quam me a te ad salutem malle superari. Nondum ergo [Sidenote: Ps. 140, 3,
+4. Sabat.]_posueras custodiam ori meo, et ostium continentiæ circum labia
+mea, ut non declinaret cor meum in {75} verba maligna, ad excusandas
+excusationes in peccatis, cum hominibus operantibus iniquitatem; et_ ideo
+adhuc _combinabam cum electis eorum_*.
+
+19. Sed tamen jam desperans in ea falsa doctrina me posse proficere; eaque
+ipsa quibus si nihil melius reperirem, contentus esse decreveram, jam
+remissius negligentiusque retinebam. Etenim suborta est etiam mihi
+cogitatio, prudentiores cæteris fuisse illos philosophos, quos Academicos
+appellant, quod de omnibus dubitandum esse censuerant, nec aliquid veri ab
+homine comprehendi posse decreverant. Ita enim et mihi liquido sensisse
+videbantur, ut vulgo habentur[114], etiam illorum intentionem nondum
+intelligenti. Nec dissimulavi eumdem hospitem meum reprimere a nimia
+fiducia, quam sensi eum habere de rebus fabulosis, quibus Manichæi libri
+pleni sunt. Amicitia tamen eorum familiarius utebar, quam cæterorum hominum
+qui in illa hæresi non fuissent. Nec eam defendebam pristina animositate;
+sed tamen familiaritas {76} eorum, plures enim eos Roma occultat, pigrius
+me[115] faciebat aliud quærere; præsertim desperantem in Ecclesia tua,
+Domine coeli et terræ, creator omnium visibilium et invisibilium, posse
+inveniri verum, unde me illi averterant: multumque mihi turpe videbatur,
+credere figuram te habere humanæ carnis, et membrorum nostrorum lineamentis
+corporalibus terminari. Et quoniam cum de Deo meo cogitare vellem, cogitare
+nisi moles corporum[116] non noveram, neque enim videbatur mihi esse
+quidquam quod tale non esset, ea maxima et prope sola causa erat
+inevitabilis erroris mei.
+
+20. Hinc enim et mali substantiam quamdam credebam esse talem, et habere
+suam molem tetram et deformem; sive crassam, quam terram dicebant, sive
+tenuem atque subtilem, sicut est aeris corpus; quam malignam mentem[117]
+per illam terram repentem imaginantur. Et quia Deum bonum nullam malam
+naturam creasse, qualiscumque pietas me credere cogebat; constituebam ex
+adverso sibi duas moles, utramque infinitam, sed malam angustius[118],
+bonam grandius. Et ex hoc initio pestilentioso me cætera sacrilegia
+sequebantur. Cum enim conaretur animus meus recurrere in catholicam fidem,
+repercutiebar, quia non erat catholica fides quam esse arbitrabar. Et magis
+pius mihi videbar, si te, Deus meus, cui confitentur ex me miserationes
+tuæ, vel ex cæteris partibus infinitum crederem, quamvis ex una qua tibi
+moles mali opponebatur, cogerer finitum fateri; quam si ex omnibus partibus
+in corporis humani forma te opinarer finiri. Et melius mihi videbar credere
+nullum malum te creasse; quod mihi nescienti non solum aliqua substantia,
+sed etiam corporea videbatur, qui et mentem cogitare non noveram, nisi eam
+subtile corpus esse, quod tamen per loci spatia diffunderetur abs te*; quam
+credere abs te esse qualem putabam naturam mali. Ipsum quoque Salvatorem
+nostrum unigenitum tuum, tanquam de massa lucidissimæ molis tuæ[119]
+porrectum ad nostram salutem, ita putabam, {77} ut aliud de illo non
+crederem, nisi quod possem vanitate imaginari. Talem itaque naturam ejus
+nasci non posse de Maria virgine arbitrabar, nisi carni concerneretur.
+Concerni autem et non inquinari non videbam, quod mihi tale figurabam.
+Metuebam itaque credere in carne natum[120], ne credere cogerer ex carne
+inquinatum. Nunc spirituales tui blande et amanter ridebunt me, si has
+confessiones meas legerint: sed tamen talis eram.
+
+[Sidenote: XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.]
+
+21. Deinde quæ illi in Scripturis tuis reprehenderant*, defendi posse non
+existimabam: sed aliquando sane cupiebam, cum aliquo illorum librorum
+doctissimo conferre singula, et experiri quid inde sentiret. Jam enim
+Helpidii cujusdam adversus eosdem Manichæos coram loquentis et disserentis
+sermones, etiam apud Carthaginem movere me coeperant, cum talia de
+Scripturis proferret, quibus resisti facile non posset, et imbecilla mihi
+responsio videbatur istorum. Quam quidem non facile palam promebant, sed
+nobis secretius, cum dicerent scripturas Novi Testamenti falsatas[121]
+fuisse a nescio quibus, {78} qui Judæorum[122] legem inserere Christianæ
+fidei voluerunt, atque ipsi incorrupta[123] exemplaria nulla proferrent.
+Sed me maxime captum et offocatum quodammodo deprimebant corporalia
+cogitantem moles illæ, sub quibus anhelans in auram tuæ veritatis liquidam
+et simplicem respirare non poteram.
+
+[Sidenote: XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.]
+
+22. Sedulo ergo agere coeperam, propter quod veneram, ut docerem Romæ artem
+rhetoricam, et prius domi congregare aliquos, quibus et per quos
+innotescere coeperam; et ecce cognosco alia Romæ fieri, quæ non patiebar in
+Africa. Nam revera illas eversiones[124] a perditis adolescentibus ibi non
+fieri manifestatum est mihi. Sed "subito," inquiunt, "ne mercedem magistro
+reddant, conspirant multi adolescentes, et transferunt se ad alium;"
+desertores fidei, et quibus præ pecuniæ charitate justitia vilis est.
+[Sidenote: Ps. 138, 22.]_Oderat_ etiam istos _cor meum_, quamvis non
+_perfecto odio_. Quod enim ab eis passurus eram, magis oderam fortasse,
+quam eo quod cuilibet illicita faciebant. Certe tamen turpes sunt tales, et
+_fornicantur abs te_, amando volatica ludibria temporum et lucrum luteum,
+quod cum apprehenditur, manum inquinat; et amplectendo mundum fugientem,
+contemnendo te manentem, et revocantem, et {79} ignoscentem redeunti ad te
+meretrici animæ humanæ. Et nunc tales odi pravos et distortos, quamvis eos
+corrigendos diligam, ut pecuniæ doctrinam ipsam, quam discunt, præferant,
+ei vero te Deum veritatem et ubertatem certi boni et pacem castissimam. Sed
+tunc eos magis pati nolebam malos propter me, quam fieri propter te bonos
+volebam.
+
+[Sidenote: XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio
+suscipitur.]
+
+23. Itaque posteaquam missum est a Mediolano Romam ad præfectum urbis, ut
+illi civitati rhetoricæ magister provideretur, impertita etiam evectione
+publica[125]; ego ipse ambivi per eosdem ipsos manichæis vanitatibus
+ebrios, quibus ut carerem, ibam, sed utrique nesciebamus, ut dictione
+proposita me probatum præfectus tunc Symmachus mitteret. Et veni Mediolanum
+ad Ambrosium episcopum, in optimis notum orbi terræ, pium cultorem tuum;
+cujus tunc eloquia strenue ministrabant adipem [Sidenote: Ps. 4, 8. 103,
+15.]_frumenti_ tui, et lætitiam _olei_, et sobriam _vini_ ebrietatem populo
+tuo. Ad eum autem ducebar abs te nesciens, ut per eum ad te sciens ducerer.
+Suscepit me paterne ille homo Dei, et peregrinationem meam satis
+episcopaliter dilexit. Et eum amare coepi, primo quidem non tanquam
+doctorem veri, quod in Ecclesia tua prorsus desperabam, sed tanquam hominem
+benignum in me. Et studiose audiebam disputantem in populo, non intentione
+qua debui, sed quasi explorans ejus facundiam; utrum conveniret famæ suæ,
+an major minorve proflueret, quam prædicabatur: et verbis ejus suspendebar
+intentus; rerum autem incuriosus et contemptor astabam; et delectabar
+suavitate sermonis, quanquam eruditioris, minus tamen hilarescentis atque
+mulcentis quam Fausti erat, quod attinet ad dicendi modum. Cæterum rerum
+ipsarum nulla comparatio: nam ille per manichæas fallacias aberrabat; iste
+autem saluberrime docebat salutem. Sed [Sidenote: Ps. 118, 115.]_longe est
+a peccatoribus salus_, qualis ego tunc aderam: et tamen propinquabam sensim
+et nesciens*.
+
+[Sidenote: XIV. Audito Ambrosio paulatim ab erroribus resipiscit.]
+
+24. Cum enim non satagerem discere quæ dicebat, sed tantum quemadmodum
+dicebat audire (ea mihi quippe jam {80} desperanti ad te viam patere
+homini, inanis cura remanserat), veniebant in animum meum simul cum verbis
+quæ diligebam, res etiam quas negligebam. Neque enim ea dirimere poteram.
+Et dum cor aperirem ad excipiendum* quam diserte diceret, pariter intrabat
+et quam vere diceret, gradatim quidem. Nam primo etiam ipsa defendi posse
+mihi jam coeperant videri; et fidem catholicam, pro qua nihil posse dici
+adversus oppugnantes Manichæos putaveram, jam non impudenter asseri
+existimabam; maxime audito uno atque altero, et sæpius ænigmate soluto de
+Scriptis veteribus; ubi, cum ad litteram acciperem, occidebar*
+spiritaliter. Itaque plerisque illorum librorum expositis locis, jam
+reprehendebam desperationem meam, illam duntaxat qua credideram Legem et
+Prophetas detestantibus atque irridentibus[126] resisti omnino non posse.
+Nec tamen jam ideo mihi catholicam viam tenendam esse sentiebam, quia et
+ipsa poterat habere doctos assertores suos qui copiose et non absurde
+objecta refellerent; nec ideo jam damnandum illud quod tenebam, quia
+defensionis partes æquabantur. Ita enim Catholica non mihi victa videbatur,
+ut nondum etiam victrix appareret.
+
+25. Tunc vero fortiter intendi animum, si quo modo possem certis aliquibus
+documentis Manichæos convincere falsitatis. Quod si possem spiritualem
+substantiam cogitare, statim machinamenta illa omnia solverentur et
+abjicerentur ex animo meo; sed non poteram. Verumtamen de ipso mundi hujus
+corpore, omnique natura quam sensus carnis attingeret, multa probabiliora
+plerosque sensisse philosophos, magis magisque considerans atque comparans,
+judicabam. Itaque Academicorum more, sicut existimantur[127], dubitans de
+omnibus atque inter omnia fluctuans, Manichæos quidem relinquendos esse
+decrevi: non arbitrans eo ipso tempore dubitationis meæ in illa secta mihi
+permanendum esse, cui jam nonnullos philosophos præponebam; quibus tamen
+{81} philosophis, quod sine nomine salutari Christi essent, curationem
+languoris animæ meæ committere omnino recusabam. Statui ergo tamdiu esse
+catechumenus in catholica Ecclesia mihi a parentibus commendata, donec
+aliquid certi eluceret quo cursum dirigerem.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    Hanc vitæ partem summatim recenset Aug. in lib. de util. credendi (c.
+    8.) si forsan Honorato viam eandem inire persuadeat: quædam autem habet
+    illa narratio, quæ huic lucem affundant. "Edam tibi ut possum,
+    cujusmodi viam usus fuerim, cum eo animo quærerem veram religionem, quo
+    nunc exposui esse quærendam. Ut enim a vobis trans mare abscessi, jam
+    cunctabundus atque hæsitans, quid mihi tenendum, quid dimittendum
+    esset: quæ mihi cunctatio in dies major oboriebatur, ex quo illum
+    hominem, cujus nobis adventus, ut nosti, ad explicanda omnia quæ nos
+    movebant, quasi de cælo promittebatur, audivi, eumque excepta quadam
+    eloquentiâ talem quales ceteros esse cognovi; rationem ipse mecum habui
+    magnamque deliberationem jam in Italia constitutus, non utrum manerem
+    in illa secta, in quam me incidisse poenitebat, sed quonam modo verum
+    inveniendum esset, in cujus amorem suspiria mea nulli melius quam tibi
+    nota sunt. Sæpe mihi videbatur non posse inveniri, magnique fluctus
+    cogitationum mearum in Academicorum suffragium ferebantur. Sæpe rursus
+    intuens quantum poteram, mentem humanam tam vivacem, tam sagacem, tam
+    perspicacem, non putabam latere veritatem, nisi quod in ea quærendi
+    modus lateret, eundemque ipsum modum ab aliqua divina auctoritate esse
+    sumendum. Restabat quærere, quænam illa esset auctoritas; cum in tantis
+    dissensionibus se quisque illam traditurum polliceretur. Occurrebat
+    igitur inexplicabilis silva, cui demum inseri multum pigebat; atque
+    inter hæc sine ulla requie, cupiditate reperiendi veri animus
+    agitabatur. Dissuebam me tamen magis magisque ab istis, quos jam
+    deserere proposueram. Restabat autem aliud nihil in tantis periculis,
+    quam ut divinam providentiam lacrymosis et miserabilibus vocibus, ut
+    opem mihi ferret, deprecarer. Atque id sedulo faciebam: et jam fere me
+    commoverant nonnulæ disputationes Mediolanensis episcopi, ut non sine
+    spe aliqua de ipsa vetere Testamento multa quærere cuperem, quæ, ut
+    scis, male nobis commendata exsecrabamur. Decreveramque tamdiu esse
+    catechumenus in Ecclesia, cui traditus a parentibus eram, donec aut
+    invenirem quod vellem, aut mihi persuaderem non esse quærendum.
+    Opportunissimum ergo me ac valde docilem tunc invenire posset, si
+    fuisset qui posset docere.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{82}
+
+LIBER SEXTUS.
+
+    Monnicæ matris ejus, adventus, et pium erga Ambrosium obsequium.
+    Ambrosii mores et vitæ habitus. Aug. annum ætatis agens trigesimum,
+    Ambrosii conciones frequentat, et doctrinam Catholicam a Manichæis
+    falso insimulari clarius intelligit; fidei tamen naturam et utilitates
+    haud attingit. Alypii amici ejus mores. In diversa rapitur, dum de vita
+    melius instituenda deliberat; mortis quoque ac judicii metu perculsus,
+    ad vitæ conversionem in dies accenditur.
+
+[Sidenote: I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.]
+
+1. Spes mea a juventute mea, ubi mihi eras, et quo recesseras? An vero non
+tu feceras me, et discreveras me a quadrupedibus et volatilibus coeli?
+Sapientiorem me feceras, et [Sidenote: Is. 50, 10. Ps. 34, 6.] _ambulabam
+per tenebras et lubricum_, et quærebam te foris[128] a me, et non
+inveniebam Deum cordis mei; et veneram in profundum maris, et diffidebam et
+desperabam de inventione veri. Jam venerat ad me mater pietate fortis,
+terra marique me sequens, et in periculis omnibus de te secura. Nam et per
+marina discrimina ipsos nautas consolabatur, a quibus rudes abyssi
+viatores, cum perturbantur, consolari solent; pollicens eis perventionem
+cum salute, quia hoc ei tu per visum pollicitus eras. Et invenit me
+periclitantem quidem graviter desperatione indagandæ veritatis. Sed tamen
+ei cum indicassem, non me quidem jam esse manichæum, sed neque catholicum
+christianum, non, quasi inopinatum aliquid audierit, exsilivit lætitia; cum
+jam secura fieret ex ea parte miseriæ meæ, in qua me tanquam mortuum sed
+resuscitandum tibi flebat, et [Sidenote: Luc. 7, 14. 15.]_feretro_
+cogitationis _efferebat_, ut diceres filio viduæ: _Juvenis_, _tibo dico_,
+_surge_; et revivisceret et _inciperet loqui, et traderes illum matri suæ_.
+Nulla ergo turbulenta exsultatione trepidavit cor ejus, cum audisset ex
+tanta parte jam factum quod tibi quotidie plangebat ut fieret; veritatem me
+nondum adeptum, sed falsitati jam ereptum: imo vero quia certa erat, et
+quod restabat te daturum, qui totum {83} promiseras; placidissime et
+pectore pleno fiduciæ respondit mihi, credere se in Christo, quod priusquam
+de hac vita emigraret, me visura esset fidelem catholicum. Et hoc quidem
+mihi. Tibi autem, fons misericordiarum, preces et lacrymas densiores*, ut
+accelerares adjutorium tuum et illuminares tenebras meas; et studiosius ad
+Ecclesiam currere, et in Ambrosium* ora suspendi, [Sidenote: Joh. 4,
+14.]_ad fontem salientis aquæ in vitam æternam_. Diligebat autem illum
+virum [Sidenote: Gal. 4, 14.]_sicut angelum Dei_, quod per illum cognoverat
+me interim ad illam ancipitem fluctuationem jam esse perductum, per quam
+transiturum me ab ægritudine ad sanitatem, intercurrente arctiore
+periculo*, quasi per accessionem quam criticam medici vocant, certa
+præsumebat.
+
+[Sidenote: II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.]
+
+2. Itaque cum ad Memorias[129] sanctorum, sicut in Africa solebat, pultes
+et panem et merum attulisset, atque ab ostiario prohiberetur; ubi hoc
+episcopum vetuisse cognovit, tam pie atque obedientur amplexa est, ut ipse
+mirarer* quam facile accusatrix potius consuetudinis suæ, quam disceptatrix
+illius prohibitionis effecta sit. Non enim obsidebat spiritum ejus
+vinolentia, eamque stimulabat in odium veri amor vini, sicut plerosque
+mares et feminas, qui ad canticum sobrietatis, sicut ad potionem aquatam
+madidi nauseant. Sed illa cum attulisset canistrum cum solemnibus epulis
+prægustandis atque largiendis, plus etiam quam unum pocillum* pro suo
+palato satis sobrio temperatum, unde dignationem sumeret, non ponebat. Et
+si multæ essent, quæ illo modo videbantur {84} honorandæ, memoriæ
+defunctorum; idem ipsum unum, quod ubique poneret, circumferebat; quo jam
+non solum aquatissimo, sed etiam tepidissimo* cum suis præsentibus per
+sorbitiones exiguas partiretur: quia pietatem ibi quærebat, non voluptatem.
+Itaque ubi comperit a præclaro prædicatore atque antistite pietatis
+præceptum esse ista non fieri, nec ab eis qui sobrie facerent, ne ulla
+occasio se ingurgitandi daretur ebriosis[130], et quia illa quasi
+parentalia superstitioni gentilium essent simillima; abstinuit se
+libentissime: et pro canistro pleno terrenis fructibus, plenum
+purgatioribus votis pectus ad memorias martyrum afferre didicerat; ut et
+quod posset daret egentibus, et sic communicatio[131] Dominici corporis
+illic celebraretur, cujus passionis imitatione immolati et coronati sunt
+martyres. Sed tamen videtur mihi, Domine Deus meus, et ita est in conspectu
+tuo de hac re cor meum, non facile fortasse de hac amputanda consuetudine
+matrem meam fuisse cessuram, si ab alio prohiberetur, quem non sicut
+Ambrosium diligebat, quem propter salutem meam maxime diligebat; eam vero
+ille propter ejus religiosissimam conversationem, qua in bonis operibus tam
+[Sidenote: Rom. 12, 11.]_fervens spiritu_ frequentabat ecclesiam: ita ut
+sæpe erumperet, cum me videret, in ejus prædicationem*, gratulans mihi quod
+talem matrem haberem; nesciens qualem illa me filium, qui dubitabam de
+illis omnibus, et inveniri posse _viam vitæ_ minime putabam.
+
+[Sidenote: III. Occupationes et studia Ambrosii.]
+
+3. Nec jam ingemiscebam orando ut subvenires mihi; sed ad quærendum
+intentus, et ad disserendum inquietus erat animus meus. Ipsumque Ambrosium
+felicem quemdam hominem secundum sæculum opinabar, quem sic tantæ
+potestates honorarent; cælibatus tantum ejus mihi laboriosus videbatur.
+Quid autem ille spei gereret, et adversus ipsius excellentiæ tentamenta
+quid luctaminis haberet, quidve solaminis in adversis, et occultum os ejus
+quod erat in corde ejus, quam sapida gaudia de pane tuo ruminaret[132]; nec
+{85} conjicere noveram, nec expertus eram: nec ille sciebat æstus meos, nec
+foveam periculi mei. Non enim quærere ab eo poteram quod volebam, sicut
+volebam, secludentibus me ab ejus aure atque ore catervis negotiosorum
+hominum, quorum infirmitatibus serviebat. Cum quibus quando non erat, quod
+per exiguum temporis erat, aut corpus reficiebat necessariis sustentaculis,
+aut lectione animum. Sed cum legebat, oculi ducebantur per paginas, et cor
+intellectum rimabatur, vox autem et lingua quiescebant. Sæpe cum adessemus,
+non enim vetabatur quisquam ingredi, aut ei venientem nuntiari mos erat;
+sic eum legentem vidimus tacite, et aliter nunquam: sedentesque in diuturno
+silentio (quis enim tam intento esse oneri auderet?) discedebamus, et
+conjectabamus eum parvo ipso tempore, quod reparandæ menti suæ
+nanciscebatur, feriatum ab strepitu causarum alienarum, nolle in aliud
+avocari; et cavere fortasse ne auditore suspenso et intento, si qua
+obscurius posuisset ille quem legeret, etiam exponere necesse esset; aut de
+aliquibus difficilioribus disceptare quæstionibus, atque huic operi
+temporibus impensis, minus quam vellet voluminum evolveret: quanquam et
+causa servandæ vocis, quæ illi facillime obtundebatur, poterat esse justior
+tacite legendi. Quolibet tamen animo id ageret, bono utique ille vir
+agebat.
+
+4. Sed certe mihi nulla dabatur copia sciscitandi quæ cupiebam de tam
+sancto oraculo tuo pectore illius, nisi cum aliquid breviter esset
+audiendum. Æstus autem illi mei otiosum eum valde, cui refunderentur,
+requirebant, nec unquam inveniebant. Et eum quidem in populo [Sidenote: 2
+Tim. 2, 15.]_verbum veritatis recte tractantem_ omni die dominico audiebam;
+et magis magisque mihi confirmabatur omnes versutarum calumniarum nodos,
+quos illi deceptores nostri adversus divinos Libros innectebant, posse
+dissolvi. Ubi vero etiam comperi ad imaginem tuam hominem a te factum, a
+spiritualibus filiis tuis quos de matre Catholica per gratiam regenerasti,
+non sic {86} intelligi ut humani corporis forma te terminatum crederent
+atque cogitarent: quanquam quomodo se haberet spiritualis substantia, ne
+quidem tenuiter atque in ænigmate suspicabar; tamen gaudens erubui non me
+tot annos adversus catholicam fidem, sed contra carnalium cogitationum
+figmenta latrasse. Eo quippe temerarius et impius fueram, quod ea quæ
+debebam quærendo dicere* accusando dixeram. Tu enim, altissime et proxime,
+secretissime et præsentissime, cui membra non sunt alia majora et alia
+minora, sed ubique totus es, et nusquam locorum es; non es utique forma
+ista corporea: tamen _fecisti hominem ad imaginem tuam_; et ecce ipse a
+capite usque ad pedes in loco est.
+
+[Sidenote: IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.]
+
+5. Cum ergo nescirem quomodo hæc subsisteret imago tua, pulsans* proponerem
+quomodo credendum esset, non insultans opponerem quasi ita creditum esset:
+tanto igitur acrior cura rodebat intima mea quid certi retinerem, quanto me
+magis pudebat tam diu illusum et deceptum promissione certorum, puerili
+errore et animositate, tam multa incerta quasi certa garrisse. Quod enim
+falso essent, postea mihi claruit. Certum tamen erat quod incerta essent,
+et a me aliquando pro certis habita fuissent, cum Catholicam tuam cæcis
+contentionibus accusarem, etsi nondum compertam vera docentem, non tamen ea
+docentem quæ graviter accusabam. Itaque confundebar, et convertebar: et
+gaudebam, Deus meus, quod Ecclesia* unica corpus Unici tui, in qua mihi
+nomen Christi infanti est inditum, non saperet infantiles nugas; neque hoc
+haberet in doctrina sua sana, quod te creatorem omnium in spatium loci
+quamvis summum et amplum, tamen undique terminatum membrorum humanorum
+figura contruderet.
+
+6. Gaudebam etiam quod vetera scripta Legis et Prophetarum jam non illo
+oculo mihi legenda proponerentur, quo antea videbantur absurda, cum
+arguebam tanquam ita sentientes sanctos tuos; verum autem non ita
+sentiebant: et tanquam regulam diligentissime commendaret, sæpe in
+popularibus sermonibus suis dicentem Ambrosium lætus audiebam, [Sidenote: 2
+Cor. 3, 6.]_Littera occidit; spiritus autem vivificat_: cum ea quæ ad
+litteram perversitatem docere videbantur, remoto mystico velamento
+spiritualiter aperiret, non dicens quod me offenderet, quamvis ea diceret,
+quæ utrum vera essent adhuc ignorarem. Tenebam enim cor meum ab omni
+assensione, timens præcipitium; et {87} suspendio magis necabar. Volebam
+enim eorum quæ non viderem ita me certum fieri, ut certus essem quod septem
+et tria decem sint. Neque enim tam insanus eram, ut ne hoc quidem putarem
+posse comprehendi; sed sicut hoc, ita cætera cupiebam, sive corporalia quæ
+coram sensibus meis non adessent; sive spiritualia, de quibus cogitare nisi
+corporaliter nesciebam. Et sanari credendo poteram[133], ut purgatior acies
+mentis meæ dirigeretur aliquo modo in veritatem tuam semper manentem, et ex
+nullo deficientem. Sed sicut evenire assolet ut malum medicum expertus,
+etiam bono timeat se committere; ita erat valetudo animæ meæ, quæ utique
+nisi credendo sanari non poterat, et ne falsa crederet, curari recusabat;
+resistens manibus tuis, qui medicamenta fidei confecisti, et sparsisti
+super morbos orbis terrarum, et tantam illis auctoritatem tribuisti.
+
+[Sidenote: V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.]
+
+7. Ex hoc tamen quoque jam præponens doctrinam catholicam, modestius ibi
+minimeque fallaciter sentiebam juberi ut crederetur quod non demonstrabatur
+(sive esset quid, sed cui forte non esset, sive nec quid esset[134]), quam
+illic temeraria pollicitatione scientiæ credulitatem irrideri; et postea
+tam multa fabulosissima et absurdissima, quia demonstrari non poterant,
+credenda imperari[135]. Deinde paulatim tu, Domine, {88} manu mitissima et
+misericordissima pertractans et componens cor meum, consideranti quam
+innumerabilia crederem quæ non viderem*, neque cum gererentur adfuissem;
+sicut tam multa in historia gentium[136], tam multa de locis atque urbibus
+quæ non videram, tam multa amicis, tam multa medicis, tam multa hominibus
+aliis atque aliis; quæ nisi crederentur, omnino in hac vita nihil
+ageremus[137]; postremo, quam inconcusse fixum {89} fide retinerem, de
+quibus parentibus ortus essem, quod scire non possem, nisi audiendo
+credidissem: persuasisti mihi, non qui crederent Libris tuis, quos tanta in
+omnibus fere gentibus auctoritate fundasti[138]; sed qui non crederent esse
+culpandos, nec audiendos esse, si qui forte mihi dicerent: Unde scis illos
+Libros unius veri et veracissimi Dei spiritu esse humano generi
+ministratos? Idipsum enim maxime credendum erat, quoniam nulla pugnacitas
+calumniosarum quæstionum, per tam multa quæ legeram inter se confligentium
+philosophorum, extorquere mihi potuit ut aliquando non crederem, te esse
+quidquid esses quod ego nescirem; aut administrationem rerum humanarum ad
+te pertinere.
+
+8. Sed id credebam aliquando robustius, aliquando exilius; semper tamen
+credidi et esse te, et curam nostri gerere; etiamsi ignorabam vel quid
+sentiendum esset de substantia tua, vel quæ via duceret aut reduceret ad
+te. Ideoque cum essemus infirmi ad inveniendam liquida ratione veritatem,
+et ob hoc nobis opus esset auctoritate sanctarum Litterarum; jam credere
+coeperam nullo modo te fuisse tributurum tam excellentem illi Scripturæ per
+omnes jam terras auctoritatem, nisi et per ipsam tibi credi, et per ipsam
+te quæri voluisses. Jam enim absurditatem quæ me in illis Litteris solebat
+offendere, cum multa ex eis probabiliter exposita audissem, ad
+sacramentorum altitudinem referebam: eoque mihi illa venerabilior et
+sacrosancta fide dignior apparebat auctoritas, quo et omnibus ad legendum
+esset in promptu, et secreti sui dignitatem in intellectu profundiore
+servaret; verbis apertissimis et humillimo genere loquendi se cunctis
+præbens, et exercens intentionem eorum, qui non sunt leves corde: ut
+exciperet omnes populari sinu, et per angusta foramina paucos ad te
+trajiceret, multo tamen plures, quam si nec tanto apice auctoritatis
+emineret, nec turbas gremio sanctæ humilitatis hauriret. Cogitabam hæc, et
+aderas mihi; suspirabam, et audiebas me: fluctuabam, et gubernabas me; ibam
+per viam sæculi latam, nec deserebas.
+
+{90}
+
+[Sidenote: VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis].
+
+9. Inhiabam honoribus, lucris, conjugio; et tu irridebas. Patiebar in eis
+cupiditatibus amarissimas difficultates, te propitio tanto magis, quanto
+minus sinebas mihi dulcescere quod non eras tu. Vide cor meum, Domine, qui
+voluisti ut hoc recordarer et confiterer tibi. Nunc tibi inhæreat anima
+mea, quam de visco tam tenaci mortis exuisti. Quam misera erat! et sensum
+vulneris tu pungebas, ut relictis omnibus converteretur ad te qui es super
+omnia, et sine quo nulla essent omnia; converteretur, et sanaretur. Quam
+ergo miser eram, et quomodo egisti ut sentirem miseriam meam, die illo quo
+cum pararem recitare Imperatori laudes[139], quibus plura mentirer, et
+mentienti faveretur ab scientibus, easque curas anhelaret cor meum, et
+cogitationum tabificarum febribus æstuaret; transiens per quemdam vicum
+Mediolanensem, animadverti pauperem mendicum, jam credo saturum, jocantem
+atque lætantem: et ingemui, et locutus sum cum amicis qui mecum erant,
+multos dolores insaniarum nostrarum; quia omnibus talibus conatibus
+nostris, qualibus tunc laborabam, sub stimulis cupiditatum trahens
+infelicitatis meæ sarcinam, et trahendo exaggerans, nihil vellemus aliud
+nisi ad securam lætitiam pervenire, quo nos mendicus ille jam præcessisset,
+nunquam fortasse illuc venturos! Quod enim jam ille pauculis et emendicatis
+nummulis adeptus erat, ad hoc ego tam ærumnosis anfractibus et circuitibus
+ambiebam, ad lætitiam scilicet temporalis felicitatis. Non enim verum
+gaudium habebat, sed et ego illis ambitionibus multo falsius quærebam. Et
+certe ille lætabatur, ego anxius eram; securus ille, ego trepidus. Et si
+quisquam percontaretur me, utrum mallem exsultare an metuere; responderem,
+Exsultare. Rursus si interrogaret, utrum me talem mallem qualis ille, an
+qualis ego tunc essem; meipsum curis timoribusque confectum eligerem: sed
+perversitate; numquid veritate? Neque enim eo me præponere illi debebam,
+quo doctior eram, quoniam non inde gaudebam, sed placere inde quærebam
+hominibus; non ut eos docerem, sed tantum ut placerem. Propterea et tu
+baculo disciplinæ tuæ [Sidenote: Ps. 41, 11. v. Sabat.]_confringebas ossa
+mea_.
+
+10. Recedant ergo ab anima mea qui dicunt ei: Interest unde {91} quis
+gaudeat. Gaudebat mendicus ille vinolentia; tu gaudere cupiebas gloria. Qua
+gloria, Domine? Quas non est in te. Nam sicut illud verum gaudium non erat,
+ita nec illa vera gloria; et amplius vertebat mentem meam. Et ille ipsa
+nocte digesturus erat ebrietatem suam; ego cum mea dormieram et surrexeram,
+et dormiturus et surrecturus eram; vide quot diebus. Interest vero unde
+quis gaudeat, scio, et gaudium spei fidelis incomparabiliter distat ab illa
+vanitate; sed et tunc distabat inter nos. Nimirum quippe ille felicior
+erat, non tantum quod hilaritate perfundebatur, cum ego curis eviscerarer;
+verum etiam, quod ille bene optando acquisiverat vinum, ego mentiendo
+quærebam typhum. Dixi tunc multa in hac sententia charis meis, et sæpe
+advertebam in his quomodo mihi esset; et inveniebam male mihi esse, et
+dolebam et conduplicabam ipsum male. Et si quid arrisisset prosperum,
+tædebat apprehendere, quia pene priusquam teneretur, avolabat.
+
+[Sidenote: VII. Alypium a Circensium insania convertit.]
+
+11. Congemiscebamus in iis qui simul amice vivebamus, et maxime ac
+familiarissime cum Alypio et Nebridio ista colloquebar: quorum Alypius ex
+eodem, quo ego, ortus erat municipio, parentibus primatibus municipalibus,
+me minor natu. Nam et studuerat apud me, cum in nostro docere coepi oppido,
+et postea Carthagini: et diligebat me multum, quod ei bonus et doctus
+viderer; et ego illum, propter magnam virtutis indolem, quæ in non magna
+ætate satis eminebat. Gurges tamen morum Carthaginensium, quibus nugatoria
+fervent spectacula, absorbuerat eum in insaniam Circensium: sed cum in eo
+miserabiliter volveretur, ego autem rhetoricam ibi professus publica schola
+uterer, nondum me audiebat ut magistrum, propter quamdam simultatem quæ
+inter me et patrem ejus erat exorta, et compereram quod circum
+exitiabiliter amaret, et graviter angebar, quod tantam spem perditurus, vel
+etiam perdidisse mihi videbatur. Sed monendi eum et aliqua coercitione
+revocandi nulla erat copia, vel amicitiæ benevolentia, vel jure magisterii.
+Putabam enim eum de me cum patre sentire; ille vero non sic erat. Itaque
+postposita in hac re patris voluntate, salutare me coeperat, veniens in
+auditorium meum, et audire aliquid atque abire.
+
+12. Sed enim de memoria mihi lapsum erat agere cum illo, ne vanorum ludorum
+cæco et præcipiti studio tam bonum {92} interimeret ingenium. Verum autem,
+Domine, tu qui præsides gubernaculis omnium quæ creasti, non eum oblitus
+eras futurum inter filios tuos antistitem sacramenti tui; et ut aperte tibi
+tribueretur ejus correctio, per me quidem illam, sed nescientem operatus
+es. Nam quodam die cum sederem loco solito, et coram me adessent discipuli,
+venit, salutavit, sedit, atque in ea quæ agebantur animum intendit: et
+forte lectio in manibus erat, quam dum exponerem, et opportune mihi
+adhibenda videretur similitudo Circensium, quo illud quod insinuabam et
+jucundius et planius fieret, cum irrisione mordaci eorum quos illa
+captivasset insania; tu scis, Deus noster, quod tunc de Alypio ab illa
+peste sanando non cogitaverim. At ille in se rapuit, meque illud non nisi
+propter se dixisse credidit. Et quod alius acciperet ad succensendum mihi,
+accepit honestus adolescens ad succensendum sibi, et ad me ardentius
+diligendum. Dixeras enim tu jam olim, et innexueras Litteris tuis:
+[Sidenote: Prov. 9, 8.]_Corripe sapientem, et amabit te_. At ego illum jam
+non corripueram; sed utens tu omnibus, et scientibus et nescientibus,
+ordine quo nosti, et ille ordo justus est, [Sidenote: Is. 6, 6.]de corde et
+lingua mea carbones ardentes operatus es, quibus mentem spei bonæ adureres
+tabescentem, ac sanares. Taceat laudes tuas qui miserationes tuas non
+considerat, quæ tibi de medullis meis confitentur. Etenim ille post illa
+verba proripuit se ex fovea tam alta, qua libenter demergebatur, et cum
+miserabili voluptate* cæcabatur; et excussit animum forti temperantia, et
+resiluerunt omnes Circensium sordes ab eo, ampliusque illuc non accessit.
+Deinde patrem reluctantem evicit, ut me magistro uteretur: cessit ille
+atque concessit. Et audire me rursus incipiens, illa mecum superstitione
+involutus est, amans in Manichæis ostentationem[140] continentiæ, quam
+veram et germanam putabat. Erat autem illa vecors et seductoria, [Sidenote:
+Prov. 6, 26. Sabat.]_pretiosas animas captans_, nondum virtutis {93}
+altitudinem scientes tangere, et superficie decipi faciles, sed tamen
+adumbratæ simulatæque virtutis.
+
+[Sidenote: VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus
+antea abhorruerat.]
+
+13. Non sane relinquens incantatam sibi a parentibus terrenam viam, Romam
+præcesserat, ut jus disceret; et ibi gladiatorii spectaculi hiatu
+incredibili et incredibiliter abreptus est. Cum enim aversaretur et
+detestaretur talia, quidam ejus amici et condiscipuli, cum forte de prandio
+redeuntibus pervius esset*, recusantem vehementer et resistentem, familiari
+violentia duxerunt in amphitheatrum, crudelium et funestorum ludorum
+diebus, hæc dicentem: "Si corpus meum in illum locum trahitis, et ibi
+constituitis; numquid et animum et oculos meos in illa spectacula potestis
+intendere? Adero itaque absens, ac sic et vos et illa superabo." Quibus
+auditis, illi nihilo secius eum adduxerunt secum, idipsum forte explorare
+cupientes, utrum posset efficere. Quo ubi ventum est, et sedibus quibus
+potuerunt locati sunt, fervebant omnia immanissimis voluptatibus. Ille
+clausis foribus oculorum, interdixit animo ne in tanta mala procederet;
+atque utinam et aures obturavisset! Nam quodam pugnæ casu, cum clamor
+ingens totius populi vehementer eum pulsasset, curiositate victus, et quasi
+paratus quidquid illud esset, etiam visum contemnere et vincere, aperuit
+oculos; et percussus est graviore vulnere in anima, quam ille in corpore,
+quem cernere concupivit; ceciditque miserabilius quam ille quo cadente
+factus est clamor qui per ejus aures intravit, et reseravit ejus lumina, ut
+esset qua feriretur et dejiceretur audax adhuc potius quam fortis animus,
+et eo infirmior quo de se præsumpserat, qui debuit de te. Ut enim vidit
+illum sanguinem, immanitatem simul ebibit, et non se avertit, sed fixit
+aspectum; et hauriebat furias, et nesciebat, et delectabatur scelere
+certaminis, et cruenta voluptate inebriabatur. Et non erat jam ille qui
+venerat, sed unus de turba ad quam venerat, et verus eorum socius, a quibus
+adductus erat. Quid plura? Spectavit, clamavit, exarsit, abstulit inde
+secum insaniam qua stimularetur redire, non tantum cum illis a quibus prius
+abstractus est; sed etiam præ illis, et alios trahens. Et inde tamen manu
+validissima et misericordissima eruisti eum tu, et docuisti non sui habere,
+sed tui fiduciam; sed longe postea.
+
+[Sidenote: IX. Alypius ut fur apprehenditur]
+
+14. Verumtamen jam hoc ad medicinam futuram in ejus memoria reponebatur.
+Nam et illud, quod cum adhuc studeret {94} jam me audiens apud Carthaginem,
+et medio die cogitaret in foro quod recitaturus erat, sicuti exerceri
+scholastici solent, sivisti eum comprehendi ab æditimis fori tanquam furem.
+Non arbitror aliam ob causam te permisisse, Deus noster, nisi ut ille
+vir[141] tantus futurus jam inciperet discere, quam non facile in
+dignoscendis causis homo ab homine damnandus esset temeraria credulitate.
+Quippe ante tribunal deambulabat solus cum tabulis ac stilo, cum ecce
+adolescens quidam ex numero scholasticorum fur verus, securim clanculo
+apportans, illo non sentiente ingressus est ad cancellos plumbeos qui vico
+argentario desuper præminent, et præcidere plumbum coepit. Sono autem
+securis audito submurmuraverunt argentarii qui subter erant, et miserunt
+qui apprehenderent quem forte invenissent. Quorum vocibus auditis, relicto
+instrumento ille discessit, timens ne cum eo teneretur. Alypius autem qui
+non viderat intrantem, exeuntem sensit, et celeriter vidit abeuntem: et
+causam scire cupiens ingressus est locum, et inventam securim stans atque
+admirans considerabat. Cum ecce illi qui missi fuerant, reperiunt eum solum
+ferentem ferrum cujus sonitu exciti venerant: tenent, attrahunt;
+congregatis inquilinis fori, tanquam furem manifestum se comprehendisse
+gloriantur, et inde offerendus judici ducebatur.
+
+15. Sed hactenus docendus fuit. Statim enim, Domine, subvenisti innocentiæ
+cujus testis eras tu solus. Cum enim duceretur vel ad custodiam, vel ad
+supplicium, fit eis obviam quidam architectus cujus maxima erat cura
+publicarum fabricarum. Gaudent illi eum potissimum occurrisse, cui solebant
+in suspicionem venire ablatarum rerum quæ perissent de foro, ut quasi
+tandem ille cognosceret a quibus hæc fierent. Verum autem viderat homo sæpe
+Alypium in domo cujusdam senatoris {95} ad quem salutandum ventitabat:
+statimque cognitum manu apprehensa semovit a turbis, et tanti mali causam
+quærens, quid gestum esset audivit; omnesque tumultuantes qui aderant et
+minaciter frementes jussit venire secum. Et venerunt ad domum illius
+adolescentis qui rem commiserat. Puer vero erat ante ostium, et tam parvus
+erat ut nihil exinde domino suo metuens, facile posset totum indicare: cum
+eo quippe in foro fuit pedissequus. Quem posteaquam recoluit Alypius,
+architecto intimavit. At ille securim demonstravit puero, quærens ab eo
+cujus esset. Qui confestim, Nostra, inquit: deinde interrogatus aperuit
+cætera. Sic in illam domum translata causa, confusisque turbis quæ de illo
+triumphare jam coeperant, futurus dispensator[142] verbi tui, et multarum
+in Ecclesia tua causarum examinator, experientior instructiorque discessit.
+
+[Sidenote: X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.]
+
+16. Hunc ergo Romæ inveneram, et adhæsit mihi fortissimo vinculo, mecumque
+Mediolanum profectus est, ut nec me deseret, et de jure quod didicerat
+aliquid ageret, secundum votum magis parentum quam suum. Et ter* jam
+assederat mirabili continentia cæteris, cum ille magis miraretur eos qui
+aurum innocentiæ præponerent. Tentata est quoque ejus indoles, non solum
+illecebra cupiditatis, sed etiam stimulo timoris. Romæ assidebat comiti
+largitionum Italicianarum*.[143] Erat eo tempore quidam potentissimus
+senator, cujus et beneficiis obstricti multi et terrori subditi erant.
+Voluit sibi licere nescio quid ex more potentiæ suæ, quod esset per leges
+illicitum; restitit Alypius: promissum est præmium; irrisit animo: prætentæ
+minæ; calcavit: mirantibus omnibus inusitatam animam, quæ hominem tantum,
+et innumerabilibus præstandi nocendique modis ingenti fama celebratum, vel
+amicum non optaret, vel non formidaret inimicum. Ipse {96} autem judex, cui
+consiliarius erat, quamvis et ipse fieri nollet, non tamen aperte
+recusabat: sed in istum causam transferens, ab eo se non permitti
+asserebat; quia et revera si ipse faceret, iste discederet. Hoc solo autem
+pene jam illectus erat studio litterario, ut pretiis prætorianis[144]
+codices sibi conficiendos curaret: sed consulta justitia deliberationem in
+melius vertit; utiliorem judicans æquitatem qua prohibebatur, quam
+potestatem qua sinebatur. Parvum est hoc; sed [Sidenote: Luc. 16,
+10-12.]_qui in parvo fidelis est, et in magno fidelis est_. Nec ullo modo
+erit inane, quod de tuæ Veritatis ore processit: _Si in injusto mammona
+fideles non fuistis; quod verum est, quis credet vobis? Et si in alieno
+fideles non fuistis; quod vestrum est, quis dabit vobis?_ Talis ille tunc
+inhærebat mihi, mecumque nutabat in consilio, quisnam esset tenendus vitæ
+modus.
+
+17. Nebridius etiam qui relicta patria vicina Carthagini, atque ipsa
+Carthagine ubi frequentissimus erat, relicto rure paterno optimo, relicta
+domo et non secutura matre, nullam ob aliam causam Mediolanum venerat, nisi
+ut mecum viveret in flagrantissimo studio[145] veritatis atque sapientiæ:
+pariter suspirabat, pariterque fluctuabat, beatæ vitæ inquisitor ardens, et
+quæstionum difficillimarum scrutator acerrimus. Et erant ora trium
+egentium, et inopiam suam sibimet invicem anhelantium, et [Sidenote: Ps.
+144, 15.]_a te exspectantium, ut dares eis escam in tempore opportuno_. Et
+in omni amaritudine quæ nostros sæculares actus de misericordia tua
+sequebatur, intuentibus nobis finem cur ea pateremur, occurrebant tenebræ;
+et aversabamur* gementes, et dicebamus: Quamdiu hæc? Et hoc crebro
+dicebamus; et dicentes non relinquebamus ea; quia non elucebat certum
+aliquid quod illis relictis apprehenderemus.
+
+[Sidenote: XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.]
+
+18. Et ego maxime mirabar, satagens et recolens, quam longum tempus esset
+ab undevigesimo anno ætatis meæ, quo fervere coeperam studio sapientiæ;
+disponens, ea inventa, relinquere omnes vanarum cupiditatum spes inanes et
+insanias mendaces: et ecce jam tricenariam ætatem gerebam, in eodem luto
+hæsitans aviditate fruendi præsentibus, fugientibus {97} et dissipantibus
+me, dum dico: Cras inveniam; ecce manifestum apparebit, et tenebo: ecce
+Faustus veniet, et exponet omnia. O magni viri Academici! nihil ad agendam
+vitam certi comprehendi potest. Imo quæramus diligentius, et non
+desperemus. Ecce jam non sunt absurda in Libris ecclesiasticis quæ absurda
+videbantur, et possunt aliter atque honeste intelligi. Figam pedes in eo
+gradu in quo puer a parentibus eram positus, donec inveniatur perspicua
+veritas. Sed ubi quæretur? quando quæretur? Non vacat Ambrosio, non vacat
+legere. Ubi ipsos codices quærimus? unde, aut quando comparamus? a quibus
+sumimus? Deputentur tempora, distribuantur horæ pro salute animæ. Magna
+spes oborta est: non docet catholica fides quod putabamus, et vani
+accusabamus; nefas habent docti ejus credere Deum figura humani corporis
+terminatum: et dubitamus pulsare quo aperiantur cætera? Antemeridianis
+horis* discipuli occupant: cæteris quid facimus? cur non id agimus? Sed
+quando salutamus amicos majores, quorum suffragiis opus habemus? quando
+præparamus quod emant scholastici? quando reparamus nos ipsos, relaxando
+animo ab intentione curarum?
+
+19. Pereant omnia, et dimittamus hæc vana et inania: conferamus nos ad
+solam inquisitionem veritatis. Vita* misera est; mors incerta. Si subito
+obrepit, quomodo hinc exibimus? et ubi nobis discenda sunt quæ hic
+negleximus, ac* non potius hujus negligentiæ supplicia luenda? Quid, si
+mors ipsa omnem curam sensu amputabit et finiet? Ergo et hoc quærendum. Sed
+absit ut ita sit. Non vacat, non est inane quod tam eminens culmen
+auctoritatis christianæ fidei toto orbe diffunditur[146]. Nunquam tanta et
+talia pro nobis divinitus agerentur, si morte corporis etiam vita animæ
+consumeretur. Quid cunctamur igitur relicta spe sæculi, conferre nos totos
+ad quærendum Deum et vitam beatam? Sed exspecta: jucunda sunt etiam ista;
+habent non parvam dulcedinem suam: non {98} facile ab eis præcidenda est
+intentio, quia turpe est ad ea rursum redire. Ecce jam quantum est, ut
+impetretur aliquis honor? et quid amplius in his desiderandum? Suppetit
+amicorum majorum copia: ut nihil aliud, et multum festinemus, vel
+præsidatus dari potest; et ducenda uxor cum aliqua pecunia, ne sumptum
+nostrum gravet[147]; et ille erit modus cupiditatis. Multi magni viri et
+imitatione dignissimi, sapientiæ studio cum conjugibus dediti fuerunt.
+
+20. Cum hæc dicebam, et alternabant hi venti et impellebant huc atque illuc
+cor meum, transibant tempora, et tardabam converti ad Dominum, et
+differebam de die in diem vivere in te, et non differebam quotidie in
+memetipso mori. Amans beatam vitam, timebam illam in sede sua; et ab ea
+fugiens, quærebam eam. Putabam enim me miserum fore nimis, si feminæ
+privarer amplexibus[148]; et medicinam misericordiæ tuæ ad eamdem
+infirmitatem sanandam non cogitabam, quia expertus non eram; et propriarum
+virium credebam esse continentiam, quarum mihi non eram conscius, cum tam
+stultus essem ut nescirem, sicut scriptum est, _neminem posse esse
+continentem, nisi tu dederis_. Utique dares, si gemitu interno pulsarem
+aures tuas, et fide solida in te jactarem curam meam.
+
+[Sidenote: XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et
+coelibatu.]
+
+21. Prohibebat me sane Alypius ab uxore ducenda, cantans* nullo modo nos
+posse securo otio simul in amore sapientiæ vivere, sicut jam diu
+desideraremus, si id fecissem. Erat enim ipse in ea re etiam tunc
+castissimus, ita ut mirum esset; quia vel experientiam concubitus ceperat
+in ingressu adolescentiæ suæ, sed non hæserat; magisque doluerat et
+spreverat, et deinde jam continentissime vivebat. Ego autem resistebam
+illi, exemplis eorum qui conjugati coluissent sapientiam, et promeruissent
+Deum, et habuissent fideliter ac dilexissent {99} amicos. A quorum ego
+quidem granditate animi longe aberam: et deligatus* morbo carnis mortifera
+suavitate, trahebam catenam meam, solvi timens, et quasi concusso vulnere
+repellens verba bene suadentis, tanquam manum solventis. Insuper etiam per
+me ipsi quoque Alypio loquebatur serpens, et innectebat atque spargebat per
+linguam meam dulces laqueos in via ejus, quibus illi honesti et expediti
+pedes implicarentur.
+
+22. Cum enim me ille miraretur, quem non parvipenderet, ita hærere visco
+illius voluptatis, ut me affirmarem, quotiescumque inde inter nos
+quæreremus, cælibem vitam nullo modo posse degere; atque ita me defenderem,
+cum illum mirantem viderem, ut dicerem multum interesse inter illud quod
+ipse raptim et furtim expertus esset, quod pene jam ne meminisset quidem,
+atque ideo nulla molestia facile contemneret, et delectationes
+consuetudinis meæ, ad quas si accessisset honestum nomen matrimonii, non
+eum mirari oportere, cur ego illam vitam nequirem spernere: coeperat et
+ipse desiderare conjugium, nequaquam victus libidine talis voluptatis, sed
+curiositatis. Dicebat enim scire se cupere quidnam esset illud, sine quo
+vita mea quæ illi sic placebat, non mihi vita, sed poena videretur.
+Stupebat enim liber ab illo vinculo animus servitutem meam, et stupendo
+ibat in experiendi cupidinem, venturus in ipsam experientiam, atque inde
+fortasse lapsurus in eam quam stupebat servitutem; quoniam _sponsionem_
+volebat _facere cum morte_; et _qui amat periculum, incidit in illud_.
+Neutrum enim nostrum, si quod est conjugale decus in officio regendi
+matrimonii et suscipiendorum liberorum, ducebat, nisi tenuiter. Magna autem
+ex parte atque vehementer consuetudo satiandæ insatiabilis concupiscentiæ
+me captum excruciabat: illum autem admiratio capiendum trahebat. Sic
+eramus, donec tu, Altissime, non deserens humum nostram, miseratus miseros,
+subvenires miris et occultis modis.
+
+[Sidenote: XIII. Uxor quæritur Augustino.]
+
+23. Et instabatur impigre ut ducerem uxorem. Jam petebam, jam
+promittebatur, maxime matre dante operam, quo me jam conjugatum Baptismus
+salutaris ablueret, quo me in dies gaudebat aptari, et vota sua ac promissa
+tua in mea fide compleri animadvertebat. Cum sane et rogatu meo et
+desiderio suo, forti clamore cordis abs te deprecaretur quotidie, {100} ut
+ei per visum ostenderes aliquid de futuro matrimonio meo; nunquam voluisti.
+Et videbat quædam vana et phantastica, quo cogebat impetus de hac re
+satagentis humani spiritus; et narrabat mihi, non cum fiducia qua solebat,
+cum tu demonstrabas ei, sed contemnens ea. Dicebat enim discernere se
+nescio quo sapore, quem verbis explicare non poterat, quid interesset inter
+revelantem te, et animam suam somniantem. Instabatur tamen, et puella
+petebatur, cujus ætas ferme biennio minus quam nubilis erat; et quia ea
+placebat, exspectabatur.
+
+[Sidenote: XIV. De vita communi agenda dum amicis deliberat.]
+
+24. Et multi amici agitaveramus animo, et colloquentes ac detestantes
+turbulentas humanæ vitæ molestias, pene jam firmaveramus remoti a turbis
+otiose vivere: id otium sic moliti, ut si quid habere possemus, conferremus
+in medium, unamque rem familiarem conflaremus ex omnibus; ut per amicitiæ
+sinceritatem non esset aliud hujus et aliud illius; sed quod ex cunctis
+fieret unum, et universum singulorum esset, et omnia omnium: cum videremur
+nobis esse posse decem ferme homines in eadem societate, essentque inter
+nos prædivites, Romanianus[149] maxime communiceps noster, quem tunc graves
+æstus negotiorum suorum ad comitatum attraxerant, ab ineunte ætate mihi
+familiarissimus; qui maxime instabat huic rei, et magnam in suadendo
+habebat auctoritatem, quod ampla res ejus multum cæteris anteibat: et
+placuerat nobis ut bini annui tanquam magistratus omnia necessaria
+curarent, cæteris quietis. Sed posteaquam coepit
+
+{101} cogitari utrum hoc mulierculæ sinerent, quas et alii nostrum jam
+habebant, et nos habere volebamus, totum illud placitum quod bene
+formabamus*, dissiluit in manibus, atque confractum et abjectum est. Inde
+ad suspiria et gemitus*, et gressus ad sequendas [Sidenote: Mat. 7,
+13.]_latas_ et tritas _vias_ sæculi, quoniam multæ cogitationes erant in
+corde nostro; [Sidenote: Ps. 32, 11.]_consilium autem tuum manet in
+æternum_. Ex quo consilio deridebas nostra, et tua præparabas, nobis
+[Sidenote: Ps. 144, 15. 16.]_daturus escam in opportunitate_, et _aperturus
+manum atque impleturus_ animas nostras _benedictione_.
+
+[Sidenote: XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit.]
+
+25. Interea mea peccata multiplicabantur, et avulsa* a latere meo tanquam
+impedimento conjugii, cum qua cubare solitus eram, cor ubi adhærebat,
+concisum et vulneratum mihi erat, et trahebat sanguinem. Et illa in Africam
+redierat, vovens tibi alium se virum nescituram, relicto apud me naturali
+ex illa filio meo. At ego infelix nec feminæ imitator, dilationis
+impatiens, tanquam post biennium accepturus eam quam petebam, quia non
+amator conjugii sed libidinis servus eram; procuravi aliam, non utique
+conjugem: quo tanquam sustentaretur et perduceretur vel integer vel auctior
+morbus animæ meæ, satellitio perdurantis consuetudinis, in regnum uxorium.
+Nec sanabatur vulnus illud meum quod prioris præcisione factum fuerat; sed
+post fervorem doloremque acerrimum putrescebat, et quasi frigidius, sed
+desperatius dolebat[150].
+
+[Sidenote: XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.]
+
+26. Tibi laus, tibi gloria, fons misericordiarum. Ego fiebam miserior, et
+tu propinquior. Aderat jam jamque dextera tua ereptura* me de coeno, et
+ablutura me; et ignorabam. Nec me revocabat a profundiore voluptatum
+carnalium gurgite, nisi metus mortis et futuri judicii tui, qui per varias
+quidem opiniones, nunquam tamen recessit de pectore meo. Et disputabam cum
+amicis meis Alypio et Nebridio de finibus bonorum et malorum, Epicurum
+accepturum fuisse palmam in animo meo, nisi ego credidissem post mortem
+restare animæ vitam, et tractus meritorum, quod Epicurus {102} credere
+noluit. Et quærebam, si essemus immortales et in perpetua corporis
+voluptate sine ullo amissionis terrore viveremus, cur non essemus beati,
+aut quid aliud quæreremus? Nesciens idipsum ad magnam miseriam pertinere,
+quod ita demersus et cæcus cogitare non possem lumen honestatis et gratis
+amplectendæ pulchritudinis, quam non videt oculus carnis, et videtur ex
+intimo. Nec considerabam miser, ex qua vena mihi manaret, quod ista ipsa,
+foeda tamen, cum amicis dulciter conferebam; nec esse sine amicis poteram
+beatus, etiam secundum sensum quem tunc habebam in quantalibet affluentia
+carnalium voluptatum. Quos utique amicos gratis diligebam, vicissimque ab
+eis me diligi gratis sentiebam. O tortuosas vias! Væ animæ audaci quæ
+speravit, si a te recessisset, se aliquid melius habituram! Versa et
+reversa in tergum, et in latera, et in ventrem; et dura sunt omnia: et tu
+solus requies[151]. Et ecce ades, et liberas a miserabilibus erroribus, et
+constituis nos in via tua, et consolaris, et dicis: Currite; ego feram, et
+ego perducam, et ibi ego feram*.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{103}
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+    Juventutis suæ exordium, id est annum ætatis trigesimum primum, ob
+    mentis oculos reducit. Narrat se argumento quodam Nebridii valde
+    perculsum, crassis tamen adhuc tenebris obvolvi, cum de Deo non nisi
+    corporaliter sentire potuerit; Manichæos ergo impie sentire probe
+    cernit, Ecclesiæ vero fidem omnino amplecti nequit; a Mathematicorum
+    erroribus revocatur; quæstione tamen, unde malum? misere torquetur;
+    plurimum e Platonicorum libris proficit, neque tamen sufficiunt, cum de
+    Christi incarnatione prave senserit; arreptis vero S. Scripturis, et
+    præsertim Apostolo Paulo, dubitationes ejus omnes concidunt.
+
+[Sidenote: I. Deum cogitat tamquam aliquid corporeum per infinita spatia
+diffusum.]
+
+1. Jam mortua erat adolescentia mea mala et nefanda, et ibam in juventutem,
+quanto ætate major, tanto vanitate turpior. Qui cogitare aliquid substantiæ
+nisi tale non poteram, quale per hos oculos videri solet; non te
+cogitabam*, Deus, in figura corporis humani: ex quo audire aliquid de
+sapientia coepi, semper hoc fugi; et gaudebam me hoc reperisse in fide
+spiritualis matris nostræ Catholicæ tuæ. Sed quid te aliud cogitarem non
+occurrebat; et conabar cogitare te homo, et talis homo, summum et solum et
+verum Deum! et te incorruptibilem, et inviolabilem, et incommutabilem,
+totis medullis credebam; quia, nesciens unde et quomodo, plane tamen
+videbam et certus eram, id quod corrumpi potest, deterius esse quam id quod
+non potest; et quod violari non potest, incunctanter præponebam violabili;
+et quod nullam patitur per mutationem, melius esse quam id quod mutari
+potest. Clamabat violenter cor meum adversus omnia phantasmata mea, et hoc
+uno ictu conabar abigere circumvolantem turbam immunditiæ ab acie meæ
+mentis; et vix dimota in ictu oculi ecce conglobata rursus aderat, et
+irruebat in aspectum meum, et obnubilabat eum: ut quamvis non forma humani
+corporis, corporeum tamen aliquid cogitare cogerer per spatia locorum, sive
+infusum mundo, sive etiam extra mundum per infinita diffusum, etiam ipsum
+incorruptibile et inviolabile et incommutabile, quod corruptibili et
+violabili et commutabili præponebam; quoniam quidquid {104} privabam
+spatiis talibus, nihil mihi esse videbatur: sed prorsus nihil, ne inane
+quidem; tanquam si corpus auferatur loco, et maneat locus omni corpore
+vacuatus, et terreno et humido et aereo et coelesti, sed tamen sit locus
+inanis tanquam spatiosum nihil.
+
+2. Ego itaque incrassatus corde, nec mihimet ipsi vel ipse conspicuus[152],
+quidquid non per aliquanta spatia tenderetur, vel diffunderetur, vel
+conglobaretur, vel tumeret, vel tale aliquid caperet, aut capere posset,
+nihil prorsus esse arbitrabar. Per quales enim formas ire solent oculi mei,
+per tales imagines ibat cor meum: nec videbam hanc eamdem intentionem, qua
+illas ipsas imagines formabam, non esse tale aliquid; quæ tamen ipsas non
+formaret, nisi esset aliquid magnum. Ita etiam te, vita vitæ meæ, grandem
+per infinita spatia undique cogitabam penetrare totam mundi molem, et extra
+eam quaquaversum per immensam sine termino; ut haberet te terra, haberet
+coelum, haberent omnia, et illa finirentur in te, tu autem nusquam. Sicut
+autem luci solis non obsisteret corpus, aeris hujus qui supra terram est,
+quominus per eum trajiceretur penetrans eum, non dirumpendo aut concidendo,
+sed implendo eum totum: sic tibi putabam non solum coeli et aeris et maris,
+sed etiam terræ corpus pervium, et ex omnibus maximis minimisque partibus
+penetrabile ad capiendam præsentiam tuam, occulta inspiratione intrinsecus
+et extrinsecus administrantem omnia quæ creasti. Ita suspicabar, quia
+cogitare aliud non poteram; nam falsum erat. Illo enim modo major pars
+terræ majorem tui partem haberet, et minorem minor: atque ita te plena
+essent omnia, ut amplius tui caperet elephanti corpus quam passeris, quo
+esset isto grandius, grandioremque occuparet locum; atque ita frustatim
+partibus mundi, magnis magnas, brevibus breves partes tuas præsentes
+faceres. Non es autem ita. Sed nondum iluminaveras tenebras meas.
+
+[Sidenote: II. Momentum quo Nebridius confutaret Manichæos.]
+
+3. Sat erat enim mihi, Domine, adversus illos deceptos deceptores, et
+loquaces mutos*, quoniam non ex eis sonabat verbum tuum: sat erat ergo
+illud quod jamdiu ab usque Carthagine a Nebridio proponi solebat, et omnes
+qui {105} audieramus concussi[153] sumus. Quid erat tibi factura nescio quæ
+gens tenebrarum, quam ex adversa mole solent opponere, si tu cum ea pugnare
+noluisses*? Si enim responderetur, aliquid fuisse nocituram, violabilis tu
+et corruptibilis fores. Si autem nihil ea nocere potuisse diceretur, nulla
+afferretur causa pugnandi; et ita pugnandi, ut quædam portio tua et membrum
+tuum, vel proles de ipsa substantia tua, misceretur adversis potestatibus
+et non a te creatis naturis, atque in tantum ab eis corrumperetur et
+commutaretur in deterius, ut a beatitudine in miseriam[154] verteretur, et
+indigeret auxilio quo erui purgarique posset: et hanc esse animam, cui tuus
+sermo, servienti liber, et contaminatæ purus, et corruptæ integer
+subveniret; sed et ipse corruptibilis, quia ex una eademque substantia.
+Itaque, si te, quidquid es, id est, substantiam tuam qua es,
+incorruptibilem dicerent; falsa esse illa omnia et exsecrabilia: si autem
+corruptibilem; idipsum jam falsum et prima voce abominandum. Sat erat ergo
+istud adversus eos omnimodo evomendos a pressura pectoris, quia non
+habebant qua exirent sine horribili sacrilegio cordis et linguæ, sentiendo
+de te ista et loquendo.
+
+[Sidenote: III. Liberum arbitrium causa peccati.]
+
+4. Sed et ego adhuc, quamvis incontaminabilem et inconvertibilem, et nulla
+ex parte mutabilem dicerem, firmeque sentirem Dominum nostrum Deum verum,
+qui fecisti non solum animas nostras, sed etiam corpora[155], nec tantum
+nostras animas et corpora, sed omnes et omnia; non tenebam explicatam* et
+enodatam causam mali: quæcumque tamen esset, sic eam quærendam videbam, ut
+non per illam constringerer Deum incommutabilem mutabilem credere, ne ipse
+fierem quod quærebam. Itaque securus eam quærebam, et certus non esse verum
+quod illi dicerent, quos toto animo fugiebam; quia videbam, quærendo unde
+malum, repletos malitia, qua opinarentur tuam potius substantiam male
+pati[154], quam suam male facere.
+
+{106}
+
+5. Et intendebam ut cernerem quod audiebam, liberum voluntatis arbitrium
+causam esse ut male faceremus, et rectum judicium tuum ut pateremur[156];
+et eam liquidam* cernere non valebam. Itaque aciem mentis de profundo
+educere conatus, mergebar iterum; et sæpe conatus, mergebar iterum atque
+iterum. Sublevabat enim me in lucem tuam quod tam sciebam me habere
+voluntatem, quam me vivere. Itaque cum aliquid vellem aut nollem, non alium
+quam me velle ac nolle certissimus eram; et ibi esse causam peccati mei jam
+jamque animadvertebam. Quod autem invitus facerem, pati me potius quam
+facere videbam; et id non culpam, sed poenam esse judicabam, qua me non
+injuste plecti, te justum cogitans, cito fatebar. Sed rursus dicebam: Quis
+fecit me? Nonne Deus meus, non tantum bonus, sed ipsum bonum? Unde igitur
+mihi male velle et bene nolle, ut esset cur juste poenas luerem? Quis in me
+hoc posuit, et inseruit mihi plantarium amaritudinis, cum totus fierem a
+dulcissimo Deo meo? Si diabolus auctor, unde ipse diabolus? Quod si et ipse
+perversa voluntate ex bono angelo diabolus factus est; unde et in ipso
+voluntas mala qua diabolus fieret, quando totus angelus a conditore optimo
+factus esset*? His cogitationibus deprimebar iterum et suffocabar: sed non
+usque ad illum infernum subducebar erroris, ubi nemo [Sidenote: Ps. 6,
+6.]_tibi confitetur_, dum tu potius mala pati, quam homo facere putatur.
+
+[Sidenote: IV. Deum incorruptibilem esse oportet.]
+
+6. Sic enim nitebar invenire cætera, ut jam inveneram melius esse
+incorruptibile, quam corruptibile; et ideo te, quidquid esses, esse
+incorruptibilem confitebar. Neque enim {107} ulla anima unquam potuit,
+poteritve cogitare aliquid quod sit te melius, qui summum et optimum bonum
+es. Cum autem verissime atque certissime incorruptibile corruptibili
+præponatur, sicut ego jam præponebam; poteram jam cogitatione aliquid
+attingere quod esset melius Deo meo, nisi tu esses incorruptibilis. Ubi
+igitur videbam incorruptibile corruptibili esse præferendum, ibi te quærere
+debebam, atque inde advertere ubi* sit malum, id est, unde sit ipsa
+corruptio, qua violari substantia tua nullo modo potest. Nullo enim prorsus
+modo violat corruptio Deum nostrum; nulla voluntate, nulla necessitate,
+nullo improviso casu; quoniam ipse est Deus, et quod sibi vult bonum est,
+et ipse est idem bonum: corrumpi autem non est bonum. Nec cogeris invitus
+ad aliquid, quia voluntas tua non est major quam potentia tua. Esset autem
+major, si te ipso tu ipse major esses: voluntas enim et potentia Dei, Deus
+ipse est. Et quid improvisum tibi qui nosti omnia, et nulla natura est,
+nisi quia nosti eam? Et utquid multa dicimus, cur non sit corruptibilis
+substantia quæ Deus est, quando si hoc esset, non esset Deus?
+
+[Sidenote: V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus.]
+
+7. Et quærebam unde malum, et male quærebam; et in ipsa inquisitione mea
+non videbam malum. Et constituebam in conspectu spiritus mei universam
+creaturam, quidquid in ea cernere possumus; sicuti est terra, et mare, et
+aer, et sidera, et arbores, et alia* mortalia; et quidquid in ea non
+videmus, sicut firmamentum coeli, insuper et omnes Angelos et cuncta
+spiritualia ejus; sed etiam ipsa, quasi corpora essent, locis et locis
+ordinavit imaginatio mea: et feci unam massam grandem distinctam generibus
+corporum creaturam tuam*; sive quæ re vera corpora erant, sive quæ ipse pro
+spiritibus finxeram: et eam feci grandem, non quantum erat, quod scire non
+poteram; sed quantum libuit, undiqueversum sane finitam. Te autem, Domine,
+ex omni parte ambientem et penetrantem eam, sed usquequaque infinitum:
+tanquam si mare esset ubique, et undique per immensa infinitum solum mare,
+et haberet intra se spongiam quamlibet magnam, sed finitam tamen; plena
+esset utique spongia illa ex omni sua parte ex immenso mari: sic creaturam
+tuam finitam, te infinito plenam putabam, et dicebam: Ecce Deus, et ecce
+quæ creavit Deus, et bonus Deus, atque his validissime longissimeque
+præstantior; sed tamen bonus bona creavit, et ecce quomodo {108} ambit
+atque implet ea. Ubi ergo malum, et unde, et qua huc irrepsit? Quæ radix
+ejus, et quod semen ejus? An omnino non est? Cur ergo timemus et cavemus
+quod non est? Aut si inaniter timemus, certe vel timor ipse malum est, quo
+incassum stimulatur et excruciatur cor: et tanto gravius malum, quanto non
+est quod timeamus, et timemus. Idcirco aut est malum quod timemus, aut hoc
+malum est quia timemus. Unde est igitur, quoniam Deus fecit hæc omnia,
+bonus bona? Majus quidem et summum bonum minora fecit bona, sed tamen et
+creans et creata bona sunt omnia. Unde est malum? An unde fecit ea*,
+materies aliqua mala erat, et formavit atque ordinavit eam, sed reliquit
+aliquid in illa, quod in bonum non converteret? Cur et hoc? An impotens
+erat totum vertere et commutare, ut nihil mali remaneret, cum sit
+omnipotens? Postremo, cur inde aliquid facere voluit, ac non potius eadem
+omnipotentia fecit ut nulla esset omnino? Aut vero existere poterat contra
+ejus voluntatem? Aut si æterna erat, cur tam diu per infinita retro spatia
+temporum, sic eam sivit esse, ac tanto post placuit aliquid ex ea facere?
+Aut jam si subito aliquid voluit agere, hoc potius ageret omnipotens, ut
+illa non esset, atque ipse solus esset totum, verum et summum et infinitum
+bonum. Aut si non erat bene ut non aliquid boni etiam fabricaretur*, et
+conderet qui bonus erat; illa sublata et ad nihilum redacta materia quæ
+mala erat, bonam ipse institueret unde omnia crearet. Non enim esset
+omnipotens, si condere non posset aliquid boni, nisi ea, quam non ipse
+condiderat, adjuvaretur materia. Talia volvebam pectore misero, ingravidato
+curis mordacissimis de timore mortis, et non inventa veritate: stabiliter
+tamen hærebat in corde meo, in catholica Ecclesia fides Christi tui Domini
+et Salvatoris nostri; in multis quidem adhuc informis, et præter doctrinæ
+normam fluitans*, sed tamen non eam relinquebat animus, imo in dies magis
+magisque imbibebat.
+
+[Sidenote: VI. Mathematicorum divinationes rejicit.]
+
+8. Jam etiam mathematicorum fallaces divinationes, et impia deliramenta
+rejeceram. Confiteantur etiam hinc tibi de intimis visceribus animæ meæ
+miserationes tuæ, Deus meus. Tu enim, tu omnino; nam quis alius a morte
+omnis erroris revocat nos, nisi vita quæ mori nescit, et sapientia mentes
+indigentes illuminans, nullo indigens lumine, qua mundus administratur
+usque ad arborum volatica folia? tu {109} procurasti pervicaciæ meæ, qua
+obluctatus sum Vindiciano acuto seni, et Nebridio adolescenti mirabilis
+animæ: illi vehementer affirmanti, huic cum dubitatione quidem aliqua, sed
+tamen crebro dicenti, non esse illam* artem futura prævidendi; conjecturas
+autem hominum habere sæpe vim sortis, et multa dicendo dici pleraque
+ventura, nescientibus eis qui dicerent, sed in ea non tacendo
+incurrentibus: procurasti ergo tu hominem amicum, non quidem segnem
+consultorem mathematicorum, nec eas litteras bene callentem; sed, ut dixi,
+consultorem curiosum, et tamen scientem aliquid quod a patre suo se audisse
+dicebat, quod* quantum valeret ad illius artis opinionem evertendam
+ignorabat. Is ergo vir nomine Firminus, liberaliter institutus et excultus
+eloquio, cum me tanquam charissimum, de quibusdam suis rebus, in quas
+sæcularis spes ejus intumuerat, consuleret quid mihi secundum suas, quas
+constellationes appellant, videretur; ego autem, qui jam de hac re in
+Nebridii sententiam flecti coeperam, non quidem abnuerem conjicere ac
+dicere quod nutanti occurrebat; sed tamen subjicerem, prope jam esse mihi
+persuasum ridicula illa esse et inania: tum ille mihi narravit patrem suum
+fuisse librorum talium curiosissimum, et habuisse amicum æque illa simulque
+sectantem; qui pari studio et collatione flatabant in eas nugas ignem
+cordis sui*, ita ut mutorum quoque animalium, si qua domi parerent,
+observarent momenta nascentium, atque ad ea coeli positionem notarent, unde
+illius quasi artis experimenta colligerent. Itaque dicebat audisse se a
+patre, quod cum eumdem Firminum* prægnans mater esset, etiam illius paterni
+amici famula quædam pariter utero grandescebat; quod latere non potuit
+dominum, qui etiam canum suarum partus examinatissima diligentia nosse
+curabat: atque ita factum esse ut cum iste conjugis, ille autem ancillæ
+dies et horas, minutioresque horarum articulos cautissima observatione
+numerarent, enixæ essent ambæ simul; ita ut easdem constellationes usque ad
+easdem minutias utrique nascenti facere cogerentur, iste filio, ille
+servulo. Nam cum mulieres parturire coepissent, indicaverunt sibi ambo quid
+sua cujusque domo ageretur, et paraverunt quos ad se invicem mitterent,
+simul ut natum quod parturiebatur esset cuique nuntiatum; quod tamen ut
+continuo nuntiaretur, tanquam in regno suo facile effecerant. Atque ita,
+qui ab alterutro missi sunt, tam {110} ex paribus domorum intervallis sibi
+obviam factos esse dicebat, ut aliam positionem siderum, aliasque
+particulas momentorum, neuter eorum notare sineretur: et tamen Firminus
+amplo apud suos loco natus, dealbatiores vias sæculi cursitabat, augebatur
+divitiis, sublimabatur honoribus; servus autem ille, conditionis jugo
+nullatenus relaxato, dominis serviebat, ipso indicante qui noverat eum.
+
+9. His itaque auditis et creditis, talis quippe narraverat, omnis illa
+reluctatio mea resoluta concidit: et primo Firminum ipsum conatus sum ab
+illa curiositate revocare, cum dicerem, constellationibus ejus inspectis,
+ut vera pronuntiarem*, debuisse me utique videre ibi parentes inter suos
+esse primarios, nobilem familiam propriæ civitatis, natales ingenuos,
+honestam educationem, liberalesque doctrinas. At si me ille servus ex
+eisdem constellationibus, quia et illius ipsæ essent, consuluisset, ut
+eidem quoque vera proferrem, debuisse me rursus ibi videre abjectissimam
+familiam, conditionem servilem, et cætera longe a prioribus aliena,
+longeque distantia. Unde autem fieret ut eadem inspiciens diversa dicerem,
+si vera dicerem; si autem eadem dicerem, falsa dicerem: inde certissime
+colligi*, ea quæ vera, consideratis constellationibus, dicerentur, non arte
+dici, sed sorte; quæ autem falsa, non artis imperitia, sed sortis mendacio.
+
+10. Hinc autem accepto aditu*, ipse mecum talia ruminando, ne quis eorumdem
+delirorum qui talem quæstum sequerentur, quos jam jamque invadere, atque
+irrisos refellere cupiebam, mihi ita resisteret, quasi aut Firminus mihi,
+aut illi pater falsa narraverit; intendi considerationem in eos qui gemini
+nascuntur: quorum plerique ita post invicem funduntur ex utero, ut parvum
+ipsum temporis intervallum, quantamlibet vim in rerum natura habere
+contendant, colligi tamen humana observatione non possit, litterisque
+omnino signari non valeat, quas mathematicus inspecturus est, ut vera
+pronuntiet. Et non erunt vera, quia easdem litteras inspiciens, eadem
+debuit dicere de Esau et de Jacob; sed non eadem utrique acciderunt. Falsa
+ergo diceret: aut si vera diceret, non eadem diceret, at eadem* inspiceret.
+Non ergo arte, sed sorte vera diceret. Tu enim, Domine, justissime
+moderator universitatis, consulentibus consultisque nescientibus occulto
+instinctu agis, ut dum quisque consulit, hoc audiat {111} quod eum oportet
+audire occultis meritis animarum, ex abysso justi judicii tui, cui non
+dicat homo: Quid est hoc? aut quid hoc? Non dicat, non dicat; homo est
+enim.
+
+[Sidenote: VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.]
+
+11. Jam itaque me, adjutor meus, illis vinculis solveras, et quærebam unde
+malum, et non erat exitus. Sed non sinebas me ullis fluctibus cogitationis
+auferri ab ea fide qua credebam et esse te, et esse incommutabilem
+substantiam tuam, et esse de hominibus curam et judicium tuum, et in
+Christo Filio tuo Domino nostro, atque* Scripturis sanctis quas Ecclesiæ
+tuæ catholicæ commendaret auctoritas, viam te posuisse salutis humanæ, ad
+eam vitam, quæ post hanc mortem futura est. His itaque salvis, atque
+inconcusse roboratis in animo meo, quærebam æstuans unde sit malum. Quæ
+illa tormenta parturientis cordis mei! qui gemitus, Deus meus! Et ibi erant
+aures tuæ, nesciente me. Et cum in silentio fortiter quærerem, magnæ voces
+erant ad misericordiam tuam, tacitæ contritiones animi mei. Tu sciebas quid
+patiebar, et nullus hominum. Quantum enim erat quod inde digerebatur per
+linguam meam in aures familiarissimorum meorum? Numquid totus tumultus
+animæ meæ, cui nec tempora, nec os meum sufficiebat, sonabat eis? Totum
+tamen ibat in auditum tuum, quod [Sidenote: Ps. 37, 9-11.]_rugiebam a
+gemitu cordis mei_, et _ante te erat desiderium meum, et lumen oculorum
+meorum non erat mecum_. Intus enim erat, ego autem foris. Nec in loco
+illud: at ego intendebam in ea quæ locis continentur, et non ibi inveniebam
+locum ad requiescendum; nec recipiebant* me ista ut dicerem, Sat est, et
+bene est; nec dimittebant redire, ubi mihi satis esset bene. Superior enim
+eram istis, te autem inferior; et tu gaudium verum mihi subdito tibi, et tu
+mihi subjeceras quæ infra me creasti. Et hoc erat rectum
+temperamentum[157], et media regio salutis meæ, ut manerem ad imaginem
+tuam, et tibi serviens dominarer corpori. Sed cum superbe contra te
+surgerem, [Sidenote: Job 15, 26.]_et currerem adversus Dominum in cervice
+crassa scuti mei_, etiam ista infima supra me facta sunt, et premebant, et
+nusquam erat laxamentum et {112} respiramentum. Ipsa occurrebant undique
+acervatim et conglobatim cernenti; cogitanti autem imagines corporum, ipsæ
+opponebantur redeunti, quasi diceretur: Quo is, indigne et sordide? Et hæc
+de vulnere meo creverant, quia [Sidenote: Ps. 88, 11]_humiliasti tanquam
+vulneratum_, _superbum_; et tumore meo separabar abs te[158], et nimis
+inflata facies claudebat oculos meos.
+
+[Sidenote: VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.]
+
+12. Tu vero, Domine, in æternum manes, et non in æternum irasceris nobis:
+quoniam miseratus es terram et cinerem, et placuit in conspectu tuo
+reformare deformia mea; et stimulis internis agitabas me, ut impatiens
+essem, donec mihi per interiorem aspectum certus esses. Et residebat tumor
+meus ex occulta manu medicinæ tuæ, aciesque conturbata et contenebrata
+mentis meæ, acri collyrio salubrium dolorum meorum de die in diem
+sanabatur.
+
+[Sidenote: IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non
+incarnati humilitatem invenit.]
+
+13. Et primo volens ostendere mihi quam [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 2,
+6.]_resistas superbis, humilibus autem des gratiam_, et quanta misericordia
+tua demonstrata sit hominibus via humilitatis, quod Verbum tuum caro factum
+est, et habitavit inter homines; procurasti mihi per quemdam hominem
+immanissimo typho turgidum, quosdam Platonicorum[159] libros ex Græca
+lingua in Latinam versos: et ibi legi, non quidem his verbis, sed hoc idem
+omnino multis et multiplicibus suaderi rationibus, quod [Sidenote: Joh. 1,
+1-5.]_in principio erat Verbum, et Verbum erat apud Deum, et Deus erat
+Verbum: hoc erat in principio apud Deum; omnia per ipsum facta sunt, et
+sine ipso factum est nihil: quod factum est in ipso, vita erat, et vita
+erat lux hominum, et lux in tenebris lucet, et tenebræ eam non
+comprehenderunt_. Et quia hominis anima quamvis _testimonium perhibeat de
+lumine, non est_ tamen ipsa _lumen_[160]; sed tamen Verbum Deus _est lumen
+{113} erum quod illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum_. Et quia
+[Sidenote: Ver. 9-12.]_in hoc mundo erat, et mundus per eum factus est, et
+mundus eum non cognovit_. Quia vero _in propria sua venit, et sui eum non
+receperunt; quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei
+fieri, credentibus in nomine ejus_; non ibi legi.
+
+14. Item legi ibi quia Verbum Deus, [Sidenote: Ver. 13.]_non ex carne, non
+ex sanguine, non ex voluntate viri, neque ex voluntate carnis, sed ex Deo
+natus est_[161]. Sed quia [Sidenote: Ver. 14.]_Verbum caro factum est, et
+habitavit in nobis_; non ibi legi. Indagavi quippe in illis litteris varie
+dictum, et multis modis, quod sit Filius _in forma Patris, non rapinam
+arbitratus esse æqualis Deo_, quia naturaliter idipsum est. Sed quia
+[Sidenote: Phil. 2, 6-11.]_semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in
+similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo; humiliavit se
+factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis: propter quod et Deus
+illum exaltavit a mortuis, et donavit ei nomen quod est super omne nomen,
+ut in nomine Jesu omne genu flectatur, coelestium, terrestrium et
+infernorum; et omnis lingua confiteatur quia Dominus Jesus in gloria est
+Dei Patris_; non habent illi libri. Quod enim ante omnia tempora, et supra
+omnia tempora incommutabiliter manet unigenitus Filius tuus coæternus tibi,
+et quia [Sidenote: Joh. 1, 16.]_de plenitudine ejus accipiunt_ animæ ut
+beatæ sint, et quia participatione manentis in se sapientiæ renovantur ut
+sapientes sint; est ibi. Quod autem [Sidenote: Rom. 5, 6.]_secundum tempus
+pro impiis mortuus est_; et [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio tuo unico non
+pepercisti, sed pro omnibus nobis tradidisti eum_; non est ibi. [Sidenote:
+Mat. 11, 25. 28. 29.]_Abscondisti enim hæc a sapientibus, et revelasti ea
+parvulis_; ut _venirent ad eum laborantes et onerati, et reficeret_ eos:
+_quoniam mitis est et humilis corde_, et [Sidenote: Ps. 24, 9. 18.]_dirigit
+mites in judicio, et docet mansuetos vias suas, videns humilitatem nostram,
+et laborem nostrum, et {114} dimittens omnia peccata nostra_. Qui autem
+cothurno tanquam doctrinæ sublimioris elati non audiunt dicentem,
+[Sidenote: Mat. 11, 29.]_Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et
+invenietis requiem animabus vestris_: etsi [Sidenote: Rom. 1, 21.
+22.]_cognoscunt Deum, non sicut Dominum glorificant aut gratias agunt; sed
+evanescunt in cogitationibus suis, et obscuratur insipiens cor eorum;
+dicentes enim se esse sapientes, stulti facti sunt_.
+
+15. Et ideo legebam ibi [Sidenote: Ver. 23.]_immutatam_ etiam _gloriam
+incorruptionis tuæ in idola et varia simulacra, in similitudinem imaginis
+corruptibilis hominis, et volucrum, et quadrupedum, et serpentum_;
+[Sidenote: Gen. 25, 33. 34.]videlicet Ægyptium cibum[162] quo Esau perdidit
+primogenita sua: quoniam caput quadrupedis pro te honoravit populus
+primogenitus, [Sidenote: Act. 7, 39.]_conversus corde in Ægyptum_, _et_
+curvans imaginem tuam, animam suam ante [Sidenote: Ex. 32, 1-6. et Ps. 105,
+19. 20.]_imaginem vituli manducantis fenum_. Inveni hæc ibi, et non
+manducavi. Placuit enim tibi, Domine, auferre opprobrium diminutionis ab
+Jacob, ut [Sidenote: Rom. 9, 13.]_major serviret minori_; et vocasti Gentes
+in hæreditatem tuam. Et ego ad te veneram ex Gentibus, et intendi in aurum
+quod ab Ægypto voluisti[163] ut auferret populus tuus, quoniam tutum erat,
+ubicumque erat. [Sidenote: Ex. 3, 22; et 11, 2.]Et dixisti {115}
+Atheniensibus per Apostolum tuum, quod [Sidenote: Act. 17, 28.]_in te
+vivimus et movemur et sumus; sicut et quidam secundum eos dixerunt_: et
+utique inde erant illi libri. Et non attendi in idola Ægyptiorum, quibus de
+auro tuo ministrabant, qui [Sidenote: Rom. 1, 25.]_transmutaverunt
+veritatem Dei in mendacium, et coluerunt, et servierunt creaturæ potius
+quam Creatori_.
+
+[Sidenote: X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.]
+
+16. Et inde admonitus redire ad memetipsum, intravi in intima mea, duce te;
+et potui, quoniam factus es adjutor meus. Intravi, et vidi qualicumque
+oculo animæ meæ, supra eundem oculum animæ meæ, supra mentem meam, lucem*
+incommutabilem; non hanc vulgarem et conspicuam omni carni[164]; nec quasi
+ex eodem genere grandior erat, tanquam si ista multo multoque clarius
+claresceret, totumque occuparet magnitudine. Non hoc illa erat; sed aliud,
+aliud valde ab istis omnibus. Nec ita erat supra mentem meam sicut oleum
+super aquam, nec sicut coelum super terram; sed superior, quia ipsa fecit
+me, et ego inferior, quia factus sum ab ea. Qui novit veritatem, novit eam;
+et qui novit eam, novit æternitatem. Charitas novit eam. O æterna veritas,
+et vera charitas, et chara æternitas[165]! tu es Deus meus; tibi suspiro
+die ac nocte. Et cum te primum cognovi, tu assumpsisti me, ut viderem esse
+quod viderem, et nondum me esse qui viderem. Et reverberasti infirmitatem
+aspectus mei, radians in me vehementer, et contremui amore et horrore; et
+inveni longe me esse a te in regione dissimilitudinis[166], tanquam audirem
+vocem tuam de excelso: Cibus sum grandium; cresce, et manducabis me. Nec tu
+me in te mutabis, sicut cibum carnis tuæ; sed tu mutaberis in me. Et
+cognovi quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro iniquitate erudisti hominem, et
+tabescere fecisti sicut araneam animam_ meam; et dixi: Numquid nihil est
+veritas, quoniam neque per finita, neque per infinita locorum spatia
+diffusa est? Et clamasti de longinquo: Imo vero, [Sidenote: Ex. 3, 14.]_Ego
+sum {116} qui sum_. Et audivi sicut auditur in corde, et non erat prorsus
+unde dubitarem; faciliusque dubitarem vivere me, quam non esse veritatem,
+[Sidenote: Rom. 1, 20.]_quæ per ea quæ facta sunt, intellecta
+conspicitur_*.
+
+[Sidenote: XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt.]
+
+17. Et inspexi cætera infra te, et vidi nec omnino esse, nec omnino non
+esse: esse quidem, quoniam abs te sunt; non esse autem, quoniam id quod es
+non sunt. Id enim vere est, quod incommutabiliter[167] manet. [Sidenote:
+Ps. 72, 28.]_Mihi autem adhærere Deo bonum est_; quia si non manebo in
+illo, nec in me potero. Ille autem [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se manens
+innovat omnia_. Et [Sidenote: Ps. 15, 2.]_Deus meus es, quoniam bonorum
+meorum non eges_.
+
+[Sidenote: XII. Omnia bona, quæcumque sunt.]
+
+18. Et manifestum est mihi quoniam bona sunt quæ corrumpuntur, quae neque
+si summa bona essent, neque nisi bona essent, corrumpi possent: quia si
+summa bona essent, incorruptibilia essent; si autem nulla bona essent, quid
+in eis corrumperetur non esset. Nocet enim corruptio; et nisi bonum
+minueret, non noceret. Aut igitur nihil nocet corruptio, quod fieri non
+potest: aut, quod certissimum est, omnia quæ corrumpuntur, privantur bono.
+Si autem omni bono privabuntur, omnino non erunt. Si enim erunt, et
+corrumpi jam non poterunt, meliora erant, quia incorruptibiliter
+permanebunt. Et quid monstruosius quam ea dicere omni bono amisso facta
+meliora? Ergo si omni bono privabuntur, omnino nulla erunt: ergo quamdiu
+sunt, bona sunt: ergo quæcumque sunt, bona sunt. Malumque illud quod
+quærebam unde esset, non est substantia; quia si substantia esset, bonum
+esset. Aut enim esset incorruptibilis substantia, magnum utique bonum: aut
+substantia corruptibilis esset, quæ nisi bona esset, corrumpi non posset.
+Itaque vidi et manifestatum est mihi quia omnia bona tu fecisti, et prorsus
+nullæ substantiæ sunt quas tu non fecisti. Et quoniam non æqualia omnia
+fecisti, ideo sunt omnia[168]; quia singula bona {117} sunt, et simul omnia
+valde bona: quoniam [Sidenote: Gen. 1. et Eccli. 39, 21.]_fecit Deus noster
+omnia bona valde_.
+
+[Sidenote: XIII. Omnia condita laudant Deum.]
+
+19. Et tibi omnino non est malum, non solum tibi, sed nec universæ creaturæ
+tuæ; quia extra* non est aliquid quod irrumpat, et corrumpat ordinem quem
+imposuisti ei. In partibus autem ejus quædam, quibusdam quia non
+conveniunt, mala putantur: et eadem ipsa conveniunt aliis[169], et bona
+sunt, et in semetipsis bona sunt. Et omnia hæc quæ sibimet invicem non
+conveniunt, conveniunt inferiori parti rerum, quam terram dicimus; habentem
+coelum suum nubilosum atque ventosum congruum sibi. Et absit jam ut
+dicerem, Non essent ista*! quia etsi sola ista cernerem, desiderarem quidem
+meliora, sed jam etiam de solis istis laudare te deberem; quoniam laudandum
+te ostendunt [Sidenote: Ps. 148, 1-12.]_de terra dracones et omnes abyssi,
+ignis, grando, nix, glacies, spiritus tempestatis, quæ faciunt verbum tuum,
+montes et omnes colles, ligna fructifera et omnes cedri; bestiæ et omnia
+pecora, reptilia et volatilia pennata; reges terræ et omnes populi,
+principes et omnes judices terræ; juvenes et virgines, seniores cum
+junioribus laudant nomen tuum_. Cum vero etiam _de coelis te laudent,
+laudent te_, Deus noster, _in excelsis omnes Angeli tui, omnes Virtutes
+tuæ, sol et luna, omnes stellæ et lumen, coeli coelorum et aquæ quæ super
+coelos sunt, laudent nomen tuum_: non jam desiderabam meliora, quia omnia
+cogitabam; et meliora quidem superiora quam inferiora, sed meliora omnia
+quam sola superiora, judicio saniore pendebam.
+
+[Sidenote: XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.]
+
+20. Non est sanitas eis quibus displicet aliquid creaturæ tuæ; sicut mihi
+non erat, cum displicerent multa quæ fecisti. Et quia non audebat anima mea
+ut ei displiceret Deus meus, nolebat esse tuum quidquid ei displicebat. Et
+inde ierat in opinionem duarum substantiarum, et non requiescebat, et
+aliena loquebatur. Et inde rediens fecerat sibi Deum per infinita spatia
+locorum omnium, et eum putaverat esse te; et eum collocaverat in corde suo,
+et facta erat rursus templum idoli sui abominandum tibi. Sed posteaquam
+fovisti caput nescientis, et clausisti [Sidenote: Ps. 118, 37.]_oculos meos
+ne viderent vanitatem_; cessavi de me paululum, et consopita est insania
+mea: et evigilavi in te, et vidi te infinitum aliter; et visus iste non a
+carne trahebatur.
+
+{118}
+
+[Sidenote: XV. Quomodo veritas es falsitas in creaturis.]
+
+21. Et respexi alia, et vidi tibi debere quia sunt, et in te cuncta finita:
+sed aliter, non quasi in loco, sed quia tu es omnitenens manu veritate; et
+omnia vera sunt, inquantum sunt; nec quidquam est falsitas, nisi cum
+putatur esse quod non est. Et vidi quia non solum locis sua quæque suis
+conveniunt, sed etiam temporibus: et quia tu, qui solus æternus es, non
+post innumerabilia spatia temporum coepisti operari; quia omnia spatia
+temporum, et quæ præterierunt et quæ præteribunt, nec abirent nec venirent,
+nisi te operante et manente[170].
+
+[Sidenote: XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.]
+
+22. Et sensi expertus non esse mirum, quod palato non sano poena est panis,
+qui sano suavis est; et oculis ægris odiosa lux, quæ puris amabilis. Et
+justitia tua displicet iniquis; nedum vipera et vermiculus, quæ bona
+creasti, apta inferioribus creaturæ tuæ partibus: quibus et ipsi iniqui
+apti sunt, quanto dissimiliores sunt tibi; apti autem superioribus, quanto
+similiores fiunt tibi. Et quæsivi quid esset iniquitas, et non inveni
+substantiam: sed a summa substantia, te Deo, detortæ in infima* voluntatis
+perversitatem, [Sidenote: Eccli. 10, 10.]_projicientis intima sua_[171], et
+tumescentis foras.
+
+[Sidenote: XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum.]
+
+23. Et mirabar quod jam te amabam, non pro te phantasma. Et non instabam*
+frui Deo meo, sed rapiebar ad te decore tuo, moxque diripiebar abs te
+pondere meo, et ruebam in ista cum gemitu: et pondus hoc, consuetudo
+carnalis. Sed mecum erat memoria tui, neque ullo modo dubitabam esse cui
+cohærerem, sed nondum me esse qui cohærerem: [Sidenote: Sap. 9,
+15.]_quoniam corpus quod corrumpitur, aggravat animam; et deprimit terrena
+inhabitatio sensum multa cogitantem_. Eramque certissimus quod [Sidenote:
+Rom. 1, 20.]_invisibilia tua, a constitutione mundi, per ea quæ facta sunt,
+intellecta conspiciuntur; sempiterna quoque virtus et divinitas tua_.
+Quærens enim unde approbarem pulchritudinem corporum, sive coelestium, sive
+terrestrium; et quid mihi præsto esset integre de mutabilibus judicanti, et
+dicenti, Hoc ita esse debet, illud non ita: hoc ergo quærens unde
+judicarem, cum ita judicarem, inveneram incommutabilem et veram veritatis
+æternitatem, supra mentem meam commutabilem. Atque ita gradatim a
+corporibus ad {119} sentientem per corpus animam; atque inde ad ejus
+interiorem vim, cui sensus corporis exteriora nuntiaret, quousque possunt
+bestiæ: atque inde rursus ad ratiocinantem potentiam ad quam refertur
+judicandum quod sumitur a sensibus corporis. Quæ se quoque in me comperiens
+mutabilem, erexit se ad intelligentiam suam; et abduxit cogitationem a
+consuetudine, subtrahens se contradicentibus turbis phantasmatum[172], ut
+inveniret quo lumine aspergeretur[173], cum sine ulla dubitatione clamaret
+incommutabilem præferendum esse mutabili; unde nosset ipsum incommutabile,
+quod nisi aliquo modo nosset, nullo modo illud mutabili certa præponeret.
+Et pervenit* ad id quod est, in ictu trepidantis aspectus. Tunc vero
+_invisibilia tua, per ea quæ facta sunt, intellecta conspexi_; sed aciem
+figere non valui*: et repercussa infirmitate redditus solitis, non mecum
+ferebam nisi amantem memoriam, et quasi olfacta desiderantem quæ comedere
+nondum possem.
+
+[Sidenote: XVIII. Solus Christus via ad salutem.]
+
+24. Et quærebam viam comparandi roboris quod esset idoneum ad fruendum te;
+nec inveniebam, donec amplecterer [Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_mediatorem Dei
+et hominum, hominem Christum Jesum, [Sidenote: Rom. 9, 5.]qui est super
+omnia Deus benedictus in sæcula_, vocantem et dicentem, [Sidenote: Jo. 14,
+6.]_Ego sum via, et veritas, et vita_; et cibum, cui capiendo invalidus
+eram, miscentem carni; quoniam [Sidenote: Jo. 1, 14.]_Verbum caro factum
+est_, ut infantiæ nostræ lactesceret sapientia tua, per quam creasti omnia.
+Non enim tenebam Dominum meum Jesum, humilis humilem; nec cujus rei
+magistra esset ejus infirmitas noveram. Verbum enim tuum æterna veritas,
+superioribus creaturæ tuæ partibus supereminens, subditos[174] erigit ad
+seipsam: in inferioribus autem ædificavit sibi humilem domum de limo
+nostro, per quam subdendos deprimeret a seipsis, et ad se trajiceret,
+sanans tumorem, et nutriens amorem; ne {120} fiducia sui progrederentur
+longius, sed potius infirmarentur videntes ante pedes suos infirmam
+divinitatem ex participatione [Sidenote: Gen. 3. 21.]_tunicæ pelliceæ_[175]
+nostræ, et lassi prosternerentur in eam, illa autem surgens levaret eos.
+
+[Sidenote: XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.]
+
+25. Ego vero aliud putabam, tantumque sentiebam de Domino Christo meo,
+quantum de excellentis sapientiæ viro, cui nullus posset æquari; præsertim
+quia mirabiliter natus ex virgine, ad exemplum contemnendorum temporalium
+pro adipiscenda immortalitate, divina pro nobis cura tantam auctoritatem
+magisterii meruisse videbatur. Quid autem sacramenti haberet [Sidenote: Jo.
+1, 14.]VERBUM CARO FACTUM, ne suspicari quidem poteram. Tantum cognoveram
+ex his quæ de illo scripta traderentur, quia manducavit et bibit, dormivit,
+ambulavit, exhilaratus est, contristatus est, sermocinatus est; non hæsisse
+carnem illam Verbo tuo, nisi cum anima et mente humana. Novit hoc omnis qui
+novit incommutabilitatem Verbi tui, quam ego jam noveram, quantum poteram;
+nec omnino quidquam inde dubitabam. Etenim nunc movere membra corporis per
+voluntatem, nunc non movere; nunc aliquo affectu affici, nunc non affici;
+nunc proferre per signa sapientes sententias, nunc esse in silentio:
+propria sunt mutabilitatis animæ et mentis. Quæ si falsa de illo scripta
+essent, etiam omnia periclitarentur mendacio, neque in illis Litteris ulla
+fidei salus generi humano remaneret. Quia itaque vera scripta sunt, totum
+hominem[176] in Christo agnoscebam; non corpus tantum hominis, aut cura
+corpore sine mente animum*, sed ipsum hominem: non persona Veritatis, sed
+magna quadam naturæ humanæ excellentia, et perfectiore participatione
+sapientiæ præferri cæteris arbitrabar. Alypius autem Deum carne indutum ita
+putabat credi a Catholicis, ut præter Deum et carnem, non esset in Christo
+anima; mentemque hominis non existimabat in eo prædicari. Et quoniam bene
+persuasum tenebat, ea quæ de illo memoriæ mandata sunt, sine {121} vitali
+et rationali creatura non fieri, ad ipsam Christianam fidem pigrius
+movebatur. Sed postea hæreticorum Apollinaristarum[177] hunc errorem esse
+cognoscens, catholicæ fidei collætatus et contemperatus est. Ego autem
+aliquanto posterius didicisse me fateor, in eo quod _Verbum caro factum
+est_, quomodo catholica veritas a Photini[178] falsitate dirimatur.
+Improbatio quippe hæreticorum facit eminere quid Ecclesia tua sentiat, et
+quid habeat sana doctrina. [Sidenote: 1 Cor. 11, 19.]_Oportuit enim et
+hæreses esse, ut probati manifesti fierent inter infirmos._
+
+[Sidenote: XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.]
+
+26. Sed tunc lectis Platonicorum illis libris, posteaquam inde admonitus
+quærere incorpoream veritatem, _invisibilia tua, per ea quæ facta sunt,
+intellecta conspexi_; et repulsus sensi quid per tenebras animæ meæ
+contemplari non sinerer, certus esse te, et infinitum esse, nec tamen per
+locos finitos infinitosve diffundi; et vere te esse qui semper idem ipse
+esses[179], ex nulla parte nulloque motu aliter aut aliter; cætera vero ex
+te esse omnia, hoc solo firmissimo documento, quia sunt; certus quidem in
+istis eram, nimis tamen infirmus ad fruendum te. Garriebam plane quasi
+peritus, et nisi in Christo Salvatore nostro viam tuam quærerem, non
+peritus, sed periturus essem. Jam enim coeperam velle videri sapiens,
+plenus poena mea: et non flebam, insuper et [Sidenote: 1 Cor. 8,
+1.]_inflator scientia_. {122} Ubi enim erat illa [Sidenote: 1 Cor. 3,
+11.]_ædificans_ charitas a _fundamento_ humilitatis, _quod est Christus
+Jesus_? Aut quando illi libri docerent me eam? In quos me propterea,
+priusquam Scripturas tuas considerarem, credo voluisti incurrere, ut
+imprimeretur memoriæ meæ quomodo ex eis affectus essem: et cum postea in
+Libris tuis mansuefactus essem, et curantibus digitis tuis contrectarentur
+vulnera mea; discernerem atque distinguerem quid interesset inter
+præsumptionem et confessionem; inter videntes quo eundum sit nec videntes
+qua, et viam[180] ducentem ad beatificam patriam, non tantum cernendam, sed
+et habitandam. Nam si primo sanctis tuis Litteris informatus essem, et in
+earum familiaritate obdulcuisses mihi, et postea in illa volumina
+incidissem; fortasse aut abripuissent me a solidamento pietatis, aut si in
+affectu quem salubrem imbiberam perstitissem, putarem etiam ex illis libris
+eum posse concipi, si eos solos quisquam didicisset.
+
+[Sidenote: XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in
+Platonicis.]
+
+27. Itaque avidissime arripui venerabilem stilum Spiritus tui, et præ
+cæteris apostolum Paulum; et perierunt illæ quæstiones in quibus mihi
+aliquando visus est adversari sibi, et non congruere testimoniis Legis et
+Prophetarum textus sermonis ejus. Et apparuit mihi una facies eloquiorum
+castorum, et [Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultare cum tremore_ didici. Et
+coepi*, et inveni quidquid illac verum legeram, hac cum commendatione
+gratiæ tuæ[181] dici; ut qui videt, [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_non sic
+glorietur quasi non acceperit_, non solum id quod videt, sed etiam ut
+videat: (_quid enim habet quod non accepit?_) et ut te, qui es semper idem,
+non solum admoneatur ut videat, sed etiam sanetur ut teneat: et _qui de
+longinquo videre non potest_, viam tamen ambulet qua veniat, et videat, et
+teneat; quia etsi [Sidenote: Rom. 7, 22. 23.]_condelectetur homo legi Dei
+secundum interiorem hominem_, quid faciet de _alia lege in membris suis,
+repugnante legi mentis suæ, et se captivum ducente in lege peccati, quæ est
+in {123} membris ejus_? [Sidenote: Dan. 3, 27-32.]_Quoniam justus es_,
+Domine; nos autem _peccavimus, inique fecimus, impie gessimus_, et gravata
+est super nos manus tua, et juste _traditi sumus_ antiquo peccatori
+præposito mortis; quia persuasit voluntati nostræ similitudinem voluntatis
+suæ, qua [Sidenote: Joh. 8, 44.]_in veritate tua non stetit. Quid faciet
+miser homo? Quis eum liberabit de corpore mortis hujus_, nisi [Sidenote:
+Rom. 7, 24. 25.]_gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_, quem
+genuisti coæternum, et [Sidenote: Prov. 8, 22.]_creasti in principio viarum
+tuarum, [Sidenote: Joh. 14, 30.]in quo princeps hujus mundi non invenit_
+quidquam morte dignum, et occidit eum; et [Sidenote: Col. 2, 14.]_evacuatum
+est chirographum quod erat contrarium nobis_? Hoc illæ litteræ non habent.
+Non habent illæ paginæ vultum pietatis hujus, lacrymas confessionis,
+[Sidenote: Ps. 50, 19.]_sacrificium tuum, spiritum contribulatum, cor
+contritum et humiliatum_, populi salutem, [Sidenote: Apoc. 21, 2.]_sponsam
+civitatem, [Sidenote: 2 Cor. 5, 5.]arrham Spiritus sancti, poculum pretii_
+nostri. Nemo ibi cantat: [Sidenote: Ps. 61, 2. 3.]_Nonne Deo subdita erit
+anima mea? Ab ipso enim salutare meum. Etenim ipse est Deus meus et
+salutaris meus; susceptor meus, non movebor amplius._ Nemo ibi audit
+vocantem: [Sidenote: Mat. 11, 28. 29. 25.]_Venite ad me, omnes qui
+laboratis._ Dedignantur ab eo _discere quoniam mitis est et humilis corde_.
+_Abscondisti enim hæc a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea
+parvulis._ [Sidenote: Deut. 32, 49.]Et aliud est de silvestri cacumine
+videre patriam pacis, et iter ad eam non invenire, et frustra conari per
+invia, circum obsidentibus et insidiantibus fugitivis desertoribus, cum
+principe suo [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leone et dracone_: et aliud tenere
+viam illuc ducentem, curia* coelestis Imperatoris munitam, ubi non
+latrocinantur qui coelestem militiam deseruerunt; vitant enim eam sicut
+supplicium. Hæc mihi inviscerabantur miris modis, cum [Sidenote: 1 Cor. 15,
+9.]_minimum Apostolarum_ tuorum legerem[182], et consideraveram opera tua,
+et expaveram.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{125}
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+    Vitæ ipsius partem attingit celeberrimam, annum ætatis trigesimum
+    secundum, quo nempe cum Simplicianum consuluisset, audita ab eo
+    Victorini conversione, ad imitandum exarsit. Tum vero, iis quæ de
+    Antonio Æygptio monacho et duorum aulicorum conversione a Pontitiano
+    didicit, magis magisque accensus, post vehementem luctam inter carnem
+    et spiritum, codicem Apostoli coelesti admonitus oraculo inspexit;
+    lectoque qui ipsi primus occurrit versiculo, omnino immutatur, et
+    diruptis cupiditatum vinculis totus ad Deum convertitur.
+
+[Sidenote: I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit.]
+
+1. Deus meus, recorder in gratiarum actione tibi, et confitear
+misericordias tuas super me. Perfundantur ossa mea dilectione tua*, et
+dicant: [Sidenote: Ps. 34, 10.]_Domine, quis similis tibi? Dirupisti
+vincula mea, [Sidenote: Ps. 115, 17.]sacrificem tibi sacrificium laudis._
+Quomodo dirupisti ea, narrabo; et dicent omnes qui adorant te, cum audiunt
+hæc: Benedictus Dominus in coelo et in terra; magnum et mirabile nomen
+ejus. Inhæserant præcordiis meis verba tua, et [Sidenote: Job 1,
+10.]_undique circumvallabar abs te_. De vita tua æterna certus eram:
+quamvis eam [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in ænigmate et quasi per speculum
+videram_; dubitatio tamen omnis de incorruptibili substantia, quod ab illa
+esset omnis substantia, ablata mihi erat: nec certior de te, sed stabilior
+in te esse cupiebam. De mea vero temporali vita nutabant omnia, et
+[Sidenote: Ib. 5, 7.]_mundandum erat cor a fermento veteri_; et placebat
+via ipse Salvator, et ire per ejus angustias adhuc pigebat. Et immisisti in
+mentem meam, visumque est bonum in conspectu meo pergere ad Simplicianum
+qui mihi bonus apparebat servus tuus, et lucebat in eo gratia tua. Audieram
+etiam quod a juventute sua devotissime tibi viveret: jam vero tunc
+senuerat, et longa ætate in tam bono studio sectandæ viæ tuæ, multa
+expertus, multa edoctus mihi videbatur; et vere sic erat. Unde mihi ut
+proferret volebam, conferenti secum æstus meos, quis esset aptus modus sic
+affecto, ut ego eram, ad ambulandum in via tua. {126}
+
+2. Videbam enim plenam Ecclesiam; et alius sic ibat, alius autem sic. Mihi
+autem displicebat quod agebam in sæculo, et oneri mihi erat valde, non jam
+inflammantibus cupiditatibus, ut solebant, spe honoris et pecuniæ, ad
+tolerandam illam servitutem tam gravem. Jam enim me illa non delectabant
+præ dulcedine tua et [Sidenote: Ps. 25, 8.]_decore domus tuæ quam dilexi_;
+sed adhuc tenaciter colligabar ex femina: nec me prohibebat Apostolus
+conjugari, quamvis exhortaretur ad melius, maxime volens omnes homines
+[Sidenote: 1 Cor. 7.]_sic_ esse _ut ipse erat_. Sed ego infirmior eligebam
+molliorem locum: et propter hoc unum volvebar in cæteris languidus, et
+tabescens curis marcidis, quod* et in aliis rebus quas nolebam pati,
+congruere cogebar vitæ conjugali, cui deditus obstringebar. Audieram ex ore
+Veritatis, esse [Sidenote: Mat. 19, 12.]_spadones qui seipsos absciderunt
+propter regnum coelorum_; sed, _Qui potest_, inquit, _capere, capiat_.
+[Sidenote: Sap. 13, 1.]_Vani sunt certe omnes homines quibus non inest Dei
+scientia; nec de his quæ videntur bona, potuerunt invenire eum qui est._ At
+ego jam non eram in illa vanitate: transcenderam eam; et contestante
+universa creatura tua[183], inveneram te creatorem nostrum, et Verbum tuum
+apud te Deum, tecumque* unum Deum, per quod creasti omnia. Et est aliud
+genus impiorum, qui _cognoscentes Deum, non sicut Deum glorificaverunt, aut
+gratias egerunt_. In hoc quoque incideram; et [Sidenote: Ps. 17,
+36.]_dextera tua suscepit me_, et inde ablatum posuisti ubi convalescerem,
+quia dixisti homini: [Sidenote: Job 28, 28.]_Ecce pietas est sapientia_;
+et, [Sidenote: Prov. 3, 7.]_Noli velle videre sapiens_; quoniam [Sidenote:
+Rom. 1. 21, 22.]_dicentes se esse sapientes, stulti facti sunt_. Et
+[Sidenote: Mat. 13, 46.]_inveneram_ jam _bonam margaritam_; et _venditis
+omnibus quæ haberem, emenda_ erat, et dubitabam.
+
+[Sidenote: II. De Victorino rhetore converso.]
+
+3. Perrexi ergo ad Simplicianum[184], patrem in accipienda gratia* tua
+tunc[185] episcopi Ambrosii*, et quem vere ut patrem {127} diligebat.
+Narravi ei circuitus erroris mei. Ubi autem commemoravi legisse me quosdam
+libros Platonicorum, quos Victorinus quondam rhetor urbis Romæ, quem
+Christianum defunctum esse audieram, in Latinam linguam transtulisset;
+gratulatus est mihi quod non in aliorum philosophorum scripta incidissem,
+plena _fallaciarum_ et deceptionum [Sidenote: Col. 2, 8.]_secundum elementa
+hujus mundi_: in istis autem, omnibus modis insinuari Deum et ejus
+Verbum[186]. Deinde, ut me exhortaretur ad humilitatem Christi, [Sidenote:
+Mat. 11, 25.]_sapientibus absconditam et revelatam parvulis_,
+Victorinum[187] ipsum recordatus est, quem, Romæ cum esset, familiarissime
+noverat: de quo ille mihi narravit quod non silebo. Habet enim magnam
+laudem gratiæ tuæ confitendam tibi, quemadmodum ille doctissimus senex, et
+omnium liberalium doctrinarum peritissimus, quique philosophorum tam multa
+legerat, et dijudicaverat*; doctor tot nobilium senatorum, qui etiam ob
+insigne præclari magisterii, quod cives hujus mundi eximium putant, statuam
+in Romano foro meruerat et acceperat; usque ad illam ætatem venerator
+idolorum, sacrorumque sacrilegorum particeps, quibus tunc tota fere Romana
+nobilitas inflata inspirabat populos jam et omnigenum deum monstra*, et
+Anubem latratorem, quæ aliquando "Contra Neptunum et Venerem, contraque
+Minervam" tela tenuerant[188], et a se victis jam Roma supplicabat[189];
+quæ ista senex Victorinus tot annos ore terricrepo defensitaverat: non
+erubuerit esse puer Christi tui, et infans fontis tui, subjecto collo ad
+humilitatis jugum, et edomita fronte ad crucis opprobrium.
+
+{128}
+
+4. O Domine, Domine, qui [Sidenote: Ps. 143, 5.]_inclinasti coelos, et
+descendisti; tetigisti montes, et fumigaverunt_: quibus modis te insinuasti
+illi pectori? Legebat, sicut ait Simplicianus, sanctam Scripturam, omnesque
+Christianas litteras investigabat studiosissime et perscrutabatur; et
+dicebat Simpliciano non palam, sed secretius et familiarius: "Noveris me
+Christianum jam esse." Et respondebat ille: "Non credam, nec deputabo te
+inter Christianos, nisi in ecclesia Christi videro." Ille autem irridebat
+dicens: "Ergo parietes faciunt Christianos?" Et hoc sæpe dicebat, jam se
+esse Christianum; et Simplicianus illud sæpe respondebat, et sæpe ab illo
+parietum irrisio repetebatur. Amicos enim suos reverebatur offendere
+superbos dæmonicolas, quorum ex culmine Babylonicæ dignitatis, quasi ex
+[Sidenote: Ps. 28, 5.]_cedris Libani_ quas nondum _contriverat_ Dominus,
+graviter ruituras in se inimicitias arbitrabatur. [Sidenote: Mat. 10. 33.
+Luc. 9, 26.]Sed posteaquam legendo et inhiando hausit firmitatem, timuitque
+negari a Christo coram Angelis sanctis, si eum timeret coram hominibus
+confiteri, reusque sibi magni criminis apparuit erubescendo de sacramentis
+humilitatis Verbi tui, et non erubescendo de sacris sacrilegis superborum
+dæmoniorum, quæ imitator superbus acceperat; depuduit vanitati, et erubuit
+veritati, subitoque et inopinatus ait Simpliciano, ut ipse narrabat: "Eamus
+in ecclesiam; Christianus volo fieri." At ille non se capiens lætitia,
+perrexit cum eo. Ubi autem imbutus est primis instructionum sacramentis,
+non multo post etiam nomen dedit, ut per Baptismum regeneraretur, mirante
+Roma, gaudente Ecclesia. Superbi [Sidenote: Ps. 111, 10.]_videbant, et
+irascebantur; dentibus suis stridebant, et tabescebant_: servo autem tuo*
+[Sidenote: Ps. 39, 5.]_Dominus_ Deus erat _spes ejus_, et _non respiciebat
+in vanitates et insanias mendaces_.
+
+5. Denique, ut ventum est ad horam profitendæ fidei, quæ verbis certis
+conceptis, retentisque memoriter, de loco eminentiore in conspectu populi
+fidelis Romæ reddi[190] solet ab eis qui {129} accessuri sunt ad gratiam
+tuam, oblatum esse dicebat Victorino a presbyteris ut secretius redderet,
+sicut nonnullis qui verecundia trepidaturi videbantur offerri mos erat;
+illum autem maluisse salutem suam in conspectu sanctæ multitudinis
+profiteri. Non enim erat salus quam docebat in rhetorica, et tamen eam
+publice professus erat. Quanto minus ergo vereri debuit mansuetum gregem
+tuum pronuntians verbum tuum, qui non verebatur in verbis suis turbas
+insanorum? Itaque ubi ascendit ut redderet, omnes sibimet invicem, quisque
+ut eum noverant, instrepuerunt nomen ejus strepitu gratulationis. Quis
+autem ibi non eum noverat? Et sonuit presso sonitu per ora cunctorum
+collætantium: Victorinus, Victorinus! Cito sonuerunt exsultatione, quia
+videbant eum; et cito siluerunt intentione, ut audirent eum. Pronuntiavit
+ille fidem veracem præclara fiducia, et volebant omnes eum rapere intro in
+cor suum; et rapiebant amando et gaudendo: hæ rapientium manus erant.
+
+[Sidenote: III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum
+conversione.]
+
+6. Deus bone, quid agitur in homine, ut plus gaudeat de salute desperatæ
+animæ, et de majore periculo liberatæ, quam si spes ei semper affuisset,
+aut periculum minus fuisset? Etenim tu quoque, misericors Pater, plus
+gaudes [Sidenote: Luc. 15.]_de uno poenitente, quam de nonaginta novem
+justis, quibus non opus est poenitentia_. Et nos cum magna jucunditate
+audimus, cum audimus quam exsultantibus* pastoris humeris reportetur ovis
+quæ erraverat; et drachma referatur in thesauros tuos, collætantibus
+vicinis mulieri quæ invenit: et lacrymas excutit gaudium solemnitatis domus
+tuæ, cum legitur in domo tua de minore filio tuo, _Quoniam mortuus erat, et
+revixit; perierat, et inventus est._ Gaudes quippe in nobis, et in Angelis
+tuis sancta charitate sanctis. Nam tu semper idem, {130} quia quæ non
+semper nec eodem modo sunt, eodem modo semper nosti omnia.
+
+7. Quid ergo agitur in anima, cum amplius delectatur inventis aut redditis
+rebus quas diligit, quam si eas semper habuisset? Contestantur enim et
+cætera, et plena sunt omnia testimoniis clamantibus, Ita est. Triumphat
+victor imperator, et non vicisset, nisi pugnavisset; et quanto majus
+periculum fuit in prælio, tanto est gaudium majus in triumpho. Jactat
+tempestas navigantes, minaturque naufragium; omnes futura morte pallescunt:
+tranquillatur coelum et mare, et exsultant nimis, quoniam timuerunt nimis.
+Æger est charus, et vena ejus malum renuntiat; omnes qui eum salvum
+cupiunt, ægrotant simul animo: fit ei recte, et nondum ambulat pristinis
+viribus; et fit tale jam gaudium, quale non fuit cum antea salvus et fortis
+ambularet. Easque ipsas voluptates humanæ vitæ etiam non inopinatis et
+præter voluntatem irruentibus, sed institutis et voluptariis* molestiis
+homines acquirunt. Edendi et bibendi voluptas nulla est, nisi præcedat
+esuriendi et sitiendi molestia. Et ebriosi quædam salsiuscula comedunt, quo
+fiat molestus ardor, quem dum exstinguit potatio, fit delectatio. Et
+institutum est ut jam pactæ sponsæ non tradantur statim, ne vilem habeat
+maritus datam, quam non suspiraverit sponsus dilatam.
+
+8. Hoc in turpi et exsecranda lætitia; hoc in ea quæ concessa et licita
+est; hoc in ipsa sincerissima honestate amicitiæ: hoc in eo qui [Sidenote:
+Luc. 15, 32.]_mortuus erat, et revixit: perierat, et inventus est_. Ubique
+majus gaudium molestia majori præceditur. Quid est hoc, Domine Deus meus,
+cum tu æternum tibi tu ipse sis gaudium, et quædam de te circa te semper
+gaudeant[191]? Quid est quod hæc rerum pars alternat defectu et profectu,
+offensionibus et conciliationibus? An is est modus earum; et tantum dedisti
+eis, cum a summis coelorum usque ad ima terrarum, ab initio usque in finem
+sæculorum, ab angelo usque ad vermiculum, a motu primo usque ad extremum,
+omnia genera bonorum, et omnia justa opera tua, suis quæque sedibus
+locares, et suis quæque temporibus ageres? Heu mihi, quam excelsus es in
+excelsis, et quam profundus in profundis! et nusquam recedis, et vix
+redimus ad te.
+
+{131}
+
+[Sidenote: IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium.]
+
+9. Age, Domine, fac; excita, et revoca nos; accende, et rape; flagra,
+dulcesce: jam amemus, et curramus. Nonne multi ex profundiore tartaro
+cæcitatis quam Victorinus, redeunt ad te, et accedunt, et illuminantur
+recipientes lumen, quod si qui recipiunt, accipiunt a te [Sidenote: Joh. 1,
+9. 12.]_potestatem ut filii tui fiant_? Sed si minus noti sunt populis,
+minus de illis gaudent etiam qui noverunt eos. Quando enim cum multis
+gaudetur, et in singulis uberius est gaudium, quia fervefaciunt se, et
+inflammantur ex alterutro. Deinde, quod multis noti, multis sunt
+auctoritati ad salutem, et multis præeunt secuturis. Ideoque multum de
+illis et qui eos præcesserunt lætantur, quia non de solis lætantur. Absit
+enim ut in tabernaculo tuo præ pauperibus accipiantur personæ divitum, aut
+præ ignobilibus nobiles: quando potius [Sidenote: 1 Cor. 1, 27.
+28.]_infirma mundi elegisti ut confunderes fortia; et ignobilia_ hujus
+_mundi elegisti et contemptibilia, et ea quæ non sunt, tanquam quæ* sint,
+ut ea quæ sunt evacuares_. Et tamen idem ipse [Sidenote: Id. 15,
+9.]_minimus Apostolorum_ tuorum, per cujus linguam tua ista verba sonuisti,
+cum Paulus proconsul, per ejus militiam debellata superbia, sub lene jugum
+Christi tui missus esset, regis magni provincialis effectus; [Sidenote:
+Act. 13, 7. l2.]ipse quoque ex priore Saulo Paulus vocari amavit, ob tam
+magnæ* insigne victoriæ[192]. Plus enim hostis vincitur in eo quem plus
+tenet, de quo plures tenet. Plus autem superbos tenet nomine nobilitatis,
+et de his plures nomine auctoritatis. Quanto igitur gratius cogitabatur*
+Victorini pectus, quod tanquam inexpugnabile receptaculum diabolus
+obtinuerat, Victorini lingua, quo telo grandi et acuto multos peremerat;
+tanto abundantius exsultare oportuit filios tuos, quia Rex noster
+[Sidenote: Mat. 12, 29.]_alligavit fortem_, et videbant _vasa ejus erepta
+mundari_, et aptari _in honorem_ tuum, et fieri [Sidenote: 2 Tim. 2,
+21.]_utilia Domino ad omne opus bonum_.
+
+[Sidenote: V. Quæ remorabantur eum a conversione.]
+
+10. Sed ubi mihi homo tuus Simplicianus de Victorino ista narravit, exarsi
+ad imitandum: ad hoc enim et ille narraverat. Posteaquam vero et illud
+addidit, quod imperatoris Juliani {132} temporibus lege data prohibiti sunt
+Christiani docere litteraturam et oratoriam; quam legem ille amplexus,
+loquacem scholam deserere maluit, quam verbum tuum, quo [Sidenote: Sap. 10,
+21.]_linguas infantium facis disertas_: non mihi fortior quam felicior
+visus est, quia invenit occasionem vacandi tibi. Cui rei ego suspirabam
+ligatus, non ferro alieno, sed mea ferrea voluntate. Velle meum tenebat
+inimicus, et inde mihi catenam fecerat, et constrinxerat me. Quippe ex
+voluntate perversa, facta est libido: et dum servitur libidini, facta est
+consuetudo; et dum consuetudini non resistitur, facta est necessitas.
+Quibus quasi ansulis sibimet innexis, unde catenam appellavi, tenebat me
+obstrictum dura servitus. Voluntas autem nova quæ mihi esse coeperat ut te
+gratis colerem, fruique te vellem, Deus, sola jucunditas certa, nondum erat
+idonea ad superandam priorem vetustate roboratam. Ita duæ voluntates meæ,
+una vetus, alia nova, illa carnalis, illa spiritualis, confligebant inter
+se, atque discordando dissipabant animam meam.
+
+11. Sic intelligebam, meipso experimento*, id quod legeram, quomodo
+[Sidenote: Gal. 5, 17.]_caro concupisceret adversus spiritum, et spiritus
+adversus carnem_. Ego quidem in utroque[193]; sed magis ego in eo quod in
+me approbabam, quam in eo quod in me improbabam. Ibi enim magis jam non
+ego; quia ex magna parte id patiebar invitus, quam faciebam volens*. Sed
+tamen consuetudo adversus me pugnacior ex me facta erat, quoniam volens,
+quo nollem, perveneram. Et quis jure contradiceret, cum peccantem justa
+poena sequeretur?[194] Et non erat jam illa excusatio*, qua videri mihi
+solebam propterea me nondum contempto sæculo servire tibi, quia incerta
+mihi esset perceptio veritatis: jam enim et ipsa certa erat. Ego autem
+adhuc terra obligatus, militare tibi recusabam; et impedimentis omnibus sic
+timebam expediri, quemadmodum impediri timendum est.
+
+12. Ita sarcina sæculi, velut somno assolet, dulciter premebar; et
+cogitationes quibus meditabar in te, similes erant conatibus expergisci
+volentium, qui tamen superati soporis {133} altitudine remerguntur. Et
+sicut nemo est qui dormire semper velit, omniumque sano judicio vigilare
+præstat; differt tamen plerumque homo somnum excutere, cum gravis torpor in
+membris est; eumque jam displicentem carpit libentius, quamvis surgendi
+tempus advenerit: ita certum habebam esse melius tuæ charitati me dedere,
+quam meæ cupiditati cedere; sed illud placebat, et vincebat*; hoc libebat
+et vinciebat. Non enim erat quod tibi responderem dicenti mihi, [Sidenote:
+Eph. 5, 14.]_Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis; et illuminabit te
+Christus_: et undique ostendenti vera te dicere, non erat omnino quid
+responderem veritate convictus, nisi tantum verba lenta et somnolenta:
+Modo, ecce modo; sine paululum. Sed, Modo, et modo, non habebant modum; et,
+Sine paululum, in longum ibat. Frustra [Sidenote: Rom. 7,
+22-25.]_condelectabar legi tuæ secundum interiorem hominem, cum alia lex in
+membris meis repugnaret legi mentis meæ, et captivum me duceret in lege
+peccati, quæ in membris meis erat_. Lex enim peccati est violentia
+consuetudinis, qua trahitur et tenetur etiam invitus animus, eo merito quo
+in eam volens illabitur. _Miserum_ ergo _me quis liberaret de corpore
+mortis hujus, nisi gratia tua per Jesum Christum Dominum nostrum_?
+
+[Sidenote: VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.]
+
+13. Et de vinculo quidem desiderii concubitus quo arctissimo tenebar, et
+sæcularium negotiorum servitute, quemadmodum me exemeris, narrabo, et
+confitebor nomini tuo, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_Domine, adjutor meus et
+redemptor meus_. Agebam solita, crescente anxietudine, et quotidie
+suspirabam tibi; frequentabam ecclesiam tuam, quantum vacabat ab eis
+negotiis sub quorum pondere gemebam*. Mecum erat Alypius otiosus ab opere
+jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans quibus iterum consilia
+venderet, sicut ego vendebam dicendi facultatem, si qua docendo præstari
+potest. Nebridius autem amicitiæ nostræ cesserat, ut omnium nostrum
+familiarissimo Verecundo, Mediolanensi et civi et grammatico subdoceret, et
+vehementer desideranti et familiaritatis jure flagitanti de numero nostro
+fidele adjutorium, quo indigebat nimis. Non itaque Nebridium cupiditas
+commodorum eo traxit: majora enim posset si vellet de litteris agere; sed
+officio benevolentiæ petitionem nostram contemnere noluit amicus
+dulcissimus et mitissimus. Agebat autem illud prudentissime, cavens
+innotescere personis secundum hoc sæculum majoribus, devitans {134} in eis
+omnem inquietudinem animi, quem volebat habere liberum et quam multis
+posset horis feriatum, ad quærendum aliquid, vel legendum vel audiendum de
+sapientia.
+
+14. Quodam igitur die, non recolo causam qua erat absens Nebridius, cum
+ecce ad nos domum venit ad me et Alypium Pontitianus* quidam civis noster
+inquantum Afer, præclare in palatio militans[195]: nescio quid a nobis
+volebat. Et consedimus ut colloqueremur; et forte supra mensam lusoriam quæ
+ante nos erat, attendit codicem, tulit, aperuit, invenit apostolum Paulum,
+inopinate sane: putaverat enim aliquid de libris quorum professio me
+conterebat. Tum vero arridens, meque intuens, gratulatorie miratus est quod
+eas et solas præ oculis meis Litteras repente comperisset. Christianus
+quippe et fidelis erat, et sæpe tibi Deo nostro prosternebatur in ecclesia
+crebris et diuturnis orationibus. Cui ego cum indicassem illis me
+Scripturis curam maximam impendere, ortus est sermo, ipso narrante, de
+Antonio[196] Ægyptio monacho, cujus nomen excellenter clarebat apud servos
+tuos; nos autem usque in illam horam latebat. Quod ille ubi comperit,
+immoratus est in eo sermone, insinuans tantum virum ignorantibus, et
+admirans eamdem nostram ignorantiam. Stupebamus autem audientes tam recenti
+memoria, et prope nostris temporibus testatissima mirabilia[197] tua in
+fide recta et catholica Ecclesia. Omnes mirabamur, et nos quia tam magna
+erant, et ille quia inaudita nobis erant.
+
+15. Inde sermo ejus devolutus est ad monasteriorum greges[198], {135} et
+mores suaveolentiæ tuæ, et ubera deserta eremi, quorum nos nihil sciebamus.
+Et erat monasterium Mediolani[199] plenum bonis fratribus, extra urbis
+moenia, sub Ambrosio nutritore; et non noveramus. Pertendebat ille et
+loquebatur adhuc, et nos intenti tacebamus. Unde et incidit ut diceret
+nescio quando se et tres alios contubernales suos, nimirum apud Treveros,
+cum Imperator pomeridiano Circensium spectaculo teneretur, exisse
+deambulatum in hortos muris contiguos; atque illic ut forte combinati
+spatiabantur, unum secum seorsum, et alios duos itidem seorsum pariterque
+digressos: sed illos vagabundos irruisse in quamdam casam, ubi habitabant
+quidam servi tui, [Sidenote: Mat. 5, 3.]_spiritu pauperes, qualium est
+regnum coelorum_, et invenisse ibi codicem in quo scripta erat vita
+Antonii. Quam legere coepit unus eorum, et mirari, et accendi, et inter
+legendum meditari arripere talem vitam, et relicta militia[200] sæculari
+servire tibi: erant* autem ex eis quos dicunt Agentes[201] in rebus. Tunc
+subito repletus amore sancto et sobrio pudore, iratus sibi conjecit oculos
+in amicum, et ait illi: "Dic, quæso te, omnibus istis laboribus nostris quo
+ambimus pervenire? quid quærimus? cujus rei causa militamus? Majorne esse
+poterit spes nostra in palatio, quam ut amici Imperatoris simus? Et ibi
+quid non fragile, plenumque periculis? Et per quot pericula pervenitur ad
+grandius periculum? Et quando* istud erit? Amicus autem Dei, si voluero,
+ecce nunc fio." Dixit hoc, et turbidus parturitione novæ vitæ, reddidit
+oculos paginis; et legebat, et mutabatur intus ubi tu videbas, et exuebatur
+mundo mens ejus, ut mox apparuit. Namque dum legit, et volvit fluctus
+cordis sui, {136} infremuit aliquando et discrevit, decrevitque meliora;
+jamque tuus, ait amico suo: "Ego jam abrupi me ab illa spe nostra, et Deo
+servire statui; et hoc ex hac hora, in hoc loco aggredior. Te si piget
+imitari, noli adversari." Respondit ille, adhærere se socium* tantæ
+mercedis tantæque militiæ. Et ambo jam tui, ædificabant turrim sumptu
+idoneo [Sidenote: Luc. 14, 26-35.]_relinquendi omnia sua et sequendi te_.
+Tum Pontitianus et qui cum eo per alias horti partes deambulabant,
+quærentes eos devenerunt in eumdem locum, et invenientes admonuerunt ut
+redirent, quod jam* declinasset dies. At illi narrato placito et proposito
+suo, quoque modo in eis talis voluntas orta esset atque firmata, petiverunt
+ne sibi molesti essent, si adjungi recusarent. Isti autem nihilo mutati a
+pristinis, fleverunt se tamen, ut dicebat*, atque illis pie congratulati
+sunt, et commendaverunt se orationibus eorum, et trahentes cor in terra
+abierunt in palatium; illi autem affigentes cor coelo, manserunt in casa.
+Et habebant ambo sponsas: quæ posteaquam hoc audierunt, dicaverunt etiam
+ipsæ virginitatem tibi.
+
+[Sidenote: VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.]
+
+16. Narrabat hæc Pontitianus: tu autem, Domine, inter verba ejus
+retorquebas me ad meipsum, auferens me a dorso meo ubi me posueram, dum
+nollem me attendere; et constituebas me ante faciem meam, ut viderem quam
+turpis essem, quam distortus et sordidus, maculosus et ulcerosus. Et
+videbam, et horrebam; et quo a me fugerem non erat. Et si conabar avertere
+a me aspectum, narrabat ille quod narrabat, et tu me rursus opponebas mihi,
+et impingebas me in oculos meos, [Sidenote: Ps. 35, 3.]_ut invenirem
+iniquitatem meam et odissem_. Noveram eam, sed dissimulabam; et
+conhibebam[202]*, et obliviscebar.
+
+17. Tunc vero, quanto ardentius amabam illos de quibus audiebam salubres
+affectus, quod se totos tibi sanandos dederant, tanto exsecrabilius me
+comparatum eis oderam[203]. Quoniam multi mei anni mecum effluxerant, forte
+duodecim anni, ex quo ab undevicesimo anno ætatis meæ, lecto[204] Ciceronis
+Hortensio, excitatus eram studio sapientiæ; et differebam contempta
+felicitate terrena ad eam investigandam vacare, {137} cujus non inventio,
+sed vel sola inquisitio jam præponenda erat etiam inventis thesauris
+regnisque gentium, et ad nutum circumfluentibus corporis voluptatibus. At
+ego adolescens miser, valde miser, in exordio ipsius adolescentiæ etiam
+petieram a te castitatem, et dixeram: Da mihi castitatem et continentiam,
+sed noli modo. Timebam enim ne me cito exaudires, et cito sanares a morbo
+concupiscentiæ, quam malebam expleri quam exstingui. Et ieram per vias
+pravas superstitione sacrilega, non quidem certus in ea, sed quasi
+præponens eam cæteris*, quæ non pie quærebam, sed inimice oppugnabam.
+
+18. Et putaveram me propterea differre de die in diem contempta spe sæculi,
+te solum sequi, quia non mihi apparebat certum aliquid quo dirigerem cursum
+meum. Et venerat dies quo nudarer mihi, et increparet in me conscientia
+mea: Ubi es* lingua? Nempe tu dicebas propter incertum verum nolle te
+abjicere sarcinam vanitatis. Ecce jam certum est, et illa te adhuc premit,
+humerisque liberioribus pennas recipiunt, qui neque ita inquirendo attriti
+sunt, nec decennio et amplius ista meditati. Ita rodebar intus, et
+confundebar pudore horribili vehementer, cum Pontitianus talia loqueretur.
+Terminato autem sermone et causa qua venerat, abiit ille; et ego ad me. Quæ
+non in me dixi? Quibus sententiarum verberibus non flagellavi animam meam,
+ut sequeretur me conantem post te ire? Et renitebatur*; recusabat, et non
+se excusabat. Consumpta erant et convicta argumenta omnia: remanserat muta
+trepidatio; et quasi mortem reformidabat restringi a fluxu consuetudinis
+quo tabescebat in mortem.
+
+[Sidenote: VIII. In hortum secedit, quid ibi egerit.]
+
+19. Tum in illa grandi rixa interioris domus meæ, quam fortiter excitaveram
+cum anima mea in cubiculo nostro corde meo, tam vultu quam mente turbatus,
+invado Alypium. Exclamo: "Quid patimur? quid est hoc? quid audisti? Surgunt
+indocti et coelum rapiunt; et nos cum doctrinis nostris sine corde, ecce
+ubi volutamur in carne et sanguine! An quia præcesserunt, pudet sequi, et
+non pudet nec saltem sequi?" Dixi nescio quæ talia, et abripuit me ab illo
+æstus meus, cum taceret attonitus me intuens. Neque enim solita sonabam;
+plusque alloquebantur animum meum frons, genæ, oculi, color, modus vocis,
+quam verba quæ promebam. Hortulus quidam {138} erat hospitii nostri, quo
+nos utebamur sicut tota domo: nam hospes ibi non habitabat dominus domus.
+Illuc me abstulerat tumultus pectoris, ubi nemo impediret ardentem litem
+quam mecum aggressus eram, donec exiret qua tu sciebas; ego autem non*: sed
+tantum insaniebam* salubriter, et moriebar vitaliter, gnarus quid mali
+essem, et ignarus quid boni post paululum futurus essem. Abscessi ergo in
+hortum, et Alypius pede post pedem*. Neque enim secretum meum non erat, ubi
+ille aderat: aut quando me sic affectum desereret? Sedimus, quantum
+potuimus remoti ab ædibus. Ego fremebam spiritu indignans indignatione
+turbulentissima, quod non irem in placitum et pactum tecum, Deus meus, in
+quod eundum esse _omnia ossa mea clamabant_, et in coelum tollebant
+laudibus: et non illuc ibatur navibus, aut quadrigis, aut pedibus, quantum
+saltem de domo in eum locum ieram, ubi sedebamus. Nam non solum ire, verum
+etiam pervenire illuc, nihil erat aliud quam velle ire, sed velle fortiter
+et integre; non semisauciam hac atque hac versare et jactare voluntatem,
+parte assurgentem cum alia parte cadente luctantem*.
+
+20. Denique tam multa faciebam corpore in ipsis cunctationis æstibus, quæ
+aliquando volunt homines, et non valent, si aut ipsa membra non habeant,
+aut ea vel colligata vinculis, vel resoluta languore, vel quoquo modo
+impedita sint. Si vulsi capillum, si percussi frontem, si consertis digitis
+amplexatus sum genu; quia volui, feci. Potui autem velle et non facere, si
+mobilitas membrorum non obsequeretur. Tam multa ergo feci, ubi non hoc erat
+velle quod posse: et non faciebam quod et incomparabili affectu amplius
+mihi placebat, et mox ut vellem, possem; quia mox ut vellem, utique vellem.
+Ibi enim facultas ea quæ voluntas, et ipsum velle jam facere erat; et tamen
+non fiebat: faciliusque obtemperabat corpus tenuissimæ voluntati animæ, ut
+ad nutum* membra moverentur, quam ipsa sibi anima ad voluntatem suam*
+magnam in sola voluntate perficiendam.
+
+[Sidenote: IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.]
+
+21. Unde hoc monstrum? et quare istuc? Luceat misericordia tua; et
+interrogem, si forte mihi respondere possint latebræ poenarum hominum, et
+tenebrosissimæ contritiones filiorum Adam. Unde hoc monstrum? et quare
+istud? Imperat animus corpori, et paret statim; imperat animus {139} sibi,
+et resistitur[205]. Imperat animus ut moveatur manus, et tanta est
+facilitas ut vix a servitio discernatur imperium: et animus animus est,
+manus autem corpus est. Imperat animus ut velit animus, nec alter est, nec
+facit tamen. Unde hoc monstrum? et quare istud? Imperat, inquam, ut velit,
+qui non imperaret nisi vellet, et non fit quod imperat. Sed non ex toto
+vult; non ergo ex toto imperat. Nam intantum imperat, inquantum vult, et
+intantum non fit quod imperat, inquantum non vult. Quoniam voluntas imperat
+ut sit voluntas, nec alia sed ipsa. Non itaque plena* imperat, ideo non est
+quod imperat. Nam si plena esset, nec imperaret ut esset, quia jam esset.
+Non igitur monstrum partim velle, partim nolle, sed ægritudo animi est,
+quia non totus assurgit, veritate sublevatus, consuetudine prægravatus. Et
+ideo sunt duæ voluntates, quia una earum tota non est, et hoc adest alteri
+quod deest alteri.
+
+[Sidenote: X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas
+contrarias naturas asseverant.]
+
+22. [Sidenote: Ps. 67, 3.]_Pereant a facie tua_, Deus, sicuti pereunt
+[Sidenote: Tit. 1, 10.]_vaniloqui et_ mentis _seductores_, qui cum duas
+voluntates in deliberando animadverterint, duas naturas duarum mentium esse
+asseverant, unam bonam, alteram malam. Ipsi vere* mali sunt, cum ista mala
+sentiunt, et iidem ipsi boni erunt si vera senserint, verisque
+consenserint, ut dicat eis Apostolus tuus: [Sidenote: Eph. 5, 8.]_Fuistis
+aliquando tenebræ; nunc autem lux in Domino._ Illi enim dum volunt esse
+lux, non in Domino, sed in seipsis, putando animæ naturam hoc esse quod
+Deus est[206], ita facti sunt densiores tenebræ; quoniam _longius a te
+recesserunt_ horrenda arrogantia, a _te_ vero [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumine
+illuminante omnem hominem venientem in hunc mundum_. Attendite quid
+dicatis, et erubescite, et [Sidenote: Ps. 33, 6.]_accedite ad eum et
+illuminamini, et vultus vestri non erubescent_. Ego cum deliberabam ut jam
+servirem Domino Deo meo, sicut diu disposueram, ego eram qui volebam, ego
+qui nolebam; ego, ego eram. Nec plene volebam, nec plene nolebam. Ideo
+mecum contendebam, et dissipabar a meipso. Et ipsa dissipatio me invito
+quidem fiebat, nec tamen ostendebat naturam mentis alienæ, sed poenam
+meæ*[207]. [Sidenote: Rom. 7, 17.]_Et ideo non jam ego operabar illam, sed
+quod {140} habitabat in me peccatum_ de supplicio liberioris peccati, quia
+eram filius Adam.
+
+23. Nam si tot sunt contrariæ naturæ, quot voluntates sibi resistunt; non
+jam duæ, sed plures erunt. Si deliberet quisquam utrum ad conventiculum
+eorum pergat, an ad theatrum; clamant isti: Ecce duæ naturæ: una bona hac
+ducit; altera mala illac reducit. Nam unde ista cunctatio sibimet
+adversantium voluntatum? Ego autem dico ambas malas, et quæ ad illos ducit,
+et quæ ad theatrum reducit. Sed non credunt nisi bonam esse qua itur ad
+eos. Quid si ergo quisquam nostrum deliberet, et secum altercantibus duabus
+voluntatibus fluctuet, utrum ad theatrum pergat, an ad ecclesiam nostram?
+nonne et isti quid respondeant fluctuabunt? Aut enim fatebuntur, quod
+nolunt, bona voluntate pergi in ecclesiam nostram, sicut in eam pergunt qui
+sacramentis ejus imbuti sunt atque detinentur: aut duas malas naturas, et
+duas malas mentes in uno homine confligere putabunt; et non erit verum quod
+solent dicere, unam bonam alteram malam: aut convertentur ad verum, et non
+negabunt, cum quisque deliberat, animam unam diversis voluntatibus æstuare.
+
+24. Jam ergo non dicant, cum duas voluntates in homine uno adversari sibi
+sentiunt, duas contrarias mentes de duabus contrariis substantiis et de
+duobus contrariis principiis contendere, unam bonam, alteram malam. Nam tu,
+Deus verax, improbas eos, et redarguis atque convincis eos, sicut in
+utraque mala voluntate, cum quisque deliberat utrum hominem veneno
+interimat an ferro; utrum fundum alienum illum, an illum invadat, quando
+utrumque non potest; utrum emat voluptatem luxuria, an pecuniam servet
+avaritia; utrum ad circum pergat, an ad theatrum, si uno die utrumque
+exhibeatur; addo etiam tertium, an ad furtum de domo aliena, si subest
+occasio; addo et quartum, an ad committendum adulterium, si et inde simul
+facultas aperitur, si omnia concurrant in unum articulum temporis,
+pariterque cupiantur omnia quæ simul agi nequeunt: discerpunt enim animum
+sibimet adversantibus quatuor voluntatibus, vel etiam pluribus in tanta
+copia rerum quæ appetuntur, nec tamen tantam multitudinem diversarum
+substantiarum solent dicere: ita et in bonis voluntatibus. Nam quæro ab eis
+utrum bonum sit delectari lectione Apostoli, et utrum bonum sit delectari
+psalmo {141} sobrio, et utrum bonum sit Evangelium disserere. Respondebunt
+ad singula: Bonum. Quid si ergo pariter delectent omnia simulque uno
+tempore? Nonne diversæ voluntates distendunt cor hominis, dum deliberatur
+quid potissimum arripiamus? Et omnes bonæ sunt, et certant secum, donec
+eligatur unum, quo feratur tota voluntas una, quæ in plures dividebatur.
+Ita etiam cum æternitas delectat superius, et temporalis boni voluptas
+retentat inferius, eadem anima est non tota voluntate illud aut hoc volens;
+et ideo discerpitur gravi molestia, dum illud veritate præponit, hoc
+familiaritate non ponit*.
+
+[Sidenote: XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.]
+
+25. Sic ægrotabam et excruciabar accusans memetipsum solito acerbius nimis,
+ac volvens et versans me in vinculo meo, donec abrumperetur totum quo jam
+exiguo tenebar, sed tenebar tamen. Et instabas tu in occultis meis, Domine,
+severa misericordia, flagella ingeminans timoris et pudoris, ne rursus
+cessarem, et non abrumperetur idipsum exiguum et tenue quod remanserat; et
+revalesceret iterum, et me robustius alligaret. Dicebam enim apud me intus:
+Ecce modo fiat, modo fiat. Et cum verbo jam ibam in placitum. Jam pene
+faciebam, et non faciebam: nec relabebar tamen in pristina, sed de proximo
+stabam, et respirabam. Et item conabar, et paulo minus ibi eram, et paulo
+minus jamjamque attingebam et tenebam; et non ibi eram, nec attingebam, nec
+tenebam, hæsitans mori morti, et vitæ vivere; plusque in me valebat
+deterius inolitum, quam melius insolitum: punctumque ipsum temporis quo
+aliud futurus eram, quanto propius admovebatur, tanto ampliorem incutiebat
+horrorem; sed non recutiebat retro, nec avertebat, sed suspendebat.
+
+26. Retinebant nugæ nugarum, et vanitates vanitatum* antiquæ amicæ meæ, et
+succutiebant vestem meam carneam, et submurmurabant: Dimittisne nos? et a
+momento isto non erimus tecum ultra in æternum? et a momento isto non tibi
+licebit hoc et illud ultra in æternum? Et quæ suggerebant in eo quod dixi,
+Hoc et illud? quæ suggerebant, Deus meus? Avertat ab anima servi tui
+misericordia tua! Quas sordes suggerebant! quæ dedecora! Et audiebam eas
+jam longe minus quam dimidius, non tanquam libere contradicentes eundo in
+obviam, sed veluti a dorso mussitantes, et discedentem quasi furtim
+vellicantes, ut respicerem. Retardabant {142} tamen cunctantem me abripere
+atque excutere ab eis et transilire quo vocabar, cum diceret mihi
+consuetudo violenta: Putasne sine istis poteris?
+
+27. Sed jam tepidissime hoc dicebat. Aperiebatur enim ab ea parte qua
+intenderam faciem, et quo transire trepidabam, casta dignitas continentiæ,
+serena et non dissolute hilaris, honeste blandiens* venirem neque
+dubitarem, et extendens ad me suscipiendum et amplectendum pias manus
+plenas gregibus bonorum exemplorum. Ibi tot pueri et puellæ; ibi juventus
+multa et omnis ætas, et graves viduæ, et virgines anus: et in omnibus ipsa
+continentia nequaquam sterilis; sed [Sidenote: Ps. 112, 9.]_fecunda mater
+filiorum_ gaudiorum de marito te, Domine. Et irridebat me irrisione
+hortatoria, quasi diceret: Tu non poteris quod isti, quod istæ*? An vero
+isti et istæ in seipsis possunt, ac non* in Domino Deo suo? Dominus Deus
+eorum me dedit eis. Quid in te stas, et non stas? Projice te in eum; noli
+metuere, non se subtrahet ut cadas: projice te securus, excipiet et sanabit
+te. Et erubescebam nimis, quia illarum nugarum murmura* adhuc audiebam, et
+cunctabundus pendebam. Et rursus illa, quasi diceret: Obsurdesce adversus
+immunda illa membra tua super terram, ut mortificentur [Sidenote: Ps. 118,
+85. vid. Sabat.]_Narrant tibi delectationes, sed non sicut lex Domini Dei
+tui_. Ista controversia in corde meo, non nisi de meipso adversus meipsum.
+At Alypius affixus lateri meo, inusitati motus mei exitum tacitus
+opperiebatur.
+
+[Sidenote: XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.]
+
+28. Ubi vero a fundo arcano alta consideratio contraxit et congressit totam
+miseriam meam in conspectum cordis mei, oborta est procella ingens, ferens
+ingentem imbrem lacrymarum. Et ut totum effunderem cum vocibus suis,
+surrexi ab Alypio: solitudo mihi ad negotium flendi aptior suggerebatur; et
+secessi remotius, quam ut posset mihi onerosa esse etiam ejus præsentia.
+Sic tunc eram, et ille sensit, nescio quid*; aliquid enim, puto, dixeram,
+in quo apparebat sonus vocis meæ jam fletu gravidus, et sic surrexeram.
+Mansit ergo ille ubi sedebamus, nimie stupens. Ego sub quadam fici arbore
+stravi me nescio quomodo, et dimisi habenas lacrymis, et proruperunt
+flumina oculorum meorum, [Sidenote: Ps. 50, 19.]acceptabile sacrificium
+tuum. Et non quidem his verbis, sed in hac sententia multa dixi tibi:
+[Sidenote: Ps. 6, 4.]_Et tu, Domine, usquequo? [Sidenote: Ps. 78, 5.
+8.]Usquequo, Domine, irasceris in finem? Ne memor fueris {143} iniquitatum
+nostrarum antiquarum._ Sentiebam enim eis me teneri: jactabam voces
+miserabiles. Quamdiu? quamdiu, Cras et cras? Quare non modo? quare non hac
+hora finis turpitudinis meæ?
+
+29. Dicebam hæc, et flebam amarissima contritione cordis mei. Et ecce audio
+vocem de vicina domo cum cantu dicentis et crebro repetentis, quasi pueri
+an puellæ, nescio: "Tolle, lege; tolle, lege." Statimque mutato vultu,
+intentissimus cogitare coepi utrumnam solerent pueri in aliquo genere
+ludendi cantitare tale aliquid; nec occurrebat omnino audivisse me uspiam.
+Repressoque impetu lacrymarum, surrexi, nihil aliud interpretans, nisi*
+divinitus mihi juberi ut aperirem codicem, et legerem quod primum caput
+invenissem. Audieram enim de Antonio quod ex* evangelica lectione[208], cui
+forte supervenerat, admonitus fuerit, tanquam sibi diceretur quod
+legebatur, [Sidenote: Mat. 19, 21.]_Vade, vende omnia quæ habes, et da
+pauperibus; et habebis thesaurum in coelis: et veni, sequere me;_ et tali
+oraculo confestim ad te esse conversum. Itaque concitus redii in eum locum
+ubi sedebat Alypius: ibi enim posueram codicem Apostoli, cum inde
+surrexeram. Arripui, aperui, et legi in silentio capitulum, quo primum
+conjecti sunt oculi mei: [Sidenote: Rom. 13, 13. 14.]_Non in
+comessationibus et ebrietatibus, non in cubilibus et impudicitiis, non in
+contentione et æmulatione: sed induite Dominum Jesum Christum, et carnis
+providentiam ne feceritis in concupiscentiis._[209] Nec ultra volui legere;
+nec opus erat. Statim quippe cum fine hujusce sententiæ quasi luce
+securitatis infusa cordi meo, omnes dubitationis tenebræ diffugerunt.
+
+30. Tum interjecto aut digito aut nescio quo alio signo, codicem clausi, et
+tranquillo jam vultu indicavi Alypio. At ille quid in se ageretur, quod ego
+nesciebam, sic indicavit. Petit videre quid legissem: ostendi; et attendit
+etiam ultra quam ego legeram, et ignorabam quid sequeretur. Sequebatur
+vero: [Sidenote: Ib. 14, 1.]_Infirmum autem in fide recipite*._ Quod ille
+ad {144} se retulit, mihique aperuit. Sed tali admonitione firmatus est,
+placitoque ac proposito bono et congruentissimo suis moribus, quibus a me
+in melius jam olim valde longeque distabat, sine ulla turbulenta
+cunctatione conjunctus est. Inde ad matrem ingredimur: indicamus; gaudet.
+Narramus quemadmodum gestum sit; exsultat et triumphat; et benedicebat
+tibi, [Sidenote: Eph. 3, 20.]_qui potens es ultra quam petimus aut
+intelligimus facere_, quia tanto amplius sibi a te concessum de me videbat,
+quam petere solebat miserabilibus flebilibusque gemitibus. Convertisti enim
+me ad te, ut nec uxorem quærerem, nec aliquam spem hujus sæculi, stans in
+ea regula fidei[210] in qua me ante tot annos ei revelaveras. [Sidenote:
+Ps. 29, 12.]_Et convertisti luctum ejus in gaudium_ multo uberius quam
+voluerat; et multo charius atque castius, quam de nepotibus carnis meæ
+requirebat.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{145}
+
+LIBER NONUS.
+
+    Uni jam Deo vivere studens, Rhetoricæ professionem, sed non ante
+    transactas vindemiales ferias quæ proxime instabant, abjicere statuit.
+    Interim rure Cassiciaco apud amicum ejus Verecundum ad percipiendam
+    Baptismi gratiam se parat; ac tandem cum Alypio, et filio suo Adeodato
+    baptizatur. Nec multo post, Africam repetens, Ostiam venit, cum amicis
+    et matre Monnica, cujus vitam et sanctos mores brevi compendio exhibet,
+    quæque ibidem defungitur, anno ætatis suæ 56, Augustini 33.
+
+[Sidenote: I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.]
+
+1. [Sidenote: Ps. 115, 16. 17.]_O Domine, ego servus tuus; ego servus tuus,
+et filius ancillæ tuæ. Disrupisti vincula mea; tibi sacrificabo hostiam*
+laudis._ Laudet te cor meum et lingua mea, et [Sidenote: Ps. 34, 10.
+3.]_omnia ossa mea dicant: Domine, quis similis tibi?_ Dicant, et responde
+mihi, et _dic animæ meæ, Salus tua ego sum._ Quis ego, et qualis ego? Quid
+non mali aut facta mea*; aut, si non facta, dicta mea; aut, si non dicta,
+voluntas mea fuit? Tu autem, Domine, bonus et misericors, et dextera tua
+respiciens profunditatem mortis meæ, et a fundo cordis mei exhauriens
+abyssum corruptionis. Et hoc erat totum nolle quod volebam, et velle quod
+volebas*. Sed ubi erat tam annoso tempore, et de quo imo altoque secreto
+evocatum est in momento liberum arbitrium meum, quo subderem cervicem
+[Sidenote: Mat. 11, 30.]_leni jugo tuo,_ et humeros _levi sarcinæ tuæ,_
+Christe Jesu, [Sidenote: Ps. 18, 15.]_adjutor meus et redemptor meus?_ Quam
+suave mihi subito factum est carere suavitatibus nugarum! et quas amittere
+metus fuerat, jam dimittere gaudium erat. Ejiciebas enim eas a me, vera tu
+et summa suavitas[211]: ejiciebas, et intrabas pro eis omni suavitate*
+dulcior, sed non carni et sanguini; omni luce clarior, sed omni secreto
+interior; omni honore sublimior, sed non sublimibus in se. Jam liber erat
+animus meus a curis mordacibus ambiendi, acquirendi, et volutandi atque
+scalpendi scabiem libidinum; et garriebam {146} tibi claritati meæ, et
+divitiis meis, et saluti meæ Domino Deo meo.
+
+[Sidenote: II. Deserere rhetorices professionem differt usque ad
+vindemiales ferias.]
+
+2. Et placuit mihi in conspectu tuo non tumultuose abripere, sed leniter
+subtrahere ministerium linguæ meæ nundinis loquacitatis*; ne ulterius pueri
+_meditantes_ non _legem tuam_, non pacem tuam, sed insanias mendaces, et
+bella forensia, mercarentur ex ore meo arma furori suo. Et opportune jam
+paucissimi dies supererant ad vindemiales ferias, et statui tolerare illos,
+ut solemniter abscederem et redemptus a te jam non redirem venalis.
+Consilium ergo nostrum erat coram te; coram hominibus autem, nisi nostris,
+non erat. Et convenerat inter nos ne passim cuiquam effunderetur; quanquam
+tu nobis [Sidenote: Ps. 83, 6. 7.]_a convalle plorationis ascendentibus_,
+et cantantibus canticum graduum, [Sidenote: Ps. 129, 3-5.]_dederas sagittas
+acutas_, et _carbones vastatores adversum linguam subdolam_[212], velut
+consulendo contradicentem, et, sicut cibum assolet, amando consumentem.
+
+3. Sagittaveras tu cor nostrum charitate tua, et gestabamus verba tua[212]
+transfixa visceribus; et exempla[212] servorum tuorum, quos de nigris
+lucidos, et de mortuis vivos feceras, congesta in sinum cogitationis nostræ
+urebant et absumebant gravem torporem, ne in ima vergeremus*; et
+accendebant nos valide, ut omnis ex _lingua subdola_ contradictionis flatus
+inflammare nos acrius posset, non exstinguere. Verumtamen quia propter
+_nomen tuum_, quod _sanctificasti_ per terras, etiam laudatores utique
+haberet votum et propositum nostrum, jactantiæ simile videbatur non
+opperiri tam proximum feriarum tempus, sed de publica professione atque
+ante oculos omnium sita ante discedere*; ut conversa in factum meum ora
+cunctorum intuentium, quam vicinum vindemialium diem prævenire voluerim,
+multa dicerent*, quod quasi appetissem magnus videri. {147} Et quo mihi
+erat istud, ut putaretur et disputaretur de animo meo, et [Sidenote: Rom.
+14, 16.]_blasphemaretur bonum nostrum?_
+
+4. Quin etiam, quod ipsa æstate litterario labori nimio pulmo meus[213]
+cedere coeperat, et difficulter trahere suspiria, doloribusque pectoris
+testari se saucium, vocemque clariorem productioremve recusare, primo
+perturbaverat me, quia magisterii illius sarcinam pene jam necessitate
+deponere cogebat, aut si curari et convalescere potuissem, certe
+intermittere*. Sed ubi plena voluntas [Sidenote: Ps. 45, 11.]_vacandi, et
+videndi quoniam tu es Dominus_, oborta mihi est atque firmata; nosti, Deus
+meus, etiam gaudere coepi, quod hæc quoque suberat non mendax excusatio,
+quæ offensionem hominum temperaret, qui propter liberos suos me liberum
+esse nunquam volebant. Plenus igitur tali gaudio tolerabam illud
+intervallum temporis, donec decurreret: nescio utrum vel viginti[214] dies
+erant, sed tamen fortiter tolerabantur; quia recesserat cupiditas quæ mecum
+solebat ferre grave negotium, et ego premendus remanseram, nisi patientia
+succederet. Peccasse me in hoc quisquam servorum tuorum fratrum meorum
+dixerit, quod jam pleno corde militia tua, passus me fuerim vel una hora
+sedere in cathedra mendacii. At ego non contendo. Sed tu, Domine
+misericordissime, nonne et hoc peccatum, cum cæteris horrendis et funereis,
+in aqua sancta ignovisti et remisisti mihi?
+
+[Sidenote: III. Verecundus concedit illi rus suum.]
+
+5. Macerabatur anxietudine Verecundus de isto nostro bono, quod propter
+vincula sua, quibus tenacissime tenebatur, deseri se nostro consortio
+videbat. Nondum christianus, conjuge fideli; ea ipsa tamen arctiore præ
+cæteris compede, ab itinere quod aggressi eramus, retardabatur: nec
+christianum esse alio {148} modo se velle dicebat, quam illo quo non
+poterat. Benigne sane obtulit, quamdiu ibi essemus, in re ejus essemus*.
+Retribues illi*, Domine, in [Sidenote: Luc. 14, 14.]_resurrectione
+justorum_, quia jam ipsam [Sidenote: Ps. 124, 3.]_sortem_ retribuisti ei.
+Quamvis enim absentibus nobis, cum Romæ jam essemus, corporali ægritudine
+correptus, et in ea christianus et fidelis factus, ex hac vita emigravit:
+ita misertus es non solum ejus, sed etiam nostri, ne cogitantes egregiam
+erga nos amici humanitatem, nec eum in grege tuo numerantes, dolore
+intolerabili cruciaremur. Gratias tibi, Deus noster, tui sumus; indicant
+hortationes et consolationes tuæ: fidelis promissor, reddis* Verecundo, pro
+rure illo ejus Cassiciaco, ubi ab æstu sæculi requievimus in te,
+amoenitatem sempiterne virentis paradisi tui, quoniam dimisisti ei peccata
+super terram, [Sidenote: Ps. 67, 16.]_in monte incaseato[215], monte tuo,
+monte uberi_.
+
+6. Angebatur ergo tunc ipse; Nebridius autem collætabatur. Quamvis enim et
+ipse nondum christianus in illam foveam perniciosissimi erroris inciderat,
+ut Veritatis Filii tui carnem phantasma[216] crederet; tamen inde emergens,
+sic sibi erat, nondum imbutus ullis Ecclesiæ tuæ sacramentis, sed
+inquisitor[217] ardentissimus veritatis. Quem non multo post conversionem
+nostram et regenerationem per Baptismum tuum, ipsum etiam fidelem
+catholicum castitate perfecta atque continentia tibi servientem in Africa
+apud suos, cum tota domus ejus per eum christiana facta esset, carne
+solvisti; et nunc ille vivit [Sidenote: Luc. 16, 22.]_in sinu Abraham_.
+Quidquid illud est quod illo significatur sinu[218], ibi Nebridius* vivit,
+dulcis amicus {149} meus, tuus autem, Domine, adoptivus ex liberto filius;
+ibi vivit. Nam quis alius tali animæ locus? Ibi vivit, unde me multa
+interrogabat homuncionem inexpertum. Jam non ponit aurem ad os meum, sed
+spirituale os ad fontem tuum; et bibit, quantum potest, sapientiam pro
+aviditate sua, sine fine felix. Nec eum sic arbitror inebriari ex ea, ut
+obliviscatur mei, cum tu, Domine, quem potat ille*, nostri sis memor. Sic
+ergo eramus, Verecundum consolantes tristem, salva amicitia, de tali
+conversione nostra*, et exhortantes ad fidem gradus sui, vitæ scilicet
+conjugalis; Nebridium autem opperientes quando sequeretur, quod de tam
+proximo poterat, et erat jam jamque facturus: cum ecce evoluti sunt dies
+illi tandem; nam longi et multi videbantur præ amore libertatis otiosæ ad
+cantandum de medullis omnibus, [Sidenote: Ps. 26, 8.]_Tibi dixit cor meum,
+Quæsivi vultum tuum; vultum tuum, Domine, requiram._
+
+[Sidenote: IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium.]
+
+7. Et venit dies* quo etiam actu solverer a professione rhetorica, unde jam
+cogitatu solutus eram. Et factum est. Eruisti linguam meam unde jam erueras
+cor meum; et benedicebam tibi gaudens profectus in villam cum meis
+omnibus[219]. Ibi quid egerim in litteris, jam quidem servientibus tibi,
+sed adhuc superbiæ scholam tanquam in pausatione anhelantibus*, testantur
+libri disputati[220] cum præsentibus, et cum ipso me solo[221] {150} coram
+te: quæ autem cum absente Nebridio[222], testantur epistolæ. Et quando mihi
+sufficiat tempus commemorandi omnia magna erga nos beneficia tua in illo
+tempore, præsertim ad alia majora properanti? Revocat enim me recordatio
+mea, et dulce mihi fit, Domine, confiteri tibi quibus internis me stimulis
+perdomueris, et quemadmodum me [Sidenote: Is. 40, 4. Luc. 3,
+45.]_complanaveris, humiliatis montibus et collibus_ cogitationum mearum,
+_et tortuosa_ mea _direxeris, et aspera lenieris_; quomodo ipsum etiam
+Alypium fratrem cordis mei subegeris nomini unigeniti tui Domini et
+Salvatoris nostri Jesu Christi, quod primo dedignabatur inseri litteris
+nostris. Magis enim eas volebat redolere gymnasiorum [Sidenote: Ps. 28,
+5.]_cedros_ quas jam _contrivit Dominus_, quam salubres herbas
+ecclesiasticas adversas serpentibus.
+
+[Sidenote: Quibus coelitus perfusos gratiis, et quam vivido pietatis sensu,
+dum Psalmos evolvit.]
+
+8. Quas tibi, Deus meus, voces dedi cum legerem Psalmos David, cantica
+fidelia, et sonos pietatis excludentes turgidum spiritum; rudis in germano
+amore tuo, catechumenus in villa cum catechumeno Alypio feriatus, matre
+adhærente nobis muliebri habitu, virili fide, anili securitate, materna
+charitate, christiana pietate! Quas tibi voces dabam in psalmis illis, et
+quomodo in te inflammabar ex eis, et accendebar eos recitare, si possem,
+toto orbe terrarum adversus typhum generis humani? Et tamen toto orbe
+cantantur, et [Sidenote: Ps. 18, 7.]_non est qui se abscondat a calore
+tuo_. Quam vehementi et acri dolore indignabar Manichæis; et miserabar eos
+rursus, quod illa sacramenta, illa medicamenta nescirent, et insani essent
+adversus antidotum quo sani esse potuissent! Vellem ut alicubi juxta essent
+tunc*, et me nesciente quod ibi essent intuerentur faciem meam, et audirent
+voces meas, quando legi quartum psalmum in illo tunc otio, quid de me
+fecerit ille psalmus. _Cum invocarem, exaudivit me Deus justitiæ meæ; in
+tribulatione dilatasti mihi. Miserere mei, Domine, et exaudi orationem
+meam._ Audirent ignorante me utrum audirent, ne me propter se illa dicere
+putarent quæ inter hæc verba dixerim. Quia et revera nec ea dicerem, nec
+sic ea dicerem, si me ab eis audiri viderique sentirem: nec, si dicerem,
+sic acciperent quomodo mecum et mihi coram te de familiari affectu animi
+mei.
+
+9. Inhorrui timendo, ibidemque inferbui sperando et {151} exsultando in tua
+misericordia, Pater. Et hæc omnia exibant per oculos meos et vocem meam,
+cum conversus ad nos spiritus tuus bonus ait nobis: [Sidenote: Ps. 4,
+3.]_Filii hominum, quousque graves corde? Utquid diligitis vanitatem, et
+quæritis mendacium?_ Dilexeram enim vanitatem, et quæsieram mendacium. Et
+tu, Domine, jam [Sidenote: Ver. 4.]_magnificaveras Sanctum tuum, suscitans
+eum a mortuis_, et [Sidenote: Eph. 1, 20.]_collocans ad dexteram tuam_,
+unde [Sidenote: Luc. 24, 49.][Sidenote: Joh. 14, 16. 17.][Sidenote: Act. 2,
+1-4.]_mitteret ex alto promissionem suam, Paracletum Spiritum veritatis_:
+et miserat eum jam, sed ego nesciebam. Miserat eum, quia jam magnificatus
+erat, resurgens a mortuis, et ascendens in coelum. Ante autem [Sidenote:
+Joh. 7, 39.]_Spiritus nondum erat datus, quia Jesus nondum erat
+clarificatus_. Et clamat propheta*: _Quousque graves corde? Utquid
+diligitis vanitatem, et quæritis mendacium? Et scitote quoniam Dominus
+magnificavit Sanctum suum._ Clamat, _quousque_; clamat, _scitote_: et ego
+tamdiu nesciens "vanitatem dilexi, et mendacium quæsivi;" et ideo audivi et
+contremui, quoniam talibus dicitur qualem me fuisse reminiscebar. In
+phantasmatibus* enim quæ pro veritate tenueram, vanitas erat et mendacium.
+Et insonui multa graviter ac fortiter in dolore recordationis meæ. Quæ
+utinam audissent qui adhuc usque "diligunt vanitatem et quærunt mendacium."
+Forte conturbarentur, et evomuissent illud; et exaudires eos cum clamarent
+ad te: quoniam vera morte carnis [Sidenote: Rom. 8, 34.]_mortuus est pro
+nobis, qui_ te _interpellat pro nobis_.
+
+10. Legebam: _Irascimini, et nolite peccare._ Et quomodo movebar, Deus
+meus, qui jam didiceram irasci mihi de præteritis, ut de cætero non
+peccarem? Et merito irasci, quia non alia natura gentis tenebrarum de me
+peccabat[223], sicut dicunt qui sibi non irascuntur, et [Sidenote: Rom. 2,
+5.]_thesaurizant sibi iram in die iræ et revelationis justi judicii tui_.
+Nec jam bona mea foris erant, nec oculis carneis in isto sole[224]
+quærebantur. Volentes enim gaudere forinsecus, facile evanescunt; et
+effunduntur in ea quæ videntur et temporalia[225] sunt, et imagines eorum
+{152} famelica[226] cogitatione lambunt. Et o si fatigentur inedia[227], et
+dicant: _Quis ostendet nobis bona?_ Et dicamus, et audiant: _Signatum est
+in nobis lumen vultus tui, Domine._ Non enim [Sidenote: Joh. 1, 9.]_lumen_
+nos sumus _quod illuminat omnem hominem_; sed illuminamur a te, ut qui
+[Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando tenebræ_, simus _lux in te_. O si
+viderent internum æternum*, quod ego quia gustaveram, frendebam, quoniam
+non eis poteram ostendere, si afferrent ad me cor in oculis suis foris a
+te, et dicerent: _Quis ostendet nobis bona?_ Ibi enim, ubi* mihi iratus
+eram intus in cubili, ut compunctus eram, ubi sacrificaveram mactans
+vetustatem meam, et inchoata meditatione renovationis meæ sperans in te,
+ibi mihi dulcescere coeperas, et [Sidenote: Ps. 4, 7.]_dederas lætitiam in
+corde meo_. Et exclamabam legens hæc foris, et agnoscens intus; nec volebam
+multiplicari[228] terrenis bonis, devorans tempora et devoratus
+temporibus*, cum haberem in æterna simplicitate[228] aliud [Sidenote: Ver.
+8.]_frumentum, et vinum, et oleum_.
+
+11. Et clamabam in consequenti versu clamore alto cordis mei: _O in pace! o
+in idipsum!_ o quid dixit; _Obdormiam et somnum capiam!_ Quoniam[229] quis
+resistet nobis cum fiet sermo qui scriptus est, [Sidenote: 1 Cor. 15,
+54.]_Absorpta est mors in victoriam?_ Et tu es _Idipsum_ valde _qui non
+mutaris_; et in te requies obliviscens {153} laborum omnium, quoniam nullus
+alius tecum, nec ad alia multa adipiscenda, quæ non sunt quod tu, sed _tu,
+Domine, singulariter in spe constituisti me_. Legebam, et ardebam; nec
+inveniebam quid facerem surdis mortuis, ex quibus fueram, pestis*, latrator
+amarus et cæcus adversus Litteras de melle coeli melleas, et de lumine tuo
+luminosas: et super inimicis* Scripturæ hujus tabescebam.
+
+[Sidenote: Acerrimo dolore dentium subito liberatur.]
+
+12. Quando recordabor* omnia dierum illorum feriatorum? Sed nec oblitus sum
+nec silebo flagelli tui asperitatem, et misericordiæ tuæ mirabilem
+celeritatem. Dolore dentium tunc excruciabas me; et cum in tantum
+ingravesceret ut non valerem loqui[230], ascendit in cor meum admonere
+omnes meos qui aderant, ut deprecarentur te pro me, Deum salutis omnimodæ.
+Et scripsi hoc in cera, et dedi ut eis legeretur. Mox ut genua supplici
+affectu fiximus, fugit dolor ille. Sed quis dolor? aut quomodo fugit?
+Expavi, fateor, Domine meus, Deus meus; nihil enim tale ab ineunte ætate
+expertus fueram. Et insinuati sunt mihi in profundo nutus tui; et gaudens
+in fide laudavi nomen tuum. Et ea fides me securum esse non sinebat de
+præteritis peccatis meis, quæ mihi per Baptismum tuum remissa nondum erant.
+
+[Sidenote: V. Ambrosium consulit quid legendum.]
+
+13. Renuntiavi, peractis vindemialibus, ut scholasticis suis Mediolanenses
+venditorem verborum alium providerent; quod et tibi ego servire delegissem,
+et illi professioni, præ difficultate spirandi ac dolore pectoris, non
+sufficerem. Et insinuavi per litteras antistiti tuo viro sancto Ambrosio
+pristinos errores meos, et præsens votum meum, ut moneret quid mihi
+potissimum de Libris tuis legendum esset, quo percipiendæ tantæ gratiæ
+paratior aptiorque fierem. At ille jussit Isaiam prophetam; credo, quod præ
+cæteris Evangelii[231] vocationisque Gentium sit prænuntiator apertior.
+Verumtamen ego primam hujus lectionem non intelligens, totumque talem
+arbitrans, distuli repetendum exercitatior in dominico eloquio.
+
+{154}
+
+[Sidenote: VI. Mediolani baptizatur cum Alypin et Adeodato.]
+
+14. Inde ubi tempus advenit quo me nomen dare[232] oporteret relicto rure,
+Mediolanum remeavimus. Placuit et Alypio renasci in te mecum, jam induto
+humilitate Sacramentis tuis congrua, et fortissimo domitori corporis, usque
+ad Italicum solum glaciale nudo pede obterendum insolito ausu. Adjunximus
+etiam nobis puerum Adeodatum ex me natum carnaliter de peccato meo. Tu bene
+feceras eum. Annorum erat ferme quindecim[233], et ingenio præveniebat
+multos graves et doctos viros. Munera tua tibi confiteor, Domine Deus meus,
+creator omnium, et multum potens formare* nostra deformia: nam ego in illo
+puero præter delictum non habebam. Quod enim enutriebatur a nobis in
+disciplina tua, tu inspiraveras nobis, nullus alius: munera tua tibi
+confiteor. Est liber noster qui inscribitur, de Magistro[234]: ipse ibi
+mecum loquitur. Tu scis illius esse sensa omnia quæ inseruntur ibi ex
+persona collocutoris mei, cum esset in annis sexdecim. Multa ejus alia
+mirabiliora expertus sum. Horrori mihi erat illud ingenium; et quis præter
+te talium miraculorum opifex? Cito de terra abstulisti vitam ejus; et
+securior eum recordor, non timens quidquam pueritiæ, nec adolescentiæ; nec
+omnino homini illi. Sociavimus eum coævum nobis in gratia tua, educandum in
+disciplina tua; et baptizati sumus[235] et fugit a {155} nobis sollicitudo
+vitæ præteritæ. Nec satiabar illis diebus dulcedine mirabili, considerare
+altitudinem consilii tui super salutem generis humani. Quantum flevi in
+hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesiæ tuæ vocibus commotus
+acriter! Voces illæ influebant auribus meis, et eliquabatur veritas in cor
+meum; et exæstuabat inde affectus pietatis*, et currebant lacrymæ, et bene
+mihi erat cum eis.
+
+[Sidenote: VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani.]
+
+15. Non longe coeperat Mediolanensis Ecclesia genus hoc consolationis et
+exhortationis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et
+cordibus. Nimirum annus erat, aut non multo amplius, cum Justina
+Valentiniani regis pueri mater hominem tuum Ambrosium persequeretur[236]
+hæresis suæ causa, qua* fuerat seducta ab Arianis. Excubabat pia plebs in
+ecclesia mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mea mater, ancilla
+tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos
+adhuc frigidi a calore Spiritus tui, excitabamur tamen civitate attonita
+atque turbata. Tunc hymni et psalmi ut canerentur secundum morem
+orientalium partium, ne populus moeroris tædio contabesceret, institutum
+est; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregibus
+tuis et per cætera orbis imitantibus*.
+
+[Sidenote: Inventio corporum SS. Protasii et Gervasii.]
+
+16. Tunc memorato antistiti tuo per visum aperuisti quo loco laterent
+martyrum corpora Protasii et Gervasii, quæ per tot annos incorrupta in
+thesauro secreti tui recondideras, unde opportune promeres ad coercendam
+rabiem femineam, sed regiam.[237] Cum enim propalata et effossa digno cum
+{156} honore transferrentur ad Ambrosianam basilicam, non solum quos
+immundi vexabant spiritus, confessis eisdem dæmonibus, sanabantur[238],
+verum etiam quidam plures annos cæcus[239], civis civitatique notissimus,
+cum populi tumultuante lætitia* causam quæsisset atque audisset, exsilivit,
+eoque se ut duceret, suum ducem rogavit. Quo perductus, impetravit admitti,
+ut sudario tangeret feretrum [Sidenote: Ps. 115, 15.]_pretiosæ in conspectu
+tuo mortis sanctorum tuorum_. Quod ubi fecit, atque admovit oculis,
+confestim aperti sunt. Inde fama discurrens, inde laudes tuæ ferventes,
+lucentes*, inde illius inimicæ animus etsi ad credendi sanitatem non
+applicatus*, a persequendi tamen furore compressus est. Gratias tibi, Deus
+meus. Unde et quo duxisti recordationem meam, ut hæc etiam confiterer tibi,
+quæ magna oblitus præterieram? Et tamen tunc cum ita fragraret [Sidenote:
+Cant 1, 3.]_odor unguentorum tuorum_, non _currebamus post te_. Ideo plus
+flebam inter cantica hymnorum tuorum, olim suspirans tibi, et tandem
+respirans*, quantum patet aura in domo fenea.
+
+[Sidenote: VIII. Evodii conversio. Ps. 67, 7.]
+
+17. Qui _habitare facis unanimes in domo_, consociasti nobis et Evodium
+juvenem ex nostro municipio. Qui cum agens in rebus[240] militaret; prior
+nobis ad te conversus est et {157} baptizatus, et relicta militia sæculari,
+accinctus in tua. [Sidenote: Matris obitus, ejusque a teneris
+educatio.]Simul eramus[241], simul habitaturi* placito sancto. Quærebamus
+quisnam locus nos utilius haberet servientes tibi: pariter remeabamus in
+Africam. Et cum apud Ostia Tiberina essemus, mater defuncta est. Multa
+prætereo, quia multum festino. Accipe confessiones meas et gratiarum
+actiones, Deus meus, de rebus innumerabilibus etiam in silentio. Sed non
+præteribo quidquid mihi anima parturit de illa famula tua, quæ me
+parturivit; et carne, ut in hanc temporalem; et corde, ut in æternam lucem
+nascerer*[242]. Non ejus, sed tua dicam dona in ea; neque enim seipsam
+fecerat, aut educaverat seipsam. Tu creasti eam, nec pater nec mater
+sciebat qualis ex eis fieret. Et erudivit eam in timore tuo virga Christi
+tui, regimen unici Filii tui in domo fideli, bono membro Ecclesiæ tuæ. Nec
+tantam erga suam disciplinam diligentiam matris prædicabat, quantam famulæ
+cujusdam decrepitæ, quæ patrem ejus infantem portaverat, sicut dorso
+grandiuscularum puellarum parvuli portari solent. Cujus rei gratia, et
+propter senectam ac mores optimos, in domo christiana satis a dominis
+honorabatur. Unde etiam curam filiarum dominicarum commissam* diligenter
+gerebat, et erat in eis coercendis, cum opus esset, sancta severitate
+vehemens, atque in docendis sobria prudentia. Nam eas, præter illas horas
+quibus ad mensam parentum moderatissime alebantur, etiamsi exardescerent
+siti, nec aquam bibere sinebat, præcavens consuetudinem malam, et addens
+verbum sanum: "Modo aquam bibitis, quia in potestate vinum non habetis: cum
+autem ad maritos veneritis, factæ dominæ apothecarum et cellariorum, aqua
+sordebit; sed mos potandi permanebit*." Hac ratione præcipiendi et
+auctoritate imperandi, frenabat {158} aviditatem tenerioris ætatis; et
+ipsam puellarum sitim formabat ad honestum modum, ut jam nec liberet quod
+non deceret.
+
+18. Et surrepserat tamen, sicut mihi filio famula tua narrabat, surrepserat
+ei vinolentia. Nam cum de more, tanquam puella sobria, juberetur a
+parentibus de cuppa vinum depromere, submisso poculo qua desuper patet,
+priusquam in lagunculam funderet merum, primoribus labris sorbebat exiguum,
+quia non poterat amplius, sensu recusante. Non enim ulla temulenta*
+cupidine faciebat hoc, sed quibusdam superfluentibus ætatis excessibus, qui
+ludicris motibus ebulliunt, et in puerilibus animis majorum pondere premi
+solent. Itaque ad illud modicum quotidiana modica addendo, quoniam qui
+[Sidenote: Eccli. 19, 1.]_modica spernit, paulatim decidit_, in eam
+consuetudinem lapsa erat, ut prope jam plenos mero caliculos inhianter
+hauriret. Ubi tunc sagax anus, et vehemens illa prohibitio? Numquid valebat
+aliquid adversus latentem morbum, nisi tua medicina, Domine, vigilaret
+super nos? Absente patre et matre et nutritoribus, tu præsens, qui creasti,
+qui vocas, qui etiam per præpositos* homines boni aliquid agis ad animarum
+salutem, quid tunc egisti, Deus meus? Unde curasti? unde sanasti? Nonne
+protulisti durum et acutum ex altera anima convicium, tanquam medicinale
+ferrum ex occultis provisionibus tuis, et uno ictu putredinem illam
+præcidisti? Ancilla enim cum qua solebat accedere ad cuppam, litigans cum
+domina minore, ut fit, sola cum sola, objecit hoc crimen, amarissima
+insultatione vocans meribibulam. Quo illa stimulo percussa respexit
+foeditatem suam, confestimque damnavit atque exuit. Sicut amici adulantes
+pervertunt, sic inimici litigantes plerumque corrigunt. Nec tu quod per eos
+agis, sed quod ipsi voluerunt, retribuis eis. Illa enim irata exagitare
+appetivit minorem dominam, non sanare: et ideo clanculo, aut quia ita eas
+invenerat locus et tempus litis, aut ne forte et ipsa periclitaretur quod
+tam sero prodidisset. At tu, Domine, rector coelitum*, et terrenorum, ad
+usus tuos contorquens profunda torrentis, fluxum sæculorum ordinate*
+turbulentum, etiam de alterius animæ insania[243] sanasti alteram; ne
+quisquam cum hoc adverterit, {159} potentiæ suæ tribuat, si verbo ejus
+alius corrigatur, quem vult corrigi.
+
+[Sidenote: IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur.]
+
+19. Educata itaque pudice ac sobrie, potiusque a te subdita parentibus,
+quam a parentibus tibi, ubi plenis annis nubilis facta est, tradita viro
+servivit veluti domino; et sategit eum lucrari tibi, loquens te illi
+moribus suis, quibus eam pulchram faciebas, et reverenter amabilem atque
+mirabilem viro. Ita autem toleravit cubilis injurias, ut nullam de hac re
+cum marito haberet unquam simultatem. Exspectabat enim misericordiam tuam
+super eum, ut in te credens castificaretur. Erat vero ille præterea, sicut
+benevolentia præcipuus, ita ira fervidus. Sed noverat hæc non resistere
+irato viro, non tantum facto, sed ne verbo quidem. Jam vero refractum et
+quietum cum opportunum videret, rationem facti sui reddebat, si forte ille
+inconsideratius commotus fuerat. Denique, cum matronæ multæ quarum viri
+mansuetiores erant, plagarum vestigia etiam dehonestata facie gererent,
+inter amica colloquia illæ arguebant maritorum vitam, hæc earum linguam,
+veluti per jocum graviter admonens, ex quo illas tabulas quæ matrimoniales
+vocantur, recitari audissent, tanquam instrumenta quibus ancillæ factæ
+essent, deputare debuisse; proinde memores conditionis superbire adversus
+dominos non oportere. Cumque mirarentur illæ, scientes quam ferocem
+conjugem sustineret, nunquam fuisse auditum, aut aliquo indicio claruisse,
+quod Patricius ceciderit uxorem, aut quod a se invicem vel unum diem
+domestica lite dissenserint, et causam familiariter quærerent; docebat illa
+institutum suum, quod supra memoravi. Quæ observabant, expertæ
+gratulabantur; quæ non observabant, subjectæ vexabantur.
+
+20. Socrum etiam suam primo susurris malarum ancillarum adversum se
+irritatam sic evicit obsequiis, perseverans tolerantia et mansuetudine, ut
+illa ultro filio suo medias linguas famularum proderet, quibus inter se et
+nurum pax domestica turbabatur, expeteretque vindictam. Itaque posteaquam
+ille, et matri obtemperans, et curans familiæ disciplinam, et concordiæ
+suorum consulens, proditas ad prodentis arbitrium verberibus coercuit,
+promisit illa talia de se præmia sperare debere, quæcumque de sua nuru
+sibi, quo placeret, mali aliquid loqueretur: nullaque jam audente,
+memorabili inter se benevolentiæ suavitate vixerunt. {160}
+
+21. Hoc quoque illi bono mancipio tuo, in cujus utero me creasti, Deus
+meus, misericordia mea, munus grande donaveras, quod inter dissidentes
+atque discordes quaslibet animas, ubi poterat, tam se præbebat pacificam,
+ut cum ab utraque multa de invicem audiret amarissima, qualia solet
+eructare turgens atque indigesta discordia quando præsenti amicæ de absente
+inimica per acida colloquia cruditas* exhalatur odiorum; nihil tamen alteri
+de altera proderet, nisi quod ad eas reconciliandas valeret. Parvum hoc
+bonum mihi videretur, nisi turbas innumerabiles tristis experirer, nescio
+qua horrenda pestilentia peccatorum latissime pervagante, non solum
+iratorum inimicorum iratis inimicis dicta prodere, sed etiam quæ non dicta
+sunt addere; cum contra homini* humano parum esse debeat inimicitias
+hominum nec excitare nec augere male loquendo, nisi eas etiam exstinguere
+bene loquendo studuerit; qualis illa erat, docente te magistro intimo in
+schola pectoris.
+
+22. Denique etiam virum suum jam in extrema vita ejus temporali lucrata est
+tibi, nec in eo jam fideli planxit quod in nondum fideli toleraverat. Erat
+etiam serva servorum tuorum. Quisquis eorum noverat eam, multum in ea
+laudabat et honorabat et diligebat te; quia sentiebat præsentiam tuam in
+corde ejus, sanctæ conversationis fructibus testibus[244]. Fuerat enim
+[Sidenote: 1 Tim. 5, 9, 4. 10.]_unius viri uxor, mutuam vicem parentibus
+reddiderat, domum suam pie tractaverat, in operibus bonis testimonium
+habebat_. [Sidenote: Gal. 4, 19.]_Nutrierat_ filios, toties _eos
+parturiens_, quoties abs te deviare cernebat. Postremo nobis, Domine,
+omnibus, quia ex munere tuo sinis loqui servis tuis, qui ante dormitionem
+ejus in te jam consociati vivebamus percepta gratia Baptismi tui, ita curam
+gessit quasi omnes genuisset, ita servivit quasi ab omnibus genita fuisset.
+
+[Sidenote: X. Colloquium cum matre de regno coelorum.]
+
+23. Impendente autem die quo ex hac vita erat exitura, quem diem tu
+noveras, ignorantibus nobis; provenerat, ut credo, procurante te occultis
+tuis modis, ut ego et ipsa soli {161} staremus incumbentes ad quamdam
+fenestram, unde hortus intra domum quæ nos habebat prospectabatur, illic
+apud Ostia Tiberina, ubi remoti a turbis post longi itineris laborem
+instaurabamus nos navigationi: colloquebamur ergo soli valde dulciter; et
+[Sidenote: Phil. 3, 13.]_præterita obliviscentes, in ea quæ ante sunt
+extenti_, quærebamus inter nos apud præsentem Veritatem, quod tu es, qualis
+futura esset vita æterna sanctorum, [Sidenote: 1 Cor. 2, 9.]_quam nec
+oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit_. Sed
+inhiabamus ore cordis in superna fluenta fontis tui, [Sidenote: Ps. 35,
+10.]_fontis vitæ qui est apud te_; ut inde pro captu nostro aspersi, quoquo
+modo rem tantam cogitaremus.
+
+24. Cumque ad eum finem sermo perduceretur, ut carnalium sensuum delectatio
+quantalibet, in quantalibet luce corporea, præ illius vitæ jucunditate, non
+comparatione, sed ne commemoratione quidem digna videretur; erigentes nos
+ardentiore affectu _in idipsum_[245], perambulavimus gradatim cuncta
+corporalia, et ipsum coelum, unde sol et luna et stellæ lucent super
+terram. Et adhuc ascendebamus interius cogitando, et loquendo*, et mirando
+opera tua; et venimus in mentes nostras, et transcendimus[246] eas, ut
+attingeremus regionem ubertatis indeficientis, ubi [Sidenote: Ps. 79,
+2.]_pascis Israel_ in æternum veritatis pabulo, et ubi vita sapientia est,
+per quam fiunt omnia ista, et quæ fuerunt, et quæ futura sunt; et ipsa non
+fit, sed sic est ut fuit, et sic erit semper; quin potius fuisse, et
+futurum esse non est in ea, sed esse solum, quoniam æterna est: nam fuisse
+et futurum esse, non est æternum. Et dum loquimur et inhiamus illi,
+attigimus eam modice toto ictu cordis; et suspiravimus* et relinquimus ibi
+religatas [Sidenote: Rom. 8, 23.]_primitias spiritus_[247], et remeavimus
+ad strepitum oris nostri, ubi verbum et incipitur et finitur. Et quid
+simile Verbo tuo Domino nostro, [Sidenote: Sap. 7, 27.]_in se permanenti_
+sine vetustate, atque _innovanti omnia_?
+
+25. Dicebamus ergo: Si cui sileat tumultus carnis, sileant phantasiæ terræ
+et aquarum et aeris, sileant et poli, et ipsa sibi anima sileat, et
+transeat se non se cogitando, sileant {162} somnia et imaginariæ
+revelationes, omnis lingua et omne signum, et quidquid transeundo fit, si
+cui sileat omnino; quoniam si quis audiat*, dicunt hæc omnia, [Sidenote:
+Ps. 99, 3.]_Non ipsa nos fecimus_, sed _fecit nos_ qui _manet in æternum_:
+his dictis si jam taceant quoniam erexerunt aurem in eum qui fecit ea, et
+loquatur ipse solus, non per ea, sed per seipsum, ut audiamus verbum ejus,
+non per linguam carnis, neque per vocem angeli, [Sidenote: Ps. 76, 18.]nec
+per sonitum nubis, nec [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_per ænigma_
+similitudinis; sed ipsum quem in his amamus, ipsum sine his audiamus, sicut
+nunc extendimus nos, et rapida cogitatione attingimus* æternam Sapientiam
+super omnia manentem; si continuetur hoc, et subtrahantur aliæ visiones
+longe imparis generis, et hæc una rapiat et absorbeat et recondat in
+interiora gaudia spectatorem suum, ut talis sit sempiterna vita, quale fuit
+hoc momentum intelligentiæ, cui suspiravimus; nonne hoc est, [Sidenote:
+Mat. 25, 21.]_Intra in gaudium Domini tui?_ Et istud quando? An cum
+[Sidenote: 1 Cor. 15, 51]_omnes resurgemus, sed non omnes immutabimur_?
+
+26. Dicebam talia*, et si non isto modo et his verbis, tamen, Domine, tu
+scis quod illo die, cum talia loqueremur, et mundus iste nobis inter verba
+vilesceret cum omnibus delectationibus suis, tunc ait illa: "Fili, quantum
+ad me attinet, nulla jam re delector in hac vita. Quid hic faciam adhuc, et
+cur hic sim nescio, jam consumpta spe hujus sæculi. Unum erat propter quod
+in hac vita aliquantum immorari cupiebam, ut te christianum catholicum
+viderem, priusquam morerer. Cumulatius hoc mihi Deus meus præstitit, ut te
+etiam, contempta felicitate terrena, servum ejus videam: quid hic facio?"
+
+[Sidenote: XI. De ecstasi et morte matris.]
+
+27. Ad hæc ei quid responderim, non satis recolo. Cum interea vix intra
+quinque dies, aut non multo amplius decubuit febribus. Et cum ægrotaret,
+quodam die defectum animæ passa est, et paululum subtracta a præsentibus.
+Nos concurrimus, sed cito reddita est sensui, et aspexit astantes, me et
+fratrem[248] meum, et ait nobis quasi quærenti similis: "Ubi eram?" Deinde
+nos intuens moerore attonitos: "Ponitis* hic, inquit, matrem vestram." Ego
+silebam, et fletum frenabam. Frater autem meus quiddam locutus est, quo eam
+non peregre, sed in patria defungi tanquam felicius optaret. Quo audito,
+illa vultu anxio reverberans eum oculis quod {163} talia saperet, atque
+inde me intuens: "Vide, ait, quid dicit." Et mox ambobus: "Ponite, inquit,
+hoc corpus ubicumque; nihil vos ejus cura conturbet: tantum illud vos rogo,
+ut ad Domini altare memineritis mei ubi ubi fueritis." Cumque hanc
+sententiam verbis quibus poterat explicasset, conticuit; et ingravescente
+morbo exercebatur.
+
+28. Ego vero cogitans dona tua, Deus invisibilis, quæ immittis in corda
+fidelium tuorum, et proveniunt inde fruges admirabiles; gaudebam et gratias
+tibi agebam, recolens quod noveram, quanta cura semper æstuasset de
+sepulcro quod sibi providerat et præparaverat juxta corpus viri sui. Quia
+enim valde concorditer vixerant, id etiam volebat, ut est animus humanus
+minus capax divinorum, adjungi ad illam felicitatem, et commemorari ab
+hominibus, concessum sibi esse post transmarinam peregrinationem, ut
+conjuncta terra amborum conjugum terra tegeretur. Quando autem ista
+inanitas plenitudine bonitatis tuæ coeperat in ejus corde non esse,
+nesciebam, et lætabar admirans quod sic mihi aperuisset*; quanquam et in
+illo sermone nostro ad fenestram cum dixit, "Jam quid hic facio?" non
+apparuit desiderare in patria mori. Audivi etiam postea, quod jam cum
+Ostiis essemus, cum quibusdam amicis meis materna fiducia colloquebatur
+quodam die de contemptu vitæ hujus et bono mortis, ubi ipse non aderam;
+illisque stupentibus virtutem feminæ, quam tu dederas ei, quærentibusque
+utrum non formidaret tam longe a sua civitate corpus relinquere: "Nihil,
+inquit, longe est Deo; neque timendum est ne ille non agnoscat in fine
+sæculi, unde me resuscitet." Ergo die nono ægritudinis suæ, quinquagesimo
+et sexto anno ætatis suæ, tricesimo et tertio ætatis meæ[249], anima illa
+religiosa et pia corpore soluta est.
+
+[Sidenote: XII. Quomodo luxerit mortem matris.]
+
+29. Premebam oculos ejus, et confluebat in præcordia mea moestitudo ingens,
+et transfluebat in lacrymas: ibidemque oculi mei violento animi imperio
+resorbebant fontem suum usque ad siccitatem, et in tali luctamine valde
+male mihi erat. Tum vero ubi efflavit extremum*, puer Adeodatus exclamavit
+in planctum, atque ab omnibus nobis coercitus tacuit. Hoc modo etiam meum
+quiddam puerile quod labebatur in fletus {164} juvenili voce cordis,
+coercebatur et tacebat. Neque enim decere arbitrabamur funus illud
+questibus lacrymosis gemitibusque celebrare*; quia his plerumque solet
+deplorari quædam miseria morientium, aut quasi omnimoda exstinctio. At illa
+nec misere moriebatur, nec omnino moriebatur. Hoc et documentis morum ejus,
+et fide non ficta, rationibusque certis tenebamus.
+
+30. Quid erat ergo quod intus mihi graviter dolebat, nisi ex consuetudine
+simul vivendi dulcissima et charissima repente disrupta vulnus recens?
+Gratulabar quidem testimonio ejus, quod in ea ipsa ultima ægritudine,
+obsequiis meis interblandiens, appellabat me pium, et commemorabat grandi
+dilectionis affectu nunquam se audisse ex ore meo jaculatum in se durum aut
+contumeliosum sonum*. Sed tamen quid tale, Deus meus, qui fecisti nos, quid
+comparabile habebat honor a me delatus illi, et servitus ab illa mihi?
+Quoniam itaque deserebar tam magno ejus solatio, sauciabatur anima*, et
+quasi dilaniabatur vita, quæ una facta erat ex mea et illius.
+
+31. Cohibito ergo a fletu illo puero, Psalterium arripuit Evodius, et
+cantare coepit psalmum[250]; cui respondebamus omnis domus: [Sidenote: Ps.
+100, 1.]_Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine._ Audito autem quid
+ageretur, convenerunt multi fratres ac religiosæ feminæ; et de more illis,
+quorum officium erat, funus curantibus, ego in parte ubi decenter poteram,
+cum eis qui me non deserendum esse censebant, quod erat tempori congruum
+disputabam; eoque fomento veritatis mitigabam cruciatum tibi notum, illis
+ignorantibus et intente audientibus, et sine sensu doloris me esse
+arbitrantibus. At ego in auribus tuis, ubi eorum nullus audiebat,
+increpabam mollitiem affectus mei, et constringebam fluxum moeroris:
+cedebatque mihi paululum; rursusque impetu suo ferebatur, non usque ad
+eruptionem lacrymarum, nec usque ad vultus mutationem, sed ego sciebam quid
+corde premerem. Et quia mihi vehementer displicebat tantum in me posse hæc
+humana, quæ ordine debito et sorte conditionis nostræ accidere necesse est,
+alio dolore dolebam dolorem meum, et duplici tristitia macerabar.
+
+{165}
+
+32. Cum ecce corpus elatum est*, imus[251], redimus sine lacrymis. Nam
+neque in eis precibus[252] quas tibi fudimus, cum offerretur pro ea
+sacrificium pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, priusquam
+deponeretur, sicut illic fieri solet, nec in eis ego precibus flevi: sed
+toto die graviter in occulto moestus eram, et mente turbata rogabam te, ut
+poteram, quo sanares dolorem meum, nec faciebas; credo, commendans memoriæ
+meæ, vel hoc uno documento, omnis consuetudinis vinculum, etiam adversus
+mentem quæ jam non fallaci verbo pascitur*. Visum etiam mihi est ut irem
+lavatum; quod audieram inde balneis nomen inditum, quia Græci [Greek:
+balaneion] dixerint, quod anxietatem pellat ex animo. Ecce et hoc confiteor
+misericordiæ tuæ, [Sidenote: Ps. 67, 6.]_Pater orphanorum_, quoniam lavi,
+et talis eram qualis priusquam lavissem. Neque enim exsudavit de corde meo
+moeroris amaritudo. Deinde dormivi et evigilavi, et non parva ex parte
+mitigatum inveni dolorem meum; atque ut eram in lecto meo solus, recordatus
+sum veridicos versus Ambrosii tui: tu es enim
+
+    Deus creator omnium,
+  Polique rector, vestiens
+  Diem decoro lumine,
+  Noctem sopore* gratiæ:
+    Artus solutos ut quies
+  Reddat laboris usui,
+  Mentesque fessas allevet,
+  Luctusque solvat anxios.
+
+33. Atque inde paulatim reducebam in pristinum sensum ancillam tuam,
+conversationemque ejus piam in te, et sancte* in nos blandam atque
+morigeram, qua subito destitutus sum; et libuit flere in conspectu tuo de
+illa et pro illa, de me et pro me. Et dimisi lacrymas quas continebam, ut
+effluerent quantum vellent, substernens eas cordi meo; et requievi in eis*,
+quoniam ibi erant aures tuæ, non cujusquam hominis superbe interpretantis
+ploratum meum. Et nunc, Domine, confiteor tibi in litteris. Legat qui
+volet, et interpretetur ut volet; et si peccatum invenerit, flevisse me
+matrem exigua parte horæ, {166} matrem oculis meis interim mortuam, quæ me
+multos annos fleverat ut oculis tuis viverem, non irrideat; sed potius, si
+est grandi charitate, pro peccatis meis fleat ipse ad te Patrem omnium
+fratrum Christi tui.
+
+[Sidenote: XIII. Orat pro matre defuncta.]
+
+34. Ego autem, jam sanato corde ab illo vulnere in quo poterat redargui
+carnalis affectus, fundo tibi, Deus noster, pro illa famula tua longe aliud
+lacrymarum genus, quod manat de concusso spiritu consideratione periculorum
+omnis animæ [Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_quæ in Adam moritur_. Quanquam illa
+_in Christo vivificata_, etiam nondum a carne resoluta, sic vixerit ut
+laudetur nomen tuum in fide moribusque ejus; non tamen audeo dicere, ex quo
+eam per Baptismum regenerasti, [Sidenote: Mat. 12, 3.]nullum verbum exisse
+ex ore ejus contra præceptum tuum. Et dictum est a Veritate Filio tuo:
+[Sidenote: Ib. 5, 23.]_Si quis dixerit fratri suo, Fatue, reus erit gehennæ
+ignis._ Et væ etiam laudabili vitæ hominum, si, remota misericordia,
+discutias eam. Quia vero non exquiris delicta vehementer, fiducialiter
+speramus aliquem apud te locum*. Quisquis autem tibi enumerat vera merita
+sua, quid tibi enumerat nisi munera tua[253]? O si cognoscant se homines
+homines; et [Sidenote: 2 Cor. 10, 17.]_qui gloriatur, in Domino
+glorietur_*!
+
+35. Ego itaque, laus mea et vita mea, Deus cordis mei, sepositis paulisper
+bonis ejus actibus, pro quibus tibi gaudens gratias ago, nunc pro peccatis
+matris meæ deprecor te; exaudi me per Medicinam vulnerum nostrorum quæ
+pependit in ligno, et sedens ad dexteram tuam [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_interpellat te pro nobis_. Scio misericorditer operatam, et [Sidenote:
+Mat. 18, 36; 6, 12.]_ex corde dimisisse debita debitoribus suis_; _dimitte_
+illi et tu _debita sua_, si qua etiam contraxit per tot annos post aquam
+salutis. Dimitte, Domine, dimitte obsecro, [Sidenote: Ps. 142, 2.]_ne
+intres cum ea in judicium_. [Sidenote: Jac. 2, 13.]_Superexaltet
+misericordia judicio_, quoniam eloquia tua vera sunt, et promisisti
+[Sidenote: Mat. 5, 7.]_misericordiam misericordibus_: quod ut essent, tu
+dedisti eis, qui [Sidenote: Ex. 33, 19; Ro. 9, 15.]_misereberis cui
+misertus eris, et misericordiam præstabis cui misericors fueris_.
+
+36. Et credo quod* jam feceris quod te rogo, sed [Sidenote: Ps. 118,
+108.]_voluntaria oris mei approba, Domine_. Namque illa imminente die
+resolutionis suæ non cogitavit suum corpus sumptuose contegi, aut condiri
+aromatibus, aut monumentum electum concupivit aut curavit sepulcrum
+patrium; non ista mandavit {167} nobis: sed tantummodo memoriam sui ad
+altare tuum fieri desideravit, cui nullius diei prætermissione servierat;
+unde sciret dispensari victimam sanctam, qua [Sidenote: Col. 2,
+14.]_deletum est chirographum quod erat contrarium nobis_, qua _triumphatus
+est hostis_ computans delicta nostra, et quærens quid objiciat, et
+[Sidenote: Joh. 14, 30.]_nihil inveniens in illo_[254] in quo vincimus.
+Quis ei refundet innocentem sanguinem? Quis ei restituet pretium quo nos
+emit ut nos auferat ei*? Ad cujus pretii nostri sacramentum ligavit ancilla
+tua animam suam vinculo fidei. Nemo a protectione tua disrumpat eam. Non se
+interponat nec vi nec insidiis [Sidenote: Ps. 90, 13.]_leo et draco_: neque
+enim respondebit illa nihil se debere, ne convincatur et obtineatur ab
+accusatore callido; sed respondebit dimissa debita sua ab eo, cui nemo
+reddet quod pro nobis non debens reddidit.
+
+37. Sit ergo in pace cum viro, ante quem nulli et post quem nulli nupta
+est; cui servivit [Sidenote: Luc. 8, 15.]_fructum_ tibi _afferens cum
+tolerantia_, ut eum quoque lucraretur tibi. Et inspira, Domine Deus meus*,
+inspira servis tuis fratribus meis, filiis tuis dominis meis, quibus et
+corde et voce et litteris servio, ut quotquot hæc legerint, meminerint ad
+altare tuum Monnicæ famulæ tuæ[255], cum Patricio quondam ejus conjuge, per
+quorum carnem introduxisti me in hanc vitam, quemadmodum, nescio.
+Meminerint cum affectu pio parentum meorum in hac luce transitoria, et
+fratrum meorum sub te patre in matre Catholica, et civium meorum in æterna
+Jerusalem, cui suspirat peregrinatio populi tui ab exitu usque ad reditum;
+ut quod a me illa poposcit extremum, uberius ei præstetur in multorum
+orationibus, per confessiones*, quam per orationes meas.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{168}
+
+LIBER DECIMUS.
+
+    Quemadmodum prioribus Libris aperuit, qualis ante perceptam baptismi
+    gratiam fuerit, in hoc scrutatur, qualis esset quo tempore hæc
+    scribebat. Ac primum se Deum amare profitetur. Tum quæ ad ipsum
+    cognoscendum ineunda sit via disquirens, omnes animæ suæ facultates
+    lustrat; sed in primis memoriam, cujus vim plane stupendam exhibet,
+    Deumque in ipsa habitare dignari ostendit. Deinde inquirit in actus, in
+    sensus et affectus suos, ex triplici tentatione, voluptatis,
+    curiositatis et superbiæ; et quid circa unamquamque præscribat
+    temperantia Christiana, luculentur docet. Tum de Christo Mediatore
+    disserit, cujus ope omnes animæ suæ languores sanatum iri confidit.
+
+[Sidenote: I. In Deo solo spes et gaudium.]
+
+1. Cognoscam te, cognitor meus, [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_cognoscam sicut
+et cognitus sum_. Virtus animæ meæ, intra in eam, et coapta tibi, ut habeas
+et possideas [Sidenote: Eph. 5, 27.]_sine macula et ruga_. Hæc est mea
+spes, [Sidenote: Ps. 115, 10.]_ideo loquor_; et in ea spe gaudeo, quando
+sanum* gaudeo. Cætera vero vitæ hujus tanto minus flenda, quanto magis
+fletur; et tanto magis flenda, quanto minus fletur in eis. Ecce enim
+[Sidenote: Ps. 50, 8.]_veritatem dilexisti_, quoniam [Sidenote: Joh. 3,
+21.]_qui facit eam, venit ad lucem_. Volo eam facere in corde meo coram te
+in confessione; in stilo autem meo coram multis testibus.
+
+[Sidenote: II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.]
+
+2. Et tibi quidem, Domine, [Sidenote: Heb. 4, 13.]_cujus oculis nuda est_
+[Sidenote: Ecclus. 42, 18.]abyssus humanæ conscientiæ, quid occultum esset
+in me, etiamsi nollem confiteri tibi? Te enim mihi absconderem, non me
+tibi. Nunc autem quod gemitus meus testis est displicere me mihi, tu
+refulges et places, et amaris et desideraris; ut erubescam de me, et
+abjiciam me atque eligam te, et nec tibi nec mihi placeam nisi de te. Tibi
+ergo, Domine, manifestus sum quicumque sim; et quo fructu tibi confitear,
+dixi. Neque enim* id ago verbis carnis et vocibus, sed verbis animæ et
+clamore cogitationis, quem novit auris tua. Cum enim malus sum, nihil est
+aliud confiteri tibi, quam displicere mihi; cum vero pius, nihil est aliud
+confiteri tibi, quam hoc non tribuere mihi: [Sidenote: Ps. 5, 13.]_quoniam
+tu, Domine, benedicis justum_, sed prius eum [Sidenote: Rom. 4,
+5.]_justificas impium_. Confessio itaque mea, Deus meus, in conspectu tuo
+tibi tacite fit, et non tacite. {169} Tacet enim strepitu, clamat affectu.
+Neque enim* dico recti aliquid hominibus, quod non a me tu prius audieris;
+aut etiam tu aliquid tale audis a me, quod non mihi tu prius dixeris.
+
+[Sidenote: III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis
+fuerit.]
+
+3. Quid mihi ergo est cum hominibus ut audiant confessiones meas, quasi
+ipsi [Sidenote: Ps. 102, 3.]_sanaturi_ sint _omnes languores meos_?
+Curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum ad corrigendam
+suam. Quid a me quærunt audire qui sim, qui nolunt a te audire qui sint? Et
+unde sciunt, cum a meipso de meipso audiunt, an verum dicam; quandoquidem
+[Sidenote: 1 Cor. 2, 11.]_nemo scit hominum quid agatur in homine, nisi
+spiritus hominis qui in ipso est_? Si autem a te audiant de seipsis, non
+poterunt dicere, Mentitur Dominus. Quid est enim a te audire de se, nisi
+cognoscere se? Quis porro cognoscit, et dicit, Falsum est, nisi ipse
+mentiatur? Sed quia [Sidenote: Ibid. 13, 7.]_charitas omnia credit_, inter
+eos utique quos connexos sibimet unum facit, ego quoque, Domine, etiam sic
+tibi confiteor, ut audiant homines, quibus demonstrare non possum an vera
+confitear; sed credunt mihi quorum mihi aures charitas aperit.
+
+4. Verumtamen tu, medice meus intime, quo fructu ista faciam, eliqua mihi.
+Nam confessiones præteritorum malorum meorum, quæ [Sidenote: Ps. 31,
+1.]_remisisti et texisti_ ut _beares me_ in te, mutans animam meam fide et
+Sacramento tuo, cum leguntur et audiuntur, excitant cor ne dormiat in
+desperatione et dicat, Non possum; sed evigilet in amore misericordiæ tuæ
+et dulcedine gratiæ tuæ, qua potens est omnis infirmus, qui sibi per ipsam
+fit conscius infirmitatis suæ. Et delectat bonos audire præterita mala
+eorum qui jam carent eis; nec ideo delectat quia mala sunt, sed quia
+fuerunt et non sunt. Quo itaque fructu Domine Deus meus cui quotidie
+confitetur conscientia mea, spe misericordiæ tuæ securior quam innocentia
+sua; quo fructu, quæso, etiam hominibus coram te confiteor per has litteras
+adhuc quis ego sim, non quis fuerim? Nam illum fructum vidi et commemoravi.
+Sed quis adhuc sim, ecce in ipso tempore confessionum mearum, et multi hoc
+nosse cupiunt qui me noverunt et non me noverunt, qui ex me vel de me
+aliquid audierunt; sed auris eorum non est ad cor meum, ubi ego sum
+quicumque sum. Volunt ergo audire confitentem me quid ipse intus sim, quo
+nec {170} oculum nec aurem nec mentem possunt intendere; credituri tamen
+volunt; numquid cognituri? Dicit enim eis charitas qua boni sunt non
+mentiri me de me confitentem, et ipsa in eis credit mihi.
+
+[Sidenote: IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.]
+
+5. Sed quo fructu id volunt? An congratulari mihi cupiunt cum audierint
+quantum accedam* munere tuo, et orare pro me cum audierint quantum retarder
+pondere meo? Indicabo me talibus. Non enim parvus est fructus, Domine Deus
+meus, ut [Sidenote: 2 Cor. 1, 11.]_a multis tibi gratiæ agantur de nobis_,
+et a multis rogeris pro nobis. Amet in me fraternus animus quod amandum
+doces, et doleat in me quod dolendum doces. Animus ille hoc faciat
+fraternus, non extraneus, non [Sidenote: Ps. 143, 8.]_filiorum alienorum,
+quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis_; sed
+fraternus ille qui cum approbat me, gaudet de me; cum autem improbat me,
+contristatur pro me: quia sive approbet sive improbet me, diligit me.
+Indicabo me talibus; respirent in bonis meis, suspirent in malis meis. Bona
+mea instituta tua sunt et dona tua; mala mea delicta mea sunt et
+judicia[256] tua. Respirent in illis, et suspirent in his; et hymnus et
+fletus ascendant in conspectum tuum de fraternis cordibus, [Sidenote: Apoc.
+8, 3.]_thuribulis tuis_. Tu autem, Domine, delectatus odore sancti templi
+tui, [Sidenote: Ps. 50, 1.]_miserere mei secundum magnam misericordiam
+tuam_, propter nomen tuum; et nequaquam deserens coepta tua, consumma
+imperfecta mea.
+
+6. Hic est fructus confessionum mearum, non qualis fuerim, sed qualis sim,
+ut hoc confitear* non tantum coram te secreta [Sidenote: Ps. 2,
+11.]_exsultatione cum tremore_ et secreto moerore cum spe; sed etiam in
+auribus credentium filiorum hominum, sociorum gaudii mei et consortium
+mortalitatis meæ, civium meorum et mecum peregrinorum, præcedentium et
+consequentium et comitum viæ meæ. Hi sunt servi tui fratres mei, quos
+filios tuos esse voluisti, dominos meos quibus jussisti ut serviam, si volo
+tecum de te vivere. Et hoc mihi Verbum tuum parum erat si loquendo
+præciperet, nisi et faciendo præiret. Et ego id ago factis et dictis, id
+ago _sub alis tuis_, nimis cum ingenti periculo, nisi quia sub alis tuis
+tibi subdita est anima mea, et infirmitas mea tibi nota est. Parvulus sum,
+sed vivit semper Pater meus, et idoneus est mihi tutor meus; idem {171}
+ipse est enim qui genuit me et tuetur me: et tu ipse es omnia bona mea, tu
+omnipotens qui mecum es, et priusquam tecum sim. Indicabo ergo talibus
+qualibus jubes ut serviam, non quis fuerim, sed quis jam sim, et quis adhuc
+sim; [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_sed neque meipsum dijudico_: sic itaque
+audiar.
+
+[Sidenote: V. Homo sese totium non novit.]
+
+7. [Sidenote: 1 Cor. 4, 3.]_Tu_ enim, _Domine, dijudicas me_, quia etsi
+_nemo scit hominum quæ sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso
+est_; tamen est aliquid hominis quod nec ipse scit spiritus hominis qui in
+ipso est; tu autem, Domine, scis ejus omnia qui fecisti eum. Ego vero
+quamvis præ tuo conspectu me despiciam, æstimem me _terram et cinerem_;
+tamen aliquid de te scio quod de me nescio. Et certe [Sidenote: Id. 13,
+12.]_videmus nunc per speculum in ænigmate_, nondum _facie ad faciem_: et
+ideo quamdiu [Sidenote: 2 Cor. 5, 6.]_peregrinor abs te_, mihi sum
+præsentior quam tibi, et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam, nescio. Et spes
+est, [Sidenote: 1 Cor. 10, 13.]_quia fidelis es, qui nos non sinis tentari
+supra quam possumus ferre, sed facis cum tentatione etiam exitum ut
+possimus sustinere_. Confitear ergo quid de me sciam, confitear et quid de
+me nesciam. Quoniam et quod de me scio, te mihi lucente scio; et quod de me
+nescio, tamdiu nescio, donec [Sidenote: Is. 58, 10.]_fiant tenebræ meæ
+sicut meridies_ in vultu tuo.
+
+[Sidenote: VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+cognoscitur.]
+
+8. Non dubia sed certa conscientia, Domine, amo te. Percussisti cor meum
+verbo tuo, et amavi te. Sed et [Sidenote: Rom. 1, 20.]_coelum, et terra, et
+omnia quæ in eis_ sunt, ecce undique mihi dicunt ut te amem, nec cessant
+dicere omnibus [Sidenote: Ib. 9, 15.]_ut sint inexcusabiles_. Altius autem
+tu _misereberis cui misertus eris, et misericordiam præstabis cui
+misericors fueris_: alioquin coelum et terra surdis loquuntur laudes tuas.
+Quid autem amo, cum te amo? Non speciem corporis, nec decus temporis, non
+candorem lucis ecce* istis amicum oculis, non dulces melodias cantilenarum
+omnimodarum, non florum et unguentorum et aromatum suaveolentiam, non manna
+et mella, non membra acceptabilia carnis amplexibus. Non hæc amo, cum amo
+Deum meum; et tamen amo quamdam lucem, et quamdam vocem, et quemdam odorem,
+et quemdam cibum, et quemdam amplexum, cum amo Deum meum, lucem, vocem,
+odorem, cibum, amplexum interioris hominis mei; ubi fulget animæ meæ quod
+non capit locus, et ubi sonat quod non rapit tempus, et ubi olet quod non
+spargit flatus, et ubi sapit quod non minuit {172} edacitas, et ubi hæret
+quod non divellit satietas. Hoc est quod amo, cum Deum meum amo.
+
+9. Et quid est hoc? Interrogavi terram[257], et dixit, Non sum; et
+quæcumque in eadem sunt, idem confessa sunt. Interrogavi mare et abyssos,
+et reptilia animarum vivarum, et responderunt: Non sumus Deus tuus; quære
+super nos. Interrogavi auras flabiles, et inquit universus aer cum incolis
+suis: Fallitur Anaximenes; non sum Deus. Interrogavi coelum, solem, lunam,
+stellas; Neque nos sumus Deus quem quæris, inquiunt. Et dixi omnibus his
+quæ circumstant fores carnis meæ: Dixistis* mihi de Deo meo quod vos non
+estis, dicite mihi de illo aliquid. Et exclamaverunt voce magna: [Sidenote:
+Ps. 99, 3.]_Ipse fecit nos_: Interrogatio mea, intentio mea; et responsio
+eorum, species eorum[258]. Et direxi me ad me, et dixi mihi, Tu quis es? Et
+respondi, Homo. Et ecce corpus et anima in me mihi præsto sunt; unum
+exterius, et alterum interius. Quid horum est unde quærere debui Deum
+meum*? Jam quæsiveram per corpus a terra usque ad coelum, quousque potui
+mittere nuntios, radios oculorum meorum. Sed melius quod interius. Ei
+quippe renuntiabant omnes nuntii corporales præsidenti et judicanti de*
+responsionibus coeli et terræ et omnium quæ in eis sunt dicentium: Non
+sumus Deus, et _ipse fecit nos_. Homo interior cognovit hæc per exterioris
+ministerium: ego interior cognovi hæc; ego, ego animus per sensum corporis
+mei. Interrogavi mundi molem de Deo meo, et respondit mihi: Non ego sum,
+sed _ipse me fecit_.
+
+10. Nonne omnibus quibus integer sensus est, apparet hæc species? Cur non
+omnibus eadem loquitur? Animalia pusilla et magna vident eam, sed
+interrogare nequeunt: non enim præposita est in eis nuntiantibus sensibus
+judex ratio. Homines autem possunt interrogare, ut [Sidenote: Rom. 1,
+20.]_invisibilia Dei, per ea quæ facta sunt, intellecta conspiciantur_*;
+sed amore subduntur eis, et subditi judicare non possunt. Nec respondent
+ista interrogantibus, nisi judicantibus; nec vocem suam mutant, id est
+speciem suam, si alius tantum videat, alius autem videns interroget, ut
+aliter illi appareat, aliter huic; sed eodem {173} modo utrique apparens,
+illi muta est, huic loquitur: imo vero omnibus loquitur; sed illi
+intelligunt qui ejus vocem acceptam foris intus cum veritate conferunt.
+Veritas enim dicit mihi: Non est Deus tuus coelum, et terra; neque omne
+corpus. Hoc dicit eorum natura videnti*: Moles est; moles minor est in
+parte quam in toto. Jam tu melior es; tibi dico, anima; quoniam tu vegetas
+molem corporis tui, præbens ei vitam; quod nullum corpus præstat corpori.
+Deus autem tuus etiam tibi vitæ vita est*.
+
+[Sidenote: VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.]
+
+11. Quid ergo amo, cum Deum meum amo? Quis est ille super caput animæ meæ?
+Per ipsam animam meam ascendam ad illum. Transibo vim meam, qua hæreo
+corpori, et vitaliter compagem ejus repleo. Non ea vi reperio Deum meum:
+nam reperiret [Sidenote: Ps. 31, 9.]_equus, et mulus, quibus non est
+intellectus_; quia* est eadem vis qua vivunt etiam eorum corpora. Est alia
+vis non solum qua vivifico, sed etiam qua sensifico carnem meam quam mihi
+fabricavit Dominus; jubens oculo ut non audiat, et auri ut non videat; sed
+illi per quem videam, huic per quam audiam: et propria singillatim cæteris
+sensibus sedibus suis et officiis suis; quæ diversa per eos ago unus ego
+animus*. Transibo et istam vim meam: nam et hanc habet equus, et mulus;
+sentiunt enim etiam ipsi per corpus.
+
+[Sidenote: VIII. Memoriæ vis.]
+
+12. Transibo ergo et istam vim naturæ meæ, gradibus ascendens ad eum qui
+fecit me: et venio in campos et lata prætoria memoriæ, ubi sunt thesauri
+innumerabilium imaginum de cujuscemodi* rebus sensis invectarum. Ibi
+reconditum est quidquid etiam cogitamus, vel augendo vel minuendo, vel
+utcumque variando ea quæ sensus attigerit; et si quid aliud commnendatum et
+repositum est, quod nondum absorbuit et sepelivit oblivio. Ibi quando sum,
+posco ut proferatur quidquid volo, et quædam statim prodeunt; quædam
+requiruntur diutius, et tanquam de abstrusioribus quibusdam receptaculis
+eruuntur; quædam catervatim se proruunt*, et dum aliud petitur et quæritur,
+prosiliunt in medium quasi dicentia, Ne forte nos sumus? Et abigo ea manu
+cordis a facie recordationis meæ, donec enubiletur quod* volo, atque in
+conspectum prodeat ex abditis. Alia faciliter atque imperturbata serie,
+sicut poscuntur suggerentur; et cedunt præcedentia consequentibus; et
+cedendo conduntur, iterum cum voluero processura. Quod totum fit, cum
+aliquid narro memoriter. {174}
+
+13. Ibi sunt omnia distincte generatimque servata, quæ suo quæque aditu
+ingesta sunt; sicut lux atque omnes colores formæque corporum per oculos;
+per aures autem omnia genera sonorum: omnesque odores per aditum narium;
+omnes sapores per oris aditum; a sensu autem totius corporis, quid durum,
+quid molle, quid calidum frigidumve, lene aut asperum, grave seu leve, sive
+extrinsecus sive intrinsecus corpori. Hæc omnia recipit recolenda cum opus
+est et retractanda grandis memoriæ recessus, et nescio qui secreti atque
+ineffabiles sinus ejus; quæ omnia suis quæque foribus intrant ad eam, et
+reponuntur in ea. Nec ipsa tamen intrant, sed rerum sensarum imagines illic
+præsto sunt cogitationi reminiscenti eas. Quæ quomodo fabricatæ sint quis
+dicit, cum appareat quibus sensibus raptæ sint interiusque reconditæ? Nam
+et in tenebris atque in silentio dum habito, in memoria mea* profero, si
+volo, colores; et discerno inter album et nigrum, et inter quos alios volo:
+nec incurrunt soni atque perturbant quod per oculos haustum considero, cum
+et ipsi ibi sint, et quasi seorsum repositi lateant. Nam et ipsos posco si
+placet, atque adsunt illico. Et quiescente lingua ac silente gutture canto
+quantum volo; imaginesque illæ colorum quæ nihilominus ibi sunt, non se
+interponunt neque interrumpunt, cum thesaurus alius retractatur qui
+influxit ab auribus. Ita cætera quæ per sensus cæteros ingesta atque
+congesta sunt, recordor prout libet: et auram liliorum discerno a violis,
+nihil olfaciens; et mel defruto, lene aspero, nihil tunc gustando neque
+contrectando, sed reminiscendo antepono.
+
+14. Intus hæc ago, in aula ingenti memoriæ meæ. Ibi enim mihi coelum et
+terra et mare præsto sunt, cum omnibus quæ in eis sentire potui, præter
+illa quæ oblitus sum. Ibi mihi et ipse occurro, meque recolo, quid, quando,
+et ubi egerim, quoque modo cum agerem affectus fuerim. Ibi sunt omnia quæ
+sive experta a me sive credita memini. Ex eadem copia etiam similitudines
+rerum vel expertarum, vel ex eis quas expertus sum creditarum, alias atque
+alias et ipse contexo præteritis; atque ex his etiam futuras actiones et
+eventa et spes, et hæc omnia rursus quasi præsentia meditor. "Faciam hoc
+aut* illud," dico apud me in ipso ingenti sinu animi mei pleno tot et
+tantarum rerum imaginibus; "et hoc {175} aut illud sequetur." "O si esset
+hoc aut illud!" "Avertat Deus hoc aut illud!" Dico apud me ista: et cum
+dico, præsto sunt imagines omnium quæ dico ex eodem thesauro memoriæ, nec
+omnino aliquid eorum dicerem si defuissent.
+
+15. Magna ista vis est memoriæ, magna nimis, Deus meus, penetrale amplum et
+infinitum. Quis ad fundum ejus pervenit? Et vis est hæc animi mei, atque ad
+meam naturam pertinet; nec ego ipse capio totum quod sum. Ergo animus ad
+habendum seipsum angustus est. Et ubi sit, quod sui non capit*? Numquid
+extra ipsum ac non in ipso? Quomodo ergo non capit? Multa mihi super hoc
+oboritur admiratio, stupor apprehendit me. Et eunt homines admirari alta
+montium, et ingentes fluctus maris, et latissimos lapsus fluminum, et
+Oceani ambitum, et gyros siderum, et relinquunt seipsos; nec mirantur, quod
+hæc omnia cum dicerem, non ea videbam oculis, nec tamen dicerem nisi montes
+et fluctus et flumina et sidera quæ vidi, et Oceanum quem credidi, intus in
+memoria mea viderem spatiis tam ingentibus quasi foris viderem: nec ea
+tamen videndo absorbui quando vidi oculis; nec ipsa sunt apud me, sed
+imagines eorum. Et novi quid ex quo sensu corporis impressum sit mihi.
+
+[Sidenote: IX. Memoria disciplinarum.]
+
+16. Sed non ea sola gestat immensa ista capacitas memoriæ meæ. Hic sunt et
+illa omnia quæ de doctrinis liberalibus percepta nondum exciderunt, quasi
+remota interiore loco, non loco*; nec eorum imagines, sed res ipsas gero.
+Nam quid sit litteratura, quid peritia disputandi, quot genera quæstionum,
+quidquid horum scio sic hic* est in memoria mea, ut non retenta imagine rem
+foris reliquerim, aut sonuerit et præterierit, sicut vox impressa per aures
+vestigio quo recoleretur*, quasi sonaret cum jam non sonaret; aut sicut
+odor dum transit et evanescit in ventos, olfactum afficit, unde trajicit in
+memoriam imaginem sui quam reminiscendo repetamus; aut sicut cibus qui
+certe in ventre jam non sapit, et tamen in memoria quasi sapit; aut sicut
+aliquid quod corpore tangendo sentitur, quod etiam separatum a nobis
+imaginatur memoria. Istæ quippe res non intromittuntur ad eam, sed earum
+solæ imagines mira celeritate capiuntur, et miris tanquam cellis
+reponuntur, et mirabiliter recordando proferuntur.
+
+[Sidenote: X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex
+ejus abditiore sinu eruuntur.]
+
+17. At vero cum audio tria genera esse quæstionum, an sit, quid sit, quale
+sit; sonorum quidem quibus hæc verba {176} confecta sunt imagines teneo, et
+eos per auras* cum strepitu transisse ac jam non esse scio. Res vero ipsas
+quæ illis significantur sonis neque ullo sensu corporis attigi, neque
+uspiam vidi præter animum meum, et in memoria recondidi non imagines earum,
+sed ipsas; quæ unde ad me intraverint, dicant si possunt*. Nam percurro
+januas omnes carnis meæ, nec invenio qua earum ingressæ sint. Quippe oculi
+dicunt: Si coloratæ sunt, nos eas nuntiavimus. Aures dicunt: Si sonuerunt,
+a nobis indicatæ sunt. Nares dicunt: Si oluerunt, per nos transierunt.
+Dicit etiam sensus gustandi: Si sapor non est, nihil me interroges. Tactus
+dicit: Si corpulentum non est, non contrectavi; si non contrectavi, non
+indicavi. Unde et qua hæc intraverunt in memoriam meam? Nescio quomodo; nam
+cum ea didici non credidi alieno cordi, sed in meo recognovi, et vera esse
+approbavi, et commendavi ei, tanquam reponens unde proferrem cum vellem.
+Ibi ergo erant et antequam ea didicissem, sed in memoria non erant. Ubi
+ergo, aut quare cum dicerentur agnovi, et dixi: Ita est, verum est; nisi
+quia jam erant in memoria, sed tam remota et retrusa quasi in caveis
+abditioribus, ut nisi admonente aliquo eruerentur, ea fortasse cogitare non
+possem?
+
+[Sidenote: XI. Quid sit discere.]
+
+18. Quocirca invenimus nihil esse aliud discere ista, quorum non per sensus
+haurimus imagines, sed sine imaginibus sicuti sunt per seipsa intus
+cernimus; nisi ea quæ passim atque indisposite memoria continebat,
+cogitando quasi colligere, atque animadvertendo curare, ut tanquam ad manum
+posita in ipsa memoria, ubi sparsa prius et neglecta latitabant, jam
+familiari intentioni facile occurrant. Et quam multa hujusmodi gestat
+memoria mea quæ jam inventa sunt, et sicut dixi, quasi ad manum posita, quæ
+didicisse et nosse dicimur! Quæ si modestis temporum intervallis recolere
+desivero, ita rursus demerguntur, et quasi in remotiora penetralia
+dilabuntur, ut denuo velut nova excogitanda sint indidem iterum* (neque
+enim est alia regio eorum), et cogenda rursus ut sciri possint, id est
+velut ex quadam dispersione colligenda, unde dictum est cogitare. Nam cogo
+et cogito, sic est ut ago et agito, facio et factito. Verumtamen sibi
+animus hoc verbum proprie vindicavit, ut non quod alibi, sed quod in animo
+colligitur, id est cogitur, cogitari proprie jam dicatur. {177}
+
+[Sidenote: XII. Rerum Mathematicarum memoria.]
+
+19. Item continet memoria numerorum dimensionumque rationes et leges
+innumerabiles, quarum nullam corporis sensus impressit; quia nec ipsæ
+coloratæ sunt, aut sonant, aut olent, aut gustatæ, aut contrectatæ sunt.
+Audivi sonos verborum quibus significantur cum de his disseritur; sed illi
+alii, istæ autem aliæ sunt: nam illi aliter Græce, aliter Latine sonant;
+istæ vero nec Græcæ nec Latinæ sunt, nec aliud eloquiorum genus. Vidi
+lineas fabrorum, vel etiam tenuissimas, sicut filum araneæ; sed illæ aliæ
+sunt, non sunt imagines earum quas mihi nuntiavit carnis oculus: novit eas
+quisquis sine ulla cogitatione qualiscumque corporis intus agnovit eas.
+Sensi etiam numeros omnibus corporis sensibus quos numeramus; sed illi alii
+sunt quibus numeramus, nec imagines istorum sunt, et ideo valde sunt.
+Rideat me ista dicentem qui non eos videt, et ego doleam ridentem me.
+
+[Sidenote: XIII. Memoria meminisse nos meminimus.]
+
+20. Hæc omnia memoria teneo, et quomodo ea didicerim memoria teneo. Multa
+etiam quæ adversus hæc falsissime disputantur audivi, et memoria teneo: quæ
+tametsi falsa sunt, tamen ea meminisse me non est falsum; et discrevisse me
+inter illa vera et hæc falsa quæ contradicuntur, et hoc memini; aliterque
+nunc video discernere me ista, aliter autem memini sæpe me discrevisse cum
+ea sæpe cogitarem. Ergo et intellexisse me sæpius ista memini; et quod nunc
+discerno et intelligo, recondo in memoria, ut postea me nunc intellexisse
+meminerim. Ergo et meminisse me memini; sicut postea quod hæc reminisci
+nunc potui si recordabor, utique per vim memoriæ recordabor.
+
+[Sidenote: XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti
+quomodo recordamur.]
+
+21. Affectiones quoque animi mei eadem memoria continet: non illo modo quo
+eas habet ipse animus cum patitur eas; sed alio multum diverso, sicut sese
+habet vis memoriæ. Nam et lætatum me fuisse reminiscor non lætus, et
+tristitiam meam præteritam recordor non tristis, et me aliquando timuisse
+recolo sine timore, et pristinæ cupiditatis sine cupiditate sum memor;
+aliquando et e contrario tristitiam meam transactam lætus reminiscor, et
+tristis lætitiam. Quod mirandum non est de corpore: aliud enim animus,
+aliud corpus. Itaque si præteritum dolorem corporis gaudens memini, non ita
+mirum est. Hic vero cum animus sit etiam ipsa memoria: nam et cum mandamus
+aliquid ut memoriter habeatur, dicimus, "Vide ut illud in animo habeas;" et
+cum obliviscimur, dicimus, "Non {178} fuit in animo;" et, "Elapsum est
+animo;" ipsam memoriam vocantes animum: cum ergo ita sit, quid est hoc quod
+cum tristitiam meam præteritam lætus memini, animus habet lætitiam, et
+memoria tristitiam; lætusque est animus ex eo quod inest ei lætitia,
+memoria vero ex eo quod inest ei tristitia, tristis non est? Num forte non
+pertinet ad animum? Quis hoc dixerit? Nimirum ergo memoria quasi venter est
+animi, lætitia vero atque tristitia quasi cibus dulcis et amarus: cum
+memoriæ commendantur quasi trajecta in ventrem recondi illic possunt,
+sapere non possunt. Ridiculum est hæc illis similia putare, nec tamen sunt
+omnimodo dissimilia.
+
+22. Sed ecce de memoria profero, cum dico quatuor esse perturbationes
+animi; cupiditatem, lætitiam, metum, tristitiam: et quidquid de his
+disputare potuero, dividendo singula per species sui cujusque generis et
+definiendo; ibi invenio quid dicam, atque inde profero: nec tamen ulla
+earum perturbatione perturbor, cum eas reminiscendo commemoro; et antequam
+recolerentur a me et retractarentur, ibi erant; propterea inde per
+recordationem potuere depromi. Forte ergo, sicut de ventre cibus ruminando,
+sic ista de memoria recordando proferuntur. Cur igitur in ore cogitationis
+non sentitur a disputante, hoc est a reminiscente, lætitiæ dulcedo vel
+amaritudo moestitiæ? An in hoc dissimile est, quod non undique simile est?
+Quis enim talia volens loqueretur, si quoties tristitiam metumve nominamus,
+toties moerere vel timere cogeremur? Et tamen non ea loqueremur, nisi in
+memoria nostra non tantum sonos nominum secundum imagines impressas a
+sensibus corporis*; sed etiam rerum ipsarum notiones inveniremus, quas
+nulla janua carnis accepimus, sed eas ipse animus per experientiam
+passionum suarum sentiens memoriæ commendavit, aut ipsa sibi hæc etiam non
+commendata retinuit.
+
+[Sidenote: XV. Etiam quæ absunt meminimus.]
+
+23. Sed utrum per imagines, an non, quis facile dixerit? Nomino quippe
+lapidem, nomino solem, cum res ipsæ non adsunt sensibus meis; in memoria
+sane mea præsto sunt imagines earum. Nomino dolorem corporis, nec mihi
+adest dum nihil dolet; nisi tamen adesset imago ejus in memoria mea,
+nescirem quid dicerem, nec eum in disputando a voluptate discernerem.
+Nomino salutem corporis cum salvus sum corpore: adest mihi quidem res ipsa;
+verumtamen nisi et imago ejus inesset in memoria mea, nullo modo recordarer
+quid {179} hujus nominis significaret sonus. Nec ægrotantes agnoscerent
+salute nominata quid esset dictum; nisi eadem imago vi memoriæ teneretur,
+quamvis ipsa res abesset a corpore. Nomino numeros quibus numeramus, en
+adsunt in memoria mea non imagines eorum, sed ipsi. Nomino imaginem solis,
+et hæc adest in memoria mea: neque enim imaginem imaginis ejus, sed ipsam
+recolo; ipsa mihi reminiscenti præsto est. Nomino memoriam, et agnosco quod
+nomino. Et ubi agnosco, nisi in ipsa memoria? Num et ipsa per imaginem suam
+sibi adest, ac non per seipsam?
+
+[Sidenote: XVI. Et oblivionis memoria est.]
+
+24. Quid, cum oblivionem nomino, atque itidem agnosco quod nomino? unde
+agnoscerem nisi meminissem? Non eumdem sonum nominis dico, sed rem quam
+significat; quam si oblitus essem; quid ille valeret sonus, agnoscere
+utique non valerem. Ergo cum memoriam memini, per seipsam sibi præsto est
+ipsa memoria: cum vero memini oblivionem, et memoria præsto est et oblivio;
+memoria qua meminerim, oblivio quam meminerim. Sed quid est oblivio, nisi
+privatio memoriæ? Quomodo ergo adest ut eam meminerim, quando cum adest
+meminisse non possum? At si quod meminimus memoria retinemus; oblivionem
+autem nisi meminissemus, nequaquam possemus audito isto nomine, rem quæ
+illo significatur agnoscere; memoria retinetur oblivio. Adest ergo ne
+obliviscamur, quæ cum adest obliviscimur. An ex hoc intelligitur non per
+seipsam inesse memoriæ cum eam meminimus, sed per imaginem suam? quia si
+per seipsam præsto esset oblivio, non ut meminissemus, sed ut
+oblivisceremur efficeret. Et hoc quis tandem indagabit? quis comprehendet
+quomodo sit?
+
+25. [Sidenote: Gen. 3, 7.]Ego certe, Domine, laboro hic, et laboro in
+meipso: factus sum mihi terra difficultatis, et sudoris nimii. Neque enim
+nunc scrutamur plagas coeli, aut siderum intervalla dimetimur*, vel terræ
+libramenta quærimus: ego sum qui memini, ego animus. Non ita mirum, si a me
+longe est quidquid ego non sum. Quid autem propinquius meipso mihi? Et ecce
+memoriæ meæ vis non comprehenditur a me, cum ipsum me non dicam præter
+illam. Quid enim dicturus sum quando mihi certum est meminisse me
+oblivionem? An dicturus sum non esse in memoria mea quod memini? an
+dicturus sum ad hoc inesse oblivionem in memoria mea, ut {180} non
+obliviscar? Utrumque absurdissimum est. Quid illud tertium? quo pacto dicam
+imaginem oblivionis teneri memoria mea, non ipsam oblivionem, cum eam
+memini? Quo pacto et hoc dicam, quandoquidem cum imprimitur rei cujusque
+imago in memoria, prius necesse est ut adsit res ipsa unde illa imago
+possit imprimi? Sic enim Carthaginis memini, sic omnium locorum quibus
+interfui, sic facies hominum quas vidi, et cæterorum sensuum nuntiata, sic
+ipsius corporis salutem sive dolorem. Cum præsto essent ista, cepit ab eis
+imagines memoria quas intuerer præsentes, et retractarem animo cum illa et
+absentia reminiscerer. Si ergo per imaginem suam non per seipsam in memoria
+tenetur oblivio, ipsa utique aderat ut ejus imago caperetur. Cum autem
+adesset, quomodo imaginem suam in memoria conscribebat, quando id etiam
+quod jam notatum invenit, præsentia sua delet oblivio? Et tamen quocumque
+modo, licet sit modus iste incomprehensibilis et inexplicabilis, etiam
+ipsam oblivionem meminisse me certus sum, qua id quod meminerimus obruitur.
+
+[Sidenote: XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur
+Deus.]
+
+26. Magna vis est memoriæ, nescio quid horrendum, Deus meus, profunda et
+infinita multiplicitas; et hoc animus est, et hoc ego ipse sum. Quid ergo
+sum, Deus meus? quæ natura sum? Varia, multimoda vita, et immensa
+vehementer. Ecce in memoriæ meæ campis et antris et cavernis
+innumerabilibus, atque innumerabiliter plenis innumerabilium rerum
+generibus, sive per imagines, sicut omnium corporum; sive per præsentiam,
+sicut artium; sive per nescio quas notiones vel notationes, sicut
+affectionum animi, quas et cum animus non patitur, memoria tenet, cum in
+animo sit quidquid est in memoria: per hæc omnia discurro et volito; hac
+illac penetro etiam quantum possum, et finis nusquam; tanta vis est memoriæ
+tanta vitæ vis est in homine vivente mortaliter! Quid igitur agam, tu vera
+mea vita Deus meus? Transibo et hanc vim meam quæ memoria vocatur, transibo
+eam ut pertendam ad te, dulce lumen. Quid dicis mihi? Ecce ego ascendens
+per animum meum ad te qui desuper mihi manes. Transibo et istam vim meam,
+quæ memoria vocatur, volens te attingere unde attingi potes, et inhærere
+tibi unde inhæreri* tibi potest. Habent enim memoriam et pecora et aves;
+alioquin non cubilia nidosve repeterent, non alia multa quibus assuescunt,
+neque enim et assuescere valerent ullis rebus nisi per {181} memoriam.
+Transibo ergo et memoriam, ut attingam eum qui separavit me a
+quadrupedibus, et volatilibus coeli sapientiorem me fecit. Transibo et
+memoriam; et ubi te inveniam, vere bona et secura suavitas? et ubi te
+inveniam? Si præter memoriam meam te invenio, immemor tui sum. Et quomodo
+jam inveniam te, si memor non sum tui?
+
+[Sidenote: XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria
+teneretur.]
+
+27. [Sidenote: Luc. 15, 8.]Perdiderat enim mulier drachmam, et quæsivit eam
+cum lucerna, et nisi memor ejus esset, non inveniret eam. Cum enim esset
+inventa, unde sciret utrum ipsa esset, si memor ejus non esset? Multa me
+memini perdita quæsisse atque invenisse. Inde istud scio, quia cum quærerem
+aliquid eorum, et diceretur mihi, Num forte hoc est, num forte illud?
+tamdiu dicebam, Non est, donec id offerretur quod quærebam. Cujus nisi
+memor essem, quidquid illud esset, etiam si mihi offerretur non invenirem,
+quia non agnoscerem. Et semper ita fit, cum aliquid perditum quærimus et
+invenimus. Verumtamen si forte aliquid ab oculis perit, non a memoria,
+veluti corpus quodlibet visibile, tenetur intus imago ejus, et quæritur
+donec reddatur aspectui*. Quod cum inventum fuerit, ex imagine quæ intus
+est recognoscitur. Nec invenisse nos dicimus quod perierat, si non
+agnoscimus; nec agnoscere possumus, si non meminimus: sed hoc perierat
+quidem oculis, memoria tenebatur.
+
+[Sidenote: XIX. Quid sit reminisci.]
+
+28. Quid cum ipsa memoria perdit aliquid, sicut fit cum obliviscimur, et
+quærimus ut recordemur? Ubi tandem quærimus, nisi in ipsa memoria? Et ibi
+si aliud pro alio forte offeratur, respuimus, donec illud occurrat quod
+quærimus: et cum occurrerit, dicimus, Hoc est; quod non diceremus nisi
+agnosceremus, nec agnosceremus nisi meminissemus. Certe ergo obliti
+fueramus. An* non totum exciderat, sed ex parte qua tenebatur pars alia
+quærebatur; quia sentiebat se memoria non simul volvere quod simul solebat,
+et quasi detruncata consuetudine claudicans, reddi quod deerat flagitabat?
+Tanquam si homo notus sive conspiciatur oculis, sive cogitetur, et nomen
+ejus obliti requiramus, quidquid aliud occurrerit non connectitur: quia non
+cum illo cogitari consuevit, ideoque respuitur donec illud adsit, ubi simul
+assuefacta notitia non inæqualiter acquiescat. Et unde adest, nisi ex ipsa
+memoria? Nam et cum ab alio commoniti recognoscimus, inde adest. Non enim
+quasi novum credimus, sed recordantes {182} approbamus hoc esse quod dictum
+est. Si autem penitus aboleatur ex animo, nec admoniti reminiscimur. Neque
+enim omnimodo adhuc obliti sumus, quod vel oblitos nos esse meminimus. Hoc
+ergo nec amissum quærere poterimus, quod omnino obliti fuerimus.
+
+[Sidenote: XX. Ut beatudinem omnes appetant, oportet eam noverint.]
+
+29. Quomodo ergo te quæro, Domine? Cum enim te Deum meum quæro, vitam
+beatam quæro. Quæram te ut vivat anima mea. Vivit enim corpus meum de anima
+mea, et vivit* anima mea de te. Quomodo ergo quæro vitam beatam, quia non
+est mihi donec dicam, "Sat est," illic ubi oportet ut dicam? quomodo eam
+quæro? Utrum per recordationem, tanquam eam oblitus sim, oblitumque me esse
+adhuc teneam; an per appetitum discendi incognitam, sive quam nunquam
+scierim, sive quam sic oblitus fuerim ut me nec oblitum esse meminerim?
+Nonne ipsa est beata vita quam omnes volunt[259], et omnino qui nolit nemo
+est? Ubi noverunt eam, quod sic volunt eam? Ubi viderunt, ut amarent eam?
+Nimirum habemus eam nescio quomodo. Et est alius quidam modus, quo quisque
+cum habet eam, tunc beatus est; et sunt qui spe beati sunt. Inferiore modo
+isti habent eam, quam illi qui jam re ipsa beati sunt; sed tamen meliores
+quam illi qui nec re nec spe beati sunt. Qui tamen etiam ipsi nisi aliquo
+modo haberent eam, non ita vellent beati esse, quod eos velle certissimum
+est. Nescio quomodo noverunt eam, ideoque habent eam in nescio qua notitia,
+de qua satago utrum in memoria sit: quia si ibi est, jam beati fuimus
+aliquando; utrum singillatim omnes, an in illo homine qui primus peccavit,
+[Sidenote: 1 Cor. 15, 22.]_in quo_ et _omnes mortui sumus_, et de quo omnes
+cum miseria nati sumus, non quæro nunc; sed quæro utrum in memoria sit
+beata vita. Neque enim amaremus eam nisi nossemus Audimus nomen hoc, et
+omnes rem ipsam nos appetere fatemur; non enim sono delectamur. Nam hoc cum
+Latine audit Græcus, non delectatur, quia ignorat quid dictum sit; nos
+autem delectamur, sicut etiam ille si Græce hoc audierit; quoniam res ipsa
+nec Græca nec Latina est, cui adipiscendæ Græci Latinique inhiant,
+cæterarumque linguarum homines. Nota est igitur omnibus, qui una voce si
+interrogari possent, {183} utrum beati esse vellent, sine ulla dubitatione,
+velle responderent. Quod non fieret, nisi res ipsa cujus hoc nomen est,
+eorum memoria teneretur.
+
+[Sidenote: XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.]
+
+30. Numquid ita ut* meminit Carthaginem qui vidit? Non: vita enim beata non
+videtur oculis, quia non est corpus. Numquid sicut meminimus numeros? Non:
+hos enim qui habet in notitia, non adhuc quærit adipisci; vitam vero beatam
+habemus in notitia, ideoque amamus*, et tamen adipisci eam volumus ut beati
+simus. Numquid sicut meminimus eloquentiam? Non: quamvis enim* et hoc
+nomine audito recordentur ipsam rem qui etiam nondum sunt eloquentes,
+multique esse cupiant, unde apparet eam esse in eorum notitia; tamen per
+corporis sensus alios eloquentes animadverterunt et delectati sunt et hoc
+esse desiderant (quanquam nisi ex interiore notitia* non delectarentur,
+neque hoc esse vellent nisi delectarentur); beatam vero vitam nullo sensu
+corporis in aliis experimur. Numquid sicut meminimus gaudium? Fortasse ita.
+Nam gaudium meum etiam tristis memini, sicut vitam beatam miser: neque
+unquam corporis sensu gaudium meum vel vidi, vel audivi, vel odoratus sum,
+vel gustavi, vel tetigi; sed expertus sum in animo meo quando lætatus sum,
+et adhæsit ejus notitia memoriæ meæ, ut id reminisci valeam aliquando cum
+aspernatione, aliquando cum desiderio, pro earum rerum diversitate de
+quibus me gavisum esse memini. Nam et de turpibus gaudio quodam perfusus
+sum, quod nunc recordans detestor atque exsecror; aliquando de bonis et
+honestis, quod desiderans recolo, tametsi forte non adsunt, et ideo tristis
+gaudium pristinum recolo.
+
+31. Ubi ergo et quando expertus sum vitam meam beatam ut recorder eam, et
+amem et desiderem? Nec ego tantum, aut cum paucis, sed beati prorsus omnes
+esse volumus. Quod nisi certa notitia nossemus, non tam certa voluntate
+vellemus. Sed quid est hoc quid si quæratur a duobus, utrum militare
+velint, fieri possit ut alter eorum velle se, alter nolle respondeat: si
+autem ab eis quæratur, utrum esse beati velint, uterque se statim sine ulla
+dubitatione dicat optare; nec ob aliud velit ille militare, nec ob aliud
+iste nolit, nisi ut beati sint? Num* forte quoniam alius hinc, alius inde
+gaudet ita se omnes beatos esse velle consonant, quemadmodum consonarent,
+si hoc interrogarentur, se velle gaudere, atque {184} ipsum gaudium vitam
+beatam vocant? Quod etsi alius hinc, alius illinc assequitur, unum est
+tamen quo pervenire omnes nituntur, ut gaudeant. Quæ quoniam res est quam
+se expertum non esse nemo potest dicere, propterea reperta in memoria
+recognoscitur, quando beatæ vitæ nomen auditur.
+
+[Sidenote: XXII. Beata vita quæ, et ubi.]
+
+32. Absit, Domine, absit a corde servi tui, qui confitetur tibi; absit ut
+quocumque gaudio gaudeam, beatum me putem. Est enim [Sidenote: Is. 48,
+22.]_gaudium_ quod _non_ datur _impiis_, sed eis qui te gratis colunt,
+quorum gaudium tu ipse es. Et ipsa est beata vita gaudere ad te, de te,
+propter te; ipsa est, et non est altera[260]. Qui autem aliam putant esse,
+aliud sectantur gaudium, neque ipsum verum. Ab aliqua tamen imagine gaudii
+voluntas eorum non avertitur.
+
+[Sidenote: XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi.]
+
+33. Non ergo certum est quod omnes esse beati volunt, quoniam qui non de te
+gaudere volunt, quæ sola vita beata est, non utique vitam beatam volunt. An
+omnes hoc volunt? Sed [Sidenote: Gal. 5, 17.]_quoniam caro concupiscit
+adversus spiritum, et spiritus adversus carnem ut non faciant quod volunt_,
+cadunt in id quod valent, eoque contenti sunt; quia illud quod non valent,
+non tantum volunt, quantum sat est ut valeant[261]. Nam quaero ab omnibus
+utrum malint de veritate quam de falsitate gaudere: tam non dubitant dicere
+de veritate se malle, quam non dubitant dicere beatos esse se velle. Beata
+quippe vita est gaudium de veritate. Hoc est enim gaudium de te qui
+[Sidenote: Joh. 14, 6.]_veritas es_, Deus [Sidenote: Ps. 26, 1; 41,
+11.]_illuminatio mea, salus faciei meæ, Deus meus_. Hanc vitam beatam omnes
+volunt, hanc vitam quæ sola beata est omnes volunt, gaudium de veritate
+omnes volunt[262]. Multos expertus sum qui vellent fallere; qui autem
+falli, neminem. Ubi ergo noverunt hanc vitam beatam, nisi ubi noverunt
+etiam veritatem? Amant enim et ipsam, quia* falli nolunt. Et cum amant
+beatam vitam quod non est aliud quam de veritate gaudium, utique amant
+etiam veritatem; nec amarent nisi esset aliqua notitia ejus in memoria
+eorum. Cur ergo non de illa gaudent? cur non beati sunt? Quia fortius
+occupantur in aliis quæ potius eos faciunt miseros, quam illud beatos quod
+tenuiter meminerunt[263]. Adhuc enim modicum lumen {185} *est in hominibus;
+ambulent, [Sidenote: Joh. 12, 35.]_ambulent, ne eos tenebræ comprehendant_.
+
+34. Cur autem "veritas parit odium[264]," et inimicus eis factus est homo
+tuus verum prædicans, [Sidenote: Joh. 8, 40.]cum ametur beata vita, quæ non
+est nisi gaudium de veritate: nisi quia sic amatur veritas, ut quicumque
+aliud amant, hoc quod amant velint esse veritatem; et quia falli nolunt,
+nolunt convinci quod falsi sint? Itaque propter eam rem oderunt veritatem,
+quam pro veritate amant. [Sidenote: Joh. 5, 35.]Amant eam lucentem, oderunt
+eam redarguentem. Quia enim falli nolunt et fallere volunt, amant eam cum
+se ipsa indicat, et oderunt eam cum eos ipsos indicat*. Inde retribuet eis,
+ut qui se ab ea manifestari nolunt, et eos nolentes manifestet, et eis ipsa
+non sit manifesta. Sic sic etiam, sic animus humanus, etiam sic cæcus et
+languidus, turpis atque indecens latere vult; se autem ut lateat aliquid
+non vult. Contra illi redditur ut ipse non lateat veritatem, ipsum autem
+veritas lateat. Tamen etiam sic dum miser est, veris* mavult gaudere quam
+falsis. Beatus ergo erit, si nulla interpellante molestia, de ipsa, per
+quam vera sunt omnia, sola veritate gaudebit.
+
+[Sidenote: XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.]
+
+35. Ecce quantum spatiatus sum in memoria mea, quærens te, Domine, et non
+te inveni extra eam. Neque enim aliquid de te inveni quod non meminissem ex
+quo didici te. Nam ex quo didici te, non sum oblitus tui. Ubi enim inveni
+veritatem, ibi inveni Deum meum ipsam veritatem[265], quam, ex quo didici,
+non sum oblitus. Itaque ex quo te didici, manes in memoria mea, et illic te
+invenio, cum reminiscor tui et delector in te. Hæ sunt sanctæ deliciæ meæ,
+quas donasti mihi misericordia tua respiciens paupertatem meam.
+
+[Sidenote: XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus.]
+
+36. Sed ubi manes in memoria mea, Domine, ubi illic manes? quale cubile
+fabricasti* tibi? quale sanctuarium* ædificasti tibi? Tu dedisti hanc
+dignationem memoriæ meæ ut maneas in ea; sed in qua ejus parte maneas, hoc
+considero. Transcendi[266] enim partes ejus, quas habent et bestiæ, cum te
+recordarer, quia non ibi te inveniebam inter imagines rerum corporalium; et
+veni ad partes ejus, ubi commendavi {186} affectiones animi mei, nec* illic
+inveni te. Et intravi ad ipsius animi mei sedem, quæ illi est in memoria
+mea, quoniam sui quoque meminit animus, nec ibi tu eras: quia sicut non es
+imago corporalis, nec affectio viventis, qualis est cum lætamur,
+contristamur*, cupimus, metuimus, meminimus, obliviscimur, et quidquid
+hujusmodi est; ita nec ipse animus es, quia Dominus Deus animi tu es, et
+commutantur hæc omnia, tu autem incommutabilis manes super omnia, et
+dignatus es habitare in memoria mea ex quo te didici. Et quid quæro quo
+loco ejus habites, quasi vero loca ibi sint? Habitas certe in ea, quoniam
+tui memini ex quo te didici, et in ea te invenio cum recordor te.
+
+[Sidenote: XXVI. Ubi invenitur Deus.]
+
+37. Ubi ergo te inveni ut discerem te? Neque enim jam eras in memoria mea,
+priusquam te discerem. Ubi ergo inveni te ut discerem te, nisi in te supra
+me? Et nusquam locus, et recedimus, et accedimus[267], et nusquam locus.
+Veritas, ubique, præsides omnibus consulentibus te, simulque respondes
+omnibus etiam diversa consulentibus. Liquide tu respondes, sed non liquide
+omnes audiunt. Omnes unde volunt consulunt, sed non semper quod volunt
+audiunt. Optimus minister tuus est, qui non magis intuetur hoc a te audire
+quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod a te audierit.
+
+[Sidenote: XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchitrudo.]
+
+38. Sero te amavi, pulchritudo tam antiqua et tam nova! sero te amavi! Et
+ecce intus eras, et ego foris, et ibi te quærebam; et in ista formosa quæ
+fecisti, deformis irruebam[268]. Mecum eras, et tecum non eram. Ea me
+tenebant longe a te, quæ si in te non essent, non essent[269]. Vocasti, et
+clamasti, et rupisti surditatem meam. Coruscasti, splenduisti, et fugasti
+cæcitatem meam. Fragrasti*, et duxi spiritum, et anhelo tibi. Gustavi, et
+esurio, et sitio. Tetigisti me, et exarsi in pacem tuam.
+
+[Sidenote: XXVIII. Miseriæ hujus vitæ.]
+
+39. Cum inhæsero tibi ex omni me, nusquam erit mihi dolor et labor; et viva
+erit vita mea, tota plena te. Nunc autem quoniam quem tu imples, sublevas
+eum; quoniam tui plenus non sum, oneri mihi sum. Contendunt lætitiæ meæ
+flendæ cum lætandis moeroribus; et ex qua parte stet victoria nescio. Hei
+mihi! Domine, miserere mei. Contendunt {187} moerores mei mali cum gaudiis
+bonis, et ex qua parte stet victoria nescio. Hei mihi! Domine, miserere
+mei. Hei mihi! ecce vulnera mea non abscondo: medicus es, æger sum;
+misericors es, miser sum. Numquid non [Sidenote: Job 7, 1.]_tentatio est
+vita humana super terram_? Quis velit molestias et difficultates? Tolerari
+jubes ea*, non amari. Nemo quod tolerat amat, etsi tolerare amat. Quamvis
+enim gaudeat se tolerare, mavult tamen non esse quod toleret. Prospera in
+adversis desidero, adversa in prosperis timeo. Quis inter hæc medius locus,
+ubi non sit _humana vita tentatio_*? Væ prosperitatibus sæculi, semel et
+iterum, a timore adversitatis, et a corruptione lætitiæ! Væ adversitatibus
+sæculi, semel et iterum et tertio, a desiderio prosperitatis, et quia ipsa
+adversitas dura est, et ne frangat tolerantiam*! numquid non _tentatio_ est
+_vita humana super terram_ sine ullo interstitio?
+
+[Sidenote: XXIX. In Deo spes tota.]
+
+40. Et tota spes mea non nisi in magna valde misericordia tua. Da quod
+jubes, et jube quod vis[270]. Imperas nobis continentiam. [Sidenote: Sap.
+8, 21.]_Et cum scirem_, ait quidam, _quia nemo potest esse continens nisi
+Deus det: et hoc ipsum erat sapientiæ scire cujus esset hoc donum_. Per
+continentiam[271] quippe colligimur et redigimur in unum, a quo in multa
+defluximus. Minus enim te amat qui tecum aliquid amat quod non propter te
+amat[272]. O amor qui semper ardes et nunquam exstingueris! Charitas Deus
+meus, accende me. Continentiam jubes; da quod jubes, et jube quod vis.
+
+[Sidenote: XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.]
+
+41. Jubes certe ut contineam a [Sidenote: 1 Joh. 2, 16.]concupiscentia
+carnis, et {188} concupiscentia oculorum, et ambitione sæculi[273].
+Jussisti a concubitu; et de ipso conjugio melius aliquid monuisti quam
+concessisti. Et quoniam dedisti, factum est et antequam dispensator
+sacramenti tui fierem. Sed adhuc vivunt in memoria mea, de qua multa
+locutus sum, talium rerum imagines, quas ibi* consuetudo mea fixit; et
+occursantur mihi vigilanti quidem carentes viribus, in somnis autem non
+solum usque ad delectationem, sed etiam usque ad consensionem factumque
+simillimum. Et tantum valet imaginis illusio in anima mea et in carne mea,
+ut dormienti falsa visa persuadeant quod vigilanti vera non possunt.
+Numquid tunc ego non sum, Domine Deus meus? Et tamen tantum interest inter
+meipsum et meipsum; intra momentum quo hinc ad soporem transeo, vel huc
+inde retranseo! Ubi est tunc ratio, quæ talibus suggestionibus resistit
+vigilans? Et si res ipsæ ingerantur, inconcussa manet*. Numquid clauditur
+cum oculis? numquid sopitur cum sensibus corporis? Et unde sæpe etiam in
+somnis resistimus, nostrique propositi memores, atque in eo castissime
+permanentes, nullum talibus illecebris adhibemus assensum? Et tamen tantum
+interest, ut cum aliter accidit, evigilantes ad conscientiæ requiem
+redeamus; ipsaque distantia reperiamus nos non fecisse, quod tamen in nobis
+quoquo modo factum esse doleamus.
+
+42. Numquid non potens es* Deus omnipotens, sanare omnes languores animæ
+meæ, atque abundantiore gratia tua lascivos motus etiam mei soporis
+exstinguere? Augebis, Domine, magis magisque in me munera tua, ut anima mea
+sequatur me ad te, concupiscentiæ visco expedita, ut non sit rebellis sibi,
+atque ut in somnis etiam, non solum non perpetret istas corruptelarum
+turpitudines per imagines animales usque ad carnis fluxum, sed ne
+consentiat quidem. Nam ut nihil tale vel tantillum libeat*, quantulum
+possit nutu cohiberi, {189} etiam in casto dormientis affectu, non tantum
+in hac vita, sed etiam in hac ætate, non magnum est omnipotenti, qui
+[Sidenote: Eph. 3, 20.]_vales facere supra quam petimus et intelligimus_.
+Nunc tamen in quid* adhuc sim in hoc genere mali mei, dixi Domino bono meo
+[Sidenote: Ps. 2, 11.]_exsultans cum tremore_ in eo quod donasti mihi, et
+lugens in eo quod inconsummatus sum, sperans* perfecturum te in me
+misericordias tuas usque ad pacem plenariam, quam tecum habebunt interiora
+et exteriora mea, cum [Sidenote: 1 Cor. 15, 54.]_absorpta fuerit mors in
+victoriam_.
+
+[Sidenote: XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ.]
+
+43. Est alia [Sidenote: Mat. 6, 34.]_malitia diei_, quæ utinam _sufficiat_
+ei. Reficimus enim quotidianas ruinas corporis edendo et bibendo, priusquam
+[Sidenote: 1 Cor. 6, 13.]_escas et ventrem destruas_, cum occideris
+indigentiam meam* satietate mirifica, et [Sidenote: Ib. 15,
+54.]_corruptibile hoc indueris incorruptione_ sempiterna. Nunc autem suavis
+est mihi necessitas, et adversus istam suavitatem pugno ne capiar; et
+quotidianum bellum gero in jejuniis, sæpius [Sidenote: Ib. 9, 27.]_in
+servitutem redigens corpus_ meum; et dolores mei voluptate pelluntur. Nam
+fames et sitis quidam dolores sunt; urunt, et sicut febris, necant, nisi
+alimentorum medicina succurrat. Quæ quoniam præsto est, ex consolatione
+munerum tuorum, in quibus nostræ infirmitati terra et aqua et coelum
+serviunt, calamitas deliciæ vocantur*.
+
+44. Hoc me docuisti, ut quemadmodum medicamenta, sic alimenta sumpturus
+accedam. Sed dum ad quietem satietatis ex indigentiæ molestia transeo, in
+ipso transitu mihi insidiatur laqueus concupiscentiæ. Ipse enim transitus
+voluptas est, et non est alius qua transeatur quo* transire cogit
+necessitas. Et cum salus sit causa edendi et bibendi, adjungit se tanquam
+pedissequa periculosa jucunditas; et plerumque præire conatur, ut ejus
+causa fiat quod salutis causa me facere vel dico, vel volo. Nec idem modus
+utriusque est: nam quod saluti satis est, delectationi parum est. Et sæpe
+incertum fit utrum adhuc necessaria corporis cura subsidium petat, an
+voluptaria cupiditatis fallacia ministerium suppetat. Ad hoc incertum
+hilarescit infelix anima, et in eo præparat excusationis patrocinium,
+gaudens non apparere quid satis sit moderationi valetudinis, ut obtentu
+salutis obumbret negotium voluptatis. His tentationibus quotidie conor
+resistere, et invoco dexteram tuam* et ad te refero æstus meos, quia
+consilium mihi de hac re nondum stat.
+
+45. Audio vocem jubentis Dei mei: [Sidenote: Luc. 21, 34.]_Non graventur
+corda {190} vestra in crapula et ebrietate_. Ebrietas longe est a me;
+misereberis, ne appropinquet mihi. Crapula[274] autem nonnunquam subrepit
+servo tuo; misereberis, ut longe fiat a me. [Sidenote: Sap. 8, 21.]_Nemo
+enim potest esse continens, nisi tu des._ Multa nobis orantibus tribuis; et
+quidquid boni antequam oraremus accepimus, a te accepimus; et ut hoc postea
+cognosceremus, antea* accepimus. Ebriosus nunquam fui, sed ebriosos a te
+factos sobrios ego novi. Ergo a te factum est ut hoc non essent qui nunquam
+fuerunt, a quo factum est ut hoc non semper essent qui fuerunt, a quo etiam
+factum est ut scirent utrique a quo factum est. Audivi aliam vocem tuam:
+[Sidenote: Ecc. 18, 30.]_Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate
+tua avertere._ Audivi et illam ex munere tuo quam multum amavi: [Sidenote:
+1 Cor. 8, 8.]_Neque si manducaverimus, abundabimus; neque si non
+manducaverimus, deerit nobis._ Hoc est dicere, Nec illa res me copiosum
+faciet, nec illa ærumnosum. Audivi et alteram: [Sidenote: Phil. 4,
+11-13.]_Ego enim didici in quibus sum sufficiens esse; et abundare novi, et
+penuriam pati novi. Omnia possum in eo qui me confortat._ Ecce miles
+castrorum coelestium, non pulvis quod nos* sumus. Sed memento, Domine, quia
+pulvis sumus, et de [Sidenote: Ps. 102, 14; et Gen. 3, 19.]_pulvere fecisti
+hominem_; et [Sidenote: Luc. 15, 24. 32.]_perierat, et inventus est_. _Nec_
+ille in se potuit, quia idem pulvis fuit, quem talia dicentem afflatu tuæ
+inspirationis adamavi: _Omnia possum_, inquit, _in eo qui me confortat_.
+Conforta me, ut possim. Da quod jubes, et jube quod vis[275]. Iste se
+accepisse confitetur, et [Sidenote: 1 Cor. 1, 30. 31.]_quod gloriatur, in
+Domino gloriatur_*. Audivi alium rogantem ut accipiat: [Sidenote: Ecc. 23,
+6.]_Aufer a me_, inquit, _concupiscentias ventris_. Unde apparet, sancte
+Deus meus, te dare, cum fit quod imperas fieri.
+
+46. Docuisti me, Pater bone, [Sidenote: Rom. 14, 20.]_Omnia munda mundis_;
+_sed malum_ esse [Sidenote: 1 Tim. 4, 4.]_homini qui per offensionem
+manducat_; et _omnem {191} creaturam tuam bonam esse, nihilque abjiciendum
+quod cum gratiarum actione percipitur_; et quia [Sidenote: 1 Cor. 8,
+8.]_esca nos non commendat Deo_; et ut [Sidenote: Col. 2, 16.]_nemo nos
+judicet in cibo aut in potu_; et ut [Sidenote: Rom. 14, 3.]_qui manducat
+non manducantem non spernat; et qui non manducat, manducantem non judicet_.
+Didici hæc; gratias tibi, laudes tibi Deo meo, magistro meo, pulsatori
+aurium mearum, illustratori cordis mei: eripe me ab omni tentatione. Non
+ego immunditiam obsonii timeo, sed immunditiam cupiditatis. [Sidenote: Gen.
+9, 2. 3.]Scio Noe omne carnis[276] genus quod cibo esset usui manducare
+permissum; [Sidenote: 3 Reg. 17, 6.]Eliam cibo carnis refectum; [Sidenote:
+Mat. 3, 4.]Joannem mirabili abstinentia præditum, animalibus, hoc est
+locustis, in escam cedentibus non fuisse pollutum. [Sidenote: Gen. 25,
+34.]Et scio Esau lenticulæ concupiscentia deceptum; et [Sidenote: 2 Reg.
+23, 15-17.]David propter aquæ desiderium a seipso reprehensum; et
+[Sidenote: Mat. 4, 3.]Regem nostrum non de carne, sed de pane esse
+tentatum. [Sidenote: Num. 11.]Ideoque et populus in eremo, non quia carnes
+desideravit, sed quia escæ desiderio adversus Dominum murmuravit, meruit
+improbari.
+
+47. In his ergo tentationibus positus, certo quotidie adversus
+concupiscentiam manducandi et bibendi: non enim est quod semel præcidere et
+ulterius non attingere decernam, sicut de concubitu potui. Itaque freni
+gutturis temperata relaxatione et constrictione tenendi sunt. Et quis est,
+Domine, qui non rapiatur aliquantulum extra metas necessitatis? Quisquis
+est, magnus est; magnificet nomen tuum. Ego autem non sum, quia peccator
+homo sum. Sed et ego magnifico nomen tuum; et [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_interpellat te pro peccatis meis_ qui [Sidenote: Joh. 16, 33.]_vicit
+sæculum_, numerans me inter [Sidenote: 1 Cor. 12, 22.]_infirma membra
+corporis_ sui, [Sidenote: Ps. 138, 16.]_quia et imperfectum ejus_[277]*
+_viderunt oculi tui, et in libro tuo omnes scribentur_.
+
+[Sidenote: XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.]
+
+48. De illecebra odorum non satago nimis. Cum absunt, non requiro; cum
+adsunt, non respuo, paratus eis etiam semper carere. Ita mihi videor;
+fortasse* fallor. Sunt enim {192} et istæ plangendæ tenebræ, in quibus me
+latet facultas mea quæ in me est: ut animus meus de viribus suis ipse se
+interrogans non facile sibi credendum existimet; quia et quod inest,
+plerumque occultum est, nisi experientia manifestetur[278]. Et nemo securus
+esse debet in ista vita, quæ [Sidenote: Job 7, 1.]_tota tentatio_
+nominatur, utrum qui fieri potuit ex deteriore melior, non fiat etiam ex
+meliore deterior. Una spes, una fiducia, una firma promissio, misericordia
+tua.
+
+[Sidenote: XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.]
+
+49. Voluptates aurium tenacius me implicaverant et subjugaverant; sed
+resolvisti, et liberasti me. Nunc in sonis quos animant eloquia tua, cum
+suavi et artificiosa voce cantantur, fateor, aliquantulum acquiesco; non
+quidem ut hæream, sed ut surgam cum volo. Attamen cum ipsis sententiis
+quibus vivunt, ut admittantur ad me, quærunt in corde meo nonnullius
+dignitatis locum, et vix eis præbeo congruentem. Aliquando enim plus mihi
+videor honoris eis tribuere quam decet, dum ipsis sanctis dictis
+religiosius et ardentius sentio moveri animos nostros in flammam pietatis,
+cum ita cantantur, quam si non ita cantarentur; et omnes affectus spiritus
+nostri pro suavi diversitate* habere proprios modos in voce atque cantu,
+quorum nescio qua occulta familiaritate excitentur. Sed delectatio carnis
+meæ, cui mentem enervandam non oportet dari, sæpe me fallit, dum rationem
+sensus non ita comitatur ut patienter sit posterior; sed tantum quia
+propter illam meruit admitti, etiam præcurrere ac ducere conatur. Ita in
+his pecco non sentiens, et postea sentio.
+
+50. Aliquando autem hanc ipsam fallaciam immoderatius cavens, erro nimia
+severitate: sed valde interdum, ut melos omne cantilenarum suavium quibus
+Davidicum Psalterium frequentatur, ab auribus meis removeri velim, atque
+ipsius Ecclesiæ; tutiusque mihi videtur quod de Alexandrino episcopo
+Athanasio sæpe mihi dictum commemini, qui tam modico flexu vocis faciebat
+sonare lectorem psalmi, ut pronuntianti vicinior esset quam canenti.
+Verumtamen, cum reminiscor lacrymas meas, quas fudi ad cantus Ecclesiæ tuæ
+in primordiis recuperatæ fidei meæ, et nunc ipso quod moveor*, non cantu,
+sed rebus quæ cantantur, cum liquida voce et {193} convenientissima
+modulatione cantantur, magnam instituti hujus utilitatem rursus agnosco.
+Ita fluctuo inter periculum voluptatis et experimentum salubritatis;
+magisque adducor, non quidem irretractabilem sententiam proferens, cantandi
+consuetudinem approbare in Ecclesia; ut per oblectamenta aurium infirmior
+animus in affectum pietatis assurgat. Tamen, cum mihi accidit ut me amplius
+cantus, quam res quæ canitur, moveat, poenaliter me peccare confiteor, et
+tunc mallem non audire cantantem. Ecco ubi sum; flete mecum, et pro me
+flete, qui aliquid boni vobiscum intus agitis unde facta procedunt. Nam qui
+non agitis, non vos hæc movent. Tu autem, Domine Deus meus, exaudi;
+respice, et vide*, et [Sidenote: Ps. 6, 3.]_miserere, et sana me_, in cujus
+oculis [Sidenote: Ps. 77, 10.]_mihi quæstio factus sum_, et _ipse est
+languor meus_.
+
+[Sidenote: XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.]
+
+51. Restat voluptas oculorum istorum carnis meæ, de qua loquor*
+confessiones quas audiant aures templi tui, aures fraternæ ac piæ, ut
+concludamus tentationes concupiscentiæ carnis, quæ me adhuc pulsant
+ingemiscentem, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_habitaculum meum, quod de coelo
+est, superindui cupientem_. Pulchras formas et varias, nitidos et amoenos
+colores amant oculi. Non teneant hæc animam meam: teneat eam Deus
+[Sidenote: Gen. 1, 31.]_qui fecit_ hæc, _bona_ quidem _valde_; sed ipse est
+bonum meum, non hæc. Et tangunt me vigilantem totis diebus, nec requies ab
+eis datur mihi, sicut datur a vocibus canoris, aliquando ab omnibus, in
+silentio. Ipsa enim regina colorum lux ista, perfundens cuncta quæ
+cernimus, ubiubi per diem fuero, multimodo allapsu blanditur mihi aliud
+agenti, et eam non advertenti. Insinuat autem se ita vehementer, ut si
+repente subtrahatur, cum desiderio requiratur: et si diu absit, contristat
+animum*.
+
+52. [Sidenote: Tob. 4.]O lux quam videbat Tobias, cum clausis oculis istis
+filium docebat vitæ viam, et ei præibat pede charitatis nusquam errans. Aut
+quam videbat Isaac prægravatis et opertis senectute carneis luminibus, cum
+filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit.
+[Sidenote: Gen. 27.]Aut quam videbat Jacob, cum et ipse præ grandi ætate
+captus oculis, in filiis præsignata futuri populi genera luminoso corde
+radiavit; et nepotibus suis ex Joseph divexas mystice manus, non sicut
+pater eorum foris corrigebat, [Sidenote: Gen. 48. 49.]sed sicut ipse intus
+discernebat, imposuit. Ipsa est lux, una est*, et unum omnes qui vident et
+amant eam. At ista corporalis de qua loquebar, illecebrosa {194} ac
+periculosa dulcedine condit vitam sæculi cæcis amatoribus. Qui autem et de
+ipsa laudare te norunt, "Deus[279] creator omnium," assumunt eam in hymno
+tuo; non absumuntur ab ea in somno suo: sic esse cupio. Resisto
+seductionibus oculorum, ne implicentur pedes mei, quibus ingredior viam
+tuam; et erigo ad te invisibiles oculos, ut tu [Sidenote: Ps. 24,
+15.]_evellas de laqueo pedes meos_. Tu subinde evellis eos, nam
+illaqueantur. Tu non cessas evellere, ego autem crebro hæreo in ubique
+sparsis insidiis: [Sidenote: Ps. 120, 4.]_quoniam non dormies, neque
+dormitabis, qui custodis Israel_.
+
+53. Quam innumerabilia, variis artibus et opificiis, in vestibus,
+calceamentis, vasis, et cujuscemodi fabricationibus*, picturis etiam,
+diversisque figmentis, atque his usum necessarium atque moderatum et piam
+significationem longe transgredientibus, addiderunt homines ad illecebras
+oculorum; foras sequentes quod faciunt, intus relinquentes a quo facti
+sunt, et exterminantes quod facti sunt! At ego, Deus meus, et decus meum,
+etiam hinc tibi dico hymnum, et sacrifico laudem sacrificatori meo*;
+quoniam pulchra trajecta per animas in manus artificiosas[280], ab illa
+pulchritudine veniunt, quæ super animas est, cui suspirat anima mea die ac
+nocte. Sed pulchritudinum exteriorum operatores et sectatores inde trahunt
+approbandi modum, non autem inde trahunt utendi[281] modum. Et ibi est, et
+non vident eum[282], ut non eant longius, et [Sidenote: Ps. 58,
+10.]_fortitudinem suam ad te custodiant_, nec eam spargant in deliciosas
+lassitudines. Ego autem hæc loquens atque discernens etiam istis pulchris
+gressum innecto; sed tu evellis, Domine, evellis tu, [Sidenote: Ps. 25,
+3.]_quoniam misericordia tua ante oculos meos est_. Nam* ego capior
+miserabiliter, et tu evellis misericorditer; aliquando non sentientem, quia
+suspensius incideram; aliquando cum dolore, quia jam inhæseram.
+
+[Sidenote: XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+curiositatis.]
+
+54. Huc accedit alia forma tentationis multiplicius periculosa. Præter*
+enim concupiscentiam carnis, quæ inest in delectatione omnium sensuum et
+voluptatum, cui servientes depereunt qui longe se faciunt a te, inest animæ
+per {195} eosdem sensus corporis quædam non se oblectandi in carne, sed
+experiendi per carnem vana et curiosa cupiditas, nomine cognitionis et
+scientiæ palliata. Quæ quoniam in appetitu noscendi est, oculi autem sunt
+ad cognoscendum* in sensibus principes, [Sidenote: 1 Joh. 2,
+16.]_concupiscentia oculorum_ eloquio divino appellata est. Ad oculos enim
+proprie videre pertinet. Utimur autem hoc verbo etiam in cæteris sensibus,
+cum eos ad cognoscendum intendimus. Neque enim dicimus, Audi quid rutilet;
+aut, olfac quam niteat; aut, gusta quam splendeat; aut, palpa quam fulgeat:
+videri enim dicuntur hæc omnia. Dicimus autem non solum, Vide quid luceat,
+quod soli oculi sentire possunt; sed etiam, Vide quid sonet; vide quid
+oleat; vide quid sapiat; vide quam durum sit. Ideoque generalis experientia
+sensuum concupiscentia, sicut dictum est, oculorum vocatur; quia videndi
+officium in quo primatum oculi tenent, etiam cæteri sensus sibi de
+similitudine usurpant, cum aliquid cognitionis explorant.
+
+55. Ex hoc autem evidentius discernitur quid voluptatis, quid curiositatis
+agatur per sensus: quod voluptas pulchra, canora, suavia, sapida, lenia
+sectatur; curiositas autem etiam his contraria tentandi causa, non ad
+subeundam molestiam, sed experiendi noscendique libidine*. Quid enim
+voluptatis habet videre in laniato cadavere quod exhorreas; et tamen sicubi
+jaceat, concurrunt ut contristentur, ut palleant. Timent etiam ne in somnis
+hoc videant; quasi quisquam eos vigilantes videre coegerit, aut
+pulchritudinis ulla fama persuaserit. Ita et in cæteris sensibus, quæ
+persequi longum est. Ex hoc morbo cupiditatis, in spectaculis exhibentur
+quæque miracula. Hinc ad perscrutanda naturæ (quæ præter nos est) operta
+proceditur*, quæ scire nihil prodest, et nihil aliud quam scire homines
+cupiunt[283]. Hinc etiam, si quid eodem perversæ scientiæ fine per artes
+magicas quæritur. Hinc etiam in ipsa religione Deus tentatur, cum signa et
+prodigia flagitantur, non ad aliquam salutem, sed ad solam experientiam
+desiderata.
+
+56. In hac tam immensa silva plena insidiarum et {196} periculorum, ecce
+multa* præciderim et a meo corde dispulerim, sicuti donasti me facere, Deus
+salutis meæ; attamen quando audeo dicere, cum circumquaque quotidianam
+vitam nostram tam multa hujus generis rerum circumstrepant; quando audeo
+dicere nulla re tali me intentum fieri ad spectandum, et vana cura
+capiendum? Sane me jam theatra non rapiunt, nec curo nosse transitus
+siderum, nec anima mea unquam responsa quæsivit umbrarum; omnia sacrilega
+sacramenta detestor. A te, Domine Deus meus, cui humilem[284] famulatum ac
+simplicem debeo, quantis mecum suggestionum machinationibus agit inimicus,
+ut signum aliquod petam! Sed obsecro te per Regem nostrum, et patriam
+Jerusalem simplicem, castam, ut quemadmodum a me longe est ista consensio,
+ita sit semper longe atque longius. Pro salute autem cujusquam cum te rogo,
+alius multum differens finis est intentionis meæ; et te facientem quod vis,
+das* mihi, et dabis libenter sequi.
+
+57. Verumtamen in quam multis minutissimis et contemptibilibus rebus
+curiositas quotidie nostra tentatur*; et quam sæpe labamur, quis enumerat?
+Quoties narrantes inania, primo quasi toleramus ne offendamus infirmos,
+deinde paulatim libenter advertimus! Canem currentem post leporem jam non
+specto, cum in circo fit: at vero in agro, si casu transeam, avertit me
+fortassis et ab aliqua magna cogitatione, atque ad se convertit illa
+venatio; non deviare cogens corpore jumenti, sed cordis inclinatione. Et
+nisi jam mihi demonstrata infirmitate mea, cito admoneas, aut ex ipsa
+visione per aliquam considerationem in te assurgere, aut totum contemnere
+atque transire, vanus hebesco. Quid cum me domi sedentem stellio muscas
+captans, vel aranea retibus suis irruentes implicans, sæpe intentum facit?
+Num quia parva sunt animalia, ideo non res eadem geritur? Pergo inde ad
+laudandum te, creatorem mirificum atque ordinatorem rerum omnium, sed non
+inde esse intentus incipio. Aliud est cito {197} surgere, aliud est non
+cadere. Et talibus vita mea plena est, et una spes mea magna valde
+misericordia tua. Cum enim hujuscemodi rerum conceptaculum* fit cor
+nostrum, et portat copiosæ vanitatis catervas, hinc et orationes nostræ
+sæpe interrumpuntur atque turbantur, et ante conspectum tuum dum ad aures
+tuas vocem cordis intendimus, nescio unde irruentibus nugatoriis
+cogitationibus res tanta præciditur. Numquid etiam hoc inter contemnenda
+deputabimus, aut aliquid nos reducet in spem, nisi tota misericordia tua*,
+quoniam coepisti mutare nos?
+
+[Sidenote: XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est
+superbiæ.]
+
+58. Et tu scis quanta ex parte mutaveris, qui me primitus sanas a libidine
+vindicandi me, ut _propitius_ fias etiam cæteris [Sidenote: Ps. 102,
+3-5.]_omnibus iniquitatibus meis, et sanes omnes languores meos, et redimas
+de corruptione vitam meam, et corones me in miseratione et misericordia, et
+saties in bonis desiderium meum_; quia* compressisti a timore tuo superbiam
+meam, et mansuefecisti jugo tuo cervicem meam. Et nunc porto illud, et
+[Sidenote: Mat. 11, 30.]_lene est_ mihi, quoniam sic promisisti et fecisti;
+et vere sic erat, et nesciebam, quando id subire metuebam.
+
+59. Sed numquid, Domine, qui solus sine typho dominaris, quia solus verus
+Dominus es qui non habes dominum; numquid hoc quoque tertium tentationis
+genus cessavit a me*, aut cessare in hac tota vita potest, timeri et amari
+velle ab hominibus, non propter aliud, sed ut inde sit gaudium, quod non
+est gaudium*? Misera vita est, et foeda jactantia. Hinc fit vel maxime non
+amare te, nec caste timere te. Ideoque tu [Sidenote: 1 Pet. 5, 5. Jac. 4,
+6.]_superbis resistis, humilibus_ autem _das gratiam_; et intonas super
+ambitiones sæculi, et [Sidenote: Ps. 17, 8.]_contremunt fundamenta
+montium_. Itaque nobis, quoniam propter quædam humanæ societatis officia
+necessarium est amari et timeri ab hominibus, instat adversarius veræ
+beatitudinis nostræ, ubique spargens in laqueis, "Euge, euge:" ut dum avide
+colligimus, incaute capiamur, et a veritate tua gaudium nostrum deponamus,
+atque in hominum fallacia ponamus; libeatque nos amari et timeri, non
+propter te, sed pro te; atque isto modo sui similes factos secum habeat,
+non ad concordiam charitatis, sed ad consortium supplicii, qui statuit
+[Sidenote: Is. 14, 13-15.]_sedem suam ponere in aquilone_, ut te perversa
+et distorta via imitanti*, tenebrosi frigidique servirent. Nos autem,
+Domine, [Sidenote: Luc. 12, 32.]_pusillus grex_ tuus ecce sumus; tu nos
+posside. Prætende alas tuas, et fugiamus {198} sub eas. Gloria nostra tu
+esto; propter te amemur, et verbum tuum timeatur in nobis. Qui laudari vult
+ab hominibus vituperante te, non defendetur ab hominibus judicante te, nec
+eripietur damnante te. Cum autem non [Sidenote: Ps. 10, 3.]_peccator
+laudatur in desideriis animæ suæ_, nec _qui iniqua gerit benedicitur_, sed
+laudatur homo propter aliquod donum quod dedisti ei, at ille plus gaudet
+sibi laudari se, quam ipsum donum habere unde laudatur, etiam iste te
+vituperante laudatur: et melior jam ille qui laudavit, quam iste qui
+laudatus est. Illi enim placuit in homine donum Dei; huic amplius placuit
+donum hominis quam Dei.
+
+[Sidenote: XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.]
+
+60. Tentamur his tentationibus quotidie, Domine; sine cessatione tentamur.
+Quotidiana [Sidenote: Prov. 27, 21.]_fornax_ nostra est _humana lingua_.
+Imperas nobis et in hoc genere continentiam: da quod jubes, et jube quod
+vis. Tu nosti de hac re ad te gemitum cordis mei, et flumina oculorum
+meorum. Neque enim facile colligo quam sim ab ista peste mundatior, et
+multum timeo [Sidenote: Ps. 18, 13.]_occulta mea_, quæ norunt oculi tui,
+mei autem non. Est enim qualiscumque in aliis generibus tentationum mihi
+facultas explorandi me; in hoc pene nulla est. Nam et a voluptatibus
+carnis, et a curiositate supervacanea cognoscendi, video quantum assecutus
+sim posse refrenare animum meum, cum eis rebus careo, vel voluntate, vel
+cum absunt*[285]. Tunc enim me interrogo, quam magis minusve mihi molestum
+sit non habere. Divitiæ vero quæ ob hoc expetuntur, ut alicui trium istarum
+cupiditatum, vel duabus earum, vel omnibus serviant, si persentiscere non
+potest animus utrum eas habens contemnat, possunt et dimitti ut se probet.
+Laude vero ut careamus, atque in eo experiamur quid possumus, numquid male
+vivendum est, et tam perdite atque immaniter, ut nemo nos noverit qui non
+detestetur? Quæ major dementia dici aut cogitari potest? At si bonæ vitæ
+bonorumque operum comes et solet et debet esse laudatio, tam comitatum
+ejus, quam ipsam bonam vitam deseri non oportet. Non autem sentio sine quo
+esse aut æquo animo aut ægre possim, nisi cum abfuerit.
+
+{199}
+
+61. Quid igitur tibi in hoc genere tentationis, Domine, confiteor? quid,
+nisi delectari me laudibus; sed amplius ipsa veritate quam laudibus? Nam si
+mihi proponatur utrum malim furens, aut in omnibus rebus errans, ab omnibus
+hominibus laudari; an constans, et in veritate certissimus, ab omnibus
+vituperari; video quid eligam. Verumtamen nollem ut vel augeret mihi
+gaudium cujuslibet boni mei suffragatio oris alieni. Sed auget, fateor; non
+solum, sed et vituperatio minuit. Et cum ista miseria mea perturbor,
+subintrat mihi excusatio, quæ qualis sit, tu scis, Deus; nam me incertum
+facit. Quia enim nobis imperasti non tantum continentiam, id est, a quibus
+rebus amorem cohibeamus, verum etiam justitiam, id est, quo eum conferamus,
+nec te tantum voluisti a nobis, verum etiam proximum diligi, sæpe mihi
+videor de profectu aut spe proximi delectari, cum bene intelligentis laude
+delector; et rursus ejus malo contristari, cum eum audio vituperare quod
+aut ignorat, aut bonum est. Nam et contristor aliquando laudibus meis, cum
+vel ea laudantur in me, in quibus ipse mihi displiceo; vel etiam bona
+minora et levia pluris æstimantur quam æstimanda sunt. Sed rursus, unde
+scio an propterea sic afficior, quia nolo de meipso a me dissentire
+laudatorem meum; non quia illius utilitate moveor, sed quia eadem bona quæ
+mihi in me placent, jucundiora mihi sunt cum et alteri placent? Quodammodo
+enim non ego laudor, cum de me sententia mea non laudatur; quandoquidem aut
+illa laudantur quæ mihi displicent, aut illa amplius quæ mihi minus
+placent. Ergone de hoc incertus sum mei?
+
+62. Ecce in te, Veritas, video non me laudibus meis propter me, sed propter
+proximi utilitatem moveri oportere[286]. Et utrum ita sim* nescio. Minus
+mihi in hac re notus sum ipse quam tu*. Obsecro te, Deus meus, et meipsum
+mihi indica, ut confitear oraturis pro me fratribus meis quod in {200} me
+saucium comperero. Iterum me diligentius interrogem. Si utilitate proximi
+moveor in laudibus meis, cur minus moveor, si quisquam alius injuste
+vituperetur, quam si ego? cur ea contumelia magis mordeor quæ in me, quam
+quæ in alium eadem iniquitate coram me jacitur? An et hoc nescio? Etiamne
+id restat ut [Sidenote: Gal. 6, 3.]_ipse me seducam_, et verum non faciam
+coram te in corde et lingua mea? Insaniam istam, Domine, longe fac a me,
+[Sidenote: Ps. 140, 5.]_ne oleum peccatoris mihi sit os meum ad
+impinguandum caput meum_. [Sidenote: Ps. 108, 22.]_Egenus et pauper sum
+ego_, et melior in occulto gemitu displicens mihi, et quærens misericordiam
+tuam, donec reficiatur defectus meus, et perficiatur usque in pacem quam
+nescit arrogantis oculus.
+
+[Sidenote: XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.]
+
+63. Sermo autem ore procedens, et facta quæ innotescunt hominibus, habent
+tentationem periculosissimam ab amore laudis, qui ad privatam quamdam
+excellentiam contrahit emendicata suffragia; tentat* et cum a me in me
+arguitur, eo ipso quo arguitur; et sæpe de ipso vanæ gloriæ contemptu
+vanius gloriatur: ideoque non jam de ipso contemptu* gloriæ gloriatur; non
+enim eam contemnit, cum gloriatur.
+
+[Sidenote: XXXIX. Amoris proprii vis et natura.]
+
+64. Intus etiam intus est aliud in eodem genere tentationis malum
+inanescunt qui placent sibi de se, quamvis aliis vel non placeant*, vel
+displiceant, nec placere affectent cæteris. Sed sibi placentes multum tibi
+displicent, non tantum de non bonis quasi bonis, verum etiam de bonis tuis
+quasi suis[287]; aut etiam sicut de tuis, sed tanquam ex meritis suis; aut
+etiam sicut ex tua gratia*, non tamen socialiter gaudentes, sed aliis
+invidentes eam*. In his omnibus atque hujuscemodi periculis et laboribus,
+vides tremorem cordis mei; sed et vulnera mea magis subinde a te sanari,
+quam mihi non infligi sentio.
+
+[Sidenote: XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit.]
+
+65. Ubi non mecum ambulasti, Veritas, docens quid caveam et quid appetam,
+cum ad te referrem inferiora visa mea quæ potui, teque consulerem? Lustravi
+mundum foris sensu quo potui, et attendi vitam corporis mei de me,
+sensusque ipsos meos. Inde ingressus sum in recessus memoriæ meæ,
+multiplices amplitudines plenas miris modis copiarum {201} innumerabilium;
+et consideravi, et expavi, et nihil eorum discernere potui sine te, et
+nihil eorum esse te inveni. Nec ego ipse inventor qui peragravi omnia, et
+distinguere et pro suis quæque dignitatibus æstimare conatus sum, excipiens
+alia nuntiantibus sensibus, et interrogans alia mecum commixta sentiens,
+ipsosque nuntios dignoscens atque dinumerans, jamque in memoriæ* latis
+opibus alia pertractans, alia recondens, alia eruens. Nec ego ipse cum hæc
+agerem, id est vis mea qua id agebam, nec ipsa eras tu, quia lux es tu
+permanens quam de omnibus consulebam an essent, quid essent, quanti
+pendenda essent: et audiebam docentem ac jubentem. Et sæpe istud facio; hoc
+me delectat, et ab actionibus necessitatis quantum relaxari possum, ad
+istam voluptatem refugio. Neque in his omnibus, quæ percurro consulens te,
+invenio tutum locum animæ meæ nisi in te, quo colligantur sparsa mea[288],
+nec a te quidquam recedat ex me. Et aliquando intromittis me in affectum
+multum inusitatum introrsus ad nescio quam dulcedinem, quæ si perficiatur
+in me, nescio quid erit quod vita ista non erit. Sed recido in hæc
+ærumnosis ponderibus, et resorbeor solitis, et teneor, et multum fleo, sed
+multum teneor. Tantum consuetudinis sarcina degravat*! Hic esse valeo, nec
+volo; illic volo, nec valeo; miser utrobique.
+
+[Sidenote: XLI. Triplex cupiditas.]
+
+66. Ideoque consideravi languores peccatorum meorum in cupiditate triplici;
+et dexteram tuam invocavi ad salutem meam. Vidi enim splendorem tuum corde
+saucio, et repercussusdixi: "Quis illuc potest? [Sidenote: Ps. 30,
+23.]_Projectus sum a facie oculorum tuorum._" Tu es Veritas super omnia
+præsidens: at ego per avaritiam[289] meam non amittere te volui, sed volui
+tecum possidere mendacium; sicut nemo vult ita falsum dicere, ut nesciat
+ipse quid verum sit. Itaque amisi te, quia non dignaris cum mendacio
+possideri.
+
+[Sidenote: XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+infeliciter recurrerunt.]
+
+67. Quem invenirem qui me reconciliaret tibi? Ambiendum* mihi fuit ad
+Angelos? Qua prece? quibus sacramentis? Multi conantes ad te redire, neque
+per seipsos valentes, sicut audio, tentaverunt hæc, et inciderunt in
+desiderium
+
+{202} curiosarum visionum, et digni habiti sunt illusionibus. Elati enim te
+quærebant doctrinæ fastu, exerentes potius quam tundentes pectora, et
+adduxerunt sibi per similitudinem cordis sui conspirantes et socias
+superbiæ suæ [Sidenote: Eph. 2, 2.]_potestates aeris hujus_, a quibus per
+potentias magicas deciperentur, quærentes mediatorem per quem purgarentur,
+et non erat. [Sidenote: 2 Cor. 11, 14.]_Diabolus_ enim erat _transfigurans
+se in Angelum lucis_. Et* multum illexit superbam carnem, quod carneo
+corpore ipse non esset. Erant enim illi mortales et peccatores; tu autem,
+Domine, cui reconciliari superbe quærebant, immortalis et sine peccato.
+[Sidenote: 1 Tim. 2, 5.]_Mediator_ autem _inter Deum et homines_, oportebat
+ut haberet aliquid simile Deo, aliquid simile hominibus: ne in utroque
+hominibus similis, longe esset a Deo; aut in utroque Deo similis, longe
+esset ab hominibus, atque ita mediator non esset. Fallax itaque ille
+mediator, quo per secreta judicia tua, superbia mereretur illudi, unum cum
+hominibus habet, id est peccatum; aliud videri vult habere cum Deo, ut quia
+carnis mortalitate[290] non tegitur, pro immortali se ostentet. Sed quia
+[Sidenote: Rom. 6, 20.]_stipendium peccati mors est_, hoc habet commune cum
+hominibus, unde simul damnetur in mortem.
+
+[Sidenote: XLIII. Christus verus mediator.]
+
+68. Verax autem mediator quem secreta tua misericordia demonstrasti
+humilibus, et misisti ut ejus exemplo etiam ipsam discerent humilitatem,
+_mediator ille Dei et hominum homo Christus Jesus_, inter mortales
+peccatores et immortalem justum apparuit; mortalis cum hominibus, justus
+cum Deo. Ut quoniam stipendium justitiæ vita et pax est, per justitiam
+conjunctam Deo evacuaret mortem justificatorum impiorum*, quam cum illis
+voluit habere communem. Hinc* demonstratus est antiquis sanctis, ut ita
+ipsi per fidem futuræ passionis ejus, sicut nos per fidem præteritiæ, salvi
+fierent. Inquantum enim homo, intantum mediator[291]; inquantum autem
+Verbum, non medius, quia æqualis Deo, et Deus apud Deum, et simul* unus
+Deus.
+
+69. Quomodo[292] nos amasti, Pater bone, qui [Sidenote: Rom. 8, 32.]_Filio
+tuo unico {203} non pepercisti, sed pro nobis impiis tradidisti eum_!
+[Sidenote: Phil. 2, 6.]Quomodo nos amasti pro quibus ille, _non rapinam
+arbitratus esse æqualis tibi, factus est subditus usque ad mortem crucis_;
+unus ille [Sidenote: Ps. 87, 6-8.]_in mortuis liber, [Sidenote: Joh. 10,
+18.]potestatem habens ponendi animam suam, et potestatem habens iterum
+sumendi eam_[293]; pro nobis tibi victor et victima, et ideo victor quia
+victima; pro nobis tibi sacerdos et sacrificium, et ideo sacerdos quia
+sacrificium; faciens tibi nos de servis filios, de te nascendo, nobis
+serviendo! Merito mihi spes valida in illo est, quod [Sidenote: Rom. 8,
+34.]_sanabis omnes languores meos_, per eum qui _sedet ad dexteram tuam et
+te interpellat pro nobis_; alioquin desperarem. Multi enim et magni sunt
+iidem languores mei, multi sunt et magni; sed amplior est medicina tua.
+Potuimus putare Verbum tuum remotum esse a conjunctione hominis, et
+desperare de nobis, nisi [Sidenote: Joh. 1, 14.]_caro fieret et habitaret
+in nobis_.
+
+70. Conterritus peccatis meis et mole miseriæ meæ, agitaveram* corde
+meditatusque fueram fugam in solitudinem; sed prohibuisti me, et
+confirmasti me, dicens: [Sidenote: 2 Cor. 5, 15.]_Ideo Christus pro omnibus
+mortuus est, ut qui vivunt, jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis
+mortuus est_. Ecce, Domine, jacto in te curam meam ut vivam, et [Sidenote:
+Ps. 118, 18.]_considerabo mirabilia de lege tua_. Tu scis imperitiam meam
+et infirmitatem meam: doce me, et sana me. Ille tuus Unicus [Sidenote: Col.
+2, 3.]_in quo sunt omnes thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi_,
+redemit me sanguine suo. Non calumnientur mihi superbi: quoniam cogito
+pretium meum, et manduco, et bibo, et erogo; et _pauper_ cupio saturari ex
+eo, inter illos qui [Sidenote: Ps. 21, 27.]_edunt et saturantur_, et
+_laudant Deum qui requirunt eum_.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    Hic ubi vitæ præteritæ enarrationem abrumpit Aug., haud inutile erit
+    adponere, quid hæreticis responderit, auctoritatem ejus in fidei
+    defensione elevantibus, propter ea, quæ nondum fidelis commiserit. Ii
+    vero præcipue fuerunt {204} Donatistæ. His præclare coram populo
+    respondit. (Serm. 3. in Ps. 36. §. 19) "Loquantur ergo adversus nos
+    quidquid volunt: nos diligemus illos et nolentes. Novimus enim,
+    Fratres, novimus linguas eorum; propter quas eis non irascamur,
+    patienter ferte nobiscum. Vident enim in caussa se nihil habere, et
+    linguas convertunt in nos; et incipiunt de nobis dicere mala, multa quæ
+    sciunt, multa quæ nesciunt. Quæ sciunt, præterita nostra sunt. Fuimus
+    enim aliquando, sicut dicit Apostolus, "stulti et increduli, et ad omne
+    opus bonum reprobi." In errore perverso desipientes et insanientes
+    fuimus, non negamus; et quantum præteritum nostrum non negamus, tanto
+    magis Deum qui nobis ignovit, laudamus. Quid ergo hæretice dimittis
+    caussam, et is ad hominem? Quid enim ego sum? Quid sum? Numquid
+    Catholica ego sum? Numquid hereditas Christi diffusa per gentes ego
+    sum? Sufficit mihi ut in ea sim. Vituperas mala mea præterita, quid
+    magnum facis? Severior sum ego in mala mea quam tu: quod tu
+    vituperasti, ego damnavi. Utinam velles imitari, ut et error tuus
+    fieret aliquando præteritus. Ista sunt mala præterita, quæ noverunt,
+    maxime in ista civitate. Hic enim male viximus, quod ego confiteor: et
+    quantum gaudeo de gratia Dei, tantum de meis præteritis quid
+    dicam--Doleo? Dolorem, si adhuc essem. Sed quid dicam? Gaudeo? Nec hoc
+    possum dicere: utinam enim numquam fuissem. Quidquid tamen fui, in
+    nomine Christi præteritum est. Quod autem modo reprehendunt, non
+    norunt. Sunt quæ adhuc in me reprehendant: sed tamen multum est ad
+    illos ut hæc noverint. Multa enim ago in cogitationibus meis, pugnans
+    adversus malas suggestiones meas, et habens conflictationem diuturnam,
+    et prope continuam cum tentationibus inimici subvertere me volentis.
+    Gemo ad Deum in infirmitate mea; et novit quid parturit cor meum, ille
+    qui novit partum meum. "Mihi autem minimum est, ut a vobis dijudicer,
+    aut ab humano die," ait Apostolus; "sed neque ego meipsum judico."
+    Melius enim me ego novi quam illi, sed melius Deus quam ego. Non ergo
+    vobis insultent de nobis, non, faciat Christus. Dicunt enim, Et qui
+    sunt? et unde sunt? malos hic illos novimus, ubi baptizati sunt? Si nos
+    bene noverunt, sciunt quia et navigavimus aliquando; sciunt quia et
+    peregrinati sumus; sciunt quia alii ivimus, et alii redivimus. Non hic
+    baptizati sumus; sed ubi baptizati sumus, Ecclesia est nota universo
+    orbi terrarum. Et multi fratres nostri sunt, qui et norunt quia
+    baptizati sumus, et nobiscum baptizati sunt. Facile est ergo hoc nosse,
+    si quis fratrum est inde sollicitus.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{205}
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+    Quæ ex instituto dicenda occurrebant, quo tandem modo ad Officia Divina
+    exequenda fuerit perductus, silentio præterit, Deum ex eo laudaturus,
+    quod Scripturæ suæ interiora sensim ei aperuerit. Moysen non nisi in
+    Christo intelligendum esse fatetur, ne exordium quidem libri Geneseos,
+    _In principio fecit Deus coelum et terram._ De his disserens, occurrit
+    obtrectantibus, "quid faceret Deus antequam coelum et terram conderet;
+    et unde ei in mentem venerit tandem aliquando ea facere, cum antea non
+    fecisset." Dum vero iis refellendis insistit, de Tempore copiose et
+    accurate disserit.
+
+[Sidenote: I. Cur confitemur Deo scienti.]
+
+1. Numquid, Domine, cum tua sit æternitas, ignoras quæ tibi dico, aut ad
+tempus vides quod fit in tempore? Cur ergo tibi tot rerum narrationes
+digero? Non utique ut per me noveris eas, sed affectum meum excito in te,
+et eorum qui hæc legunt, ut dicamus omnes: [Sidenote: Ps. 95, 4.]_Magnus
+Dominus, et laudabilis valde._ Jam dixi, et dicam: amore amoris tui facio
+istud. Nam et oramus, et tamen Veritas ait: [Sidenote: Mat. 6, 8.]_Novit
+Pater vester quid vobis opus sit, priusquam petatis ab eo._ Affectum ergo
+nostrum patefacimus in te, confitendo tibi miserias nostras et
+misericordias tuas super nos, ut liberes nos omnino, quoniam coepisti, ut
+desinamus esse miseri in nobis, et beatificemur in te; quoniam vocasti nos
+ut simus [Sidenote: Mat. 5, 3-9.]_pauperes spiritu, et mites_, et
+_lugentes_, et _esurientes ac sitientes justitiam_, et _misericordes_, et
+_mundicordes_, et _pacifici_. Ecce narravi tibi multa quæ potui, et quæ
+volui; quoniam tu prior voluisti ut confiterer tibi Domino Deo meo,
+[Sidenote: Ps. 117, 1.]_quoniam bonus es, quoniam in sæculum misericordia
+tua_.
+
+[Sidenote: II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.]
+
+2. Quando autem sufficio lingua calami enuntiare omnia hortamenta tua, et
+omnes terrores tuos, et consolationes, et gubernationes quibus me
+perduxisti prædicare verbum, et sacramentum tuum dispensare populo
+tuo[294]? Et si sufficio
+
+{206} hæc enuntiare ex ordine, caro mihi valent stillæ temporum. Et olim
+inardesco meditari in lege tua, et in ea tibi confiteri scientiam et
+imperitiam meam, primordia illuminationis tuæ, et reliquias tenebrarum
+mearum, quousque devoretur a fortitudine infirmitas. Et nolo in aliud horæ
+diffluant, quas invenio liberas a necessitatibus reficiendi corporis, et
+intentionis animi, et servitutis quam debemus hominibus, et quam non
+debemus[295] et tamen reddimus.
+
+3. Domine Deus meus, intende orationi meæ, et misericordia tua exaudiat
+desiderium meum; quoniam non mihi soli æstuat, sed usui vult esse fraternæ
+charitati: et vides in corde meo quia sic est. Sacrificem* tibi famulatum
+cogitationis et linguæ meæ; et da quod offeram tibi. [Sidenote: Ps. 85,
+1.]_Inops_ enim _et pauper sum_; [Sidenote: Rom. 10, 12.]_tu dives in omnes
+invocantes te_, qui securus curam nostri geris. _Circumcide_ ab omni
+temeritate omnique mendacio interiora et exteriora _labia mea_. Sint castæ
+deliciæ {207} meæ, Scripturæ tuæ; nec fallar in eis, nec fallam ex eis.
+Domine attende; et miserere, Domine Deus meus, lux cæcorum et virtus
+infirmorum, statimque lux videntium et virtus fortium; attende animam meam,
+et audi [Sidenote: Ps. 130, 1.]_clamantem de profundo_. Nam nisi adsint et
+in profundo aures tuæ, quo ibimus? quo clamabimus? [Sidenote: Ps. 73,
+16.]_Tuus est dies, et tua est nox_: ad nutum tuum momenta transvolant.
+Largire inde spatium meditationibus nostris in _abdita legis tuæ_, neque
+adversus pulsantes claudas eam. Neque enim frustra scribi voluisti tot
+paginarum opaca secreta[296]; aut non habent illæ [Sidenote: Ps. 28,
+9.]_silvæ cervos_[297] suos recipientes se in eas et resumentes, ambulantes
+et pascentes, recumbentes* et ruminantes[298]. O Domine, _perfice_ me, et
+_revela_ mihi _eas_. Ecce vox tua gaudium meum, vox tua super affluentiam
+voluptatum*. Da quod amo: amo enim; et hoc tu dedisti. Ne dona tua deseras,
+nec herbam tuam spernas sitientem. Confitear tibi quidquid invenero in
+Libris tuis; et _audiam vocem laudis_ et te bibam, et [Sidenote: Ps. 25,
+7.]_considerem mirabilia de lege tua_, ab usque [Sidenote: Ps. 118,
+18.]_principio in quo fecisti coelum et terram_, usque ad regnum tecum
+perpetuum sanctæ civitatis tuæ.
+
+4. Domine, miserere mei, et exaudi desiderium meum. Puto enim quod non sit
+de terra, non de auro et argento et de lapidibus, aut decoris vestibus, aut
+honoribus et potestatibus, aut voluptatibus carnis, neque de necessariis
+corpori et huic vitæ peregrinationis nostræ, quæ omnia nobis [Sidenote:
+Mat. 6, 33.]_apponuntur quærentibus regnum et justitiam tuam_. Vide, Domine
+Deus, meus, unde sit desiderium meum. [Sidenote: Ps. 118, 85.]_Narraverunt
+mihi injusti delectationes, sed non sicut lex tua, Domine._ Ecce unde est
+desiderium meum. Vide, Pater, aspice, et vide, et approba; et placeat in
+conspectu misericordiæ tuæ invenire me gratiam ante te, ut aperiantur
+pulsanti mihi interiora sermonum tuorum. Obsecro per Dominum nostrum Jesum
+Christum filium tuum, [Sidenote: Ps. 79, 18.]_virum dexteræ tuæ, filium
+hominis, quem confirmasti tibi_ mediatorem tuum et nostrum; per quem nos
+quæsisti {208} non quærentes te, quæsisti autem ut quæreremus te;
+[Sidenote: Joh. 1, 3.]_Verbum tuum per quod fecisti omnia_, in quibus et
+me; Unicum tuum per quem vocasti in adoptionem populum credentium, in quo
+et me: per eum te obsecro [Sidenote: Rom. 8, 34.]_qui sedet ad dexteram
+tuam et te interpellat pro nobis, [Sidenote: Col. 2, 3.]in quo sunt omnes
+thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi_. Ipsos* quæro in Libris tuis.
+[Sidenote: Joh. 5, 46.]_Moyses de illo scripsit_: hoc ipse ait; hoc Veritas
+ait.
+
+[Sidenote: III. Quæ scripsit Moyses de creatione coeli et terræ,
+intelligere non potest nisi donante Deo.]
+
+5. Audiam et intelligam quomodo [Sidenote: Gen. 1, 1.]_in principio fecisti
+coelum et terram_. Scripsit hoc Moyses, scripsit et abiit, transivit hinc a
+te ad te*; neque nunc ante me est. Nam si esset, tenerem eum, et rogarem
+eum, et per te obsecrarem ut mihi ista panderet; et præberem aures corporis
+mei sonis erumpentibus ex ore ejus. Et si Hebræa voce loqueretur, frustra
+pulsaret sensum meum, nec inde mentem meam quidquam tangeret; si autem
+Latine, scirem quid diceret. Sed unde scirem an verum diceret? Quod si et
+hoc scirem, num ab illo scirem? Intus utique mihi, intus in domicilio
+cogitationis, nec Hebræa, nec Græca, nec Latina, nec barbara veritas, sine
+oris et linguæ organis, sine strepitu syllabarum diceret, Verum dicit: et
+ego statim certus confidenter illi homini tuo dicerem, Verum dicis. Cum
+ergo illum interrogare non possim, te, te quo plenus vera dixit, Veritas,
+rogo; te, Deus meus, rogo parce peccatis meis; et qui illi servo tuo
+dedisti hæc dicere da et mihi hæc intelligere.
+
+[Sidenote: IV. Creatura clamat creatorem Deum.]
+
+6. Ecce sunt coelum et terra: clamant quod facta sint; mutantur enim atque
+variantur. Quidquid autem factum non est et tamen est, non est in eo*
+quidquam quod ante non erat, quod est mutari atque variari[299]. Clamant
+etiam quod seipsa non fecerint: Ideo sumus, quia facta sumus; non ergo
+eramus antequam essemus, ut fieri possemus a nobis. Et vox dicentium est
+ipsa evidentia. Tu ergo, Domine, fecisti ea qui pulcher es, pulchra sunt
+enim; qui bonus es, bona sunt enim; qui es, sunt enim. Nec ita pulchra
+sunt, nec ita bona sunt nec ita sunt, sicut tu, conditor eorum; cui*
+comparata, nec pulchra sunt, nec bona sunt, nec sunt. Scimus hæc, gratias
+tibi. Et scientia nostra scientiæ tuæ comparata, ignorantia est.
+
+[Sidenote: V. Ex nihilo conditus mundus.]
+
+7. Quomodo autem _fecisti coelum et terram_*, et quae machina tam grandis
+operationis tuæ? Non enim sicut homo {209} artifex formans corpus de
+corpore, arbitratu animæ valentis imponere utcumque speciem quam cernit in
+semetipsa interno oculo[300]. Et unde hoc valeret, nisi quia tu fecisti
+eam? Et imponit speciem jam existenti et habenti ut esset; veluti terræ,
+aut lapidi, aut ligno, aut auro, aut id genus rerum cuilibet. Et unde ista
+essent, nisi tu instituisses ea? Tu fabro corpus, tu animum membris
+imperitantem fecisti; tu materiam unde facit aliquid; tu ingenium quo artem
+capiat, et videat intus quid faciat foris; tu sensum corporis quo
+interprete trajiciat ab animo ad materiam id quod facit, et renuntiet animo
+quid factum sit; ut ille intus consulat præsidentem sibi veritatem, an bene
+factum sit. Te laudant* hæc omnia creatorem omnium: sed tu quomodo facis
+ea? quomodo _fecisti_, Deus, _coelum et terram_? Non utique in coelo neque
+in terra _fecisti coelum et terram_; neque in aere aut in aquis, quoniam et
+hæc pertinent ad coelum et terram: neque in universo mundo fecisti
+universum mundum, quia non erat ubi fieret antequam fieret ut esset. Nec
+manu tenebas aliquid unde _faceres coelum et terram_; nam unde tibi hoc
+quod tu non feceras, unde aliquid faceres? Quid enim est, nisi quia tu es?
+Ergo [Sidenote: Ps. 32, 9. 6.]_dixisti, et facta sunt_, atque _in verbo
+tuo fecisti ea_.
+
+[Sidenote: VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.]
+
+8. Sed quomodo dixisti? Numquid illo modo quo facta est vox de nube,
+dicens: [Sidenote: Mat. 3, 17; et 17, 5.]_Hic est filius meus dilectus?_
+Illa enim vox acta atque transacta est, coepta et finita. Sonuerunt syllabæ
+atque transierunt, secunda post primam, tertia post secundam, atque inde ex
+ordine, donec ultima post cæteras, silentiumque post ultimam. Unde claret
+atque eminet, quod creaturæ motus expressit eam, serviens æternæ voluntati
+tuæ ipse temporalis. Et hæc ad tempus facta verba tua nuntiavit auris
+exterior menti prudenti, cujus auris interior posita est ad æternum Verbum
+tuum. At illa comparavit hæc verba temporaliter sonantia, cum æterno in
+silentio Verbo tuo, et dixit: "Aliud est, longe aliud est." Hæc longe infra
+me sunt; nec sunt, quia fugiunt et prætereunt: _Verbum autem Domini_* mei
+supra me _manet in æternum_. Si ergo verbis sonantibus et prætereuntibus
+dixisti ut _fieret coelum et terra_, atque ita _fecisti coelum et terram_,
+erat jam creatura corporalis ante coelum et terram, cujus motibus
+temporalibus temporaliter vox illa percurreret. Nullum autem corpus ante
+coelum et terram: {210} aut si erat, id certe sine transitoria voce
+feceras, unde transitoriam vocem faceres qua diceres ut _fieret coelum et
+terra_. Quidquid enim illud esset unde talis vox fieret, nisi abs te factum
+esset, omnino non esset. Ut ergo fieret corpus unde verba ista fierent, quo
+verbo a te dictum est?
+
+[Sidenote: VII. Verbum Dei coæternum Deo.]
+
+9. Vocas ergo nos ad intelligendum Verbum Deum apud te Deum, quod
+sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia: neque enim finitur
+quod dicebatur, et dicitur aliud ut possint dici omnia; sed simul ac
+sempiterne omnia[301]. Alioquin jam tempus et mutatio, et non vera
+æternitas, nec vera immortalitas. Hoc novi, Deus meus, et gratias ago.
+Novi, confiteor tibi, Domine; mecumque novit et benedicit te quisquis
+ingratus non est certæ veritati. Novimus, Domine, novimus; quoniam
+inquantum quidquid non est quod erat, et est quod non erat, intantum
+moritur et oritur. Non ergo quidquam Verbi* tui cedit atque succedit
+quoniam vere immortale atque æternum est. Et ideo Verbo tibi coæterno,
+simul et sempiterne* dicis omnia quæ dicis, et fit quidquid dicis ut fiat;
+nec aliter, quam dicendo, facis: nec tamen simul et sempiterna fiunt omnia
+quæ dicendo facis.
+
+[Sidenote: VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem
+veritatem.]
+
+10. Cur quæso, Domine Deus meus? Utcumque video; sed quomodo id eloquar
+nescio: nisi quia omne quod esse incipit et esse desinit, tunc esse incipit
+et tunc* desinit, quando debuisse incipere vel desinere in æterna ratione
+cognoscitur, ubi nec incipit aliquid nec desinit. Ipsum est Verbum tuum,
+quod et [Sidenote: Joh. 8, 25.]_Principium[302] est quia* et loquitur
+nobis_. Sic in Evangelio per carnem ait; et hoc insonuit foris auribus
+hominum, ut crederetur, et intus quæreretur, et inveniretur in æterna
+veritate, ubi omnes discipulos bonus et solus magister docet. Ibi audio
+vocem tuam, Domine, dicentis* mihi, quoniam ille loquitur nobis qui docet
+nos. Qui autem non docet nos, etiam si loquitur, non nobis loquitur. Quis
+porro nos docet, nisi stabilis veritas? Quia et per creaturam {211}
+mutabilem cum admonemur, ad veritatem stabilem ducimur; ubi* vere discimus
+cum [Sidenote: Joh. 3, 29.]_stamus et audimus eum, et gaudio gaudemus
+propter vocem sponsi_, reddentes nos unde sumus. Et ideo Principium, quia
+nisi maneret, cum erraremus non esset quo rediremus[303]. Cum autem redimus
+ab errore, cognoscendo utique redimus; ut autem cognoscamus, docet nos,
+_quia Principium_ est, et _loquitur nobis_.
+
+[Sidenote: IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.]
+
+11. _In_ hoc _Principio, fecisti, Deus, coelum et terram_, in Verbo tuo, in
+Filio tuo, in Virtute tua, in Sapientia tua, in Veritate tua, miro modo
+dicens, et miro modo faciens. Quis comprehendet? quis enarrabit? Quid est
+illud quod interlucet mihi, et percutit cor meum sine læsione; et
+inhorresco, et inardesco? Inhorresco inquantum dissimilis ei sum; inardesco
+inquantum similis ei sum. Sapientia, sapientia* ipsa est, quæ interlucet
+mihi, discindens nubilum meum, quod me rursus cooperit deficientem ab ea,
+caligine atque aggere poenarum mearum; quoniam sic [Sidenote: Ps. 30,
+11.]_infirmatus est in egestate* vigor meus_, ut non sufferam bonum meum,
+donec tu, Domine, qui [Sidenote: Ps. 102, 3-5.]_propitius factus es omnibus
+iniquitatibus meis_, etiam _sanes omnes languores meos_; quia et _redimes
+de corruptione vitam meam, et coronabis me in miseratione et misericordia,
+et satiabis in bonis desiderium meum; quoniam renovabitur juventus mea
+sicut aquilæ_. _Spe enim salvi facti sumus_, et promissa tua [Sidenote:
+Rom. 8, 24. 25.]_per patientiam exspectamus_. Audiat te intus sermocinantem
+qui potest; ego fidenter ex oraculo tuo clamabo: [Sidenote: Ps. 103,
+24.]_Quam magnificata sunt opera tua Domine, omnia in Sapientia fecisti!_
+et illa _Principium_, et _in_ eo _Principio fecisti coelum et terram_.
+
+[Sidenote: X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram
+conderet.]
+
+12. Nonne ecce pleni sunt vetustatis suæ qui nobis dicunt: "Quid faciebat
+Deus antequam faceret coelum et terram?" "Si enim vacabat," inquiunt, "et
+non operabatur aliquid, non sic semper et deinceps, quemadmodum retro
+semper cessavit ab opere? Si enim ullus motus in Deo novus exstitit*, et
+voluntas nova ut creaturam conderet quam nunquam ante condiderat; quomodo
+iam vera æternitas, ubi oritur voluntas quæ non erat? Neque enim voluntas
+Dei creatura est, sed ante creaturam; quia non crearetur aliquid, nisi
+{212} creatoris voluntas præcederet. Ad ipsam ergo Dei substantiam pertinet
+voluntas ejus. Quod si exortum est aliquid in Dei substantia quod prius non
+erat; non veraciter dicitur æterna illa substantia: si autem voluntas Dei
+sempiterna erat ut esset creatura; cur non sempiterna et creatura?"
+
+[Sidenote: XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora.]
+
+13. Qui hæc dicunt, nondum te intelligunt, o Sapientia Dei, lux mentium;
+nondum intelligunt, quomodo fiant quæ per te, atque in te fiunt: et
+conantur æterna sapere; sed adhuc in præteritis et futuris rerum motibus
+cor eorum volitat, et adhuc vanum est. Quis tenebit illud, et figet illud,
+ut paululum stet, et paululum rapiat splendorem semper stantis æternitatis,
+et comparet cum temporibus nunquam stantibus, et videat esse
+incomparabilem; et videat longum tempus, nisi ex multis prætereuntibus
+motibus, qui simul extendi non possunt, longum non fieri; non autem
+præterire* quidquam in æterno, sed totum esse præsens; nullum vero tempus
+totum esse præsens: et videat omne praeteritum propelli ex futuro, et omne
+futurum ex præterito consequi; et omne præteritum ac futurum ab eo quod
+semper est præsens, creari et excurrere? Quis tenebit cor hominis, ut stet,
+et videat quomodo stans dictet et futura et præterita tempora, nec futura
+nec præterita æternitas? Numquid manus mea valet hoc, aut manus oris mei
+per loquelas agit tam grandem rem?
+
+[Sidenote: XII. Deus fecerit ante mundi creationem.]
+
+14. Ecce respondeo dicenti, "Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et
+terram_?" respondeo non illud quod quidam respondisse perhibetur
+joculariter, eludens quæstionis violentiam: "Alta," inquit, "scrutantibus
+gehennas parabat." Aliud est videre, aliud* ridere; hæc non respondeo.
+Libentius enim responderim, "Nescio," quod nescio; quam illud unde
+irridetur qui alta interrogavit, et laudatur qui falsa respondit. Sed dico
+te, Deus noster, omnis creaturæ creatorem. Et si coeli et terræ nomine
+omnis creatura intelligitur; audenter dico, "Antequam _faceret Deus coelum
+et terram_, non faciebat aliquid: si enim faciebat, quid nisi creaturam
+faciebat?" Et utinam sic sciam, quidquid utiliter scire cupio, quemadmodum
+scio quod nulla fiebat creatura*, antequam fieret ulla creatura.
+
+15. At si cujusquam volatilis sensus vagatur per imagines retro temporum,
+et te Deum omnipotentem et omnicreantem {213} et omnitenentem, coeli et
+terræ artificem, ab opere tanto, antequam id faceres, per innumerabilia
+sæcula cessasse miratur; evigilet atque attendat, quia falsa miratur. Nam
+unde poterant innumerabilia sæcula præterire, quæ ipse non feceras, cum sis
+omnium sæculorum auctor et conditor? aut quæ tempora fuissent quæ abs te
+condita non essent[304]? aut quomodo præterirent, si nunquam fuissent? Cum
+ergo sis operator omnium temporum, si fuit aliquod tempus antequam _faceres
+coelum et terram_, cur dicitur quod ab opere cessabas? Idipsum enim tempus
+tu feceras, nec præterire potuerunt tempora antequam faceres tempora. Si
+autem ante coelum et terram nullum erat tempus, cur quæritur quid tunc
+faciebas? Non enim erat Tunc, ubi non erat tempus.
+
+[Sidenote: XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.]
+
+16. Nec tu tempore tempora præcedis, alioquin non omnia tempora præcederes.
+Sed præcedis omnia præterita celsitudine semper præsentis æternitatis; et
+superas omnia futura, quia illa futura sunt, et cum venerint, præterita
+erunt; [Sidenote: Ps. 110, 28.]_tu autem idem ipse es, et anni tui non
+deficiunt_. Anni tui nec eunt nec veniunt; isti enim nostri et eunt et
+veniunt, ut omnes veniant. Anni tui omnes simul stant, quoniam stant; nec
+euntes a venientibus excluduntur, quia non transeunt: isti autem nostri
+omnes erunt, cum omnes non erunt. Anni tui dies unus; et dies tuus non
+quotidie, sed hodie, quia hodiernus tuus non cedit crastino; neque enim
+succedit hesterno. Hodiernus tuus æternitas[305]; ideo coæternum genuisti,
+cui dixisti, [Sidenote: Ps. 2, 7; Heb. 5, 5.]_Ego hodie genui te._ Omnia
+tempora tu fecisti, et ante omnia tempora tu es; nec aliquo tempore non
+erat tempus.
+
+[Sidenote: XIV. Temporis differentiæ tres.]
+
+17. Nullo ergo tempore non feceras aliquid, quia ipsum tempus tu feceras.
+Et nulla tempora tibi coæterna sunt, quia tu permanes: at illa si
+permanerent, non essent tempora. Quid est enim tempus? Quis hoc facile
+breviterque explicaverit? Quis hoc, ad verbum de illo proferendum, vel
+cogitatione comprehenderit? Quid autem familiarius et notius in loquendo
+commemoramus quam tempus? Et intelligimus utique cum id loquimur,
+intelligimus etiam cum alio loquente id audimus. Quid est ergo tempus? Si
+nemo ex me quærat, scio; si quærenti explicare velim nescio: fidenter tamen
+{214} dico scire me, quod si nihil præteriret, non esset præteritum tempus;
+et si nihil adveniret, non esset futurum tempus; et si nihil esset, non
+esset præsens tempus. Duo ergo illa tempora, præteritum et futurum quomodo
+sunt, quando et præteritum jam non est, et futurum nondum est? Præsens
+autem si semper esset præsens, nec in præteritum transiret; jam non esset
+tempus, sed æternitas. Si ergo præsens, ut tempus sit, ideo fit quia in
+præteritum transit; quomodo et hoc esse dicimus, cui causa ut sit, illa est
+quia non erit; ut scilicet non vere dicamus tempus esse, nisi quia tendit
+non esse*?
+
+[Sidenote: XV. Mensura temporis in quo.]
+
+18. Et tamen dicimus longum tempus, et breve tempus; neque hoc nisi de
+præterito aut futuro dicimus. Præteritum tempus longum, verbi gratia,
+vocamus ante centum annos; futurum itidem longum, post centum annos. Breve
+autem præteritum, sicut puta, dicimus ante decem dies; et breve futurum,
+post decem dies. Sed quo pacto longum est aut breve, quod non est?
+Præteritum enim jam non est, et futurum nondum est. Non itaque dicamus,
+"Longum est;" sed dicamus de præterito, "Longum fuit," et de futuro,"
+Longum erit." Domine meus, lux mea, nonne et hic veritas tua deridebit
+hominem? Quod enim longum fuit præteritum tempus, cum jam esset præteritum
+longum fuit, an cum adhuc præsens esset? Tunc enim poterat esse longum,
+quando erat quod esset longum: præteritum vero jam non erat; unde nec
+longum esse poterat, quod omnino non erat. Non ergo dicamus, "Longum fuit
+præteritum tempus;" neque enim inveniemus quid fuerit longum, quando ex quo
+præteritum est, non est: sed dicamus, "Longum fuit illud præsens tempus;"
+quia cum præsens esset, longum erat. Nondum enim præterierat ut non esset,
+et ideo erat quod longum esse posset. Postea vero quam præteriit, simul et
+longum esse destitit, quod esse destitit.
+
+19. Videamus ergo, o anima humana, utrum præsens tempus possit esse longum;
+datum enim tibi est sentire moras atque metiri. Quid respondebis mihi? An
+centum anni præsentes longum tempus est? Vide prius utrum possint præsentes
+esse centum anni. Si enim primus eorum annus agitur, ipse præsens est;
+nonaginta vero et novem futuri sunt, et ideo nondum sunt: si autem secundus
+annus agitur; jam unus est {215} præteritus, alter præsens, cæteri futuri.
+Atque ita* mediorum quemlibet centenarii hujus numeri annum præsentem
+posuerimus; ante illum præteriti erunt, post illum futuri: quocirca centum
+anni præsentes esse non poterunt*. Vide saltem utrum qui agitur unus, ipse
+sit præsens. Et ejus enim si primus agitur mensis, futuri sunt cæteri; si
+secundus, jam et primus præteriit, et reliqui nondum sunt. Ergo nec annus
+qui agitur, totus est præsens; et si non totus est præsens, non est annus
+præsens. Duodecim enim menses annus est, quorum quilibet unus mensis qui
+agitur, ipse præsens est; cæteri autem, præteriti aut futuri. Quanquam
+neque mensis qui agitur, præsens est, sed unus dies: si primus, futuris
+cæteris; si novissimus, præteritis cæteris; si mediorum quilibet, inter
+præteritos et futuros.
+
+20. Ecce præsens tempus quod solum inveniebamus longum appellandum, vix ad
+unius diei spatium contractum est. Sed discutiamus etiam ipsum, quia nec
+unus dies totus est præsens. Nocturnis enim et diurnis horis omnibus
+viginti quatuor expletur, quarum prima cæteras futuras habet, novissima
+præteritas; aliqua vero interjectarum ante se præteritas, post se futuras.
+Et ipsa una hora fugitivis particulis agitur; quidquid ejus avolavit,
+præteritum est; quidquid ei* restat, futurum. Si quid intelligitur
+temporis, quod in nullas jam vel in minutissimas momentorum partes dividi
+possit, id solum est quod præsens dicatur. Quod tamen ita raptim a futuro
+in præteritum transvolat, ut nulla morula extendatur. Nam si extenditur,
+dividitur in præteritum et futurum: præsens autem nullum habet spatium. Ubi
+est ergo tempus quod longum dicamus? An futurum? Non quidem dicimus,
+"Longum est," quia nondum est quod longum sit; sed dicimus, "Longum erit."
+Quando igitur erit? Si enim et tunc cum adhuc futurum erit, non erit
+longum; quia quod sit longum, nondum erit: si autem tunc erit longum cum ex
+futuro, quod nondum est, esse jam coeperit, et præsens factum erit, ut
+possit esse quod longum sit; jam superioribus vocibus clamat præsens
+tempus, longum se esse non posse.
+
+[Sidenote: XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.]
+
+21. Et tamen, Domine, sentimus intervalla temporum, et comparamus sibimet,
+et dicimus alia longiora, et alia breviora. Metimur etiam quanto sit
+brevius aut longius illud tempus quam illud; et respondemus duplum esse hoc
+vel triplum, {216} illud autem simplum, aut tantum hoc esse quantum illud.
+Sed prætereuntia metimur tempora cum sentiendo metimur; præterita vero quæ
+jam non sunt, aut futura quæ nondum sunt, quis metiri potest? nisi forte
+audebit quis dicere metiri posse quod non est. Cum ergo præterit tempus,
+sentiri et metiri potest; cum autem præterierit, quoniam non est, non
+potest.
+
+[Sidenote: XVII. Ubi tempus præteritum et futurum.]
+
+22. Quæro, Pater, non affirmo: Deus meus, præside mihi et rege me. "Quisnam
+est qui dicat mihi non esse tria tempora, sicut pueri didicimus, puerosque
+docuimus, præteritum, præsens, et futurum; sed tantum præsens, quoniam illa
+duo non sunt? An et ipsa sunt, sed ex aliquo procedit occulto, cum ex
+futuro fit præsens; et in aliquod recedit occultum, cum ex præsenti fit
+præteritum? Nam ubi ea viderunt qui futura cecinerunt, si nondum sunt?
+Neque enim potest videri id quod non est. Et qui narrant præterita, non
+utique narrarent*, si animo illa non cernerent: quæ si nulla essent cerni
+omnino non possent. Sunt ergo et futura et præterita."
+
+[Sidenote: XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia.]
+
+23. Sine me, Domine, amplius quærere; spes mea, non conturbetur intentio
+mea. Si enim sunt futura et præterita, volo scire ubi sint. Quod si nondum
+valeo, scio tamen ubicumque sunt, non ibi ea futura esse, aut præterita,
+sed præsentia. Nam si et ibi futura sunt, nondum ibi sunt; si et ibi
+præterita sunt, jam non ibi sunt. Ubicumque ergo sunt quæcumque sunt, non
+sunt nisi præsentia. Quanquam præterita cum vera narrantur, ex memoria
+proferuntur non res ipsæ quæ præterierunt, sed verba concepta ex imaginibus
+earum, quæ in animo velut vestigia per sensus prætereundo fixerunt.
+Pueritia quippe mea quæ jam non est, in tempore præterito est quod jam non
+est, imaginem vero ejus cum eam recolo et narro, in præsenti tempore
+intueor, quia est adhuc in memoria mea. Utrum similis causa sit etiam
+prædicendorum futurorum, ut rerum quæ nondum sunt, jam existentes
+præsentiantur imagines*; confiteor, Deus meus, nescio. Illud sane scio, nos
+plerumque præmeditari futuras actiones nostras, eamque præmeditationem esse
+præsentem, actionem autem quam præmeditamur nondum esse, quia futura est;
+quam cum aggressi fuerimus, et quod præmeditabamur agere coeperimus, tunc
+erit illa actio, quia tunc non futura sed præsens est*. {217}
+
+24. Quoquo modo se itaque habeat arcana præsensio futurorum, videri nisi
+quod est non potest. Quod autem jam est, non futurum sed præsens est. Cum
+ergo videri dicuntur futura, non ipsa quæ nondum sunt, id est quæ futura
+sunt, sed eorum causæ, vel signa forsitan videntur, quæ jam sunt; ideo non
+futura, sed præsentia sunt jam videntibus, ex quibus futura prædicantur
+animo concepta. Quæ rursus conceptiones jam sunt, et eas præsentes apud se
+intuentur qui illa prædicunt. Loquatur mihi aliquod exemplum tanta rerum
+numerositas. Intueor auroram, oriturum solem prænuntio: quod intueor,
+præsens est; quod prænuntio, futurum: non sol futurus qui jam est, sed
+ortus ejus qui nondum est: tamen etiam ortum ipsum nisi animo imaginarer,
+sicut modo cum id loquor, non eum possem prædicere. Sed nec illa aurora
+quam in coelo video, solis ortus est, quamvis eum præcedat; nec illa
+imaginatio in animo meo: quæ duo præsentia cernuntur, ut futurus ille ante
+dicatur. Futura ergo nondum sunt; et si nondum sunt, non sunt: et si non
+sunt, videri omnino non possunt; sed prædici possunt ex præsentibus, quæ
+jam sunt, et videntur.
+
+[Sidenote: XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.]
+
+25. Tu itaque, regnator creaturæ tuæ, quis est modus quo doces animas ea
+quæ futura sunt? docuisti enim Prophetas tuos. Quisnam ille modus est quo
+doces futura, cui futurum quidquam non est; vel potius de futuris doces
+præsentia? Nam quod non est, nec doceri utique potest. Nimis longe est
+modus iste ab acie mea; [Sidenote: Ps. 138, 6.]_invaluit ex me, non potero
+ad illum_; potero autem ex te, cum dederis tu, _dulce lumen_ occultorum*
+_oculorum meorum_.
+
+[Sidenote: XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ.]
+
+26. Quod autem nunc liquet et claret, nec futura sunt, nec præterita. Nec
+proprie dicitur, Tempora sunt tria; præteritum, præsens et futurum: sed
+fortasse proprie diceretur, Tempora sunt tria; præsens de præteritis,
+præsens de præsentibus, præsens de futuris. Sunt enim hæc in anima tria
+quædam, et alibi ea non video; præsens de præteritis memoria, præsens de
+præsentibus contuitus, præsens de futuris exspectatio. Si hæc permittimur
+dicere, tria tempora video, fateorque* tria sunt. Dicatur etiam, Tempora
+sunt tria, præteritum, præsens et futurum; sicut abutitur consuetudo,
+dicatur: ecce non curo, nec resisto, nec reprehendo; dum tamen intelligatur
+quod dicitur, neque id quod futurum est, {218} esse jam, neque id quod
+præteritum est. Pauca sunt enim quæ proprie loquimur, plura non proprie;
+sed agnoscitur quid velimus.
+
+[Sidenote: XXI. Quomodo tempus liceat metiri.]
+
+27. Dixi ergo paulo ante, prætereuntia tempora metimur, ut possimus dicere
+duplum esse hoc temporis ad illud simplum, aut tantum hoc quantum illud, et
+si quid aliud de partibus temporum possumus renuntiare metiendo. Quocirca,
+ut dicebam, prætereuntia metimur tempora. Et si quis mihi dicat, "Unde
+scis?" respondeam, "Scio quia metimur, nec metiri quæ non sunt possumus, et
+non sunt præterita vel futura. Præsens vero tempus quomodo metimur, quando
+non habet spatium? Metitur ergo cum præterit, cum autem præterierit, non
+metitur*; quid enim metiatur, non erit. Sed unde et qua et quo præterit,
+cum metitur? Unde, nisi ex futuro? qua, nisi per præsens? quo, nisi in
+præteritum? Ex illo ergo quod nondum est, per illud quod spatio caret, in
+illud quod jam non est. Quid autem metimur, nisi tempus in aliquo spatio?
+Neque enim dicimus simpla, et dupla, et tripla, et æqualia, et si quid hoc
+modo in tempore dicimus, nisi spatia temporum. In quo ergo spatio metimur
+tempus præteriens? Utrum in futuro, unde præterit? Sed quod nondum est, non
+metimur. An in præsenti, qua præterit? Sed nullum spatium non metimur. An
+in præterito, quo præterit? Sed quod jam non est, non metimur.
+
+[Sidenote: XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo.]
+
+28. Exarsit animus meus nosse istud implicatissimum ænigma. Noli claudere,
+Domine Deus meus bone Pater, per Christum obsecro, noli claudere desiderio
+meo ista, et usitata et abdita, quominus in ea penetret, et dilucescant
+allucente misericordia tua, Domine. Quem percunctabor de his? et cui
+fructuosius confitebor* imperitiam meam, nisi tibi cui non sunt molesta
+studia mea, flammantia vehementer in Scripturas tuas? Da quod amo: amo
+enim, et hoc tu dedisti. Da, Pater, qui vere* [Sidenote: Mat. 7, 11.]_nosti
+data bona dare filiis tuis_. Da, quoniam suscepi cognoscere*, [Sidenote:
+Ps. 72, 16.]_et labor est ante me_, donec aperias. Per Christum obsecro, in
+nomine ejus Sancti sanctorum, nemo mihi obstrepat. Et [Sidenote: Ps. 115,
+1.]_ego credidi, propter quod et loquor_. Hæc est spes mea; ad hanc vivo*
+ut [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler delectationem Domini_. Ecce [Sidenote:
+Ps. 38, 6.]_veteres posuisti dies meos_, et transeunt; et quomodo, nescio.
+Et dicimus, Tempus et tempus, tempora et tempora; Quamdiu dixit hoc ille,
+quamdiu fecit hoc ille; {219} et, Quam longo tempore illud non vidi! et,
+Duplum temporis habet hæc syllaba ad illam simplam brevem. Dicimus hæc, et
+audimus hæc; et intelligimur, et intelligimus. Manifestissima et
+usitatissima sunt; et eadem rursus nimis latent, et nova est inventio
+eorum.
+
+[Sidenote: XXIII. Quid sit tempus.]
+
+29. Audivi a quodam homine docto, quod solis et lunæ ac siderum motus, ipsa
+sint tempora; et nil annui*. Cur enim non potius omnium corporum motus sint
+tempora? An vero si cessarent coeli lumina, et moveretur rota figuli, non
+esset tempus quo metiremur eos gyros, et diceremus aut æqualibus morulis
+agi; aut si alias tardius, alias velocius moveretur, alios magis diuturnos
+esse, alios minus? Aut cum hoc diceremus, non et nos in tempore loqueremur,
+aut essent in verbis nostris aliæ longæ syllabæ, aliæ breves, nisi quia
+illæ longiore tempore sonuissent, istæ breviore? Deus, dona hominibus
+videre in parvo communes notitias rerum parvarum atque magnarum. [Sidenote:
+Gen. 1, 14.]_Sunt et sidera et luminaria coeli in signis, et in temporibus,
+et in annis, et in diebus_: sunt vero; sed nec ego dixerim circuitum illius
+ligneolæ* rotæ diem esse, nec tamen ideo tempus non esse ille dixerit.
+
+30. Ego scire cupio vim naturamque temporis, quo metimur corporum motus, et
+dicimus illum motum, verbi gratia, tempore duplo esse diuturniorem quam
+istum. Nam quæro, quoniam dies dicitur, non tantum mora solis super terram,
+secundum quod aliud est dies, aliud nox, sed etiam totius* ejus circuitus
+ab oriente usque ad orientem, secundum quod dicimus, 'Tot dies
+transierunt;' cum suis enim noctibus dicuntur tot dies, nec extra
+reputantur spatia noctium: quoniam ergo dies expletur motu solis, atque
+circuitu ab oriente usque ad orientem; quæro utrum motus ipse sit dies, an
+mora ipsa quanta peragitur, an utrumque. Si enim primum dies esset; dies
+ergo esset etiamsi tanto spatio temporis sol cursum illum peregisset,
+quantum est horæ unius. Si secundum; non ergo esset dies, si ab ortu solis
+usque in ortum alterum, tam brevis mora esset quam est horæ unius; sed
+vicies et quater circumiret sol ut expleret diem. Si utrumque; nec ille
+appellaretur dies, si horæ spatio sol totum suum gyrum circumiret; nec
+ille*, si sole cessante tantum temporis præteriret, quanto peragere sol
+totum ambitum de mane in mane assolet. Non itaque nunc quæram, quid sit
+illud quod vocatur dies, sed {220} quid sit tempus quo metientes solis
+circuitum, diceremus eum dimidio spatio temporis peractum minus quam solet,
+si tanto spatio temporis peractus esset, quanto peraguntur horæ duodecim;
+et utrumque tempus comparantes diceremus illud simplum, hoc duplum, etiamsi
+aliquando illo simplo, aliquando isto duplo sol ab oriente usque ad
+orientem circumiret. Nemo ergo mihi dicat coelestium corporum motus esse
+tempora: quia et cujusdam voto cum sol stetisset; [Sidenote: Jos. 10,
+13.]ut victoriosum* prælium perageret, sol stabat, sed tempus ibat. Per
+suum quippe spatium temporis, quod ei sufficeret, illa pugna gesta atque
+finita est. Video igitur tempus quamdam esse distentionem. Sed video, an
+videre mihi videor? Tu demonstrabis, Lux, Veritas.
+
+[Sidenote: XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.]
+
+31. Jubes ut approbem si quis dicat tempus esse motum corporis? Non jubes.
+Nam corpus nullum, nisi in tempore, moveri audio: tu dicis. Ipsum autem
+corporis motum tempus esse non audio: non tu dicis. Cum enim movetur
+corpus, tempore metior quamdiu moveatur, ex quo moveri incipit donec
+desinat. Et si non vidi ex quo coepit, et perseverat moveri, ut non videam
+cum desinit; non valeo metiri, nisi forte ex quo videre incipio donec
+desinam. Quod si diu video, tantummodo longum tempus esse renuntio, non
+autem quantum sit; quia et quantum cum* dicimus, collatione dicimus; velut,
+'Tantum hoc, quantum illud;' aut, 'Duplum hoc ad illud' et si quid aliud
+isto modo. Si autem notare potuerimus locorum spatia, unde et quo veniat
+corpus quod movetur, vel partes ejus, si tanquam in torno movetur, possumus
+dicere quantum sit temporis, ex quo ab illo loco usque ad illum locum motus
+corporis vel partis ejus effectus est. Cum itaque aliud sit motus corporis,
+aliud quo metimur quamdiu sit; quis non sentiat quid horum potius tempus
+dicendum sit? Nam si et* varie corpus aliquando movetur, aliquando stat;
+non solum motum ejus, sed etiam statum tempore metimur; et dicimus, 'Tantum
+stetit, quantum motum est;' aut, 'Duplo vel triplo stetit, ad id quod motum
+est;' et si quid aliud nostra dimensio sive comprehenderit sive
+existimaverit, ut dici solet, plus minus. Non est ergo tempus corporis
+motus.
+
+[Sidenote: XXV. Rursus Deum interpellat.]
+
+32. Et confiteor tibi, Domine, adhuc ignorare me quid sit tempus; et rursus
+confiteor tibi, Domine, scire me in tempore {221} ista dicere, et diu me
+jam loqui de tempore, atque id* ipsum diu non esse diu nisi mora temporis.
+Quomodo igitur hoc scio, quando quid sit tempus nescio? An forte nescio
+quemadmodum dicam quod scio? Hei mihi qui nescio saltem quid nesciam! Ecce,
+Deus meus, coram te, quia non mentior; sicut loquor, ita est cor meum. Tu
+illuminabis lucernam meam, Domine Deus meus, [Sidenote: Ps. 17,
+25.]_illuminabis tenebras meas_.
+
+[Sidenote: XXVI. Quomodo tempus metimur.]
+
+33. Nonne tibi confitetur anima mea confessione veridica metiri me tempora?
+Itane, Deus meus, metior, et quid metiar nescio? Metior motum corporis
+tempore; item* ipsum tempus non metior? An vero corporis motum metirer
+quamdiu sit, et quamdiu hinc illuc perveniat, nisi tempus in quo movetur
+metirer? Ipsum ergo tempus unde metior? An tempore breviore metimur
+longius, sicut spatio cubiti spatium transtri? Sic enim videmur spatio
+brevis syllabæ metiri spatium longæ syllabæ, atque id duplum dicere. Ita
+metimur spatia carminum spatiis versuum, et spatia versuum spatiis pedum,
+et spatia pedum spatiis syllabarum, et spatia longarum spatiis brevium: non
+in paginis (nam eo modo loca metimur, non tempora), sed cum voces
+pronuntiando transeunt, et dicimus, 'Longum carmen est, nam tot versibus
+contexitur; longi versus, nam tot pedibus constant; longi pedes, nam tot
+syllabis tenduntur; longa syllaba est, nam dupla est ad brevem.' Sed neque
+ita comprehenditur certa mensura temporis; quandoquidem fieri potest, ut
+ampliori spatio temporis personet versus brevior si productius
+pronuntietur, quam longior si correptius. Ita carmen, ita pes, ita syllaba.
+Inde mihi visum est, nihil esse aliud tempus quam distentionem: sed cujus
+rei, nescio; et mirum si non ipsius animi. Quid enim metior, obsecro, Deus
+meus, et dico aut indefinite, 'Longius est hoc tempus quam illud;' aut
+etiam definite, 'Duplum est hoc ad illud*?' Tempus metior, scio: sed non
+metior futurum, quia nondum est; non metior præsens, quia nullo spatio
+tenditur; non metior præteritum, quia jam non est. Quid ergo metior? An
+prætereuntia tempora, non præterita? sic enim dixeram.
+
+[Sidenote: XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.]
+
+34. Insiste, anime meus, et attende fortiter: Deus adjutor noster;
+[Sidenote: Ps. 99, 3.]_ipse fecit nos, et non ipsi nos_. Attende ubi
+albescit veritas. Ecce puta*, vox corporis incipit sonare, et sonat, et
+adhuc sonat, et ecce desinit; jamque silentium est, et vox {222} illa
+præterita est, et non est jam vox. Futura erat antequam sonaret, et non
+poterat metiri, quia nondum erat, et nunc non potest, quia jam non est.
+Tunc ergo poterat cum sonabat, quia tunc erat quæ metiri posset. Sed et
+tunc non stabat; ibat enim et præteribat. An ideo magis poterat? Præteriens
+enim tendebatur in aliquod spatium temporis quo metiri posset, quoniam
+præsens nullum habet spatium. Si ergo tunc poterat, ecce puta, altera
+coepit sonare, et adhuc sonat, continuato tenore* sine ulla distinctione:
+metiamur eam dum sonat; cum enim sonare cessaverit, jam præterita erit, et
+non erit quæ possit metiri; metiamur plane, et dicamus quanta sit. Sed
+adhuc sonat, nec metiri potest nisi ab initio sui quo sonare coepit, usque
+ad finem quo desinit. Ipsum quippe intervallum metimur ab aliquo initio
+usque ad aliquem finem. Quapropter vox quae nondum finita est, metiri non
+potest, ut dicatur quam longa vel brevis sit; nec dici aut æqualis alicui,
+aut ad aliquam simpla vel dupla, vel quid aliud. Cum autem finita fuerit,
+jam non erit. Quo pacto igitur metiri poterit? Et metimur tamen tempora;
+nec ea quæ nondum sunt, nec ea quæ jam non sunt, nec ea quæ nulla mora
+extenduntur, nec ea quæ terminos non habent: nec futura ergo nec præterita,
+nec præsentia, nec prætereuntia tempora metimur; et metimur tamen tempora.
+
+35. "Deus creator omnium;" versus iste octo syllabarum, brevibus et longis
+alternat syllabis. Quatuor itaque breves; prima, tertia, quinta, septima,
+simplæ sunt ad quatuor longas; secundam, quartam, sextam, octavam. Hæ
+singulæ ad illas singulas duplum habent temporis; pronuntio*, renuntio, et
+ita est quantum sentitur sensu manifesto. Quantum sensus manifestus est,
+brevi syllaba longam metior, eamque sentio habere bis tantum. Sed cum
+altera post alteram sonat, si prior brevis, longa posterior, quomodo tenebo
+brevem, et quomodo eam longæ metiens applicabo, ut inveniam quod bis tantum
+habeat; quandoquidem longa sonare non incipit, nisi brevis sonare
+destiterit? Ipsamque longam num præsentem metior, quando nisi finitam non
+metior? Ejus autem finitio, præteritio est. Quid ergo est quod metiar? Ubi
+est, qua* metior, brevis? ubi est longa quam metior? Ambæ sonuerunt,
+avolaverunt, præterierunt, jam non sunt; et ego metior, fidenterque
+respondeo, quantum exercitato sensu fiditur, illam {223} simplam esse,
+illam duplam, in spatio scilicet temporis. Neque hoc possum, nisi quia
+præterierunt et finitæ sunt. Non ergo ipsas quæ jam non sunt, sed aliquid
+in memoria mea metior quod infixum manet.
+
+36. In te, anime meus, tempora metior; noli mihi obstrepere: quod est, Noli
+tibi obstrepere turbis affectionum tuarum. In te, inquam, tempora metior;
+affectionem quam res prætereuntes in te faciunt, et cum illæ præterierint
+manet, ipsam metior præsentem, non eas* quæ præterierunt ut fieret: ipsam
+metior, cum tempora metior. Ergo aut ipsa sunt tempora, aut non tempora
+metior. Quid cum metimur silentia, et dicimus illud silentium tantum
+tenuisse temporis, quantum illa vox tenuit? Nonne cogitationem tendimus ad
+mensuram vocis, quasi sonaret, ut aliquid de intervallis silentiorum in
+spatio temporis renuntiare possimus? Nam et voce atque ore cessante,
+peragimus cogitando carmina, et versus et quemque sermonem, motionumque
+dimensiones quaslibet, et de spatiis temporum, quantum illud ad illud sit
+renuntiamus, non aliter ac si ea sonando diceremus. Si voluerit aliquis
+edere longiusculam vocem, et constituerit præmeditando quam longa futura
+sit; egit utique iste spatium temporis in silentio, memoriæque commendans
+coepit edere illam vocem quæ sonat, donec ad propositum terminum
+perducatur: imo sonuit et sonabit; nam quod ejus jam peractum est, utique
+sonuit; quod autem restat, sonabit: atque ita peragitur, dum præsens
+intentio futurum in præteritum trajicit, diminutione futuri crescente
+præterito, donec consumptione* futuri sit totum præteritum.
+
+[Sidenote: XXVIII. Animo metimur tempora.]
+
+37. Sed quomodo minuitur aut consumitur futurum, quod nondum est? aut
+quomodo crescit præteritum quod jam non est, nisi quia in animo qui illud
+agit tria sunt? Nam et exspectat et attendit et meminit, ut id quod
+exspectat, per id quod attendit, transeat in id quod meminerit. Quis igitur
+negat futura nondum esse? Sed tamen jam est in animo exspectatio futurorum.
+Et quis negat præterita jam non esse? Sed tamen adhuc est in animo memoria
+præteritorum. Et quis negat præsens tempus carere spatio, quia in puncto
+præterit? Sed tamen perdurat attentio per quam pergat* abesse quod aderit.
+Non igitur longum tempus futurum quod non est, sed longum futurum longa
+exspectatio futuri est; {224} neque longum præteritum tempus quod non est,
+sed longum præteritum longa memoria præteriti est.
+
+38. Dicturus sum canticum quod novi: antequam incipiam, in totum
+exspectatio mea tenditur; cum autem coepero, quantum ex illo* in præteritum
+decerpsero, tenditur in memoria mea: atque distenditur vita hujus actionis
+mea; in memoriam, propter quod dixi; et in exspectationem, propter quod
+dicturus sum: præsens tamen adest attentio mea, per quam trajiciatur quod
+erat futurum ut fiat præteritum. Quod quanto magis agitur et agitur, tanto
+breviata exspectatione prolongatur memoria; donec tota exspectatio
+consumatur, cum tota illa actio finita transierit in memoriam. Et quod in
+toto cantico, hoc in singulis particulis ejus fit, atque in singulis
+syllabis ejus; hoc in actione longiore, cujus forte particula est illud
+canticum; hoc in tota vita hominis, cujus partes sunt omnes actiones
+hominis; hoc in toto sæculo filiorum hominum, cujus partes sunt omnes vitæ
+hominum.
+
+[Sidenote: XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.]
+
+39. Sed quoniam [Sidenote: Ps. 62, 4.]_melior est misericordia tua super
+vitas_, ecce distentio est vita mea, et _me suscepit dextera tua_ in Domino
+meo mediatore Filio hominis inter te unum et nos multos, in multis per
+multa, _ut_ per eum _apprehendam in quo et apprehensus sum_, et a veteribus
+diebus colligar sequens unum[306] _præterita oblitus_; non in ea quæ futura
+et transitura sunt, sed _in ea quæ ante sunt_, non distentus, sed
+_extentus_*, non secundum distentionem, sed secundum intentionem [Sidenote:
+Phil. 3, 13. 14.]_sequor ad palmam supernæ vocationis_; ubi [Sidenote: Ps.
+25, 7.]_audiam vocem laudis_ tuæ, et [Sidenote: Ps. 26, 4.]_contempler
+delectationem_ tuam, nec venientem, nec prætereuntem. Nunc vero anni mei in
+gemitibus. Et tu solatium meum, Domine, pater meus æternus es: at ego in
+tempora dissilui*, quorum ordinem nescio; et tumultuosis varietatibus
+dilaniantur cogitationes meæ, intima viscera animæ meæ, donec in te
+confluam purgatus et liquidus igne amoris tui.
+
+[Sidenote: XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+creationem.]
+
+40. Et stabo atque solidabor in te, in forma mea, veritate tua; nec patiar
+quæstiones hominum, qui poenali morbo plus sitiunt quam capiunt, et dicunt,
+"Quid faciebat Deus antequam _faceret coelum et terram_? Aut quid ei venit
+in mentem ut aliquid faceret, cum antea nunquam aliquid fecerit?" Da illis,
+Domine, bene cogitare quid dicant, et invenire quia non {225} dicitur,
+"Nunquam," ubi non est tempus. Quod* ergo dicitur, "nunquam fecisse," quid
+aliud dicitur nisi "nullo tempore fecisse?" Videant itaque nullum tempus
+esse posse sine creatura[307], et desinant istam _vanitatem loqui_.
+_Extendantur_ etiam _in ea quæ ante sunt_, et intelligant te ante omnia
+tempora æternum creatorem omnium temporum, neque ulla tempora tibi esse
+coæterna, nec ullam creaturam, etiam si est aliqua supra tempora.
+
+[Sidenote: XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.]
+
+41. Domine Deus meus, quis ille sinus est alti secreti tui, et quam longe
+inde me projecerunt consequentia delictorum meorum? Sana oculos meos, et*
+congaudeam luci tuæ. Certe si est tam grandi scientia et præscientia
+pollens animus, cui cuncta præterita et futura ita nota sint, sicut mihi
+unum canticum notissimum; nimium mirabilis est animus iste, atque ad
+horrorem stupendus: quippe quem ita non lateat quidquid peractum, et
+quidquid reliquum sæculorum est; quemadmodum me non latet cantantem illud
+canticum, quid et quantum ejus abierit ab exordio, quid et quantum restet
+ad finem. Sed absit ut tu conditor universitatis, conditor animarum et
+corporum, absit ut ita noveris omnia futura et præterita. Longe tu, longe
+mirabilius, longeque secretius. Neque enim sicut nota cantantis notumve
+canticum audientis, exspectatione vocum futurarum et memoria præteritarum
+variatur affectus, sensusque distenditur; ita tibi aliquid accidit
+incommutabiliter æterno, hoc est, vere æterno creatori mentium[308]. Sicut
+ergo nosti in principio coelum et terram sine varietate notitiæ tuæ, ita
+_fecisti in principio coelum et terram_ sine distentione* actionis tuæ. Qui
+intelligit, confiteatur tibi; et qui non intelligit, confiteatur tibi. O
+quam excelsus es, et humiles corde sunt domus tua! [Sidenote: Ps. 145,
+8.]_Tu_ enim _erigis elisos_, et non cadunt quorum celsitudo tu es.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{226}
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+    Primi Geneseos versiculi interpretationem prosequitur, _In principio
+    fecit Deus coelum et terram_; in quo _coeli_ nomine significari docet
+    creaturam illam spiritualem vel intellectualem, quæ faciem Dei semper
+    contemplatur; _terræ_ autem vocabulo informem materiam, ex qua rerum
+    corporearum species fuerunt posthac formatæ. Verum alias interpretandi
+    rationes haudquaquam improbandas esse; imo ex Scripturæ divinæ
+    profunditate sensum multiplicem erui posse et debere, quinimo, quidquid
+    omnino veri in ejus verbis inveniri potest, id in iis revera contineri,
+    confitetur.
+
+[Sidenote: I. Difficilis inquisitio veri.]
+
+1. Multa satagit cor meum, Domine, in hac inopia vitæ meæ, pulsatum verbis
+sanctæ Scripturæ tuæ: et ideo plerumque in sermone copiosa est egestas
+humanæ intelligentiæ; quia plus loquitur inquisitio quam inventio, et
+longior est petitio quam impetratio, et operosior est manus pulsans quam
+sumens. Tenemus promissum; quis corrumpet illud? [Sidenote: Rom. 8, 31.]_Si
+Deus pro nobis, quis contra nos? [Sidenote: Mat. 7, 7. 8.]Petite, et
+accipietis; quærite, et invenietis; pulsate, et aperietur vobis. Omnis enim
+qui petit accipit, et quærens invenit, et pulsanti aperietur._ Promissa tua
+sunt; et quis falli timeat, cum promittit Veritas?
+
+[Sidenote: II. De duplici coelo et terra.]
+
+2. Confitetur altitudini tuæ humilitas linguæ meæ, quoniam _tu fecisti
+coelum et terram_; hoc coelum quod video, terramque quam calco, unde est
+hæc terra quam porto, tu fecisti. Sed ubi est coelum coeli, Domine, de quo
+audivimus in voce Psalmi: [Sidenote: Ps. 113, 16.]_Coelum coeli Domino;
+terram autem dedit filiis hominum?_ Ubi est coelum quod non cernimus, cui
+terra est hoc omne quod cernimus? Hoc enim totum corporeum, non ubique
+totum ita accepit* speciem pulchram in novissimis, cujus* fundus est terra
+nostra; sed ad illud coelum coeli, etiam terræ nostræ coelum terra est. Et
+hoc utrumque magnum corpus non absurde terra est, ad illud nescio quale
+coelum quod Domino est, non filiis hominum.
+
+[Sidenote: III. Quid tenebræ super faciem abyssi.]
+
+3. Et nimirum hæc _terra erat invisibilis et incomposita_, et nescio quæ
+profunditas abyssi super quam non erat lux; quia nulla species erat illi;
+unde jussisti ut scriberetur, quod {227} [Sidenote: Gen. 1, 2.]_tenebræ
+erant super abyssum_; quid aliud quam lucis absentia? Ubi enim lux esset,
+si esset, nisi superesset eminendo et illustrando? Ubi ergo lux nondum
+erat, quid erat adesse tenebras, nisi abesse lucem? Super itaque erant
+tenebræ, quia super lux aberat; sicut sonus ubi non est, silentium est. Et
+quid est esse ibi silentium, nisi sonum ibi non esse? Nonne tu, Domine,
+docuisti hanc* animam quæ tibi confitetur? Nonne tu, Domine, docuisti me,
+quod priusquam istam informem materiam formares atque distingueres, non
+erat aliquid; non color, non figura, non corpus, non spiritus? Non tamen
+omnino nihil: erat quædam informitas sine ulla specie.
+
+[Sidenote: IV. Quid terra invisibilis et incomposita.]
+
+4. Quid ergo vocaretur, quo etiam sensu tardioribus utcumque insinuaretur,
+nisi usitato aliquo vocabulo? Quid autem in omnibus mundi partibus reperiri
+potest propinquius informitati omnimodæ, quam terra et abyssus? Minus enim
+speciosa sunt, pro suo gradu infimo, quam cætera superiora perlucida et
+luculenta omnia. Cur ergo non accipiam informitatem materiæ, quam sine
+specie feceras, unde speciosum mundum faceres, ita commode hominibus
+intimatam, ut appellaretur _terra invisibilis et incomposita_?
+
+[Sidenote: V. Cur sic apellata videtur materia informis.]
+
+5. Ut cum in ea* quærit cogitatio quid sensus attingat, et dicit sibi, "Non
+est intelligibilis forma sicut vita, sicut justitia, quia materies est
+corporum; neque sensibilis, quoniam quod* videatur et quod sentiatur in
+invisibili et incomposita non est:" dum sibi hæc dicit humana cogitatio,
+conetur eam vel nosse ignorando, vel ignorare noscendo.
+
+[Sidenote: VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid
+modo.]
+
+6. Ego vero, Domine, si totum confitear* tibi ore meo et calamo meo,
+quidquid de ista materia docuisti me, cujus antea nomen audiens et non
+intelligens, narrantibus mihi eis[309] qui non intelligerent, eam cum
+speciebus innumeris et variis cogitabam; et ideo non eam cogitabam: foedas
+et horribiles formas perturbatis ordinibus volvebat animus, sed formas
+tamen; et informe appellabam, non quod careret forma, sed quod talem
+haberet, ut, si appareret, insolitum et incongruum aversaretur sensus meus,
+et conturbaretur infirmitas hominis. Verum autem* illud quod cogitabam, non
+privatione omnis formæ, sed comparatione formosiorum erat informe: et
+suadebat vera ratio, ut omnis formæ qualescumque reliquias omnino {228}
+detraherem, si vellem prorsus informe cogitare; et non poteram. Citius enim
+non esse censebam, quod omni forma privaretur, quam cogitabam quiddam inter
+formatum et nihil, nec formatum nec nihil, informe prope nihil*. Et
+cessavit mens mea interrogare hinc spiritum meum plenum imaginibus
+formatorum corporum, et eas pro arbitrio mutantem atque variantem; et
+intendi in ipsa corpora, eorumque mutabilitatem altius inspexi, qua
+desinunt esse quod fuerant, et incipiunt esse quod non erant; eumdemque
+transitum de forma in formam per informe quiddam fieri suspicatus sum, non
+per omnino nihil: sed nosse cupiebam, non suspicari. Et si totum tibi
+confiteatur vox et stilus meus, quidquid de ista quæstione enodasti mihi,
+quis legentium capere durabit? Nec ideo tamen cessabit cor meum tibi dare
+honorem et canticum laudis de his quæ dictare non sufficit. Mutabilitas
+enim rerum mutabilium ipsa capax est formarum omnium in quas mutantur res
+mutabiles. Et hæc quid est? Numquid animus? numquid corpus? numquid species
+animi vel corporis? Si dici posset, "Nihil aliquid," et, "Est non est*,"
+hoc eam dicerem; et tamen jam utcumque erat, ut species caperet istas
+visibiles et compositas.
+
+[Sidenote: VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id
+est informem materiam.]
+
+7. Et unde utcumque erat, nisi esset abs te, a quo sunt omnia
+inquantumcumque sunt? Sed tanto a te longius, quanto dissimilius; neque
+enim locis. Itaque tu, Domine, qui non es alias aliud* et alias aliter, sed
+idipsum[310] et idipsum et idipsum, [Sidenote: Isa. 6, 3.]_Sanctus,
+Sanctus, Sanctus, Dominus Deus omnipotens_; in Principio quod est de[311]
+te, in Sapientia tua quæ nata est de substantia tua, fecisti aliquid et de
+nihilo. Fecisti enim coelum et terram; non de te; nam esset æquale
+Unigenito tuo, ac per hoc et tibi; et nullo modo justum esset, ut æquale
+tibi esset, quod de te non esset. Et aliud præter te non erat unde faceres
+ea, Deus una Trinitas, et trina Unitas: et ideo de nihilo* fecisti coelum
+et terram, magnum quiddam et parvum quiddam; quoniam omnipotens et bonus es
+ad facienda omnia bona, magnum coelum et parvam terram. Tu eras, et aliud
+nihil unde fecisti coelum et terram, duo quædam; unum prope te, alterum
+prope nihil: unum, quo superior tu esses; alterum, quo inferius nihil
+esset.
+
+{229}
+
+[Sidenote: VIII. Materia informis ex nihilo: ex hac omnia visibilia.]
+
+8. Sed illud coelum coeli tibi, Domine; [Sidenote: Ps. 113, 15.]_terra
+autem quam dedisti filiis hominum_ cernendam atque tangendam, non erat
+talis* qualem nunc cernimus et tangimus. Invisibilis enim erat et
+incomposita, et abyssus erat super quam non erat lux; aut*, [Sidenote: Gen.
+1, 2.]_Tenebræ erant super abyssum_, id est, magis quam in abysso. Ista
+quippe abyssus aquarum jam visibilium etiam in profundis suis habet speciei
+suæ lucem utcumque sensibilem piscibus, et repentibus in suo fundo
+animantibus: illud autem totum prope nihil erat, quoniam adhuc omnino
+informe erat; jam tamen erat quod formari poterat. Tu enim, Domine, fecisti
+mundum de materia informi, quam fecisti de nulla re pene nullam rem, unde
+faceres magna quæ miramur filii hominum. Valde enim mirabile hoc coelum
+corporeum, quod firmamentum inter aquam et aquam secundo die post
+conditionem lucis dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 6. 7.]_Fiat; et sic est
+factum._ Quod firmamentum vocasti coelum; sed coelum terræ hujus et maris
+quæ fecisti tertio die, dando speciem visibilem informi materiæ quam
+fecisti ante omnem diem. Jam enim feceras et coelum ante omnem diem, sed
+coelum coeli hujus; quia _in principio feceras coelum et terram_. Terra
+autem ipsa quam feceras, informis materies erat, quia _invisibilis erat et
+incomposita, et tenebræ super abyssum_*: de qua terra invisibili et
+incomposita, de qua informitate, de quo pene nihilo faceres hæc omnia
+quibus iste mutabilis mundus constat, et non constat, in quo ipsa
+mutabilitas apparet in qua sentiri et dinumerari possunt tempora; quia
+rerum mutationibus fiunt tempora dum variantur et vertuntur species, quarum
+materies prædicta est terra invisibilis.
+
+[Sidenote: IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in
+principio coelum et terram.]
+
+9. Ideoque Spiritus doctor famuli tui, cum te commemorat fecisse _in
+principio coelum et terram_, tacet de temporibus, silet de diebus. Nimirum
+enim coelum coeli quod in principio fecisti, creatura est aliqua
+intellectualis; quanquam nequaquam tibi Trinitati coæterna, particeps tamen
+æternitatis tuæ, valde mutabilitatem suam præ dulcedine felicissimæ
+contemplationis tuæ cohibet, et sine ullo lapsu ex quo facta est inhærendo
+tibi, excedit omnem volubilem vicissitudinem temporum. Ista vero
+informitas, _terra* invisibilis et incomposita_, nec ipsa in diebus
+numerata est. Ubi enim nulla species, nullus ordo; nec venit quidquam, nec
+præterit: et ubi hoc non fit; non sunt utique dies, nec vicissitudo
+spatiorum temporalium. {230}
+
+[Sidenote: X. A Deo cupit edoceri.]
+
+10. O lumen Veritas, lumen cordis mei, non tenebræ meæ loquantur mihi.
+Defluxi ad ista et obscuratus sum; sed hinc etiam, hinc adamavi te. Erravi
+et recordatus sum tui. Audivi vocem tuam post me ut redirem, et vix audivi
+propter tumultus impacatorum[312]*. Et nunc ecce redeo æstuans et anhelans
+ad fontem tuum. Nemo me prohibeat; hunc bibam, et tunc vivam. Non ego vita
+mea sim, male vixi ex me, mors mihi fui; et in te revivisco*. Tu me
+alloquere, tu mihi sermocinare. Credidi Libris tuis, et verba eorum arcana
+valde.
+
+[Sidenote: XI. Quid a Deo didicerit.]
+
+11. Jam dixisti mihi, Domine, voce forti in aurem* interiorem, quia tu
+æternus es, [Sidenote: 1 Tim. 6, 16.]_solus habeas immortalitatem_[313];
+quoniam ex nulla specie motuve mutaris, nec temporibus variatur voluntas
+tua; quia non est immortalis voluntas, quæ alia et alia est. Hoc in
+conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in ea
+manifestatione persistam sobrius sub alis tuis. Item dixisti mihi, Domine,
+voce forti in aurem interiorem, quod omnes naturas atque substantias quæ
+non sunt quod tu es, et tamen sunt, tu fecisti; et hoc solum a te non est,
+quod non est; motusque voluntatis a te, qui es, ad id quod minus est, quia
+talis motus delictum atque peccatum est[314]; et quod nullius peccatum aut
+tibi nocet, aut perturbat ordinem imperii tui vel in primo vel in imo[315].
+Hoc in conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te,
+atque in ea manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
+
+12. Item dixisti mihi voce forti in aurem interiorem, quod nec illa
+creatura tibi coæterna est, cujus voluptas* tu solus es, teque
+perseverantissima castitate[316] hauriens, mutabilitatem suam nusquam et
+nunquam exserit[317], et te sibi semper præsente, ad quem toto affectu se
+tenet, non habens futurum quod {231} exspectet, nec in præteritum
+trajiciens[318] quod meminerit, nulla vice variatur, nec in tempora ulla
+distenditur. O beata, si qua ista est, inhærendo beatitudini tuæ; beata
+sempiterno inhabitatore te, atque illustratore suo! Nec invenio quid
+libentius appellandum existimem _Coelum coeli Domino_, quam domum tuam,
+contemplantem delectationem tuam sine ullo defectu egrediendi in aliud;
+mentem puram, concordissime unam stabilimento pacis sanctorum
+spirituum[319], civium civitatis tuæ in coelestibus super ista coelestia.
+
+13. Unde intelligat anima cujus peregrinatio* longinqua facta est, si jam
+[Sidenote: Ps. 41, 3. 4. 11.]_sitit tibi_; si jam _factæ sunt ei lacrymæ
+suæ panis, dum dicitur ei per singulos dies, Ubi est Deus tuus_? si jam
+[Sidenote: Ps. 26, 4.]_petit a te unam et hanc requirit, ut inhabitet in
+domo tua per omnes dies vitæ suæ_: (Et quæ vita ejus nisi tu? et qui dies
+tui nisi æternitas tua, sicut [Sidenote: Ps. 101, 28.]_anni tui_ qui _non
+deficiunt_, quia _idem ipse es_?) hinc ergo intelligat anima quæ potest,
+quam longe super omnia tempora sis æternus; quando tua domus quæ
+peregrinata non est, quamvis non sit tibi coæterna, tamen indesinenter et
+indeficienter tibi cohærendo nullam patitur vicissitudinem temporum. Hoc in
+conspectu tuo claret mihi, et magis magisque clarescat, oro te, atque in
+hac manifestatione persistam sobrius sub alis tuis.
+
+14. Ecce nescio quid informe in istis mutationibus rerum extremarum atque
+infimarum. Et quis dicet mihi, nisi quisquis per inania cordis sui cum suis
+phantasmatibus vagatur et volvitur; quis nisi talis dicet mihi, quod
+diminuta atque consumpta omni specie, si sola remaneat informitas, per quam
+de specie in speciem res mutabatur et vertebatur, possit exhibere vices
+temporum? Omnino enim non potest, quia sine varietate motionum non sunt
+tempora: et nulla varietas, ubi nulla species.
+
+[Sidenote: XII. Creatura duplex carens tempore.]
+
+15. Quibus consideratis quantum donas, Deus meus, quantum me ad pulsandum
+excitas, quantumque pulsanti aperis; duo reperio quæ fecisti carentia
+temporibus, cum tibi neutrum coæternum sit. Unum, quod ita formatum est, ut
+sine ullo defectu contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, quamvis
+mutabile tamen non mutatum, tua æternitate atque incommutabilitate
+perfruatur: alterum, quod ita informe erat, ut ex qua forma, in quam formam
+vel motionis vel stationis {232} mutaretur, quo tempori subderetur, non
+haberet. Sed hoc ut informe esset non reliquisti, quoniam fecisti ante
+omnem diem, _in principio coelum et terram_, hæc duo quæ dicebam. _Terra
+autem invisibilis erat et incomposita, et tenebræ super abyssum._ Quibus
+verbis insinuatur informitas, ut gradatim excipiantur, qui omnimodam
+speciei privationem nec tamen ad nihil perventionem cogitare non possunt,
+unde fieret alterum coelum, et terra visibilis atque composita, et aqua
+speciosa, et quidquid deinceps in constitutione hujus mundi non sine diebus
+factum commemoratur; quia talia sunt ut in eis agantur vicissitudines
+temporum, propter ordinatas commutationes motionum atque formarum[320].
+
+[Sidenote: XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+principio fecit Deus coelum et terram.]
+
+16. Hoc interim sentio Deus meus, cum audio loquentem Scripturam tuam,
+[Sidenote: Gen. 1, 1.]_In principio fecit Deus coelum et terram: terra
+autem erat invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum_,
+neque commemorantem quoto* die feceris hæc. Sic interim sentio, propter
+illud coelum coeli, coelum intellectuale, ubi est intellectus nosse simul,
+non _ex parte_, non [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_in ænigmate_, non _per
+speculum_; sed ex toto, in manifestatione*, _facie ad faciem_: non modo
+hoc, modo illud; sed quod dictum est, nosse simul sine ulla vicissitudine
+temporum: et propter _invisibilem atque incompositam terram_ sine ulla
+vicissitudine temporum, quæ solet habere modo hoc et modo illud; quia ubi
+nulla species, nusquam est hoc et illud. Propter duo hæc primitus formatum
+et penitus informe; illud, coelum, sed _coelum coeli_; hoc vero, terram,
+sed _terram invisibilem et incompositam_: propter duo hæc interim sentio
+sine commemoratione dierum dicere Scripturam tuam, _In principio fecit Deus
+coelum et terram_. Statim quippe subjecit quam terram dixerit. Et quod
+secundo die commemoratur factum firmamentum, et vocatum coelum; insinuat de
+quo coelo prius sine diebus sermo locutus sit.
+
+[Sidenote: XIV. Scripturæ profunditas.]
+
+17. Mira profunditas eloquiorum tuorum, quorum ecce ante nos superficies
+blandiens parvulis: sed mira profunditas, Deus meus, mira profunditas!
+Horror est intendere in eam; horror honoris, et tremor amoris. [Sidenote:
+Ps. 138, 22.]_Odi hostes[321] ejus_ {233} vehementer. O si _occidas_ eos
+de* _gladio bis acuto_, et non sint hostes ejus! Sic enim amo eos occidi
+sibi, ut vivant tibi. Ecce autem alii non reprehensores, sed laudatores
+libri Geneseos: "Non," inquiunt, "hoc voluit in his verbis intelligi
+Spiritus Dei, qui per Moysen famulum ejus ista conscripsit; non hoc voluit
+intelligi quod tu dicis, sed aliud quod nos dicimus." Quibus ego, te
+arbitro, Deus, omnium nostrum*, ita respondeo.
+
+[Sidenote: XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit
+Augustinus, non possunt oblucutores negare.]
+
+18. "Num dicetis falsa esse, quæ mihi Veritas voce forti in aurem
+interiorem dicit de vera æternitate Creatoris, quod nequaquam ejus
+substantia per tempora varietur, nec ejus voluntas extra ejus substantiam
+sit? Unde non eum modo velle hoc, modo velle illud; sed semel et simul et
+semper velle omnia quæ vult; non iterum et iterum, neque nunc ista nunc
+illa, nec velle postea quod nolebat, aut nolle quod volebat prius: quia
+talis voluntas mutabilis est, et omne mutabile æternum non est; Deus autem
+noster æternus est. Item quod mihi dicit* in aurem interiorem, exspectatio
+rerum venturarum fit contuitus cum venerint; idemque contuitus fit memoria
+cum præterierint: omnis porro intentio quæ ita variatur, mutabilis est; et
+omne mutabile æternum non est: Deus autem noster æternus est." Hæc colligo
+atque conjungo et invenio Deum meum, Deum æternum, non aliqua nova
+voluntate condidisse creaturam, nec scientiam ejus transitorium aliquid
+pati.
+
+19. "Quid ergo dicetis, contradictores? An falsa sunt ista?" "Non,"
+inquiunt. "Quid illud? num falsum est omnem naturam formatam materiamve
+formabilem non esse, nisi ab illo qui summe bonus est, quia summe est?"
+"Neque hoc negamus," inquiunt. "Quid igitur? an illud negatis, sublimem
+quamdam esse creaturam tam casto amore cohærentem Deo vero et vere æterno,
+ut quamvis ei coæterna non sit, in nullam tamen temporum varietatem et
+vicissitudinem ab illo se resolvat et defluat, sed in ejus solius
+veracissima {234} contemplatione requiescat?" Quoniam tu, Deus, diligenti
+te quantum præcipis, ostendis ei te et sufficis ei; et ideo non declinat a
+te, nec ad se[322]. Hæc est domus[323] Dei non terrena, neque ulla coelesti
+mole corporea, sed spiritualis et particeps æternitatis tuæ, quia sine labe
+in æternum*. [Sidenote: Ps. 148, 6.]_Statuisti enim eam in sæculum et in
+sæculum sæculi; præceptum posuisti et non præteribit_. Nec tamen tibi Deo
+coæterna, quoniam non sine initio; facta est enim.
+
+20. Nam etsi non invenimus tempus ante illam, [Sidenote: Eccli. 1,
+4.]_prior quippe omnium creata est sapientia_; nec utique illa Sapientia
+tibi, Deus noster, Patri suo plane coæterna et æqualis et _per quam creata
+sunt omnia_, et in quo _Principio fecisti coelum et terram_; sed profecto
+sapientia quæ creata est, intellectualis natura scilicet, quæ
+contemplatione luminis lumen est: dicitur enim et ipsa, quamvis creata,
+sapientia. Sed quantum interest inter lumen quod illuminat et quod
+illuminatur[324], tantum inter sapientiam quæ creat et istam quæ creata
+est; sicut inter justitiam justificantem et justitiam quæ justificatione
+facta est. Nam et nos dicti sumus justitia tua. Ait enim quidam servus
+tuus, [Sidenote: 2 Cor. 5, 21.]_ut nos simus justitia Dei in ipso_. Ergo
+quia prior omnium creata est quædam sapientia quæ creata est, mens
+rationalis et intellectualis castæ civitatis tuæ, [Sidenote: Gal. 4,
+26.]_matris nostræ quæ sursum est, et libera est_, et _æterna in coelis_;
+(quibus coelis, nisi qui [Sidenote: Ps. 148, 4.]_te laudant coeli
+coelorum_; quia hoc est et coelum coeli Domino?) etsi non invenimus tempus
+ante illam, quia et creaturam temporis antecedit, quæ prior omnium creata
+est; ante illam tamen est ipsius Creatoris æternitas, a quo facta sumpsit
+exordium, (quamvis non temporis quoniam* nondum erat tempus,) ipsius tamen
+conditionis suæ.
+
+21. Unde ita est abs te Deo nostro, ut aliud sit plane quam tu, et non
+idipsum[325]. Quoniam etsi non solum ante illam, sed nec in illa invenimus
+tempus, quia est idonea faciem tuam {235} semper videre nec uspiam
+deflectitur ab ea, quo fit ut nulla mutatione varietur; inest ei tamen ipsa
+mutabilitas unde tenebresceret et frigesceret, nisi amore grandi tibi
+cohærens, tanquam semper meridies luceret et ferveret ex te. O [Sidenote:
+Ps. 25, 8.]_domus_ luminosa et speciosa, _dilexi decorem tuum, et locum
+habitationis gloriæ_ Domini mei fabricatoris et possessoris tui! Tibi
+suspiret* peregrinatio mea; et dico ei qui fecit te, ut possideat et me in
+te, quia fecit et me. [Sidenote: Ps. 118, 176.]_Erravi sicut ovis perdita_;
+sed [Sidenote: Luc. 15, 5.]_in humeris pastoris mei_, structoris tui, spero
+me _reportari_ tibi.
+
+22. Quid dicitis mihi quos alloquebar contradictores, qui tamen et Moysen
+pium famulum Dei, et libros ejus oracula sancti Spiritus creditis? Estne
+ista _domus_ Dei, non quidem Deo coæterna, sed tamen secundum modum suum
+_æterna in coelis_, ubi vices temporum frustra quæritis, quia non
+invenietis? supergreditur enim omnem distentionem, et omne spatium ætatis
+volubile, cui semper [Sidenote: Ps. 62, 28.]_inhærere Deo bonum est_.
+"Est," inquiunt. Quid igitur ex iis quæ clamavit cor meum ad Deum meum, cum
+_audiret_ interius _vocem laudis ejus_, quid tandem falsum esse
+contenditis? An quia erat informis materies, ubi propter nullam formam
+nullus ordo erat; ubi autem nullus ordo erat, nulla esse vicissitudo
+temporum poterat; et tamen hoc pene nihil, inquantum non omnino nihil erat,
+ab illo utique erat a quo est quidquid est, quod utcumque aliquid est? "Hoc
+quoque," aiunt, "non negamus."
+
+[Sidenote: XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati
+divinæ.]
+
+23. Cum his enim volo coram te aliquid colloqui, Deus meus, qui hæc omnia,
+quæ intus in mente mea non tacet veritas tua, vera esse concedunt*. Nam qui
+hæc negant, latrent quantum volunt et obstrepant sibi; persuadere conabor
+ut quiescant, et viam præbeant ad se verbo tuo: quod 1. si noluerint et
+repulerint me; obsecro, Deus meus, [Sidenote: Ps. 27, 1.]_ne_ tu _sileas a
+me_. Tu loquere in corde meo veraciter; solus enim sic loqueris; et
+dimittam eos foris sufflantes in pulverem, et excitantes terram in oculos
+suos; et _intrem in cubile meum_, et cantem tibi amatoria, gemens
+inenarrabiles gemitus in peregrinatione mea, et recordans Jerusalem,
+extento in eam sursum corde, Jerusalem patriam meam, _Jerusalem matrem_
+meam, teque super eam regnatorem, illustratorem, patrem, tutorem, maritum,
+castas et fortes delicias, et solidum gaudium, et omnia bona ineffabilia
+simul omnia; quia unum {236} summum et verum bonum: et non avertar, donec
+in ejus pacem matris charissimæ, ubi sunt _primitiæ spiritus_[326] mei,
+unde mihi ista certa sunt, colligas totum quod sum, a dispersione[327] et
+deformitate hac, et conformes atque confirmes in æternum, Deus meus,
+misericordia mea. Cum his autem qui cuncta illa quæ vera sunt, falsa esse
+non dicunt, honorantes et in culmine sequendæ auctoritatis nobiscum
+constituentes illam per sanctum Moysen editam sanctam Scripturam tuam, et
+tamen nobis aliquid contradicunt, ita loquor: Tu esto, Deus noster, arbiter
+inter confessiones meas et contradictiones eorum.
+
+[Sidenote: XVII. Ut coeli et terræ nominibus aliud et aliud intelligi
+potest.]
+
+24. Dicunt enim: "Quamvis vera sint hæc, non ea tamen duo Moyses
+intuebatur, cum revelante spiritu diceret: [Sidenote: Gen. 1. 1.]_In
+principio fecit Deus coelum et terram._ Non coeli nomine spiritualem vel
+intellectualem illam creaturam, semper faciem Dei contemplantem
+significavit; nec terræ nomine informem materiam." "Quid igitur?" "Quod nos
+dicimus," inquiunt, "hoc ille vir sensit, hoc verbis istis elocutus est."
+"Quid est illud?" "Nomine," aiunt, "coeli et terræ, totum istum visibilem
+mundum prius universaliter et breviter significare voluit, ut postea
+digereret dierum enumeratione, quasi articulatim, universa quæ sancto
+Spiritui placuit sic enuntiare. Tales quippe homines erant rudis ille atque
+carnalis populus cui loquebatur, ut eis opera Dei non nisi sola visibilia
+commendanda judicaret. _Terram_ vero _invisibilem et incompositam_,
+tenebrosamque abyssum, unde consequenter ostenditur per illos dies facta
+atque disposita esse cuncta ista visibilia quæ nota sunt omnibus, non
+incongruenter informem istam materiam intelligendam esse consentiunt."
+
+25. Quid si dicat alius, "eamdem informitatem, confusionemque materiæ,
+_coeli et terræ_ nomine prius insinuatam, quod ex ea mundus iste visibilis
+cum omnibus naturis quæ in eo manifestissime apparent, qui _coeli et terræ_
+nomine sæpe appellari solet, conditus atque perfectus est?" Quid si dicat
+et alius, "_coelum et terram_ quidem invisibilem visibilemque naturam non
+indecenter appellatam; ac per hoc universam creaturam quam _fecit_ in
+Sapientia, id est _in Principio, Deus_, hujuscemodi duobus vocabulis esse
+comprehensam: {237} verumtamen quia non de ipsa substantia Dei, sed ex
+nihilo cuncta facta sunt, quia non sunt idipsum quod Deus, et inest quædam
+mutabilitas omnibus, sive maneant, sicut æterna domus Dei; sive mutentur,
+sicut anima hominis et corpus; communem omnium rerum invisibilium
+visibiliumque materiem adhuc informem, sed certe formabilem, unde fieret
+coelum et terra, id est invisibilis atque visibilis jam utraque formata
+creatura, his nominibus enuntiatam, quibus appellaretur _Terra invisibilis
+et incomposita_, et, _Tenebræ super abyssum_: ea distinctione, ut _terra
+invisibilis et incomposita_ intelligatur materies corporalis ante
+qualitatem formæ; _tenebræ_ autem _super abyssum_, spiritualis materies
+ante cohibitionem quasi fluentis immoderationis et ante illuminationem
+Sapientiæ?"
+
+26. Est adhuc quod dicat si quis alius velit, "non scilicet jam perfectas
+atque formatas invisibiles visibilesque naturas, _coeli et terræ_ nomine
+significari cum legitur, _In principio fecit Deus coelum et terram_; sed
+ipsam adhuc informem inchoationem rerum formabilem creabilemque materiam
+his nominibus appellatam, quod in ea jam essent ista confusa, nondum
+qualitatibus formisque distincta, quæ nunc jam digesta suis ordinibus
+vocantur _coelum et terra_; illa spiritualis, hæc corporalis creatura."
+
+[Sidenote: XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.]
+
+27. Quibus omnibus auditis et consideratis, nolo verbis contendere;
+[Sidenote: 2 Tim. 2, 14.]_ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem
+audientium_. Ad ædificationem autem [Sidenote: 1 Tim. 1, 8. 5.]_bona est
+lex, si quis ea legitime utatur; quia finis ejus est charitas de corde
+puro, et conscientia bona, et fide non ficta_. Et novit magister noster
+_in_ quibus [Sidenote: Matt. 22, 40.]_duobus præceptis totam Legem
+Prophetasque suspenderit_. Quæ mihi ardenter confitenti, Deus meus, lumen
+oculorum meorum in occulto, quid mihi obest, cum diversa in his verbis
+intelligi possint, quæ tamen vera sint, quid, inquam, mihi, obest, si aliud
+ego sensero, quam sensit alius eum sensisse qui scripsit? Omnes quidem qui
+legimus, nitimur hoc indagare atque comprehendere, quod voluit ille quem
+legimus. Et cum eum veridicum credimus, nihil quod falsum esse vel novimus
+vel putamus, audemus eum existimare dixisse. Dum ergo quisque conatur id
+sentire in Scripturis sanctis, quod in eis sensit ille qui scripsit; quid
+mali est si hoc sentiat, quod tu, lux omnium veridicarum {238} mentium,
+ostendis verum esse, etiamsi non hoc sensit ille quem legit; cum et ille
+verum, nec tamen hoc senserit?
+
+[Sidenote: XIX. Quæ liquido vera.]
+
+28. Verum est enim, Domine, fecisse te coelum et terram; et verum est esse
+Principium [Sidenote: Ps. 103, 24.]_Sapientiam_ tuam _in qua fecisti
+omnia_. Item verum est, quod mundus iste visibilis habet magnas partes suas
+coelum et terram, brevi complexione factarum omnium conditarumque
+naturarum. Et verum est, quod omne mutabile insinuat notitiæ nostræ quamdam
+informitatem, qua formam capit, vel qua mutatur et vertitur. Verum est,
+nulla tempora perpeti quod ita cohæret formæ incommutabili, ut quamvis sit
+mutabile, non mutetur. Verum est, informitatem, quæ prope* nihil est, vices
+temporum habere non posse. Verum est, quod unde fit aliquid, potest quodam
+genere locutionis habere jam nomen ejus rei quæ inde fit; unde potuit
+vocari coelum et terra quælibet informitas unde factum est coelum et terra.
+Verum est, omnium formatorum nihil esse informi vicinius quam terram et
+abyssum. Verum est, quod non solum creatum atque formatum, sed etiam
+quidquid creabile atque formabile est, tu fecisti ex quo sunt omnia. Verum
+est, omne quod ex informi formatur, prius esse informe, deinde formatum.
+
+[Sidenote: XX. _In principio creavit_ &c. varie intellectum.]
+
+29. Ex his omnibus veris, de quibus non dubitant quorum interiori oculo
+talia videre donasti, et qui Moysen famulum tuum in Spiritu veritatis
+locutum esse immobiliter credunt; ex his ergo omnibus aliud sibi tollit qui
+dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id est, "In Verbo suo
+sibi coæterno fecit Deus intelligibilem atque sensibilem, vel spiritualem
+corporalemque creaturam." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum
+et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus universam istam
+molem corporei mundi hujus, cum omnibus quas continet manifestis notisque
+naturis." Aliud qui dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id
+est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus informem materiam[328] creaturæ
+spiritualis et corporalis." Aliud qui dicit: _In {239} principio fecit Deus
+coelum et terram_, id est, "In Verbo suo sibi coæterno fecit Deus informem
+materiam creaturæ corporalis ubi confusum adhuc erat coelum et terra, quæ
+nunc jam distincta atque formata in istius mundi mole sentimus." Aliud qui
+dicit: _In principio fecit Deus coelum et terram_, id est, "In ipso exordio
+faciendi atque operandi, fecit Deus informem materiam confuse habentem
+coelum et terram; unde formata nunc eminent et apparent, cum omnibus quæ in
+eis sunt."
+
+[Sidenote: XXI. Terra erat invisibilis &c. varie intellectum.]
+
+30. Item quod attinet ad intellectum verborum sequentium, ex illis omnibus
+veris, aliud sibi tollit qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebræ erant super abyssum_, id est, "Corporale* illud
+quod fecit Deus, adhuc materies erat corporearum rerum informis, sine
+ordine, sine luce." Aliud qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebræ erant super abyssum_, id est, "Hoc totum quod
+coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat,
+unde fieret coelum corporeum et terra corporea, cum omnibus quæ in eis sunt
+corporeis sensibus nota." Aliud qui dicit: _Terra autem erat invisibilis et
+incomposita, et tenebræ erant super abyssum_, id est, "Hoc totum quod
+coelum et terra appellatum est, adhuc informis et tenebrosa materies erat,
+unde fieret coelum intelligibile quod alibi dicitur coelum coeli;
+[Sidenote: Ps. 113, 16.]et terra, scilicet omnis natura corporea, sub quo
+nomine intelligatur etiam hoc coelum corporeum; id est unde fieret omnis
+invisibilis visibilisque creatura." Aliud qui dicit: _Terra autem erat
+invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super abyssum_; "non illam
+informitatem nomine _coeli et terræ_ Scriptura appellavit; sed jam erat,
+inquit, ipsa informitas quam terram invisibilem et incompositam
+tenebrosamque abyssum nominavit, de qua coelum et terram Deum fecisse
+prædixerat, spiritualem scilicet, corporalemque creaturam." Aliud qui
+dicit: _Terra autem erat invisibilis et incomposita, et tenebræ erant super
+abyssum_, id est, "Informitas quædam jam materies erat, unde _coelum et
+terram Deum fecisse_ Scriptura prædixit; totam scilicet corpoream mundi
+molem, in duas maximas partes, superiorem atque inferiorem {240}
+distributam, cum omnibus, quæ in eis sunt, usitatis notisque creaturis."
+
+[Sidenote: XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis,
+nihil repugnat.]
+
+31. Cum enim duabus istis extremis sententiis resistere quisquam ita
+tentaverit: "Si non vultis* hanc informitatem materiæ coeli et terræ nomine
+appellatam videri; erat ergo aliquid quod non fecerat Deus, unde coelum et
+terram faceret; neque enim Scriptura narravit quod istam materiem Deus
+fecerit, nisi intelligamus* eam coeli et terræ, aut solius terræ vocabulo
+significatam cum diceretur, _In principio fecit Deus coelum et terram_; ut
+id quod sequitur, _Terra autem erat invisibilis et incomposita_, quamvis
+informem materiam sic placuerit appellare, non tamen intelligamus nisi eam
+quam fecit Deus in eo quod præscriptum* est, _fecit Deus coelum et
+terram_." Respondebunt assertores duarum istarum sententiarum quas extremas
+posuimus, aut illius, aut illius, cum hæc audierint, et dicent: "Informem
+quidem istam materiam non negamus a Deo* factam, Deo a quo sunt omnia bona
+valde: quia sicut dicimus amplius bonum esse quod creatum atque formatum
+est, ita fatemur minus bonum esse quod factum est creabile atque formabile,
+sed tamen bonum: non autem commemorasse Scripturam, quod hanc informitatem
+fecerit Deus, sicut alia multa non commemoravit, [Sidenote: Isa. 6, 2; et
+37, 16.]ut Cherubim et Seraphim, et quæ Apostolus distincte ait, [Sidenote:
+Col. 1, 16.]_Sedes, Dominationes, Principatus, Potestates_, quæ tamen omnia
+Deum fecisse manifestum est. Aut si* eo quod dictum est, _fecit coelum et
+terram_, comprehensa sunt omnia; quid de aquis dicimus, super quas
+ferebatur Spiritus Dei? Si enim, terra nominata, simul intelliguntur;
+quomodo jam terræ nomine materies informis accipitur, quando tam speciosas
+aquas videmus? Aut si ita accipitur; cur ex eadem informitate scriptum est,
+factum firmamentum et vocatum coelum, neque scriptum est factas esse aquas?
+Non enim adhuc informes sunt et invisæ, quas ita decora specie fluere
+cernimus. Aut si tunc acceperunt istam speciem cum dixit Deus, [Sidenote:
+Gen. 1, 9.]_Congregetur aqua quæ est sub firmamento_, ut congregatio sit
+ipsa formatio; quid respondebitur de aquis quæ super firmamentum sunt? quia
+neque informes tam honorabilem sedem accipere meruissent, nec scriptum est
+qua voce formatæ sint. Unde si aliquid Genesis tacuit Deum fecisse, quod
+tamen Deum fecisse nec sana fides, nec certus ambigit intellectus; nec ideo
+ulla sobria doctrina dicere {241} audebit istas aquas coæternas Deo, quia
+in libro Geneseos commemoratas quidem audimus*, ubi autem factæ sint non
+invenimus: cur non informem quoque illam materiem, quam Scriptura hæc
+terram invisibilem et incompositam, tenebrosamque abyssum appellat, docente
+veritate intelligamus ex* Deo factam esse de nihilo, ideoque illi non esse
+coæternam, quamvis ubi facta sit, omiserit enuntiare ista narratio?"
+
+[Sidenote: XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.]
+
+32. His ergo auditis atque perspectis pro captu infirmitatis meæ, quam tibi
+confiteor scienti Deo meo, duo video dissensionum genera oboriri posse, cum
+aliquid a nuntiis veracibus per signa enuntiatur: unum si de veritate
+rerum, alterum si de ipsius qui enuntiat voluntate dissensio est. Aliter
+enim quærimus de creaturæ conditione quid verum sit; aliter autem quid in
+his verbis Moyses, egregius domesticus fidei tuæ, intelligere lectorem
+auditoremque voluerit. In illo primo genere discedant a me omnes, qui ea
+quæ falsa sunt, se scire arbitrantur. In hoc item altero discedant a me
+omnes qui ea quæ falsa sunt, Moysen dixisse arbitrantur. Conjungar autem
+illis, Domine, in te, et delecter cum eis in te, qui veritate tua pascuntur
+in latitudine charitatis; et accedamus simul ad verba Libri tui, et
+quæramus in eis voluntatem tuam per voluntatem famuli tui, cujus calamo
+dispensasti ea.
+
+[Sidenote: XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+sensisse Moysen.]
+
+33. Sed quis nostrum sic inveniet eam inter tam multa vera*, quæ in illis
+verbis aliter atque aliter intellectis occurrunt quærentibus; ut tam
+fidenter dicat hoc sensisse Moysen, atque hoc in illa narratione voluisse
+intelligi, quam fidenter dicit hoc verum esse, sive ille hoc senserit sive
+aliud? Ecce enim, Deus meus, ego servus tuus qui vovi tibi sacrificium
+confessionis in his litteris, et oro ut ex misericordia tua _reddam tibi
+vota mea_; ecce ego quam fidenter dico in tuo Verbo incommutabili omnia te
+fecisse, invisibilia et visibilia, numquid tam fidenter dico non aliud quam
+hoc attendisse Moysen cum scriberet: _In principio fecit Deus coelum et
+terram?_ Quia non sicut in tua veritate hoc certum video, ita in ejus mente
+video id eum cogitasse cum hæc scriberet. Potuit enim cogitare in ipso
+faciendi exordio, cum diceret, _In principio_: potuit et coelum et terram
+hoc loco, nullam jam formatam perfectamque naturam sive spiritualem sive
+corporalem, sed utramque inchoatam et adhuc informem velle intelligi. Video
+quippe vere potuisse dici, quidquid horum {242} diceretur; sed quid horum
+in his verbis ille cogitaverit, non ita video: quamvis sive aliquid* horum,
+sive quid aliud quod a me commemoratum non est, tantus vir ille mente
+conspexerit, cum hæc verba promeret, verum eum vidisse apteque id
+enuntiasse non dubitem.
+
+[Sidenote: XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+rejiciunt.]
+
+34. Nemo jam mihi molestus sit dicendo mihi: Non hoc sensit Moyses quod tu
+dicis, sed hoc sensit quod ego dico. Si enim mihi diceret: "Unde scis hoc
+sensisse Moysen quod de his verbis ejus eloqueris?" æquo animo ferre
+deberem et responderem fortasse quæ superius respondi, vel aliquanto
+uberius, si esset durior. Cum vero dicit: "Non hoc ille sensit quod tu
+dicis, sed quod ego dico;" neque tamen negat, quod uterque nostrum dicit,
+utrumque verum esse; o vita pauperum Deus meus, in cujus sinu non est
+contradictio, plue mihi mitigationes in cor, ut patienter[329] tales feram
+qui non mihi hoc dicunt, quia divini sunt, et in corde famuli tui viderunt
+quod dicunt; sed quia superbi sunt: nec noverunt Moysi sententiam, sed
+amant suam; non quia vera est, sed quia sua est. Alioquin[330] et aliam
+veram pariter amarent, sicut ego amo quod dicunt, quando verum dicunt; non
+quia ipsorum est, sed quia verum est; et ideo jam nec ipsorum est, quia
+verum est. Si autem ideo ament illud quia verum est, jam et ipsorum est, et
+meum est; quoniam in commune omnium est veritatis* amatorum. Illud autem
+quod contendunt non hoc sensisse Moysen quod ego dico, sed quod ipsi
+dicunt; nolo, non amo: quia etsi ita est, tamen ista temeritas non scientiæ
+sed audaciæ est; nec visus, sed typhus eam peperit. Ideoque, Domine,
+tremenda sunt judicia tua; quoniam veritas tua nec mea est, nec illius aut
+illius, sed omnium nostrum quos ad ejus communionem publice vocas,
+terribiliter admonens nos, ut eam nolimus habere privatam, ne privemur ea.
+Nam quisquis id quod tu omnibus ad fruendum proponis, sibi proprie
+vindicat, {243} et suum vult esse quod omnium est; a communi propellitur ad
+sua, hoc est, a veritate ad mendacium. [Sidenote: Joh. 8, 44.]_Qui enim
+loquitur mendacium, de suo loquitur._
+
+35. Attende, judex optime, Deus ipsa veritas, attende quid dicam
+contradictori huic, attende; coram te enim dico, et coram fratribus meis,
+qui [Sidenote: 1 Tim. 1, 8.]_legitime utuntur Lege usque ad finem
+charitatis_; attende, et vide quid ei dicam, si placet tibi. Hanc enim
+vocem huic refero fraternam et pacificam: "Si ambo videmus verum esse quod
+dicis, et ambo videmus verum esse quod dico; ubi, quæso, id videmus? Nec
+ego utique in te, nec tu in me; sed ambo in ipsa, quæ supra mentes nostras
+est, incommutabili Veritate. Cum ergo de ipsa Domini Dei nostri luce non
+contendamus; cur de proximi cogitatione contendimus, quam sic videre non
+possumus ut videtur incommutabilis Veritas; quando si ipse Moyses
+apparuisset nobis atque dixisset, 'Hoc cogitavi;' nec sic eam videremus,
+sed crederemus? Non itaque [Sidenote: 1 Cor. 4, 6.]_supra quam scriptum
+est, unus pro altero infletur adversus alterum. [Sidenote: Deut. 6, 5; Mat.
+22, 37.]Diligamus Dominum Deum nostrum ex toto corde, et ex tota anima, et
+ex tota mente nostra, et proximum nostrum sicut nosmetipsos_. Propter quæ
+duo præcepta charitatis sensisse Moysen, quidquid in illis Libris sensit,
+nisi crediderimus, mendacem faciemus Deum, cum de animo conservi, aliter
+quam ille docuit opinamur. Jam vide quam stultum sit in tanta copia
+verissimarum sententiarum, quæ de illis verbis erui possunt temere
+affirmare, quam earum Moyses, potissimum senserit; et perniciosis
+contentionibus ipsam offendere charitatem, propter quam dixit omnia, cujus
+dicta conamur exponere."
+
+[Sidenote: XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.]
+
+36. Et tamen ego, Deus meus, celsitudo humilitatis meæ, et requies laboris
+mei, qui audis confessiones meas, et _dimittis peccata mea_; quoniam tu
+mihi præcipis ut _diligam proximum meum sicut meipsum_, non possum minus
+credere de Moyse fidelissimo famulo tuo, quam mihi optarem ac desiderarem
+abs te dari muneris, si tempore illo natus essem quo ille, eoque loco me
+constituisses, ut per servitutem cordis ac linguæ meæ, Litteræ illæ
+dispensarentur, quæ tanto post essent omnibus gentibus profuturæ, et per
+universum orbem tanto auctoritatis culmine omnium falsarum superbarumque
+doctrinarum verba superaturæ. Vellem quippe, si tunc ego {244} essem
+Moyses, (ex eadem namque massa omnes venimus; et [Sidenote: Ps. 8, 5.]_quid
+est homo, nisi quia memor es ejus_?) vellem ergo, si tunc ego essem quod
+ille, et mihi abs te Geneseos liber scribendus injungeretur, talem mihi
+eloquendi facultatem dari, et eum texendi sermonis modum, ut neque illi qui
+nondum queunt intelligere quemadmodum creat Deus, tanquam excedentia vires
+suas dicta recusarent; et illi qui hoc jam possunt, in quamlibet veram
+sententiam cogitando venissent, eam non prætermissam in paucis verbis tui
+famuli reperirent; et si alius aliam vidisset in luce veritatis, nec ipsa
+in eisdem verbis intelligenda deesset.
+
+[Sidenote: XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.]
+
+37. Sicut enim fons in parvo loco uberior est, pluribusque rivis in
+ampliora spatia fluxum ministrat, quam quilibet eorum rivorum, qui per
+multa locorum ab eodem fonte deducitur; ita narratio dispensatoris tui
+sermocinaturis pluribus profutura, parvo sermonis modulo scatet fluenta
+liquidæ veritatis: unde sibi quisque verum quod de his rebus potest, hic
+illud, ille illud, per longiores loquelarum anfractus trahat. Alii enim cum
+hæc verba legunt vel audiunt, cogitant Deum quasi hominem, aut quasi
+aliquam molem immensa præditam potestate, novo quodam et repentino placito,
+extra seipsam tanquam locis distantibus _fecisse coelum et terram_, duo
+magna corpora supra et infra, quibus omnia continerentur. Et cum audiunt,
+_Dixit Deus, Fiat illud, et factum est_ illud; cogitant verba coepta et
+finita, sonantia temporibus atque transeuntia, post quorum transitum statim
+existere* quod jussum est ut existeret: et si quid forte aliud hoc modo ex
+familiaritate carnis opinantur. In quibus adhuc parvulis animalibus, dum
+isto humillimo genere verborum, tanquam materno sinu, eorum gestatur
+infirmitas, salubriter ædificatur fides, qua certum habeant et teneant Deum
+fecisse omnes naturas, quas eorum sensus mirabili varietate circumspicit.
+Quorum si quispiam quasi vilitatem dictorum aspernatus, extra nutritorias
+cunas superba imbecillitate se extenderit, heu! cadet miser. *Domine Deus,
+miserere, ne implumem pullum conculcent qui transeunt viam; et mitte
+angelum tuum, qui eum reponat in nido, ut vivat donec volet.
+
+[Sidenote: XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.]
+
+38. Alii vero quibus hæc verba non jam nidus, sed opaca fruteta sunt,
+vident in eis latentes fructus, et volitant lætantes, et garriunt
+scrutantes, et carpunt eos. Vident enim, cum hæc {245} verba legunt vel
+audiunt, tua, Deus, æterna et stabili permansione cuncta præterita et
+futura tempora superari; nec tamen quidquam esse temporalis creaturæ, quod
+tu non feceris: cujus voluntas quia id est quod tu, nullo modo mutata, vel,
+quæ antea non fuisset, exorta voluntate fecisti omnia: non de te
+similitudinem tuam formam omnium, sed de nihilo dissimilitudinem informem,
+quæ formaretur per similitudinem tuam, recurrens in te unum pro captu
+ordinato, quantum cuique rerum in suo genere datum est: et* fierent omnia
+bona valde, sive maneant circa te, sive gradatim remotiori distantia per
+tempora et locos pulchras variationes* faciant aut patiantur. Vident hæc,
+et gaudent in luce veritatis tuæ, quantulum hic valent.
+
+39. Et alius eorum intendit in id quod dictum est, _In principio fecit
+Deus_, et respicit Sapientiam _Principium, quia et loquitur ipsa nobis_.
+Alius itidem intendit in eadem verba, et principium intelligit exordium
+rerum conditarum; et sic accipit, _In principio fecit_, ac si diceretur,
+Primo fecit. Atque in eis qui intelligunt, _In principio_, quod in
+Sapientia fecisti coelum et terram; alius eorum ipsum coelum et terram,
+creabilem materiam coeli et terræ sic esse credit cognominatam; alius jam
+formatas distinctasque naturas; alius unam formatam, eamdemque spiritualem
+coeli nomine, aliam informem corporalis materiæ, terræ nomine. Qui autem
+intelligunt in nominibus coeli et terræ, adhuc informem materiem, de qua
+formaretur coelum et terra, nec ipsi uno modo id intelligunt: sed alius
+unde consummaretur intelligibilis sensibilisqne creatura; alius tantum unde
+sensibilis moles ista corporea, sinu grandi continens perspicuas
+promptasque naturas. Nec illi uno modo qui jam dispositas digestasque
+creaturas _coelum et terram_ vocari hoc loco credunt; sed alius invisibilem
+atque visibilem: alius solam visibilem in qua luminosum coelum suspicimus,
+et terram caliginosam, quæque in eis sunt.
+
+[Sidenote: XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.]
+
+40. At ille qui non aliter accipit, _In principio fecit_, quam si
+diceretur, "Primo fecit;" non habet quomodo veraciter intelligat coelum et
+terram, nisi materiem coeli et terræ intelligat, videlicet universæ, id est
+intelligibilis corporalisque creaturæ*. Si enim jam formatam velit
+universam, recte ab eo quæri poterit, "Si hoc primo fecit Deus, quid
+fecerit deinceps:" et post universitatem non inveniet: ac per hoc {246}
+audiet invitus, "Quomodo illud primo, si postea nihil?" Cum vero dicit
+primo informem, deinde formatam, non est absurdus; si modo est idoneus
+discernere, quid præcedat æternitate, quid tempore, quid electione, quid
+origine. Æternitate, sicut Deus omnia; tempore, sicut flos fructum;
+electione, sicut fructus florem; origine, sicut sonus cantum. In his
+quatuor primum et ultimum quæ commemoravi, difficillime intelliguntur; duo
+media facillime. Namque rara visio est et nimis ardua conspicere, Domine,
+æternitatem tuam incommutabiliter mutabilia facientem, ac per hoc priorem.
+Quis deinde sic acutum* cernat animo, ut sine labore magno dignoscere
+valeat, quomodo sit prior sonus quam cantus, ideo quia cantus est formatus
+sonus, et esse utique aliquid non formatum potest, formari autem quod non
+est, non potest? Sic est prior materies, quam id quod ex ea fit[331]: non
+ideo prior quia ipsa efficit, cum potius fiat; nec prior intervallo
+temporis. Neque enim priore tempore sonos edimus informes sine cantu, et
+eos posteriore tempore in formam cantici coaptamus aut fingimus; sicut
+ligna quibus arca, vel argentum quo vasculum fabricatur. Tales quippe
+materiæ, tempore etiam præcedunt formas rerum quæ fiunt ex eis: at in cantu
+non ita est. Cum enim cantatur, auditur sonus ejus; non prius informiter
+sonat, et deinde formatur in cantum. Quod enim primo utrumque sonuerit,
+præterit; nec ex eo quidquam reperies quod resumptum arte componas: et ideo
+cantus in sono suo vertitur; qui sonus ejus, materies ejus est. Idem quippe
+formatur ut cantus sit; et ideo, sicut dicebam, prior materies sonandi quam
+forma cantandi: non per faciendi potentiam prior*; neque enim sonus est
+cantandi artifex, sed cantanti animæ subjacet ex corpore, de quo cantum
+faciat. Nec tempore prior; simul enim cum cantu editur. Nec prior
+electione; non enim potior sonus quam cantus, quandoquidem cantus est non
+tantum sonus, verum etiam speciosus sonus. Sed prior est origine; quia non
+cantus formatur ut sonus sit, {247} sed sonus formatur ut cantus sit. Hoc
+exemplo, qui potest intelligat materiam rerum primo factam, et appellatam
+_coelum et terram_, quia inde facta sunt coelum et terra: nec tempore primo
+factam; quia formæ rerum exserunt tempora[332], illa autem erat informis;
+jamque in temporibus simul animadvertitur. nec tamen de illa narrari*
+aliquid potest, nisi velut tempore prior sit; cum pendatur extremior, quia
+profecto meliora sunt formata quam informia, et præcedatur* æternitate
+Creatoris, ut esset de nihilo, unde aliquid fieret.
+
+[Sidenote: XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes concordent invicem
+charitate et studio veritatis.]
+
+41. In hac diversitate sententiarum verarum concordiam pariat ipsa Veritas;
+et Deus noster misereatur nostri, ut _legitime Lege utamur, præcepti fine,
+pura charitate_: ac per hoc si quis quærit ex me, quid horum Moyses tuus
+ille famulus senserit, non sunt hi sermones confessionum mearum. Si tibi
+non confiteor, nescio; et scio tamen illas veras esse sententias, exceptis
+carnalibus de quibus quantum existimavi locutus sum: quos tamen bonæ spei
+parvulos hæc verba Libri tui non territant, alta humiliter, et pauca
+copiose. Sed omnes quos in eis verbis vera cernere ac dicere fateor,
+diligamus nos invicem, pariterque diligamus te Deum nostrum fontem
+veritatis, si non vana, sed ipsam sitimus; eumdemque famulum tuum Scripturæ
+hujus dispensatorem, Spiritu tuo plenum, ita honoremus, ut hoc eum te
+revelante cum hæc scriberet attendisse credamus, quod in eis maxime et luce
+veritatis, et fruge utilitatis excellit.
+
+[Sidenote: XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in
+ipsius verbis inveniri.]
+
+42. Ita cum alius dixerit, "Hoc sensit quod ego;" et alius, "Imo illud quod
+ego;" religiosius me arbitror dicere, "Cur non utrumque potius, si utrumque
+verum est?" Et si quid tertium, et si quid quartum, et si quid omnino aliud
+verum quispiam in his verbis videt; cur non illa omnia vidisse credatur,
+per quem Deus unus sacras Litteras vera et diversa visuris multorum
+sensibus temperavit? Ego certe, quod intrepidus de meo corde pronuntio, si
+ad culmen auctoritatis aliquid scriberem; sic mallem scribere, ut quod veri
+quisque de his rebus capere posset, mea verba resonarent, quam ut {248}
+veram sententiam ad hoc apertius ponerem, ut excluderem cæteras, quarum
+falsitas me non posset offendere. Nolo itaque, Deus meus, tam præceps esse,
+ut hoc illum virum de te meruisse non credam. Sensit ille omnino in his
+verbis, atque cogitavit cum ea scriberet, quidquid hic veri potuimus
+invenire, et quidquid nos non potuimus, aut nondum possumus, et tamen in
+eis inveniri potest.
+
+[Sidenote: XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu Sancto revelantur.]
+
+43. Postremo, Domine qui Deus es, et non caro et sanguis; si quid homo
+minus vidit*, numquid et [Sidenote: Ps. 142, 10.]_Spiritum tuum bonum_ qui
+_deducet me in terram rectam_, latere potuit, quidquid eras in eis verbis
+tu ipse revelaturus legentibus posteris, etsiamsi ille per quem dicta sunt,
+unam fortassis ex multis veris sententiam cogitavit? Quod si ita est, sit
+igitur illa quam cogitavit cæteris excelsior*. Nobis autem, Domine, aut
+ipsam demonstra, aut quam placet alteram veram; ut sive nobis hoc quod
+etiam illi homini tuo, sive aliud ex eorumdem verborum occasione
+patefacias, tu tamen pascas nos, non error illudat[333]. Ecce, Domine Deus
+meus, quam multa de paucis verbis, quam multa, oro te, scripsimus! Quæ
+nostræ vires, quæ tempora omnibus Libris tuis ad istum modum sufficient*?
+Sine me itaque brevius in eis confiteri tibi, et eligere unum aliquid quod
+tu inspiraveris verum, certum et bonum, etiamsi multa occurrerint, ubi
+multa occurrere poterunt; ea fide confessionis meæ, ut si hoc dixero quod
+sensit minister tuus, recte atque optime; id enim conari me oportet: quod
+si assecutus non fuero, id tamen dicam quod mihi per ejus verba tua Veritas
+dicere voluerit, quæ illi quoque dixit quod voluit.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{249}
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+    Dei bonitatem vel ex hoc maxime commendari docet, quod cum rebus a se
+    creatis nullatenus indigeret, eas non tantum condiderit, sed singulas
+    quasque in suo genere perfecerit. Trinum Deum, ipsiusque Spiritus
+    sancti proprietatem, primis Geneseos verbis insinuari ostendit; et de
+    ejus in nobis effectibus præclare omnino disserit. Deinde tota conditi
+    Universi historia nobis allegorice exhiberi docet mirabilem illum
+    ordinem, quem in instituenda et sanctificanda Ecclesia Deus servare
+    voluit, cum non alio plane fine condita fuerint universa.
+
+[Sidenote: I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit.]
+
+1. Invoco te, Deus meus, misericordia mea, qui fecisti me, et oblitum tui
+non oblitus es. Invoco te in animam meam[334], quam præparas ad capiendum
+te ex desiderio quod inspiras ei: nunc invocantem te ne deseras, qui
+priusquam invocarem prævenisti et institisti crebrescens multimodis
+vocibus, ut audirem de longinquo et converterer, et vocantem me invocarem
+te. Tu enim, Domine, delevisti omnia mala merita mea, ne retribueres
+manibus meis in quibus a te defeci; et prævenisti omnia bona merita mea, ut
+retribueres manibus tuis quibus me fecisti; quia et priusquam essem, tu
+eras; nec eram cui præstares ut essem; et tamen ecce sum ex bonitate tua
+præveniente totum hoc quod me fecisti, et unde me fecisti. Neque enim
+eguisti[335] me, aut ego tale bonum sum quo tu adjuveris, Dominus meus et
+Deus meus; non ut tibi sic serviam quasi ne fatigeris in agendo, aut ne
+minor sit potestas tua carens obsequio meo; neque ut sic te colam quasi
+terram, ut sis incultus si non te colam; sed ut serviam tibi et colam te,
+ut de te mihi bene sit[336], a quo mihi est ut sim cui bene sit.
+
+[Sidenote: II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.]
+
+2. Ex plenitudine quippe bonitatis tuæ creatura tua subsistit, ut bonum
+quod tibi nihil prodesset, ne* de te æquale tibi esset, tamen quia ex te
+fieri potuit, non deesset. Quid {250} enim te promeruit _coelum et terra_,
+quæ _fecisti in Principio_? Dicant quid te promeruerunt spiritualis
+corporalisque natura*, quas fecisti in Sapientia tua, ut inde penderent
+etiam inchoata et informia quæque in genere suo, vel spirituali vel
+corporali, euntia in immoderationem, et in longinquam dissimilitudinem
+tuam; spirituale informe præstantius, quam si formatum corpus esset;
+corporale autem informe præstantius, quam si omnino nihil esset: atque ita
+penderent in tuo Verbo informia, nisi per idem Verbum revocarentur ad
+unitatem tuam, et formarentur, et essent ab uno te summo bono universa bona
+valde. Quid te promeruerunt* ut essent saltem informia, quæ neque hoc
+essent, nisi ex te?
+
+3. Quid te promeruit materies corporalis, ut esset saltem [Sidenote: Gen.
+1, 1.]_invisibilis et incomposita_? quia neque hoc esset, nisi quia fecisti
+eam; ideoque te, quia non erat, promereri ut esset non poterat. Aut quid te
+promeruit inchoatio creaturæ spiritualis, ut saltem tenebrosa
+fluitaret[337] similis abysso, tui dissimilis, nisi per idem Verbum
+converteretur ad idem a quo facta est, atque ab eo illuminata lux fieret,
+quamvis non æqualiter, tamen conformis formæ æquali tibi? Sicut enim
+corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, alioquin deforme esse non
+posset: ita etiam creato spiritui non id est vivere, quod sapienter vivere;
+alioquin incommutabiliter saperet. [Sidenote: Ps. 72, 18.]_Bonum_ autem
+illi _est hærere tibi semper_[338], ne quod adeptus est conversione,
+aversione lumen amittat, et relabatur in vitam tenebrosæ abysso similem.
+Nam et nos qui secundum animam creatura spiritualis sumus, aversi a te
+nostro lumine, in ea vita [Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando tenebræ_,
+et in reliquiis obscuritatis nostræ laboramus, donec simus [Sidenote: Ps.
+35, 7.]_justitia tua_ in Unico tuo _sicut montes Dei_: nam _judicia tua_
+fuimus, _sicut multa abyssus_[339].
+
+{251}
+
+[Sidenote: III. Ex Dei gratia omnia.]
+
+4. Quod autem in primis conditionibus dixisti, [Sidenote: Gen. 1, 3.]_Fiat
+lux et facta est lux_; non incongruenter hoc intelligo in creatura
+spirituali; quia erat jam qualiscumque vita quam illuminares. Sed sicut non
+te promeruerat, ut esset talis vita quæ illuminari posset; ita nec cum jam
+esset, promeruit te ut illuminaretur. Neque enim ejus informitas placeret
+tibi, si non lux fieret, non existendo, sed intuendo illuminantem lucem
+eique hærendo*; ut et quod utcumque[340] vivit, et quod beate vivit, non
+deberet nisi gratiæ tuæ, conversa per commutationem meliorem ad id quod
+neque in melius neque in deterius mutari potest; quod tu solus es, quia
+solus simpliciter es, cui non est aliud vivere, aliud beate vivere, quia
+tua beatitudo[341] tu es.
+
+[Sidenote: IV. Deus non eget rebus conditis.]
+
+5. Quid ergo tibi deesset ad bonum quod tu tibi es, etiamsi ista vel omnino
+nulla essent, vel informia remanerent, quæ non ex indigentia fecisti, sed
+ex plenitudine bonitatis tuæ, cohibens atque convertens ad formam, non ut
+tanquam tuum gaudium compleatur ex eis? Perfecto enim tibi displicet eorum
+imperfectio, ut ex te perficiantur et tibi placeant; non autem imperfecto,
+tanquam et tu eorum perfectione perficiendus sis. _Spiritus_ enim tuus
+bonus _superferebatur super aquas_; non ferebatur ab eis tanquam in eis
+requiesceret. _In_ quibus enim _requiescere_ dicitur _Spiritus tuus_ bonus,
+hos in se requiescere facit. Sed superferebatur incorruptibilis et
+incommutabilis voluntas tua, ipsa in se sibi sufficiens, super eam quam
+feceras vitam; cui non hoc est vivere quod beate vivere, quia vivit etiam
+fluitans in obscuritate sua; cui restat converti ad {252} eum a quo facta
+est, et magis magisque vivere apud [Sidenote: Ps. 35, 10.]_fontem vitæ, et
+in lumine ejus videre lumen_, et perfici, et illustrari, et beari.
+
+[Sidenote: V. Trinitas, qui Deus est, ex primis verbis Geneseos
+intelligitur.]
+
+6. Ecce apparet mihi in ænigmate Trinitas, quod es Deus meus; quoniam tu,
+Pater, in _Principio_ sapientiæ nostræ* quod est tua Sapientia de te nata,
+æqualis tibi et coæterna, id est in Filio tuo, _fecisti coelum et terram_.
+Et multa diximus de _coelo coeli_, et de terra invisibili et incomposita,
+et de abysso tenebrosa, secundum spiritualis informitatis vagabunda
+deliquia, nisi converteretur ad eum a quo erat qualiscumque vita, et
+illuminatione fieret speciosa vita, et esset coelum coeli ejus, quod inter
+aquam et aquam postea factum est; et tenebam jam Patrem in Dei nomine, qui
+fecit hæc, et Filium in Principii[342] nomine, in quo fecit hæc; et
+Trinitatem credens Deum meum, sicuti credebam, quærebam in eloquiis sanctis
+ejus, et ecce _Spiritus_ tuus _superferebatur super aquas_. Ecce Trinitas
+Deus meus, Pater et Filius et Spiritus sanctus, creator universæ creaturæ.
+
+[Sidenote: VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.]
+
+7. Sed quæ causa fuerat, o lumen veridicum! tibi admoveo cor meum; ne me
+vana doceat, discute tenebras ejus, et dic mihi, obsecro te per matrem
+charitatem; obsecro te, dic mihi quæ causa fuerat, ut post nominatum
+coelum, et terram invisibilem et incompositam, et tenebras super abyssum,
+tum demum Scriptura tua nominaret Spiritum tuum[343]? An quia oportebat sic
+eum insinuari, ut diceretur superferri; et non posset hoc dici, nisi prius
+illud commemoraretur cui superferri Spiritus tuus posset intelligi? Nec
+Patri enim nec Filio superferebatur; nec superferri recte diceretur, si
+nulli rei superferretur. Prius ergo dicendum erat cui superferretur, et
+deinde ille quem non oportebat aliter commemorari, nisi ut superferri
+diceretur. Cur ergo aliter eum insinuari non oportebat, nisi ut superferri
+diceretur?
+
+[Sidenote: VII. Effectus Spiritus sancti.]
+
+8. Jam hinc sequatur qui potest intellectu Apostolum tuum dicentem, quia
+[Sidenote: Rom. 5, 5.]_charitas_ tua _diffusa est in cordibus nostris per
+Spiritum sanctum, qui datus est nobis_; et [Sidenote: 1 Cor. 12, 1. 31.]_de
+spiritualibus docentem_ et _demonstrantem supereminentem viam charitatis_,
+et [Sidenote: Eph. 3, 14-19.]_flectentem genua pro nobis ad te, ut
+cognoscamus {253} supereminentem scientiam charitatis Christi_. Ideoque ab
+initio supereminens superferebatur super aquas. Cui dicam? quomodo dicam de
+pondere cupiditatis in abruptam abyssum, et de sublevatione charitatis per
+Spiritum tuum, qui superferebatur super aquas? Cui dicam? quomodo dicam*?
+Neque enim loca sunt quibus mergimur et emergimus. Quid similius et quid
+dissimilius? Affectus sunt, amores sunt; immunditia spiritus nostri
+defluens inferius amore curarum, et sanctitas tui attollens nos superius
+amore securitatis[344], ut sursum cor habeamus ad te, ubi Spiritus tuus
+superfertur super aquas, et veniamus ad supereminentem requiem, cum
+[Sidenote: Ps. 123, 5.]_pertransierit anima nostra aquas quæ sunt sine
+substantia_[345].
+
+[Sidenote: VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit
+quidquid Deo minus est.]
+
+9. Defluxit angelus, defluxit anima hominis, et indicaverunt abyssum
+universæ spiritualis* creaturæ in profundo tenebroso, nisi dixisses ab
+initio, _Fiat lux_, et facta esset lux, et inhæreret tibi omnis obediens
+intelligentia coelestis civitatis tuæ, et requiesceret in Spiritu tuo, qui
+superfertur incommutabiliter super omne mutabile. Alioquin et ipsum coelum
+coeli tenebrosa abyssus esset in se; _nunc antem lux est in Domino_. Nam et
+in ipsa misera inquietudine defluentium spirituum et indicantium tenebras
+suas nudatas veste luminis tui, satis ostendis quam magnam rationalem
+creaturam feceris, cui nullo modo sufficit ad beatam requiem quidquid te
+minus est[346], ac per hoc nec ipsa sibi. Tu enim, [Sidenote: Ps. 17,
+29.]_Deus noster, illuminabis tenebras nostras_: ex te oriuntur
+_vestimenta_ nostra, et [Sidenote: Ps. 138, 12.]_tenebræ nostræ sicut
+meridies erunt_. Da mihi te, Deus meus, redde mihi te: en amo*; et, si
+parum est, amem validius. Non possum metiri ut sciam quantum desit mihi
+amoris ad id quod sat est, ut currat vita mea in amplexus tuos, [Sidenote:
+Ps. 30, 21.]nec avertatur donec abscondatur* in abscondito vultus tui[347].
+Hoc {254} tantum scio, quia male mihi est præter te, non solum extra me,
+sed et in meipso; et omnis mihi copia quæ Deus meus non est, egestas est.
+
+[Sidenote: IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.]
+
+10. Numquid aut Pater aut Filius non superferebatur super aquas? Si tanquam
+loco sicut corpus, nec Spiritus sanctus: si autem incommutabilis
+divinitatis eminentia super omne mutabile, et Pater et Filius et Spiritus
+sanctus superferebatur super aquas. Cur ergo tantum de Spiritu tuo dictum
+est hoc? cur de illo tantum dictum est? Quasi locus ibi esset, qui non est
+locus, de quo solo dictum est quod sit donum tuum[348]. In dono tuo
+requiescimus; ibi te fruimur. Requies nostra, locus noster. Amor illuc
+attollit nos, et Spiritus tuus bonus [Sidenote: Ps. 9, 15.]_exaltat_
+humilitatem nostram [Sidenote: Luc. 2, 14.]_de portis mortis_. In bona
+voluntate pax nobis est. Corpus pondere suo nititur ad locum suum. Pondus
+non ad ima tantum est, sed ad locum suum. Ignis sursum tendit, deorsum
+lapis. Ponderibus suis aguntur*, loca sua petunt. Oleum infra aquam fusum,
+super aquam attollitur; aqua super oleum fusa, infra oleum demergitur;
+ponderibus suis aguntur, loca sua petunt. Minus ordinata, inquieta sunt;
+ordinantur, et quiescunt. Pondus meum amor meus; eo feror quocumque
+feror[349]. Dono tuo accendimur, et sursum ferimur. Inardescimus et imus.
+Ascendimus [Sidenote: Ps. 83, 6.]_ascensiones in corde_, et cantamus
+canticum graduum. Igne tuo, igne tuo bono inardescimus et imus; quoniam
+sursum imus [Sidenote: Ps. 121, 6. 1.]_ad pacem Jerusalem_, quoniam
+_jucundatus sum in his qui dixerunt mihi*, In domum Domini ibimus_. Ibi nos
+collocavit voluntas bona, ut nihil velimus aliud quam permanere illic in
+æternum.
+
+[Sidenote: X. Ex dono Dei omnia.]
+
+11. Beata creatura quæ non novit aliud, cum esset ipsa aliud, nisi dono tuo
+quod superfertur super omne mutabile, mox ut facta est, attolleretur nullo
+intervallo temporis in ea vocatione qua dixisti, [Sidenote: Gen. 1,
+3.]_Fiat lux, et fieret lux_*. In nobis enim {255} distinguitur tempore,
+quod [Sidenote: Eph. 5, 8.]_tenebræ fuimus, et lux efficimur_: in illa vero
+dictum est quid esset, nisi illuminaretur; et ita dictum est, quasi prius
+fuerit fluxa et tenebrosa; ut appareret causa qua factum est ut aliter
+esset, id est, ut ad lumen indeficiens conversa lux esset. Qui potest,
+intelligat*; a te petat. Utquid mihi molestus est, quasi ego [Sidenote:
+Joh. 1, 9.]_illuminem_ ullum _hominem venientem in hunc mundum_?
+
+[Sidenote: XI. Symbola Trinitatis in homine.]
+
+12. Trinitatem omnipotentem quis intelligit? Et quis non loquitur eam, si
+tamen eam? Rara anima quæ dum de illa loquitur, scit, quod loquitur*. Et
+contendunt et dimicant, et nemo sine pace videt istam visionem. Vellem ut
+hæc tria cogitarent homines in seipsis[350]. Longe aliud sunt ista tria
+{256} quam illa Trinitas: sed dico ubi se exerceant et ibi probent, et
+sentiant quam longe sunt*. Dico autem hæc tria: esse, nosse, velle. Sum
+enim, et novi, et volo: sum sciens, et volens; et scio esse me, et velle;
+et volo esse, et scire. In his igitur tribus quam sit inseparabilis vita,
+et una vita, et una mens, et una essentia, quam denique inseparabilis
+distinctio, et tamen distinctio, videat qui potest. Certe coram se est;
+attendat in se, et videat, et dicat mihi. Sed cum invenerit in his aliquid
+et dixerit, non jam se putet invenisse illud quod supra ista est
+incommutabile, quod est incommutabiliter, et scit incommutabiliter, et vult
+incommutabiliter: et utrum propter tria hæc et ibi Trinitas, an in singulis
+hæc tria, ut* terna singulorum sint; an utrumque miris modis simpliciter et
+multipliciter, infinito in se sibi fine, quo est, et sibi notum est, et
+sibi sufficit, incommutabiliter idipsum, copiosa unitatis magnitudine; quis
+facile cogitaverit? quis ullo modo dixerit? quis quolibet modo temere
+pronuntiaverit?
+
+[Sidenote: XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat.]
+
+13. Procede in confessione, fides mea; dic Domino Deo tuo: _Sancte, Sancte,
+Sancte, Domine Deus_ meus, in nomine tuo baptizati sumus, _Pater et Fili et
+Spiritus sancte; in nomine tuo baptizamus, Pater et Fili et Spiritus
+sancte_; quia et apud nos in Christo suo* _fecit Deus coelum et terram_,
+spirituales et carnales Ecclesiæ suæ[351]; et _terra_ nostra antequam
+acciperet formam doctrinæ, _invisibilis erat et incomposita_, et ignorantiæ
+tenebris tegebamur; quoniam [Sidenote: Ps. 38, 12.]_pro iniquitate erudisti
+hominem_, et [Sidenote: Ps. 35, 7.]_judicia tua sicut multa abyssus_. Sed
+quia [Sidenote: Gen. 1, 2.]_Spiritus_ tuus _superferebatur super aquam_,
+non reliquit miseriam nostram misericordia tua, et dixisti: [Sidenote: Mat.
+3, 12.]_Fiat lux. Poenitentiam agite, appropinquavit enim regnum coelorum_.
+{257} _Poeitenitam agite, Fiat lux_. Et quoniam [Sidenote: Ps. 41,
+7.]_conturbata erat ad nos ipsos anima nostra, commemorati sumus tui,
+Domine, de terra Jordanis, et de monte_[352] æquali tibi, sed _parvo_
+propter nos; et displicuerunt nobis tenebræ nostræ, conversi sumus ad te,
+_et facta est lux_. Et ecce [Sidenote: Eph. 5, 8.]_fuimus aliquando
+tenebræ; nunc autem lux in Domino_.
+
+[Sidenote: XIII. Renovatio hominis dum hic vivit, nondum perfecta.]
+
+14. Et tamen adhuc [Sidenote: 2 Cor. 5, 7.]_per fidem, nondum per speciem_.
+[Sidenote: Rom. 8, 24.]_Spe enim salvi facti sumus. Spes autem quæ videtur,
+non est spes._ Adhuc [Sidenote: Ps. 41, 8.]_abyssus abyssum invocat_, sed
+jam _in voce* cataractarum tuarum_[353]. Adhuc et ille qui dicit,
+[Sidenote: 1 Cor. 3, 1.]_Non potui vobis loqui quasi spiritualibus, sed
+quasi carnalibus_, etiam ipse nondum [Sidenote: Phil. 3, 13.]_se arbitratur
+comprehendisse; et quæ retro oblitus, in ea quæ ante sunt, extenditur_, et
+_ingemiscit gravatus_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 4.]_sitit anima ejus ad Deum
+vivum, quemadmodum cervus ad fontes aquarum_, et dicit: [Sidenote: Ps. 41,
+2. 3.]_Quando veniam? habitaculum suum quod de coelo est, superindui
+cupiens_, et [Sidenote: 2 Cor. 5, 2.]_invocat_ inferiorem _abyssum_,
+dicens: [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari huic sæculo, sed
+reformamini in novitate mentis vestræ_; et, [Sidenote: 1 Cor. 14,
+20.]_Nolite pueri effici mentibus*, sed malitia parvuli estote, ut mentibus
+perfecti sitis_; et, [Sidenote: Gal. 3, 1.]_O stulti Galatæ, quis vos
+fascinavit?_ Sed jam non in voce sua; [Sidenote: Act. 2, 2.]in tua enim qui
+misisti Spiritum tuum de excelsis, per eum qui [Sidenote: Ps. 67,
+19.]_ascendit in altum, [Sidenote: Mal. 3, 10.]et aperuit cataractas
+donorum_ suorum, ut [Sidenote: Ps. 45, 5.]_fluminis impetus lætificaret
+civitatem_ tuam. Illi enim suspirat [Sidenote: Rom. 8, 23.][Sidenote: Joh.
+3, 29.]_sponsi amicus, habens_ jam _spiritus primitias_ penes eum, sed
+adhuc _in semetipso ingemiscens, adoptionem exspectans redemptionem
+corporis sui_: illi suspirat, membrum est enim sponsæ; et illi zelat,
+_amicus_ est enim _sponsi_; illi zelat non sibi, quia _in voce cataractarum
+{258} tuarum_, non in voce sua [Sidenote: Ps. 41, 8.]_invocat_ alteram
+_abyssum_, cui zelans [Sidenote: 2 Cor. 11, 3.]_timet, ne sicut serpens
+Evam decepit astutia sua, sic et eorum sensus corrumpantur a castitate, quæ
+est in_ sponso nostro Unico tuo. Quæ est illa speciei lux? Cum [Sidenote: 1
+Joh. 3, 2.]_videbimus eum sicuti est_, et transierint [Sidenote: Ps. 41,
+4.]_lacrymæ quæ mihi factæ sunt panis die ac nocte, dum dicitur mihi
+quotidie, Ubi est Deus tuus?_
+
+[Sidenote: XIV. Fide et spe corroboramur.]
+
+15. Et ego dico: Deus meus, ubi es? Ecce ubi es*. Respiro in te paululum,
+cum [Sidenote: Ps. 41, 5.]_effundo super me animam meam in voce
+exsultationis et confessionis, soni festivitatem celebrantis_. Et adhuc
+_tristis est_, quia relabitur et fit _abyssus_; vel potius, sentit adhuc se
+esse _abyssum_. Dicit ei fides mea quam accendisti in nocte ante pedes
+meos: _Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? [Sidenote: Ps.
+42, 5. 6.]Spera in Domino; [Sidenote: Ps. 118, 105.]lucerna pedibus tuis
+verbum ejus._ [Sidenote: Rom. 8, 10.]_Spera_ et persevera, donec transeat
+nox mater iniquorum, donec transeat [Sidenote: Cant. 2, 17.]_ira_ Domini,
+cujus [Sidenote: Ps. 29, 13.]_filii_ et _nos fuimus_ aliquando _tenebræ_,
+quarum residua trahimus in [Sidenote: Ps. 5, 5.]_corpore propter peccatum
+mortuo, donec aspiret dies et removeantur umbræ. [Sidenote: Ps. 42,
+5.]Spera in Domino: mane[354] astabo*, et contemplabor; semper confitebor
+illi. Mane astabo, et videbo salutare vultus mei, [Sidenote: Rom. 8,
+11.]Deum meum qui vivificabit et mortalia corpora nostra, propter Spiritum
+qui habitat in nobis_; quia super interius nostrum _tenebrosum et fluidum
+misericorditer superferebatur_. Unde et in hac peregrinatione [Sidenote: 2
+Cor. 1, 22.]_pignus_ accepimus, ut [Sidenote: Eph. 5, 8.]_jam simus lux_,
+dum adhuc [Sidenote: Rom. 8, 24.]_spe salvi facti sumus, [Sidenote: 1
+Thess. 5, 5.]et filii lucis, et filii diei, non filii noctis neque
+tenebrarum_, quod tamen _fuimus_. _Inter_ quos et nos in isto adhuc incerto
+humanæ notitiæ, tu solus _dividis_, qui _probas corda_ nostra, et
+[Sidenote: Gen. 1, 5.]_vocas lucem diem, et tenebras noctem_. Quis enim nos
+discernit, nisi tu? [Sidenote: 1 Cor. 4, 7.]_quid autem habemus quod non
+accepimus a te, [Sidenote: Rom. 9, 21.]ex eadem massa vasa in honorem, ex
+qua sunt et alia facta in contumeliam?_
+
+[Sidenote: XV. Explanat ver. 6. cap. 1. Gen. _Fiat firmamentum_ &c. Quid
+firmamentum, quid superiores aquæ.]
+
+16. Aut quis, nisi tu, Deus noster, fecisti nobis [Sidenote: Is. 24,
+4.]_firmamentum_ auctoritatis super nos in Scriptura tua divina? [Sidenote:
+Ps. 103, 2.]_Coelum_ enim _plicabitur ut liber_, et nunc _sicut pellis
+extenditur_ super nos. Sublimioris enim auctoritatis est tua divina
+Scriptura, {259} cum jam obierunt istam mortem illi mortales, per quos eam
+dispensasti nobis. Et tu scis, Domine, tu scis quemadmodum pellibus
+indueris homines, cum peccato mortales fierent[355]. Unde [Sidenote: Gen.
+3, 21.]_sicut pellem extendisti firmamentum_ Libri tui, concordes utique
+sermones tuos, quos per mortalium ministerium superposuisti nobis. Namque
+ipsa eorum morte, _solidamentum_[356] auctoritatis in eloquiis tuis per eos
+editis sublimiter _extenditur_ super omnia quæ subter sunt; quod cum hic
+viverent, non ita sublimiter extentum erat. Nondum _sicut pellem coelum
+extenderas_, nondum mortis eorum famam usquequaque dilataveras[357].
+
+17. _Videamus_, Domine, _coelos, opera digitorum tuorum_; disserena oculis
+nostris nubilum quo subtexisti eos. Ibi est [Sidenote: Ps. 18,
+8.]_testimonium_ tuum, _sapientiam præstans parvulis. [Sidenote: Ps. 8,
+4.]Perfice_, Deus meus, _laudem_ tuam _ex ore infantium et lactentium_.
+Neque enim novimus alios libros ita destruentes superbiam, ita [Sidenote:
+Ver. 3.]_destruentes inimicum et defensorem_, resistentem reconciliationi
+tuæ defendendo peccata sua[358]. Non novi, Domine, non novi alia tam casta
+eloquia, quæ sic mihi persuaderent confessionem, et lenirent cervicem meam
+jugo tuo, et invitarent colere te gratis. Intelligam ea, Pater bone; da
+mihi hæc subterposito, quia subterpositis solidasti ea.
+
+18. Sunt aliæ _aquæ super_ hoc _firmamentum_, credo, immortales, et a
+terrena corruptione secretæ. Laudent nomen tuum, laudent te supercoelestes
+populi Angelorum tuorum, qui non opus habent suspicere* firmamentum hoc, et
+legendo cognoscere verbum tuum[359]. [Sidenote: Mat. 18, 10.]_Vident_ enim
+_faciem_ tuam _semper_, {260} et ibi legunt sine syllabis temporum, quid
+velit æterna voluntas tua. Legunt, eligunt et diligunt; semper legunt, et
+nunquam præterit quod legunt. Eligendo enim et diligendo legunt ipsam
+incommutabilitatem consilii tui. Non clauditur codex eorum, nec _plicatur_
+liber eorum; quia tu ipse illis hoc es, et es in æternum: quia super hoc
+firmamentum ordinasti eos, quod* firmasti super infirmitatem inferiorum
+populorum, ubi suspicerent et cognoscerent misericordiam tuam, temporaliter
+enuntiantem te, qui fecisti tempora. [Sidenote: Ps. 35, 6.]_In coelo_ enim,
+_Domine, misericordia tua, et veritas tua usque ad nubes_. Transeunt nubes,
+coelum autem manet. Transeunt prædicatores verbi tui ex hac vita in aliam
+vitam; Scriptura vero tua usque in finem sæculi super populos extenditur.
+Sed et [Sidenote: Mat. 24, 35.]_coelum et terra transibunt; sermones autem_
+tui _non transibunt_: quoniam et _pellis plicabitur_, et _fenum_ super quod
+extendebatur, cum claritate sua præteriet; [Sidenote: Isa. 40, 6.]_verbum
+autem_ tuum _manet in æternum_; quod [Sidenote: 1 Cor. 13, 12.]_nunc in
+ænigmate_ nubium et _per speculum_ coeli, non [Sidenote: 1 Joh. 3,
+2.]_sicuti est_, apparet nobis; quia et _nos_ quamvis Filio tuo dilecti
+simus, [Sidenote: Cant. 2, 9. Vers. Vet.]_nondum apparuit quod erimus.
+Attendit per retia_ carnis, et blanditus est, et inflammavit, et [Sidenote:
+Cant. 1, 6.]_cucurrimus post odorem_ ejus. Sed [Sidenote: 1 Joh. 3, 2.]_cum
+apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus cum sicuti est_: sicuti
+est, Domine, videre nostrum, quod nondum est nobis*.
+
+[Sidenote: XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.]
+
+19. Nam sicut omnino tu es, tu scis solus, qui es incommutabiliter, et scis
+incommutabiliter, et vis incommutabiliter. Et essentia tua scit et vult
+incommutabiliter, et scientia tua est et vult incommutabiliter, et voluntas
+tua est et scit incommutabiliter. Nec videtur justum esse coram te, ut
+quemadmodum se scit lumen incommutabile, ita sciatur ab illuminato
+commutabili. Ideoque [Sidenote: Ps. 142, 6.]_anima mea tanquam terra sine
+aqua tibi_; quia sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se
+non potest. Sic enim [Sidenote: Ps. 35, 10.]_apud te fons vitæ_, quomodo
+_in lumine tuo videbimus lumen_.
+
+[Sidenote: XVII. In ver. 9: _Congregentur aquæ_ &c. Quid mare, quid arida.
+Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ &c.]
+
+20. Quis congregavit amaricantes[360] in societatem unam? {261} Idem namque
+illis finis est temporalis et terrenæ felicitatis, propter quam faciunt
+omnia; quamvis innumerabili varietate curarum fluctuent. Quis, Domine, nisi
+tu qui dixisti ut [Sidenote: Ps. 94, 5.]_congregarentur aquæ in
+congregationem unam, et appareret arida, sitiens tibi_? Quoniam _tuum est_
+et _mare_, et [Sidenote: Ps. 62, 2.]_tu fecisti illud, et aridam terram
+manus tuæ formaverunt_; neque enim amaritudo voluntatum, sed _congregatio
+aquarum_ vocatur mare. Tu enim coerces etiam malas cupiditates animarum, et
+figis limites _quousque_ progredi sinantur, [Sidenote: Job 38, 10.
+11.]_atque* ut in se comminuantur fluctus earum_; atque ita facis mare
+ordine imperii tui super omnia[361].
+
+21. At animas _sitientes tibi_, et _apparentes_ tibi, alio fine distinctas
+a societate maris, occulto et dulci fonte irrigas, ut et _terra det fructum
+suum_[362]: et dat fructum suum*, et, te jubente Domino Deo suo, germinat
+anima nostra opera misericordiæ _secundum genus_; diligens proximum in
+subsidiis necessitatum carnalium, _habens in se semen secundum
+similitudinem_; quoniam ex nostra infirmitate compatimur ad subveniendum
+indigentibus, similiter opitulantes quemadmodum nobis vellemus opem ferri,
+si eodem modo indigeremus; non tantum in facilibus, tanquam in _herba
+seminali_, sed etiam in protectione adjutorii, forti robore, sicut _lignum
+fructiferum_; id est, beneficum* ad eripiendum eum qui injuriam patitur, de
+manu potentis, et præbendo protectionis umbraculum valido robore justi
+judicii.
+
+[Sidenote: XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quæ luminaria
+dividentia inter diem et noctem.]
+
+22. Ita Domine, ita, oro te, _oriatur_, sicuti facis, sicuti das
+hilaritatem et facultatem, [Sidenote: Ps. 84, 12.]_oriatur de terra
+veritas, et justitia de coelo respiciat_, et _fiant in firmamento
+luminaria_. _Frangamus esurienti panem nostrum, et egenum sine tecto
+inducamus in domum nostram; nudum vestiamus, et domesticos seminis nostri
+non {262} despiciamus_. Quibus in terra natis fructibus, _vide quia bonum
+est_; et [Sidenote: Isa. 58, 7. 8.]_erumpat_ temporanea _lux nostra_, et de
+ista inferiori fruge actionis in delicias contemplationis verbum vitæ
+superius obtinentes, appareamus [Sidenote: Phil. 2, 15.]_sicut luminaria in
+mundo_, cohærentes _firmamento_ Scripturæ tuæ. Ibi enim nobiscum disputas,
+ut _dividamus_ inter intelligibilia et sensibilia, tanquam _inter diem et
+noctem_, vel inter animas, alias intelligibilibus, alias sensibilibus
+deditas; ut jam non tu solus in abdito dijudicationis tuæ, sicut antequam
+fieret firmamentum, _dividas inter lucem et tenebras_, sed etiam
+spirituales tui in eodem firmamento positi atque distincti, manifestata per
+orbem gratia tua _luceant super terram, et dividant inter diem et noctem,
+et significent tempora_: quia [Sidenote: Rom. 13, 1.]_vetera transierunt,
+et* ecce facta sunt nova_; et [Sidenote: 2 Cor. 5, 17.]_quia propior est
+nostra salus, quam cum credidimus_; et quia _nox præcessit, dies autem
+appropinquavit_; et quia [Sidenote: Ps. 64, 2.]_benedicis coronam anni_
+tui, [Sidenote: Mat. 9, 38.]_mittens benignitatis* operarios in messem_
+tuam, in qua seminanda _alii laboraverunt, mittens_ etiam in aliam
+sementem, cujus [Sidenote: Joh. 4, 38.]_messis in fine est_. Ita das vota
+optanti*, et benedicis annos justi; [Sidenote: Mat. 13, 39.]_tu autem idem
+ipse es, et_ in [Sidenote: Ps. 101, 28.]_annis tuis_ qui _non deficiunt_,
+horreum præparas annis transeuntibus. Æterno quippe consilio, propriis
+temporibus bona coelestia das super terram.
+
+23. Quoniam [Sidenote: 1 Cor. 12, 7-11.]_quidem alii datur per Spiritum
+sermo sapientiæ_[363], tanquam _luminare majus_, propter eos qui perspicuæ
+veritatis luce delectantur, tanquam in principio diei; _alii autem sermo
+scientiæ secundum eumdem Spiritum_, tanquam _luminare minus; alii fides,
+alii donatio curationum, alii operationes {263} virtutum, alii prophetia,
+alii dijudicatio spirituum, alteri genera linguarum_; et hæc omnia tanquam
+_stellæ_. _Omnia enim hæc operatur unus atque idem Spiritus, dividens
+propria unicuique prout vult_, et faciens apparere sidera in
+_manifestatione ad utilitatem_. [Sidenote: 1 Cor. 13, 2.]_Sermo_ autem
+_scientiæ_ qua continentur _omnia sacramenta_, quæ variantur
+temporibus[364] tanquam luna, et cæteræ notitiæ donorum quæ deinceps
+tanquam stellæ commemorata sunt, quantum differunt ab illo candore
+sapientiæ quo gaudet prædictus dies, tantum in principia* noctis sunt[365].
+His enim sunt necessaria, quibus ille prudentissimus servus tuus [Sidenote:
+1 Cor. 3, 1.]_non potuit loqui quasi spiritualibus, sed quasi carnalibus_,
+ille qui [Sidenote: 1 Cor. 2, 6.]_sapientiam loquitur inter perfectos_.
+[Sidenote: v. 14.]_Animalis autem homo tanquam parvulus in Christo,
+[Sidenote: Id. 3, 2.]lactisque potator_, donec roboretur ad solidum cibum,
+et aciem firmet ad solis aspectum, non habeat desertam noctem suam, sed
+luce lunæ stellarumque contentus sit. Hæc nobiscum disputas, sapientissime
+Deus noster, in Libro tuo firmamento tuo; ut discernamus omnia
+contemplatione mirabili, quamvis adhuc _in signis, et in temporibus, et in
+diebus, et in annis_.
+
+[Sidenote: XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.]
+
+24. Sed prius [Sidenote: Is. 1, 16.]_lavamini, mundi estote; auferte
+nequitiam_ ab animis vestris, atque a _conspectu oculorum meorum_, ut
+_appareat arida_. _Discite bonum facere, judicate pupillo, et justificate
+viduam_; ut _germinet terra herbam pabuli et lignum fructiferum_; et
+_venite, disputemus, dicit Dominus_, ut _fiant luminaria in firmamento
+coeli, et luceant super terram_. Quærebat dives ille a _magistro bono, quid
+faceret ut vitam æternam consequeretur_: dicat ei _magister bonus_, quem
+putabat hominem, et nihil amplius; bonus est autem, quia Deus est: dicat
+ei, ut _si vult venire ad vitam, servet mandata_; separet a se amaritudinem
+malitiæ atque nequitiæ; _non occidat, non moechetur, non furetur, non
+falsum testimonium dicat_; ut _appareat arida_, et _germinet_ honorem
+patris et matris, et dilectionem proximi. _Feci_, inquit, _hæc omnia_.
+{264} Unde ergo tantæ spinæ, si terra fructifera est? Vade, exstirpa
+silvosa dumeta avaritiæ; _vende quæ possides_, et implere frugibus _dando
+pauperibus, et habebis thesaurum in coelis_, et _sequere Dominum si vis
+esse perfectus_, eis sociatus inter quos _loquitur sapientiam ille_ qui
+novit quid distribuat diei et nocti, ut noris et tu, ut _fiant_ et tibi
+_luminaria in firmamento coeli_; quod non fiet, nisi fuerit [Sidenote: Mat.
+6, 21.]_illic cor tuum_; quod item non fiet, nisi fuerit _illic thesaurus
+tuus_, sicut audisti a _magistro bono_. Sed [Sidenote: Mat. 19,
+16-22.]_contristata est_ terra sterilis[366], _et spinæ offocaverunt
+verbum_.
+
+25. [Sidenote: 1 Pet. 2, 9.]_Vos autem genus electum, infirma mundi, qui
+dimisistis omnia ut sequeremini Dominum_; ite post eum, et [Sidenote: Mat.
+10, 28.]_confundite fortia_: ite post eum, [Sidenote: 1 Cor. 1, 7.
+8.]_speciosi pedes_, et _lucete in firmamento_; ut [Sidenote: Is. 52,
+7.]_coeli enarrent gloriam ejus, dividentes inter lucem_ perfectorum sed
+nondum sicut Angelorum, _et tenebras_ parvulorum sed non despectorum*:
+lucete super omnem terram; et [Sidenote: Ps. 18, 2.]_dies_ sole candens
+_eructet diei verbum sapientiæ_, et _nox_ luna lucens _annuntiet nocti
+verbum scientiæ_. Luna et stellæ nocti lucent; sed nox non obscurat eas,
+quoniam ipsæ illuminant eam pro modulo ejus. Ecce enim tanquam Deo dicente,
+_Fiant luminaria in firmamento coeli, factus est subito de coelo sonus,
+quasi decurrens spiritus* vehemens, et visæ sunt linguæ divisæ quasi ignis,
+[Sidenote: Act. 2, 2. 3.]qui et insedit super unumquemque illorum_; et
+[Sidenote: Mat. 5, 14.]_facta sunt luminaria in firmamento coeli, verbum
+vitæ_ habentia. Ubique discurrite, ignes sancti, ignes decori. [Sidenote: 1
+John 1, 1.]_Vos_ enim _estis lumen mundi_, nec estis _sub modio_. Exaltatus
+est cui adhæsistis, et exaltavit vos. Discurrite, et innotescite omnibus
+gentibus.
+
+[Sidenote: XX. In ver. 20: _Producant aquæ_ &c. Quæ reptilia, quæ
+volatilia.]
+
+26. Concipiat et mare, et pariat opera vestra, et _producant aquæ reptilia
+animarum vivarum_. [Sidenote: Jer. 15, 19.]_Separantes_ enim _pretiosum a
+vili_, facti estis os Dei, per quos* diceret: _Producant aquæ_, non animam
+vivam quam terra producit, sed _reptilia animarum vivarum, et volatilia
+volantia super terram_. Repserunt enim Sacramenta tua, Deus, per opera
+sanctorum tuorum inter medios fluctus tentationum sæculi, ad imbuendas
+gentes in* nomine tuo, in baptismo tuo. Et inter hæc facta sunt magnalia
+mirabilia tanquam _ceti grandes_, et voces nuntiorum tuorum _volitantes
+super terram juxta firmamentum_ Libri tui, {265} præposito illo sibi ad
+auctoritatem, sub quo volitarent quocumque irent. _Neque_ enim [Sidenote:
+Ps. 18, 4. 5.]_sunt loquelæ neque sermones, quorum non audiantur voces
+eorum_, quando _in omnem terram exiit sonus eorum, et in fines orbis terræ
+verba eorum_; quoniam tu, Domine, _benedicendo multiplicasti_ hæc.
+
+27. Numquid mentior, aut mixtione misceo, neque distinguo lucidas
+cognitiones harum rerum in firmamento coeli, et opera corporalia in undoso
+mari, et sub firmamento coeli? Quarum enim rerum notitiæ sunt solidæ, et
+terminatæ sine incrementis generationum, tanquam lumina _sapientiæ et
+scientiæ_, earumdem rerum sunt operationes corporales multæ ac variæ; et
+aliud ex alio crescendo multiplicantur in benedictione tua, Deus, qui
+consolatus es fastidia sensuum mortalium, ut in cognitione animi res una
+multis modis per corporis motiones figuretur atque dicatur[367]. Aquæ
+produxerunt hæc; sed in verbo tuo. Necessitates alienatorum ab æternitate
+veritatis tuæ populorum produxerunt hæc, sed in Evangelio tuo; quoniam ipsæ
+aquæ ista ejecerunt, quarum amarus languor fuit causa ut in tuo verbo ista
+procederent.
+
+28. Et pulchra sunt omnia faciente te, et ecce tu inenarrabiliter pulchrior
+qui fecisti omnia: a quo* si non esset lapsus Adam, non diffunderetur ex
+utero ejus salsugo maris, genus humanum profunde curiosum, et procellose
+tumidum, et instabiliter fluidum; atque ita non opus esset ut in _aquis
+multis_ corporaliter et sensibiliter operarentur dispensatores tui mystica
+facta et dicta. Sic enim mihi nunc occurrerunt reptilia et volatilia,
+quibus imbuti et initiati homines corporalibus sacramentis subditi, non
+ultra proficerent, nisi spiritualiter vivesceret anima gradu alio, et post
+initii verbum in consummationem respiceret.
+
+[Sidenote: XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam &c._]
+
+29. Ac per hoc in verbo tuo non maris profunditas, sed ab aquarum
+amaritudine terra discreta ejecit*, non reptilia animarum vivarum et
+volatilia, sed animam vivam. Neque enim jam opus habet Baptismo quo
+gentibus opus est, sicut opus habebat cum aquis tegeretur; non enim
+[Sidenote: Joh. 3, 5.]_intratur_ aliter _in regnum coelorum_ ex illo quo
+instituisti ut sic intretur: nec {266} magnalia mirabilium quærit quibus
+fiat fides; neque enim [Sidenote: Joh. 4, 48.]_nisi signa et prodigia
+viderit, non credit_, cum jam distincta sit terra fidelis ab aquis maris
+infidelitate amaris; et [Sidenote: 1 Cor. 14, 22.]_linguæ in signo* sunt
+non fidelibus, sed infidelibus_. Nec isto igitur genere _volatili_, quod
+verbo tuo _produxerunt aquæ_, opus habet [Sidenote: Ps. 135, 6.]_terra_
+quam _fundasti super aquas_[368]. Immitte in eam verbum tuum per nuntios
+tuos. Opera enim eorum narramus, sed tu es qui operaris in eis, ut*
+operentur animam vivam. Terra producit eam, quia terra causa est ut hæc
+agant in ea; sicut mare fuit causa ut agerent _reptilia animarum vivarum_,
+et _volatilia sub firmamento coeli_, quibus jam terra non indiget;
+[Sidenote: Luc. 24, 43.]quamvis piscem[369] manducet levatum de profundo in
+ea [Sidenote: Ps. 22, 5.]_mensa_ quam _parasti in conspectu credentium_;
+ideo enim de profundo levatus est ut alat aridam. Et aves, marina
+progenies, sed tamen super terram multiplicantur. Primarum enim vocum
+evangelizantium infidelitas hominum causa exstitit; sed et fideles
+exhortantur, et benedicuntur ab eis* multipliciter de die in diem. At vero
+anima viva de terra sumit* exordium, quia non prodest nisi jam fidelibus
+continere se ab amore hujus sæculi, ut anima eorum tibi viva quæ [Sidenote:
+1 Tim. 5, 6.]_mortua_ erat _in deliciis vivens_, deliciis, Domine,
+mortiferis; nam tu puri cordis vitales deliciæ.
+
+30. Operentur ergo jam in terra ministri tui, non sicut in aquis
+infidelitatis, annuntiando et loquendo per miracula et sacramenta et voces
+mysticas, ubi intenta* sit ignorantia mater admirationis in timore
+occultorum signorum; talis enim est introitus ad fidem filiis Adam oblitis
+tui, dum [Sidenote: Gen. 3, 8.]_se abscondunt a facie_ tua et fiunt
+abyssus: sed operentur etiam sicut in arida discreta a gurgitibus abyssi;
+et sint forma fidelibus, vivendo coram eis, et excitando ad imitationem.
+Sic enim non tantum ad audiendum, sed etiam ad faciendum audiunt:
+[Sidenote: Ps. 68, 33.]_Quærite Dominum, et vivet anima vestra_, ut
+_producat terra animam viventem_. [Sidenote: Rom. 12, 2.]_Nolite conformari
+huic sæculo_, {267} continete vos ab eo. Evitando vivit anima, quæ
+appetendo moritur. Continete vos ab immani feritate superbiæ, ab inerti
+voluptate luxuriæ, et a [Sidenote: 1 Tim. 6, 20.]_fallaci nomine scientiæ_;
+ut sint bestiæ mansuetæ, et pecora edomita, et innoxii serpentes. Motus
+enim animæ sunt isti in allegoria: sed fastus elationis, et delectatio
+libidinis, et venenum curiositatis, motus sunt animæ mortuæ; quia non ita
+moritur, ut omni motu careat, quoniam [Sidenote: Jer. 2, 13.]_discedendo a
+fonte vitæ_ moritur[370], atque ita suscipitur a prætereunte sæculo, et
+[Sidenote: Rom. 12, 2.]_conformatur ei_.
+
+31. Verbum autem tuum, Deus, _fons vitæ_ æternæ est, et non præterit:
+ideoque in verbo tuo cohibetur ille discessus, dum dicitur nobis, _Nolite
+conformari huic sæculo_; ut _producat terra_, in _fonte vitæ, animam
+viventem_, in verbo tuo per [Sidenote: 1 Cor. 11, 1.]Evangelistas tuos
+animam continentem, imitando imitatores Christi tui. Hoc est enim _secundum
+genus_, quoniam æmulatio viri ab amico est: [Sidenote: Gal. 4,
+12.]_Estote_, inquit, _sicut ego; quia et ego sicut vos_. Ita erunt in
+anima viva* _bestiæ bonæ_ in mansuetudine actionis. Mandasti enim, dicens:
+[Sidenote: Eccl. 3, 19.]_In mansuetudine opera tua perfice, et ab omni
+homine diligeris._ Et [Sidenote: 1 Cor. 8, 8.]_pecora bona, neque si
+manducaverint, abundantia; neque si non manducaverint, egentia_: et
+_serpentes_ boni, non perniciosi ad nocendum, sed [Sidenote: Mat. 10,
+16.]_astuti_ ad cavendum; et tantum explorantes temporalem naturam, quantum
+sufficit, ut [Sidenote: Rom. 1, 20.]_per ea quæ facta sunt, intellecta
+conspiciatur æternitas_. Serviunt enim rationi hæc animalia[371], cum a
+progressu mortifero cohibita vivunt et _bona sunt_.
+
+{268}
+
+[Sidenote: XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ &c. Renovatio
+mentis.]
+
+32. Ecce enim, Domine Deus noster, creator noster, cum cohibitæ fuerint
+affectiones ab _amore sæculi_, quibus moriebamur male vivendo, et coeperit
+esse _anima vivens_ bene vivendo, completumque fuerit verbum tuum, quod per
+Apostolum tuum dixisti, _Nolite conformari huic sæculo_; consequitur et
+illud quod adjunxisti statim et dixisti, _Sed reformamini in novitate
+mentis vestræ_: non jam _secundum genus_, tanquam imitantes præcedentem
+proximum, et* ex hominis melioris auctoritate viventes, (neque enim
+dixisti, "Fiat homo secundum genus;" sed, [Sidenote: Gen. 1, 26.]_Faciamus
+hominem ad imaginem et similitudinem nostram_; ut nos _probemus quæ sit
+voluntas_ tua. Ad hoc enim [Sidenote: 1 Cor. 4, 15.]_dispensator_ ille tuus
+_generans per Evangelium filios_, ne semper parvulos haberet quos lacte
+nutriret, et tanquam nutrix foveret: [Sidenote: 1 Thess. 2,
+7.]_Reformamini_, inquit, _in novitate mentis vestræ [Sidenote: Rom. 12,
+2.]ad probandum vos* quæ sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum et
+perfectum_. Ideoque non dicis, Fiat homo; sed, _Faciamus hominem._ Nec
+dicis, Secundum genus; sed, _Ad imaginem et similitudinem nostram._ Mente
+quippe renovatus, et conspiciens intellectam veritatem tuam, homine
+[Sidenote: Jer. 31, 34. Heb. 8, 11.]_demonstratore_ non indiget, ut suum
+genus imitetur; sed te _demonstrante probat_ ipse _quæ sit voluntas_ tua,
+_quod bonum et beneplacitum et perfectum_: et doces eum* jam capacem videre
+Trinitatem unitatis, et unitatem Trinitatis[372]. Ideoque pluraliter dicto,
+_Faciamus hominem_, singulariter tamen infertur, [Sidenote: Gen. 1, 27.]_Et
+fecit Deus hominem_; et pluraliter dicto, _Ad imaginem nostram_,
+singulariter infertur, _ad imaginem Dei_. Ita homo [Sidenote: Col. 3,
+10.]_renovatur in agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_:
+et [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_spiritualis_ effectus _judicat omnia_, quæ
+utique judicanda sunt; _ipse autem a nemine judicatur_.
+
+[Sidenote: XXIII. In eumdem versiculum: _Et præscit piscibus maris_ &c. De
+quibus christianus judicet.]
+
+33. Quod autem _judicat omnia_, hoc est quod _habet potestatem piscium
+maris, et volatilium coeli, et_ omnium _pecorum_ et ferarum, _et omnis
+terræ, et omnium repentium quæ repunt super terram_. Hoc enim agit per
+mentis intellectum, per quem [Sidenote: 1 Cor. 2, 14.]_percipit quæ sunt
+Spiritus Dei_. Alioquin _homo in honore {269} positus, non intellexit;
+[Sidenote: Ps. 48, 13.]comparatus est jumentis insensatis, et similis
+factus est illis_. Ergo in Ecclesia tua, Deus noster, secundum gratiam tuam
+quam dedisti ei, quoniam [Sidenote: Eph. 2, 10.]_tuum sumus figmentum,
+creati in operibus bonis_, non solum qui spiritualiter præsunt, sed etiam
+hi* qui spiritualiter subduntur eis qui præsunt ([Sidenote: Gen. 1,
+27.]_Masculum enim et feminam fecisti hominem_ hoc modo in gratia tua
+spirituali, ubi secundum sexum corporis [Sidenote: Gal. 3, 28.]_non est
+masculus et femina_; quia _nec Judæus, neque Græcus, nec servus, neque
+liber_): _spirituales_ ergo, sive qui præsunt, sive qui obtemperant,
+spiritualiter [Sidenote: 1 Cor. 2, 15.]_judicant_: non de cognitionibus
+spiritualibus, quæ _lucent in firmamento_ (non enim oportet de tam sublimi
+auctoritate judicare); neque enim* de ipso Libro tuo, etiamsi quid ibi non
+lucet; quoniam submittimus ei nostrum intellectum, certumque habemus etiam
+quod clausum est aspectibus nostris, recte veraciterque dictum esse. Sic
+enim homo, licet jam [Sidenote: Col. 3, 10.]_spiritualis_ et _renovatus in
+agnitione Dei, secundum imaginem ejus qui creavit eum_; [Sidenote: Jac. 4,
+11.]_factor_ tamen _legis_ debet esse, non _judex_. Neque de illa
+distinctione judicat, spiritualium videlicet atque carnalium hominum, qui
+tuis, Deus noster, oculis noti sunt, et nullis adhuc nobis apparuerunt
+operibus, ut [Sidenote: Mat. 7, 20.]_ex fructibus eorum cognoscamus eos_:
+sed tu, Domine, jam scis eos et divisisti et [Sidenote: Ps. 49,
+2.]_vocasti_ in occulto, antequam fieret firmamentum. Neque de turbidis
+hujus sæculi populis quanquam* [Sidenote: 1 Cor. 5, 12.]_spiritualis_ homo
+_judicat_. _Quid enim_ ei _de his qui foris sunt judicare_, ignoranti quis
+inde venturus sit in dulcedinem gratiæ tuæ, et quis in perpetua impietatis
+amaritudine remansurus?
+
+34. Ideoque _homo_ quem _fecisti ad imaginem_ tuam, non accepit potestatem
+_luminarium coeli_, neque ipsius occulti coeli, neque _diei et noctis_, quæ
+ante coeli constitutionem vocasti, neque _congregationis aquarum quod est
+mare_; sed accepit _potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et
+omnium pecorum, et omnis terræ, et omnium repentium quæ repunt super
+terram_. Judicat enim; et approbat quod recte, improbat autem quod perperam
+invenerit; sive in ea solemnitate sacramentorum quibus initiantur, quos
+pervestigat in _aquis multis_ misericordia tua; sive in ea qua ille
+_piscis_[373] exhibetur, quem levatum de profundo terra pia comedit; sive
+in verborum signis vocibusque subjectis auctoritati Libri tui {270} tanquam
+_sub firmamento_ volitantibus, interpretando, exponendo, disserendo,
+disputando, benedicendo atque invocando te, ore erumpentibus atque
+sonantibus signis, ut respondeat populus, Amen. Quibus omnibus vocibus
+corporaliter enuntiandis, causa est _abyssus_ sæculi, et cæcitas carnis,
+qua* cogitata non possunt videri, ut opus sit instrepere in auribus: ita
+quamvis _multiplicentur volatilia super terram_, ex aquis tamen originem
+ducunt. _Judicat_ etiam _spiritualis_, approbando quod rectum, improbando
+autem quod perperam invenerit in operibus moribusque fidelium, eleemosynis
+tanquam terra _fructifera_, et de _anima viva_ mansuefactis affectionibus,
+in castitate, in jejuniis, in cogitationibus piis, de his quæ per sensum
+corporis percipiuntur. De his enim _judicare_ nunc dicitur, in quibus et
+potestatem corrigendi habet.
+
+[Sidenote: XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens, Crescite_, &c.]
+
+35. Sed quid est hoc, et quale mysterium est? Ecce _benedicis homines_, o
+Domine, _ut crescant et multiplicentur, et impleant terram_. Nihilne nobis
+ex hoc innuis ut intelligamus aliquid? Cur non ita benedixeris _lucem_ quam
+_vocasti diem_, nec _firmamentum coeli_, nec _luminaria_, nec _sidera_, nec
+_terram_, nec _mare_? Dicerem te, Deus noster qui nos _ad imaginem_ tuam
+_creasti_, dicerem te hoc donum benedictionis homini proprie voluisse
+largiri; nisi hoc modo benedixisses et pisces et cetos ut _crescerent, et
+multiplicarentur, et implerent aquas maris, et volatilia multiplicarentur
+super terram_. Item dicerem ad ea rerum genera pertinere benedictionem
+hanc, quæ gignendo ex semetipsis propagantur; si eam reperirem in arbustis,
+et frutetis et in pecoribus terræ. Nunc autem nec herbis et lignis dictum
+est, nec bestiis et serpentibus, _Crescite et multiplicamini_; cum hæc
+quoque omnia, sicut pisces et aves et homines gignendo augeantur, genusque
+custodiant.
+
+36. Quid igitur dicam, lumen meum Veritas? "quia vacat hoc, quia inaniter
+ita dictum est?" Nequaquam, Pater pietatis; absit ut hoc dicat servus Verbi
+tui. Et si ego non intelligo quid hoc eloquio significes, utantur eo melius
+meliores, id est intelligentiores quam ego sum, unicuique quantum sapere
+dedisti, Deus meus. Placeat autem et confessio mea coram oculis tuis, qua
+tibi confiteor credere me, Domine, non incassum te ita locutum, neque
+silebo quod mihi lectionis hujus occasio suggerit. Verum est enim, nec
+video quid impediat ita me sentire dicta figurata librorum tuorum. Novi
+enim {271} multipliciter significari per corpus, quod uno modo mente
+intelligitur; et multipliciter mente intelligi, quod uno modo per corpus
+significatur. Ecce simplex dilectio Dei et proximi, quam multiplicibus
+sacramentis, et innumerabilibus linguis, et in unaquaque lingua
+innumerabilibus locutionum modis, corporaliter enuntiatur! ita _crescunt et
+multiplicantur_ fetus aquarum. Attende iterum quisquis hæc legis; ecce quod
+uno modo Scriptura effert*, et vox personat, [Sidenote: Gen. 1, 1.]_In
+principio fecit Deus coelum et terram_; nonne multipliciter intelligitur,
+non errorum fallacia, sed verarum intelligentiarum generibus? ita _crescunt
+et multiplicantur_ fetus hominum.
+
+37. Itaque si naturas ipsas rerum non allegorice sed proprie cogitemus; ad
+omnia quæ de seminibus gignuntur, convenit verbum, _Crescite et
+multiplicamini_. Si autem figurate posita ista tractemus, quod potius
+arbitror intendisse Scripturam, quæ utique non supervacue solis aquatilium
+et hominum fetibus istam benedictionem attribuit; invenimus quidem
+multitudines et in creaturis spiritualibus atque corporalibus, tanquam in
+_coelo_ et in _terra_; et in animis justis et iniquis, tanquam in _luce_ et
+_tenebris_; et in sanctis auctoribus, per quos lex ministrata est, tanquam
+in _firmamento_ quod solidatum est _inter aquam et aquam_; et in societate
+amaricantium populorum, tanquam in _mari_; et in studio animarum piarum,
+tanquam in _arida_; et in operibus misericordiæ secundum præsentem vitam,
+tanquam in _herbis seminalibus et lignis fructiferis_; et in _spiritualibus
+donis manifestatis ad utilitatem_, sicut in _luminaribus coeli_; et in
+affectionibus* formatis ad temperantiam, tanquam in _anima viva_. In his
+omnibus nanciscimur multitudines, et ubertates, et incrementa: sed quod ita
+_crescat et multiplicetur_, ut una res multis modis enuntietur, et una
+enuntiatio multis modis intelligatur, non invenimus, nisi in signis
+corporaliter editis, et rebus intelligibiliter excogitatis. Signa
+corporaliter edita, generationes aquarum propter necessarias causas
+carnalis profunditatis; res autem intelligibiliter excogitatas,
+generationes humanas propter rationis fecunditatem intelligimus. Et ideo
+credimus utrique eorum* generi dictum esse abs te, Domine, _Crescite et
+multiplicamini_. In hac enim benedictione, concessam nobis a te potestatem
+ac facultatem accipio, et multis modis enuntiare quod uno modo intellectum
+tenuerimus, et multis {272} modis intelligere, quod obscure uno modo
+enuntiatum legerimus. Sic implentur aquæ maris, quæ non moventur nisi
+variis* significationibus: sic et fetibus humanis impletur et terra; cujus
+ariditas apparet in studio, et dominatur ei ratio.
+
+[Sidenote: XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis omnem herbam ... in escam_,
+&c.]
+
+38. Volo etiam dicere, Domine Deus meus, quod me consequens tua Scriptura
+commonet; et dicam, nec verebor. Verum enim dicam, te mihi inspirante, quod
+ex eis verbis voluisti ut dicerem. Neque enim alio præter te inspirante
+credo me verum dicere, cum tu [Sidenote: Rom. 3, 4.]_sis veritas, omnis
+autem homo mendax_. Et ideo qui [Sidenote: Joh. 8, 44.]_loquitur mendacium,
+de suo loquitur_. Ergo ut verum loquar, de tuo loquar*. Ecce dedisti nobis
+_in escam omne fenum sativum, seminans semen quod est super omnem terram,
+et omne lignum quod habet in se fructum seminis sativi_. Nec nobis solis,
+sed _et omnibus avibus coeli, et bestiis terræ_, atque serpentibus*;
+piscibus autem et cetis magnis non dedisti hæc. Dicebamus enim eis terræ
+fructibus significari, et in allegoria figurari opera misericordiæ, quæ
+hujus vitæ necessitatibus exhibentur ex terra fructifera. Talis terra erat
+pius [Sidenote: 2 Tim. 1, 16.] _Onesiphorus_, cujus _domui dedisti
+misericordiam, quia frequenter_ Paulum tuum _refrigeravit, et catenam ejus
+non erubuit_. Hoc fecerunt et fratres, et tali fruge fructificaverunt, qui
+[Sidenote: 2 Cor. 11, 9.]_quod_ ei _deerat, suppleverunt ex Macedonia_.
+Quomodo autem dolet quædam ligna, quæ fructum ei debitum non dederunt, ubi
+ait: [Sidenote: 2 Tim. 4, 16.]_In prima mea defensione nemo mihi adfuit,
+sed omnes me dereliquerunt: non illis imputetur!_ Ista enim debentur eis
+qui ministrant doctrinam rationalem per intelligentias divinorum
+mysteriorum; et ita eis debentur, tanquam _hominibus_. Debentur eis autem
+sicut _animæ vivæ_, præbentibus se ad imitandum in omni continentia. Item
+debentur eis tanquam _volatilibus_, propter benedictiones eorum quæ
+_multiplicantur super terram_, quoniam [Sidenote: Ps. 18, 5.]_in omnem
+terram exivit sonus eorum_.
+
+[Sidenote: XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.]
+
+39. Pascuntur autem his escis qui lætantur eis; nec illi lætantur eis
+[Sidenote: Phil. 3, 19.]_quorum Deus venter est_. Neque enim in illis qui
+præbent ista, ea quæ dant, fructus est; sed quo animo dant. Itaque ille qui
+Deo serviebat, non [Sidenote: Rom. 16, 18.]_suo ventri_, video plane unde
+gaudeat; video, et congratulor ei valde. _Acceperat_ enim a Philippensibus,
+quæ _per Epaphroditum_ miserant; sed tamen unde gaudeat, video. Unde autem
+gaudet, inde pascitur, quia in veritate loquens, _Gavisus sum_, inquit,
+{273} _magnifice in Domino, quia tandem aliquando repullulastis sapere pro
+me, in quo et sapiebatis; tædium autem habuistis_. Isti ergo diuturno tædio
+marcuerant, et quasi exaruerant ab isto fructu boni operis; et gaudet eis
+quia _repullularunt_, non sibi quia ejus indigentiæ subvenerunt. Ideo
+secutus ait: [Sidenote: Phil. 4, 10-13.]_Non quod desit aliquid dico; ego
+enim didici, in quibus sum sufficiens esse. Scio et minus habere, scio et
+abundare; in omnibus et in omnia imbutus sum; et satiari, et esurire, et
+abundare, et penuriam pati: omnia possum in eo qui me confortat_.
+
+40. Unde ergo* gaudes, o Paule magne? Unde gaudes, unde pasceris, homo
+_renovate in agnitionem Dei secundum imaginem ejus qui creavit te_, et
+_anima viva_ tanta continentia, et lingua [Sidenote: 1 Cor. 14,
+2.]_volatilis, loquens mysteria_? Talibus quippe animantibus ista esca
+debetur. Quid est quod te pascit? Lætitia. Quod sequitur audiamus.
+_Verumtamen_, inquit, _bene fecistis, communicantes tribulationi meæ_. Hinc
+gaudet, hinc pascitur, quia illi benefecerunt, non quia ejus angustia
+relaxata est, qui dicit tibi, _In tribulatione dilatasti mihi_: quia et
+[Sidenote: Ps. 4, 2.]_abundare et penuriam pati[374] novit in te qui
+confortas_ eum. _Scitis enim_, inquit, [Sidenote: Phil. 4, 14, 16.]_et vos,
+Philippenses, quoniam in principio Evangelii, cum ex Macedonia sum
+profectus, nulla mihi Ecclesia communicavit in ratione dati et accepti,
+nisi vos soli; quia et Thessalonicam, et semel et iterum, usibus meis
+misistis_. Ad hæc bona opera eos redisse nunc gaudet, et _repullulasse_
+lætatur tanquam revirescente fertilitate agri.
+
+41. Numquid propter usus suos, quia dixit, _Usibus meis misistis_? numquid
+propterea gaudet? Non propterea. Et hoc unde scimus? Quoniam ipse sequitur
+dicens: [Sidenote: Phil. 4, 17.]_Non quia quæro datum, sed requiro
+fructum_*. Didicit a te, Deus meus, inter datum et fructum discernere.
+Datum est res ipsa quam dat, qui impertitur hæc necessaria; veluti est
+nummus, cibus, potus, vestimentum, tectum, adjutorium. Fructus autem, bona
+et recta voluntas datoris est. Non enim ait _Magister bonus, Qui susceperit
+prophetam_, tantum, sed addidit, _in nomine prophetæ_: neque ait tantum,
+_Qui susceperit justum_; sed addidit, _in nomine justi_. Ita quippe ille
+_mercedem {274} prophetæ_, iste _mercedem justi accipiet_. Nec solum ait,
+[Sidenote: Mat. 10, 41. 42.]_Qui calicem aquæ frigidæ potum dederit uni ex
+minimis meis_; sed addidit, _tantum in nomine discipuli_. Et sic adjunxit:
+_Amen dico vobis, non perdet mercedem suam_. Datum est, _suscipere
+prophetam, suscipere justum, porrigere calicem aquæ frigidæ_ discipulo;
+fructus autem, _in nomine prophetæ, in nomine justi, in nomine discipuli_
+hoc facere. [Sidenote: 3 Reg. 17.]Fructu pascitur Elias a vidua sciente
+quod hominem Dei pasceret, et propter hoc pasceret: per corvum autem dato
+pascebatur. Nec interior Elias, sed exterior pascebatur, qui posset etiam
+talis cibi egestate corrumpi.
+
+[Sidenote: XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.]
+
+42. Ideoque dicam quod verum est coram te, Domine: cum homines idiotæ atque
+infideles, quibus initiandis atque lucrandis necessaria sunt sacramenta
+initiorum, et magnalia miraculorum, quæ nomine _piscium_ et _cetorum_
+significari credimus*, suscipiunt corporaliter reficiendos, aut in aliquo
+usu præsentis vitæ adjuvandos pueros tuos, cum id quare faciendum sit, et
+quo pertineat ignorent; nec illi istos pascunt, nec isti ab illis
+pascuntur: quia nec illi hæc sancta et recta voluntate operantur; nec isti
+eorum datis, ubi fructum nondum vident, lætantur. Inde quippe animus
+pascitur, unde lætatur. Et ideo pisces et ceti non vescuntur escis, quas
+non germinat nisi jam terra ab amaritudine marinorum fluctuum distincta
+atque discreta.
+
+[Sidenote: XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona
+valde_ &c.]
+
+43. Et vidisti, Deus, omnia quæ fecisti, et _ecce bona valde_; quia et nos
+videmus* ea, et _ecce omnia bona valde_. In singulis generibus operum
+tuorum, cum dixisses ut fierent et facta essent, illud atque illud*
+_vidisti quia bonum est_. Septies numeravi scriptum esse _te vidisse quia
+bonum est quod fecisti_: et hoc octavum est, quia _vidisti omnia quæ
+fecisti; et ecce_ non solum bona, sed etiam _valde bona_ tanquam simul
+omnia. Nam singula tantum _bona_ erant; simul autem _omnia_ et _bona_, et
+_valde_. Hoc dicunt* etiam pulchra quæque corpora; quia longe multo
+pulchrius est corpus quod ex membris pulchris omnibus constat, quam ipsa
+membra singula quorum ordinatissimo conventu completur universum, quamvis
+et illa etiam singillatim pulchra sint[375].
+
+{275}
+
+[Sidenote: XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+opera sua.]
+
+44. Et attendi ut invenirem, utrum septies vel octies videris quia bona
+sunt opera tua, cum tibi placuerunt; et in tua visione non inveni tempora,
+per quæ intelligerem quod toties videris quæ fecisti, et dixi: "O Domine,
+nonne ista Scriptura tua vera est, quoniam tu verax et veritas edidisti*
+eam? Cur ergo tu mihi dicis non esse in tua visione tempora; et ista
+Scriptura tua mihi dicit, per singulos dies ea quæ fecisti te _vidisse quia
+bona sunt_; et cum ea numerarem, inveni quoties?" Ad hæc tu dicis mihi,
+quoniam tu es Deus meus, et dicis voce forti in aure interiore servo tuo,
+perrumpens meam surditatem, et clamans: "O homo, nempe quod Scriptura mea
+dicit, ego dico. Et tamen illa temporaliter dicit, Verbo autem meo tempus
+non accidit, quia æquali mecum æternitate consistit. Sic ea quæ vos per
+Spiritum meum videtis, ego video; sicut ea quæ vos per Spiritum meum
+dicitis, ego dico. Atque ita, cum vos temporaliter ea videatis, non ego
+temporaliter video; quemadmodum, cum vos temporaliter ea dicatis, non ego
+temporaliter dico."
+
+[Sidenote: XXX. Manichæorum deliria.]
+
+45. Et audivi, Domine Deus meus, et elinxi stillam dulcedinis ex tua
+veritate, et intellexi quoniam sunt quidam[376] quibus displicent opera
+tua; et multa eorum dicunt te fecisse necessitate compulsum, sicut fabricas
+coelorum et compositiones siderum: et hæc non de tuo[377], sed jam fuisse
+alibi creata et aliunde, quæ tu contraheres et compaginares atque
+contexeres, cum de hostibus victis[378] mundana moenia molireris, ut ea
+{276} constructione devincti*, adversus te iterum rebellare non possent.
+Alia vero nec fecisse te, nec omnino compegisse, sicut omnes carnes et
+minutissima quæque animantia, et quidquid radicibus terram tenet: sed
+hostilem mentem naturamque aliam, non abs te conditam, tibique contrariam,
+in inferioribus mundi locis ista gignere atque formare. Insani dicunt hæc,
+quoniam non per Spiritum tuum vident opera tua, nec te cognoscunt in eis.
+
+[Sidenote: XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.]
+
+46. Qui autem per Spiritum tuum vident ea, tu vides in eis. Ergo cum vident
+quia bona sunt, tu vides quia bona sunt: et quæcumque propter te placent,
+tu in eis places*; et quæ per Spiritum tuum placent nobis, tibi placent in
+nobis. [Sidenote: 1 Cor. 2, 11. 12.]_Quis enim scit hominum quæ sunt
+hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est? sic et quæ Dei sunt nemo
+scit, nisi Spiritus Dei. Nos autem_, inquit, _non spiritum hujus mundi
+accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quæ a Deo donata sunt
+nobis_. Et admoneor ut dicam: "Certe _nemo scit quæ Dei sunt, nisi Spiritus
+Dei_. Quomodo ergo scimus et nos quæ a Deo donata sunt nobis?" Respondetur
+mihi quoniam quæ per ejus Spiritum scimus, etiam sic _nemo scit, nisi
+Spiritus Dei_. Sicut enim recte dictum est, [Sidenote: Mat. 10, 20.]_Non
+enim vos estis qui loquimini_, eis qui in Dei Spiritu loquerentur; sic
+recte dicitur, 'Non vos estis qui scitis,' eis qui in Dei Spiritu sciunt.
+Nihilominus igitur recte dicitur, 'Non vos estis qui videtis,' eis qui in
+Spiritu Dei vident: ita quidquid in Spiritu Dei _vident quia bonum est_,
+non ipsi, sed Deus _videt quia bonum est_. Aliud ergo est, ut putet quisque
+malum esse quod bonum est, quales supradicti sunt; aliud, ut quod bonum
+est, _videat_ homo _quia bonum est_; (sicut multis tua creatura placet
+_quia bona est_, quibus tamen non tu places in ea, unde frui magis ipsa
+quam te volunt;) aliud autem, ut cum aliquid _videt_ homo _quia bonum est,
+Deus_ in illo _videat quia bonum est_; ut scilicet ille ametur in eo quod
+fecit[379], qui non amaretur {277} nisi per Spiritum* quem dedit;
+[Sidenote: Rom. 5, 5.]_quoniam charitas Dei diffusa est in cordibus nostris
+per Spiritum sanctum qui datus est nobis_, per quem _videmus quia bonum
+est_ quidquid aliquo modo est: ab illo enim est, qui non aliquo modo est,
+sed quod est, est*.
+
+[Sidenote: XXXII. Compendio enarrat opera Dei.]
+
+47. Gratias tibi, Domine. Videmus _coelum et terram_, sive corporalem
+partem superiorem atque inferiorem, sive spiritualem corporalemque
+creaturam; atque in ornatu* harum partium quibus constat vel universa mundi
+moles, vel universa omnino creatura, videmus _lucem factam, divisamque a
+tenebris_. Videmus _firmamentum coeli_: sive inter spirituales aquas
+superiores et corporales inferiores[380], primarium corpus mundi; sive hoc
+spatium aeris, quia et hoc vocatur coelum, per quod vagantur volatilia
+coeli inter aquas quæ vaporaliter eis superferuntur, et serenis etiam
+noctibus rorant, et has quæ in terris graves fluitant. Videmus
+_congregratarum aquarum_ speciem per campos maris; et _aridam terram_, vel
+nudatam, vel formatam ut esset visibilis et composita, herbarum quoque
+atque arborum materiem. Videmus _luminaria_ fulgere desuper; _solem_
+sufficere _diei, lunam et stellas_ consolari _noctem_ atque his omnibus
+notari et significari _tempora_. Videmus humidam usquequaque naturam,
+piscibus et belluis et alitibus fecundatam, quod aeris corpulentia, quæ
+volatus avium portat, aquarum exhalatione concrescit[381]. Videmus terrenis
+animalibus faciem terræ decorari; hominemque ad _imaginem et similitudinem
+tuam_ cunctis irrationabilibus animantibus, ipsa tua _imagine ac
+similitudine_, hoc est rationis et intelligentiæ virtute, præponi. Et
+quemadmodum in ejus anima aliud est quod consulendo dominatur, aliud quod
+subditur ut obtemperet; sic viro factam esse etiam corporaliter feminam,
+quæ haberet quidem in mente rationalis intelligentiæ parem naturam; sexu
+tamen corporis ita masculino sexui subjiceretur, quemadmodum subjicitur
+appetitus actionis ad concipiendam[382]* de ratione mentis recte agendi
+solertiam. Videmus hæc et singula bona, et omnia bona valde.
+
+{278}
+
+[Sidenote: XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.]
+
+48. Laudent te opera tua, ut amemus te; et amemus te*, ut laudent te opera
+tua, quæ habent initium et finem ex tempore, ortum et occasum, profectum et
+defectum, speciem et privationem. Habent ergo consequentia mane et
+vesperam, partim latenter, partim evidenter. De nihilo enim a te, non de te
+facta sunt, non de aliqua non tua*, vel quæ antea fuerit, sed de concreata,
+id est simul a te creata materia; quia ejus informitatem sine ulla temporis
+interpositione formasti. Nam cum aliud sit coeli et terræ materies, aliud
+coeli et terræ species; materiem quidem de omnino nihilo, mundi autem
+speciem de informi materia, simul tamen utrumque fecisti, ut materiam
+forma, nulla moræ intercapedine, sequeretur.
+
+[Sidenote: XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.]
+
+49. Inspeximus etiam propter quorum figurationem ista vel tali ordine
+fieri, vel tali ordine scribi voluisti, et vidimus quia _bona sunt_
+singula, et _omnia bona valde_, in Verbo tuo, in Unico tuo; _coelum et
+terram_, caput et corpus Ecclesiæ, in prædestinatione ante omnia tempora,
+sine mane et vespera. Ubi autem coepisti prædestinata temporaliter exsequi,
+ut occulta manifestares, et incomposita nostra componeres; quoniam super
+nos erant peccata nostra, et in profundum tenebrosum abieramus abs te, et
+_Spiritus tuus_ bonus _superferebatur_ ad subveniendum nobis _in tempore
+opportuno_: et justificasti impios, et _distinxisti_ eos ab iniquis; et
+solidasti auctoritatem Libri tui inter superiores qui tibi dociles essent,
+et inferiores qui eis subderentur; et _congregasti_ societatem infidelium
+in _unam_ conspirationem, ut apparerent studia fidelium, et tibi opera
+misericordiæ parerent, distribuentes etiam pauperibus terrenas facultates
+ad acquirenda coelestia. Et inde accendisti quædam _luminaria in
+firmamento_, verbum vitæ habentes sanctos tuos, et spiritualibus donis
+prælata sublimi auctoritate fulgentes: et inde ad imbuendas infideles
+gentes, Sacramenta et miracula visibilia, vocesque verborum _secundum
+firmamentum_ Libri tui, quibus etiam fideles _benedicerentur_, ex materia
+corporali produxisti: et deinde fidelium animam vivam per affectus
+ordinatos continentiæ vigore formasti*; atque inde tibi soli mentem
+subditam, et nullius {279} auctoritatis humanæ ad imitandum indigentem,
+renovasti _ad imaginem et similitudinem_ tuam: præstantique intellectui
+rationabilem actionem, tanquam viro feminam, subdidisti; omnibusque tuis
+ministeriis[383] perficiendos fideles in hac vita necessariis, ab eisdem
+fidelibus ad usus temporales, fructuosa in futurum opera præberi voluisti.
+Haec omnia videmus, et _bona sunt valde_, quoniam tu ea _vides_ in nobis,
+_qui Spiritum_, quo ea videremus, et in eis te amaremus, _dedisti_ nobis.
+
+[Sidenote: XXXV. Optat pacem.]
+
+50. Domine Deus, pacem[384] da nobis (omnia enim præstitisti nobis); pacem
+quietis, pacem sabbati, sabbati sine vespera*. Omnis quippe iste ordo
+pulcherrimus rerum valde bonarum modis suis peractis transiturus est; et
+_mane_ quippe in eis _factum est, et vespera_.
+
+[Sidenote: XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.]
+
+51. _Dies_ autem _septimus_ sine vespera est, nec habet occasum, quia
+_sanctificasti eum_ ad permansionem sempiternam; ut id quod tu post _opera
+tua bona valde_, quamvis ea quietus feceris, _requievisti septimo die_, hoc
+præloquatur nobis vox Libri tui, quod et nos post opera nostra, ideo bona
+valde quia tu nobis ea donasti, sabbato vitæ æternæ requiescamus in te.
+
+[Sidenote: XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.]
+
+52. Etiam tunc enim sic requiesces in nobis, quemadmodum nunc operaris in
+nobis; et ita erit illa requies tua per nos, quemadmodum sunt ista opera
+tua per nos[385]. Tu autem, Domine, semper operaris, et semper requiescis.
+Nec vides ad tempus*, nec moveris ad tempus, nec quiescis ad tempus; et
+tamen facis et visiones temporales, et ipsa tempora, et quietem ex tempore.
+
+[Sidenote: XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.]
+
+53. Nos itaque ista quæ fecisti videmus, quia sunt: tu autem quia vides ea,
+sunt. Et nos foris videmus quia sunt, et intus quia _bona sunt_: tu autem
+ibi vidisti facta, ubi vidisti facienda. Et nos alio tempore moti sumus ad
+benefaciendum, posteaquam concepit de Spiritu tuo cor nostrum; priore {280}
+autem tempore ad male faciendum movebamur deserentes te: tu vero, Deus une
+bone, nunquam cessasti benefacere. Et sunt quædam bona opera nostra ex
+munere quidem tuo, sed non sempiterna; post illa nos requieturos in tua
+grandi sanctificatione speramus: tu autem bonum nullo indigens bono, semper
+quietus es; quoniam tua quies tu ipse es. Et hoc intelligere quis hominum
+dabit homini? quis angelus angelo? quis angelus homini? A te petatur, in te
+quæratur, ad te pulsetur: [Sidenote: Mat. 7, 8.]sic, sic accipietur, sic
+invenietur, sic aperietur. Amen.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{281}
+
+AUGUSTINIANI ANNALES,
+
+SIVE
+
+COMPENDIOSA S. AUGUSTINI VITA
+
+CUM SUIS ANNORUM NOTIS.
+
+       *       *       *       *       *
+
+PRÆCIPUA FACTA.
+
+    Ann.
+    Ær. vulg.
+
+    354. Augustinus Thagastæ nascitur, Patricio patre, matre Monnica, die
+    decima tertia Novembris; et paulo post catechumenis ascribitur.
+
+    370. Sextum decimum ætatis annum agens, studiis intermissis, ex otio in
+    luxuriam incidit. Mox Carthagine studens rhetoricæ, libidinosi amoris
+    laqueo irretitur.
+
+    371. Patricius moritur, et Augustinus patre orbatus alitur Carthagine
+    sumptibus matris et ope Romaniani.
+
+    372. Cum secundum Carthagine annum degeret, filium Adeodatum ex
+    concubina suscipit.
+
+    374. In Manichæorum hæresim labitur, et complures ex familiaribus suis
+    in eam pellicit: casum ejus deflet Monnica, et reditum sperat.
+
+    376. Aliquandiu Thagastæ grammaticam docet: sed mox redit Carthaginem,
+    et ibi rhetoricam profitetur. Cum illi theatrici carminis certamen
+    inire placuisset, palmam tulit.
+
+    379. Astrologiæ nimium tribuens, paulatim ab ea avocatur. De Pulchro et
+    Apto libros scribit.
+
+    383. Manichæorum errores et imbecillitatem comperit, sed incidit in
+    Academicorum dubia. Romam proficiscitur: ibi rhetoricam docet.
+
+    385. Mediolani artem oratoriam profitetur: Ambrosii auditor, ab
+    erroribus paulatim resipiscit; at libidinis jugum excutere non ad huc
+    valet.
+
+    386. Plurimum proficit ex apostoli Pauli lectione; et tandem coelesti
+    voce percussus convertitur. Magisterii onus cum abjecisset, adversus
+    Academicos scribit.
+
+    387. Mediolani Baptismum, ministrante Ambrosio, suscipit cum filio suo
+    Adeodato. Monnicæ ad Ostia Tiberina obitus.
+
+    388. Augustinus in Africam redit. Adeodatus optimæ indolis et mirabilis
+    ingenii puer, morte immatura præripitur.
+
+    389. Augustinus presbyter Hipponensis ordinatur ab episcopo illius
+    Ecclesiæ Valerio.
+
+    392. Adversus Manichæos scribit.
+
+    394. Donatistas refellit.
+
+    395. Hipponensis episcopus, Valerii coadjutor, anno exeunte ordinatur.
+
+    396. Valerii Hipponensis episcopi obitus.
+
+    397. Augustinus Confessiones suas scribit. Arianos, de Trinitate
+    tractans, refellit.
+
+    398. Concilium Carthaginense IV, in quo adest Augustinus.
+
+    402. Petiliani Donatistæ epistolam confutat.
+
+    405. Cæciliani præsidium implorat adversus Hipponensium Donatistarum
+    immanitatem.
+
+    408. De urbis Romæ obsidione scribit.
+
+    411. Collatio Carthagine habita inter episcopos Catholicos et
+    Donatistas, in qua Augustinus eminet. Pelagianos errores nascentes
+    oppugnat.
+
+    413. Ad scribendum suum opus de Civitate Dei animum appellit.
+
+    417. De gestis Palæstinæ synodi circa Pelagium scribit.
+
+    420. Priscillianistas impugnat.
+
+    424. Semipelagianos confutat.
+
+    426. Heraclium presbyterum sibi successorem designat.
+
+    428. Libros Retractationum scribit.
+
+    429. Epistolis Prosperi et Hilarii respondet.
+
+    430. Vandalis urbem Hipponensem obsidentibus, tertio obsidionis mense
+    migravit ad Dominum die vigesima octava mensis Augusti.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{282}
+
+SYLLABUS CODICUM
+
+AD QUOS IN EDIT. NOVISSIMA PARISIENSI RECOGNITI SUNT CONFESSIONUM LIBRI,
+
+NECNON VARIANTES LECTIONES.
+
+       *       *       *       *       *
+
+MANUSCRIPTI CODICES.
+
+Confessionum libri prodeunt hic de novo emendati ad veteres codices optimæ
+notæ Fossatensem, Thuaneum, Corbeiensem, Germanensem, Benignianum, qui ante
+annos 700 vel 800 scripti videntur:
+
+Insuper, ad alios codices inferioris ætatis, aut nobis qui non omnes
+propriis oculis exploravimus incompertæ, scilicet ad Theodericensem,
+Albinensem, Lyranum, Valinensem, Regium, Vedastinum, Vaticanum, unum e
+bibliotheca RR. PP. Prædicatorum Paris. via Jacobæa, ex Sorbonica duos, ex
+Victorina tres, ex bibliotheca RR. PP. Augustinianorum majoris conventus
+Paris. quatuor:
+
+Denique, ad Variantes Lectiones Lovaniensium cura ex quinque manuscriptis
+collectas; necnon ad quatuor manuscriptos Anglicanos, scilicet unum ex
+Bodleiana bibliotheca, duos ex Collegio Mertonensi, et unum ex Archiva
+Laudina. [Hos, cum parum accurate collati fuerint, denuo contulimus.]
+
+       *       *       *       *       *
+
+EDITI CODICES.
+
+Confessionum Libris emendandis adhibiti sunt editi codices antiquiores et
+castigatiores:
+
+    Am. Id est, liber excusus Basileæ per Joannem de Amerbach, anno Domini
+    1489.
+
+    Bad. Quem Jodocus Badius per Joannem Parvum Parisiis excudi curavit,
+    anno 1502.
+
+    Er. Desiderii Erasmi cura castigatus, et Frobeniano prelo editus
+    Basileæ, anno 1529.
+
+    Lov. Liber qui juxta recognitionum Theologorum Lovaniensium, ex
+    Plantiniana typographia prodiit Antuerpiæ, anno 1577.
+
+    Arn. Editio quæ D. Antonii Arnaldi doctoris Sorbonici studio ad
+    duodecim manuscriptos recognita prodiit Parisiis, anno 1649.
+
+       *       *       *       *       *
+
+Præter editiones modo allatas quibus solum usi fuerant RR. PP. Benedictini,
+Editioni recenti Parisiensi accurandæ adhibiti sunt castigatiores libri,
+tum veteres tum recentiores:
+
+    Lugd. Editio Lugdunensis, anni 1561.
+
+    Ven. Editio Veneta, anni 1584.
+
+    Somm. Editio H. Sommalii e Societate Jesu. Coloniæ Agrippinæ, anno
+    l629.
+
+    Lov. Editio posterior Theologorum Lovaniensium. Antuerpiæ, apud
+    Engelbertum Gymnicum, anno 1662.
+
+    Dub. Editio quæ D. Dubois cura prodiit Parisiis ex typis Joannis
+    Baptistæ Coignard, anno 1687.
+
+    Benedict. Editio Benedictina, excusa denuo Antuerpiæ, anno 1700.
+
+    Mart. Editio Dom. J. Martin Benedictini e Congregatione S. Mauri,
+    recognita ad antiquam editionem Ulimmerii necnon ad duodecim
+    manuscriptos. Parisiis, anno 1741.
+
+    Flor. Fr. Archangeli a Præsentatione sacerdotis, professi Carmelitæ
+    excalceati, Theologiæ et Scripturæ sanctæ Lectoris, recognita ad multas
+    editiones, necnon ad tredecim Etruriæ manuscriptos. Florentiæ, anno
+    1757.
+
+    Rond. L. St. Rondet studio collata cum sexdecim manuscriptis, necnon
+    cum præcedentibus editionibus. Parisiis, 1776.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{283}
+
+LECTIONES VARIANTES.
+
+       *       *       *       *       *
+
+    _Relatis in textum, ex Benedictinorum consilio, nonnullis Variantibus
+    Lectionibus quæ illos præterierant, prius ab ipsis usurpatam lectionem
+    sub oculos hic ponimus uncis inclusam_ [ ].
+
+    _Si quas lectiones, iis quas in textum receperant, Benedictini, curis
+    posterioribus, prætulerunt, lectionem priorem uncis inclusam, (post ed.
+    ult. Paris.) exhibuimus; si qua editor ille Paris. editionem
+    Benedictinam emendavit, vel nos edit. Parisiensem immutavimus,
+    lectionem priorem cum verbis_ ed. B., ed. P., _subjecimus_.
+
+      Ed. Oxon.
+
+  SIGNORUM INTERPRETATIO.
+
+  Cdd. codices.
+  Mss. manuscripti.
+  Edd. editi.
+  Reg. Regius manuscriptus.
+  Vatic. Vaticanus manuscriptus.
+  Theoderic. Theodericensis ms.
+
+Et sic de cæteris manuscriptis codicibus designandis.
+
+  Codd. Oxonienses.
+
+  A. Cod. Coll. Æn. Nas.
+  B. Cod. Coll. Merton. N. 3. 10. Art.
+  C. Ejusd. N. 1. 1. Art.
+  D. Cod. Biblioth. Bodl. Bod. 185.
+  E. Ejusd. Laud. 137.
+
+Ubi vero hi Codices cum textu recepto conveniunt, id notare haud necesse
+duximus.
+
+Cæterum hic illic signa illa usitata usurpavimus, =, si ve. omissum sit, +,
+si textui additum sit.
+
+       *       *       *       *       *
+
+P. 1. l. 5. resistis.--Somm. Lov. quinque Mss. apud Mart. laudati, necnon
+Rond. cum tribus Mss. _superbis_, _Deus_, _resistis_. [bene]
+
+l. 9. et scire.--_et si scire_ ABCD.
+
+l. 11. = te Germ. 2. ap. Mart. ABC. habet D manu post.
+
+2. inferis.--Theoderic. Ms. _ego sum inferi_, non intoleranter. Alii
+plerique, _ego jam inferi_, librariorum lapsu, ut videtur. E.--Rond. cum
+uno codice: _non enim ego sum in inferis._ _non enim ego sum jam in inf._
+ABC _sum jam inferi_ D.
+
+ut quoquam--_ut a quoquam_ 2 Mss. ap. Mart. Lov. ABDE.
+
+dissiparis.--Antiquiores edd. scilicet a Jodoco Badio Ascensio, a Joanne
+Amerbachio, et a Desiderio Erasmo, cum tribus Mss. _dispergeris_.
+
+l. 12. tui = _tua_ 3 Mss &c. ap. Mart. ABCDE.
+
+qui.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. [Ed. B. _quæ._ c. ABCE _quo_ D.]
+
+3. amisisti.--Somm. Flor. et Rond. _amittis_.
+
+diximus.--Somm. Rond. cum uno Ms. _dicimus_.
+
+est.--In antiquis edd. Bad. Am. et Er. necnon in uno e Mss. additur,
+_miseria_.
+
+4. Sine.--Somm. et Rond. cum novem Mss. necnon duo apud Mart. Mss. _Sine
+me._ BE. D manu post.
+
+mortalem.--Ita Mss. ferme omnes, et editio per Antonium Arnaldum doctorem
+Sorbonicum adornata, ubi verbum, _nescio_, refertur ad superiorem
+sententiam, _unde venerim huc_, qua se Augustinus significat circa animæ
+originem fluctuare. At Bad. Am. et Er. habent: _in istam dico mortalem
+vitam: mortalem dicam vitam, an mortem vitalem nescio_: quam lectionem
+Lovanienses ad trium Mss. fidem sic mutarunt: _in istam dicam mortalem
+vitam, an mortem vitalem, nescio_.
+
+quo.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _ex qua et in qua_. Verius porro in Mss. et
+in editione Antonii Arn. pro designando utroque parente, _ex quo et in
+qua_.
+
+eis.--Ita Somm. Dub. Mart. Rond. cum quatuor Mss. [Ed. B. _quod ex eis
+non._ ABCDE.]
+
+5. tibi.--Somm. Lov. Rond. ex aliquot Mss. et 4 Mss. ap. Mart. _quærentem
+te, qui de hoc, quod novi, laudari te._
+
+deficiunt.--Lov. _an anni tui_. Abest tamen _an_, a nostris Mss. et ab
+aliis plerisque edd.--Insuper, Somm. et Rond. cum sex Mss. 1 ap. Mart., E.
+_deficient_.
+
+ult. intelligat.--_intelligit_ 3 Mss. ap. Mart. {284}
+
+6. me.--Lov. et Arn. _Quis mihi commemorat_. Bad. Am. et Er. _Quis mecum
+commemorat_. E. Sed vera lectio est quam Mss. ope restituimus, juxta quem
+loquendi modum in libro de Magistro, cap. 1, dicit Augustinus: "Duas jam
+loquendi causas constituo; aut ut doceamus, aut ut commemoremus vel alios
+vel nosmetipsos." [mihi in memoriam revocat; quo sensu apud Aug. c. acc. p.
+conjungitur. Erasm.]
+
+purgat.--_purgabat_. Angl. Mss. (ABCD) (E. _purgat_)--Sic etiam Rond. cum
+octo Mss.
+
+cum.--Ita in Mss. et recte. Vult nimirum Augustinus posse vel ex eo
+probari, quod illa, quæ in infantibus benigne tolerantur, mala sint, quia
+in ætate provectioribus tolerari æquo animo non possunt. Mendose ergo
+legitur in edd. _Quod licet probes, tamen ferre_.
+
+7. qua me vixisse.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. et Rond. cum decem Mss.
+necnon tres apud Mart. Mss. et ACDE. _de qua_ B. et paulo post, _qua vivo_
+ABCDE...._qua vixi_. CDE. [Ed. P. _quam me vixisse--quam vivo--quam vixi_
+AB.]
+
+si et.--Omittitur, _si et_, in editione Lovaniensi. _sed etsi_ B.
+
+memoria.--Lov. _prensabam memoria_. Bad. Am. Er. et Arn. cum nonnullis Mss.
+_pensabam memoria_. ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. _præstabam_. Melior visa est
+lectio Mss. Corb. Fossat. et aliorum optimæ notæ, qui habent, _præsonabam_.
+
+8. deridens.--Nonnulli e Mss. _diligens eos_. E. _irridens_ ABCD. Paulo
+post vero Bad. Am. et Er. _acerbissime infligunt_.
+
+9. approbet.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum
+duobus Mss. [Ed. B. _approbat._ ABCDE.]
+
+aut.--Apud Bad. Am. Er. et Lov. _haud_.
+
+§. 16. l. 2. ordinator.--In editionibus Am. Er. et Lov. legebatur, _tantum
+non ordinator_. DE. Erratum: quod emendant edd. Bad. et Arn. et Mss. plures
+ac potiores, a quibus abest negatio. vid. sup. not. 13. p. 9.
+
+spectacula.--Lov. _per oculos periculosa micante in spectacula_. E. Alii
+edd. _per oculos emicante_.--Tamen cum Lov. concordant Er. Lugd. Ven. et
+Sommalius, et 1 MS. ap. Mart. _magis magisque periculose_ ABCD (inserto
+tamen in D man. post. _per oculos_ ante _periculose_).
+
+10. stomachi.--Sic reperimus in melioribus Mss. Apud Arn. vero et nonnullos
+Mss. _pressus stomacho_. Denique Bad. Am. Er. et Lov. _pressus stomachi
+dolore_. E.
+
+sunt.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. cum sex Mss. necnon sex
+alii Mss. apud Mart. hic et superius, _sint_. CE. _quasi laxata sint loca
+peccandi, annon laxata sunt_? AD et ut videtur B.
+
+vult.--Abest, _quod vult_, a Mss. optimis. ABCD (sed in marg. D adscribitur
+ante _faciat_).
+
+sanarer.--Somm. Dub. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum quatuor aliis, _ut
+cito sanarer_. [Mss. _quinque_ citat Mart.; habent autem _et ut_.]
+
+eos.--Ita legit Arn. nec aliter ferunt plerique Mss. sed varia labes huic
+loco illata est in edd. e quibus Am. Er. et Lov. sic habent, _et tibi tam
+eos_. Bad. porro, _et territa per eos_. E. Alii, particula interposita, _et
+terram magis per eos_: quam tamen particulam non ineleganter interdum
+subintelligendam relinquit Augustinus.
+
+referrem.--In Ms. Lyrensi, _referretur_.
+
+11. eram.--Mss. frequentes, et ABCD [_quia caro eram_. E. et ed. P.]
+
+terra.--Am. Er. et Lov. _e terra_.
+
+P. 12. l. 1. putantur.--_putabantur_ 5 Mss. ap. Mart. et Somm. D man. post.
+
+difficultas.--Ita Mss. præstantiores. At Lov. et Arn. _difficulter_,
+_difficultas_.--Somm. Mart. cum quinque Mss. et Rond. cum tribus aliis:
+_difficulter_. _Difficultas_. Ulim. et ABCD _difficultas omnino,
+difficultas_. E _difficultas omnino ediscendæ_.
+
+13. possem.--Mss. aliquot cum Arn. _et quia non esset nisi_. DE. _quæ non
+esset_ ABC. Alii nonnulli _et quæ non nosset nisi_.
+
+a te.--Rond. cum septem Mss. _rece seramus a te_. E.
+
+§. 24. pen. sed quæ et in rebus. = _quæ_ 6 Mss. ap. Mart. ABCD. = _et_
+quoque E.
+
+14. putarentur.--Apud. Lov. _ne flagitia putarentur_. Non integre.
+
+§. 26. l. 23. appellare _ad_ aliquem 3 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+
+§. 27. l. 4. _decoris_ pro _dedecoris_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+15. eruis.--Am. Er. et Lov. _Et non eruis_. E. Sed melius longe Bad. Arn.
+et Mss. præcipui, _Et nunc eruis_.
+
+Nam.--Mss. tres Angl. _Nam ivi_. ABCD. 4 Mss. ap. Mart. longe _eram_.
+
+tenebroso.--Apud Lov. additur, _cesseram_. Am. et Er. _recesseram_. In Ms.
+Alb. habetur, _in affectu eram tenebroso_. Apud Bad. vero. Arn. et cæteros
+fere omnes Mss. generalior effertur sententia absque addito, ut
+intelligamus longe a Deo esse illos qui sunt in affectu tenebroso.
+
+16. alteri.--Rond. cum quatuor Mss. hic interponit _non_. BC.
+
+hominibus.--Lov. _inter homines_ D sup. ras. _inter homines hominibus_ ABC.
+Patet legendum esse cum Mss. _inter hominibus_ K. 1^{ma}. man.; vel sine
+aspiratione, _inter omines_: quod Augustinus in exemplum affert locutionis
+incongruæ et cavendæ.
+
+vanæ Rond. cum octo Mss. quibus accedunt duo Mss. laudati a Mart. E.
+[_vana_ ed. P. c. ABCD] mox _deprehenderam_ 4 Mss. {285} ap. Mart. et
+_succedentibus hæc ipsa omnino_ 7 Mss. ap. Mart. Mor. ABCDE.
+
+vivebam.--Sic Mss. cum edd. plerisque, ubi Lov. c. 5 Mss. ap. Mart. habet,
+_et jam tunc videbam_--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. _et jam tunc
+vivebam_. E. _etiam tunc et vivebam_ ABCD.
+
+17. cæteris.--Bad. Am. Er. et Lov. _cæteras. meas atque cæteras_ E.
+Castigatum est ex Arn. et Mss. _cæteris_. Quippe hoc loco fatetur
+Augustinus se in eo peccasse, quod voluptates, sublimitates, veritates, non
+in Deo; sed in seipso et creaturis aliis quæreret.
+
+18. colligens.--Tres Mss. Angl. _colligas_. ABCD.
+
+inferis.--Lov. cum antiquioribus edd. _satiari in inferis_. Expunximus,
+_in_, juxta Mss. et Arn.
+
+luminosus.--In libris editis ab Henrico Sommalio Societatis Jesu, et a
+Thoma Blasio, legitur: _limosus limes_. In codice Corb. _liminosus_.
+Utrobique corrupte: illic enim deflet Augutstinus quod sese intra honestæ
+amicitiæ limites haud continuerit; adeoque legendum cum Mss. et aliis edd.
+_luminosus limes_.
+
+Obsurdueram.--In Lov. Somm. et Blas. _Obsordueram_. DE. Substituimus
+_obsurdueram_ aliorum codicum auctoritate, necnon exigente vocabulo,
+_stridore_, quod ad aures refertur.
+
+19. modularetur. sic Mss. primæ notæ, et prope omnes; quam lectionem parum
+abfuit ut præeligeremus. ABCDE. [_moderaretur_ ed. P.]
+
+nostræ.--In Mss. optimis. [_mortalitatis nostræ._ ABCDE. c. ed. P.]
+
+libidinis.--Lov. Somm. et Blas. _accepit in me luxuria sceptrum, e totas
+manus ei dedi vesania libidinis._ In aliis plerisque codicibus habetur in
+recto, _vesania_; et abest vox, _luxuria_.
+
+20. l. 10. de quam profundo.--_de quo_ 5 Mss. ap. Mart. ABCD.
+
+meum.--Somm. et Rond. _quis enim hominum non extollebat laudibus tunc
+patrem meum? tunc hominum_ ABD.
+
+inclinatæ.--Ms. Lyrensis: _perversus atque inclinatus_. mox _voluptatis_
+ABCD.
+
+21. l. 8. quanto magis turpes = _magis_ ABCD.
+
+22. justitiæ.--Mss. frequentiores: _nisi penuria et fastidio justitiæ_.
+ABCDE.
+
+l. 15. malitia. Foeda erat. _foederata_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+dedecore.--Somm. et Rond. _de decore_, duabus vocibus. Tres Mss. apud Mart.
+_non decus aliquod, sed dedecus appetens_.
+
+23. et.--Somm. et Rond. hic addunt, _opibus_. E.
+
+ego.--Somm. Dub. Mart. Rond. _ergo_. Alii edd. _quid ergo eo_.
+
+erat.--Er. Lugd. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _erant_.
+
+iniquitatem.--Lov. _sola iniquitate_. DE. At alii cdd. melius, _solam
+iniquitatem_.
+
+fruens.--Angl. duo _furens_. [E. _tantum_] Alii, _fruens_.
+
+ibi.--In Mss. quatuor et Arn. _mihi_.
+
+24. a quo?--Somm. Lov. Flor. Rond. om. _potest_. [_a quo potest_? ABCDE. c.
+ed. P.]
+
+sua.--Ita in Mss. et antiquioribus edd. cum in Lov. et Arn. legatur, _opera
+tua malis inimica sunt_. E. Contra mentem Augustini, qui, nisi fallimur,
+probare intendit nihil Dei innocentiæ derogari poena malis irrogata; quia
+si quid patiuntur nocumenti, totum in ipsa eorum opera refundi debet.
+
+§. 14. l. 4. etiam sic te imitando = _te_ ABCD.
+
+25. reorum. sic Codices plerique, cum Ulim. et E. Maluimus, uti pauciores
+habent, _consortium reorum_. ABCD. Hoc enim verbo S. Augustinus peccati
+illius sui gravitatem amplificat, sicuti deinceps facit, se et _consciorum
+animorum confricatione_ accensum, et _consortio simul peccantium_
+delectatum fuisse accusans. [_reorum_ ed. P.]
+
+26. occurrit.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _occurrerit_.
+
+27. amabam.--Lov. et 4 Mss. ap. Mart. _et amari amabam_; moxque, _amans
+amari_. At Bad. Am. Er. Arn. et Ulim. cum Mss. pro, _amari_, habent,
+_amare_, utroque loco, et melius.
+
+l. 4. _quid_ pro _quod_ ABCDE.
+
+libidinis.--Am. Er. et Lov. _de tartarea libidine_. At Bad. Arn. et Mss.
+_de tartaro libidinis_.
+
+28. insania.--Septem Mss. _mirabilis insania._ E.
+
+actori.--Am. Er. et Lov. _auctori._ ABD. _auditori_ C.
+
+dolores.--Theologi Lovanienses legunt: _lacrymæ ergo amantur et dolores_.
+Abest vox, _lacrymæ_, a Mss. et edd. plerisque. _lacrymæ_ loco _lacrymatur_
+habet E. _lacryma_ D. _lacrymat_ AB.
+
+æstus.--Rond. ex tribus Mss. et totidem ap. Mart. _in æstus._
+
+§ 3. l. 9. amentur--_amantur_ ABCD.
+
+l. 13. congaudebam.--_bat_ ABCD. sed puncto forsan notatur, et mox
+_contristabatur_.
+
+antep. lateque--_alteque_ 5 Mss. ap. Mart. ABCDE.
+
+gererent.--Er. Lugd. Lov. Somm. Mart. cum 1 Ms. Rond. _gererentur._
+
+dolor.--Bad. Am. Er. et Lov. _delectatur cor_, cum 5 Mss. ap. Mart. Nostram
+vero lectionem præferunt Mss. et Arn.
+
+29. §. 5. l. 2. sacrilegam curiositatem _sacrilega curiositate_ ABCDE.
+{286}
+
+scævum.--Sic juxta vetustos cdd. scribendum hic, _scævum_, id est,
+sinistrum: non, _sævum_, uti scribitur apud Er. et Lov.
+
+30. §. 7. l. 4. _quendam Ciceronis_ minus recte ex edit. Lips. pro _quendam
+cujusdam Ciceronis_ quod habent ABCDE. cum ed. P.
+
+l. 11. surgeret _jam_ coeperam ABCDE.
+
+31. refrangebat.--Sic Mss. prope omnes cum Bad. neque secus Am. et Er. nisi
+quod scribunt, _refringebat_. At Lov. et Arn. habent, _et hoc solo in me
+tanta flagrantia refrigebat_.
+
+præbiberat.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et sex Mss. apud Mart. _pie
+biberat_. ABCDE.
+
+§. 9. l. 2. ut viderem--_et videre_, 4 Mss. ap. Mart. et ABCD.
+
+nomina.--Lov. _Hæc enim omnia non. hæc omnia_ E.
+
+sono.--Quatuor Mss. _tenui sono_. ABCD (sed in D sup. emendatur _sono
+tenus_) E. Alii _tenus sono_.
+
+§. 10. l. 1. = _et_ ABCDE.
+
+32. l. 1. et cæterum = _et_ ABCDE.
+
+33. habes.--Er. _abes_. B.
+
+34. pulmenta.--Sic Mss. cum Bad. Am. Arn. ubi Er. et Lov. _elementa_. Angl.
+quatuor, _bulmenta_. [minus recte, habent enim omnes _pulmenta_.]
+
+illam.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. c. 2 Mss. Flor. et Rond. _in
+illam_. ABCE. D man. 2^{da}.
+
+illum.--Er. Ven. _illam_. et 3 Mss. ap. Mart. D man. 2^{da}.
+
+35. l. 3. quibus rerum ignarus.--_rebus_ ABCDE. 5 Mss. ap. Mart. Ulim. et
+Arn.
+
+Scriptura.--Sic Mss. Angl.--Sic etiam editio Am. duo Mss. Flor. necnon
+editio Florentina. 3 Mss. ap. Mart. [_et si recte in Scripturis
+diceremur_.]
+
+rectissima.--Quatuor Mss. _lectissima_. AC. D 1^{ma}. man.
+
+l. ult. juste--_juxta_ 2 Mss. ap. Mart.
+
+36. l. 1. Numquid.--_Et numq._ ABCD.
+
+l. 8. his--_hic_ ABCDE.
+
+præcepit.--Apud Lov. additur, _Deus_. D. man. 2^{da}. Lips. Sed ea vox
+abest a Mss. et plerisque edd. quia quæ hic laudatur Justitia, non est alia
+ab ipso Deo, qui præcepit.
+
+37. l. 4. = _est_ ABCDE.
+
+38. l. 3. Tu + _Domine_ derelinqueris ABCD.
+
+l. 4. quia--_qui_ ABCDE et Germ. 1 ap. Mart.
+
+42. l. 1. videretur _videbatur_ ABCD.
+
+concederet.--In editis Bad. Am. Er. et Lov. _me secum crederet_. Sed
+legendum cum Mss. potioribus, _me concederet_; vel cum Arn. _me secum
+concederet_.--Editio Florentina censet omnino legendum, _me secum
+crederet_: quod probare nititur auctoritate tum edd. supra memoratarum, tum
+Sommalii, tum undecim Mss. Etruriæ: cujus tamen rationibus non convincimur.
+_Ut vivere me secum crederet et haberet_ (_habere_ E) _mecum_ ABCDE. et 5
+Mss. melioris notæ ap. Mart.
+
+44. fieri.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. et Rond. _fieri enim_. E.
+
+45. carmina.--Bad. Am. Er. et Lov. _certamina_.
+
+46. §. 3. l. 6. = _me_ ABCDE _sinerem_ E.
+
+castitate.--Bad. Am. et Er. substituunt, _charitate_.
+
+47. planos.--In quibusdam editionibus, _planetarios_. Ita in ipsa editione
+Lovaniensium per typographorum oscitantiam; quandoquidem in suis
+Castigationibus aiunt rectius videri sibi legendum, _planos_, id est
+impostores, quo nomine appellatos olim fuisse Mathematicos palam est. Hoc
+porro nomen alias adhibet Augustinus, ut libro tertio contra Academicos,
+cap. 15.
+
+48. l. 1. medicæ artis.--_medicinæ_ ABCDE. 4 Mss. ap. Mart.
+
+proconsule.--Er. Lugd. Ven. Benedict. _pro consule_, duobus verbis. Lov.
+_proconsul e manu sua_. ACD. _proconsul manu_ G. 2. ap. Mart. E.
+
+l. 13. illam.--_illa_ ABCDE et 6 Mss. ap. Mart.
+
+intelligere.--Sic legendum cum Mss. Angl. ABCDE.--Quibus suffragantur sex
+Mss. Flor. necnon Mart. cum tribus Mss. et Rond. cum quatuor aliis Mss.
+[_potuisset intelligere_.]
+
+sustentas.--Lov. et Rond. _sustentes_.
+
+paginis.--Apud Am. Er. et Lov. _de Paganis_; quibus perperam suffragantur
+aliquot Mss. E.
+
+castus.--Mart. cum tribus Mss. melioris notæ [_cautus_ ABCDE c. ed. Par.]
+
+49. cocta.--2 Mss. ap. Mart. et Lov. E. Mss. plures _coacta_, et melius
+nostra opinione dicitur _coacta_, id est coagmentata amicitia, quam
+_cocta_. licet hanc vocem Lovanienses prætulerint.--Quinque Mss. apud Mart.
+citati et D man. 2^{da}. habent, _coacto fervore_ [_coacta_ ABCD c. Ed.
+Par.] mox = _ego_ ABCDE.
+
+convertis.--In Editis Am. Er. et Lov. _Simulque convertens_. Paulo post,
+apud Lov. legere est, _super omnes civitates_; pro, _suavitates_.
+
+suavi.--Er. Lugd. Ven. Lov. _suavis_. E.
+
+50. §. 9. l. 4. expetebant--_spectabant_ ABC. _expectabant_ G. 1. DE. _sp.
+enim_ ABE. = _mihi_ ABCDE et pro _quia, quod_ ABCDE. G. 2. ap. Mart. _quæ_
+G. 1. _quando_ 4 Mss. ap. Mart.
+
+51. l. 3. = _tunc_ ABCDE.
+
+l. 7. tunc--_nunc_ AC. D man. 1^{ore}. _non_ B.
+
+l. 8. _Sic enim ego eram_ ABD. _ego enim_ E. {287}
+
+ibi.--Am. Er. Lov. et Somm. _An hoc tibi_. D. man. 2^{da}, ut videtur.
+
+52. conscissam.--Quinque Mss. _concisam_, et ABCDE.
+
+Ad te.--Ita magno consensu Mss. paucis exceptis qui habent, vel _a te_ vel
+cum edd. _miseriæ quæ a te_. D man. 2^{da}, _quæ ad te_.
+
+53. §. 14. l. 3. ex ejus corpore--_ex eis_ ABC. D man. 1^{ore}.
+
+antep. quo fugit--_a quo_ ABCD.
+
+et non.--Sequimur Mss. In edd. porro sublata negatione legitur, _etenim
+omnia senescunt_.
+
+54. sint.--Mss. tres: _Eunt enim quo? ut non sint._
+
+§. 16. pen. descendunt--_discedunt_ 3 Mss. ap. Mart.
+
+§. 17. l. 3. hæ--_hæc_ ABCD.
+
+55. ubi est.--In codice Sorbonico, et 2 Mss. ap. Mart. _Ecce ibi est, ubi
+sapit veritas._
+
+eam--Lov. Arn. Mart. cum quinque Mss. necnon Rond. cum quatuor Mss. _ut
+sanet eam_. [e Vulg.] D man. 2^{da}.
+
+l. 7 ab inf. illi alter--_ille_ ABCDE, 2 G. et Ulim. ap. Mart. _ille et
+alter_ 2 Mss. ap. Mart.
+
+56. descensum.--Benignianus codex optimæ notæ, _discessum_.
+
+l. 5 ab inf. corporibus--_corporalibus_ ABCD.
+
+57. Hierium.--Sic scribitur in editione Lov. et in Mss. plerisque. At in
+Bad. Am. Er. Arn. et quatuor Mss. _Icherium_.
+
+l. 5 ab inf. meæ--_suæ_ AB. C man. post. D. et 6 Mss. ap. Mart.
+
+dictor.--In edd., E et 6 Mss. ap. Mart. _doctor_. In duobus Mss. Lov.
+_dictator_: corrupte scilicet pro, _dictor_; quam vocem nostrorum codicum
+auctoritate restituere visum est.
+
+58. meæ.--Arn. cum editione Moreti, an. 1650 sic habet: _animo versabam et
+ostentationem contemplationis meæ_. Mss. sex: _modos contempl._
+
+vitæ.--Mss. Angl. cum nostris habent: _divisione irrationabilis_ (ABCD)
+_vitæ_; sive, _irrationalis_. E. Apud Lov. _rationalis_; mendose, ut patet.
+
+mentem.--Mss. quinque non deterioris notæ et ABCDE habent _sine ullo sensu
+mentem_, pro, _sine ullo sexu_.
+
+59. §. 25. antep. accepimus--_accipimus_ ABD et 3 Mss. ap. Mart.
+
+60. confitebar.--Edd. _pene errare confitebar_, manifesto lapsu. ABCDE.
+_plane_ 1 Ms. ap. Mart.
+
+61. acumen.--In antiquioribus editionibus, _discendi_. Lov. et Arn.
+_disputandi_. At in Mss. pluribus, _dispiciendi acumen_, quæ germana lectio
+visa est.
+
+cupiditates.--Lov. cum antiquioribus editionibus, _meretricias
+cupiditates_. At Mss. cum Arn. _meretrices_: quod vocabulum usurpavit
+Augustinus ab eo loco Evangelii, ad quem alludit.
+
+62. timebimus.--Somm. Ulim. Lov. Arn. Moret. Mart. cum septem Mss. necnon
+Rond. cum tredecim Mss. ABCDE [_timemus_ ed. P.]
+
+64. vexarentur.--Ita codices plerique, et elegantius videtur quam si rupto
+periodi nexu nova incipiat sententia hoc modo: _In te offenderunt injusti
+ut juste vexarentur_, uti habent nonnulli Mss. cum Arn. _ut et_ &c. ABCD.
+_offenderent--et_ E.
+
+suam.--Substituimus, _suam_ ex Mss. melioris notæ, loco _tuam_, quod in
+codicibus vulgatis, et in Mss. nonnullis reperitur.
+
+§. 3. l. 4. suaviloquentiæ--_suavis eloq._ ABCD.
+
+l. 5. quam ego + _jam_ ABCD.
+
+65. tibi.--Arn. et Mss. duo, _occidant se tibi_; moxque, _trucident_. Alii
+plerique codices comprobant alteram lectionem, quæ paululum obscura est
+propter distantiam particulæ negantis referendæ etiam ad verba, _occidunt_,
+et _trucidant_.
+
+66. quæ.--Somm. Dub. Mart. c. 1 Ms. et Rond. Lips. _qui._ E.
+
+§. 6. pen. ad illas rationes--exploratas. _ad illa ratio_ B. _explorata_
+ABC. _ad illas rationales_ ACD man. 1^{ore}.
+
+§. 7. l. 5. sicut Deum--_sicut Te_ ABCD man. 1^{ore}.
+
+67. hoc.--Er. Lugd. Ven. Lov. Flor. _ad hæc. adhuc_ ABC _hoc_ sup. lin. D.
+
+§. 8. l. 7. existimari se. _se_ (_sese_ C.) _æstimari_ ABCD _æstimari se_
+Mart. cum 2 G. et Arn.
+
+tam.--Arn. et Moret. D man. post. _falsa tam_ ABD man. 1^{ore}. Mart. (c. 5
+Mss. et Ulim.) Rond. _falsata_ C. Rhythmus "non solum ignorata, sed etiam
+falsata" Aug. sapit [_falsa tam vesana superbiæ_. ed. P.]
+
+69. eoque.--Er. Lugd. Ven. Lov. _eo quoque_. ABCD.
+
+antep. quas--_quos_ ABCD 4 Mss. ap. Mart. Ulim. Mor.
+
+70. quod.--Rond. _quo_ ABCD. 1 Ms. ap. Mart. Mor.
+
+modis.--Ulim. Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex Mss. et Rond. cum undecim Mss.
+_miris et occultis modis_. E. et D. sup. lin.
+
+est.--Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. Mart. Flor. et Rond. _sit_.
+
+71. nolui.--Codex Sorb. _meos esse volui_. Consentit Gallica versio Arn.
+sed alii cdd. etiam Arn. in Latino textu, habent _nolui_. Et reipsa cum in
+schola rhetoris studeret Augustinus, fuit longe sedatior, ut ait supra,
+lib. iii. c. 3.
+
+diligebant.--Somm. Dub. Arn. Mart. (c. 5 Mss.) Mor. et Rond. _diligent_ A
+[_diligunt_, BCDE c. ed. P.] {288}
+
+72. non mansit. Sic Mss. magno consensu. E. Verior forsitan lectio est, qua
+filium mater significatur suis fletibus ac precibus prosecuta. = _non_ ABCD
+et 3 Mss. ap. Mart. et Arn. [_remansit_ ed. Par.]
+
+me faceres.--ita Mss. et Arn. ABCDE. [_ut in me_ ed. Par.]
+
+ista.--Lugd. Ven. Lov. Somm. Mart. c. 4 Mss. Arn. Mor. Flor. Rond.
+_contemnentes ista_.
+
+Evæ.--Sic restituimus ex veterrimo codice Corb. et 2 Mss. ap. Mart., nam
+peccatum est in aliis plerisque Mss. qui habent, _arguebatur in ea
+reliquiarum Evæ_. BCDE. Quos sequuntur Bad. Am. et Er. _reliquum_ A. Alii
+vero dum locum emaculatum cupiunt, substituunt, _rea_, pro, _in ea_, Mss.
+certe refragantibus. Nihil dubii est quin primum vitiatus fuerit locus ab
+iis quibus insolens et ignota erat vox, _reliquiarium_. In qua librarii
+rursum peccarunt libro 1 Quæstionum in Genesim, quæstione 148, ubi codices
+veriores præferunt, "enutrire vestrum reliquiarium," juxta LXX. [Greek:
+kataleipsin], non, _reliquias_, aut, _reliquiarum_, ut alii.--Præterea,
+codici Corbeiensi suffragantur duo manuscripti Florentini optimæ notæ.
+
+§. 16. l. 2. ibam + _jam_ ad inferos ABCDE Mart. cum 5 Mss. et Ulim. Arn.
+Mor. &c.
+
+sua.--Sic legendum cum Mss. cum Bad. et Arn. non ut Am. Er. et Lov. _in
+carne_; tametsi hoc habeat locus Apostoli ad quem alludit Augustinus. Nam
+hic dicere maluit, _nec solverat ille in cruce_; quia sui recordabatur
+erroris quo antea cum Manichæis non crucem, sed carnem Christi negaverat.
+
+73. l. 9. recuperarem--_reciperem_ ABCD. = _mei_ ABCD.
+
+§. 17. l. 7. bis in die--_bis die_ ABCDE.
+
+l. 12. mutabile ABC. quod tamen glossam sapit. E. sed fors. sup. ras. et 2
+Mss. ap. Mart. [_nutabile_ D. c. ed. P.]
+
+amabam.--Ita 3 edd. vetusti ap. Mart. ubi Lovanienses habent, _peccavi
+tibi_; _sed excusare me amabam_.--Somm. Mart. et Rond. _peccabam_. _me
+amabam_ habent ABCDE.
+
+in me.--Lov. Mor. et antiquæ editiones, (cum 3 Mss. ap. Mart. E et A. sup.
+lin. _in_ in orat. serie) _te a me_. Melius vero Mss. et Arn. _te in me_,
+juxta Manichæorum errorem, qui Dei portionem in homine cum natura mali
+depugnare credebant.
+
+75. l. 1. maligna.--_mala_ AC G. 1. ap. Mart. _mea_ B.
+
+eorum.--Alludit ad versiculum 4 Psal. 140, et sequitur hic et alias
+lectionem quamdam LXX, quæ habet, [Greek: sunduasô] _combinabo_: quapropter
+scribimus cum antiquioribus codicibus _combinabam_, E in textu, corr. in
+marg. pro quo in aliis est, _convivebam_, aut, _combibebam convivabar_,
+_communicabam_. ACD. _cabo_. B. _combinabar_ Moret.
+
+76. diffunderetur abs te--cdd. Regiomont. Bertin. 2 edit. Ulim. Bad. Arn.
+Lov. Er. ABCD ed. Par.]
+
+77. reprehenderant.--Mart. cum 1 Ms. et Rond. _reprehendebant_.
+
+79. §. 23. l. 4. per eosdem ipsos--_eos ipsos_ ABC 2 Germ. ap. Mart. qui
+habent _Manichæis_.
+
+nesciens.--Sic Mss. Angl. cum nostris. At Am. Er. Lov. _et nescivi_. Somm.
+Blas. Mor. et 2 Mss. ap. Mart. _et nesciebam_.
+
+80. excipiendum.--Lov. _decipiendum_.
+
+occidebar spiritaliter. Itaque. Somm. et Rond. ABCDE. [_occidebar.
+Spiritaliter itaque--expositis_ ed. Par.]
+
+§. 25. l. 7. multa probabiliora--_multo_ ACDE 3 Mss. ap. Mart. et Mor.
+
+83. densiores.--In codice Alb. additur, _fundere_.
+
+Ambrosium.--Ita potiores Mss. At edd. _currerem, et in Ambrosii_. ABCDE et
+G. 2. ap. Mart.
+
+periculo.--Er. Lugd. Ven. et Lov. _acriore periculo_.
+
+mirarer.--Sic potiores Mss. et Am. Er. Arn. At Bad. et Lov. et 4 Mss. ap.
+Mart. _miraretur_.
+
+pocillum.--Am. et Er. _potillum_.
+
+84. tepidissimo. E. _quod ... aquatissimum ... tepidissimum_ Somm. Arn.
+Dub. Flor. et Rond. B. _quod jam non solum aquatissimo_. ACD. 4 Mss. ap.
+Mart. et Blas.
+
+l. 7. = _se_ ABCDE.
+
+prædicationem.--Lov. Somm. Blas. et 5 Mss. ap. Mart. habent: _in ejus
+prædicatione_. CE.
+
+85. l. 18. disceptare--_dissertare_ ABCDE.
+
+86. dicere.--sic omnes fere Mss. D. Lips. (altera tamen lectione subjecta)
+[_discere_ 2 Mss. ap. Mart. et edd. ABCE. ed. Par.]
+
+pulsans.--Sic legendum cum Mss. et Somm. Arn. non quemadmodum Lov. et editi
+cæteri habent, _pulsansque_.
+
+Ecclesia.--Post vocem, _Ecclesia_, additur in edd. et E. _tua_, quæ vox
+abest a Mss.
+
+87. l. 2. viderem--_videram_ ABCD.
+
+l. 3. sint--_sunt_ ABCD.
+
+88. viderem.--Mart. cum 1 Ms. _videram_. ABCD.
+
+l. ult. inconcusse--_inconcussa_ Somm. Arn. Mor. Mart. c. 3 Mss.
+
+90. l. 5. ab inf. quo--_quod_ ABCDE.
+
+91. l. 3. = _illud_ ABCDE.
+
+92. voluptate.--Tres Mss. Angl. _cum mira voluptate_. ABCDE.
+
+93. esset.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. E _obvius esset_. E. Somm. et Rond.
+_per viam obvius esset. pervium esset_ ABCD.
+
+l. 5. mea--_ea_ ABCE _eo_ D [male]. {289}
+
+§. 11. l. 3. ortus erat. _erat_ ortus ABCD. _eram ortus_ E Lips.
+
+l. 7. Magnam. _magnæ_ ABCD et 1 Ms. ap. Mart.
+
+92. l. 17. = _jam_ ABCDE.
+
+l. 22. visum contemnere. _visu_ ABCD. 4 Mss. ap. Mart. Som.
+
+94. §. 14. l. ult. judici. _judiciis_ ABCD. (E. manu 1^ma. _judicibus_ e
+corr.) 6 Mss. ap. Mart.
+
+§. 15. pen. tandem [Symbol: Dagger] _jam_ ille ABCDE. 7 Mss. ap. Mart. Arn.
+Moret.
+
+95. ter.--Bad. Am. Er. Blas. _Et ibi_. Lov. Somm. Mor. et 4 Mss. ap. Mart.
+_Et inter hæc_. At Mss. plures potioresque cum Arn. habent, _Et ter jam
+assertion_. Prætulimus; nam Alypius tertium functus assessoris munere
+dicitur etiam postea lib. 8. c. 6. "Mecum erat Alypius," inquit Augustinus,
+"otiosus ab opere jurisperitorum post assessionem tertiam, exspectans
+quibus iterum consilia venderet."
+
+Italicianarum.--Apud Lov. Arn. Mor. 5 Mss. ap. Mart. et BC _Italicarum_. At
+in vetustis edd. _Italicianarum_, uti scribitur etiam in Notitia dignitatum
+Imperii, et ab iis qui de Comite largitionibus in Italia faciendis præfecto
+agunt. sic ADE.
+
+aversabamur.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Dub. Mart. c. 3 Mss. Flor.
+et Rond. [Ed. B. _adversabamur_.]
+
+97. l. 10. quærimus, sumimus,--_quæremus_, _sumemus_ ABCD. et E manu post.
+_sumemus comparabimus_.
+
+horis.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Flor. et Rond. _antemeridianas horas_.
+
+vita misera. ABCD. [vita _hæc_ misera E. cum ed. P.]
+
+_ac_ non. ABCDE. et 4 Mss. ap. Mart. [_an_ non ed. Par.]
+
+98. cantans.--Arn. Flor. et sex Mss. apud Mart. ABCDE. [_causans._ ed.
+Par.] et paulo post, Somm. Rond. et tres Mss. apud Mart. Mor. et Lov. ad
+marg. _desideraveramus_, pro _desideraremus_.
+
+99. deligatus.--Lov. Blas. cum aliquot Mss. _delicatus_. E sup. ras. Somm.
+Arn. _delectatus_. Stant vero pro nostra lectione melioris notæ Mss. ABCD.
+
+§. 22. l. 18. incidit.--_incidet_ ABCD.
+
+100. l. 5. demonstrabas. ABCDE Mart. c. 4 Mss. Arn. et Mor. [_demonstrares_
+ed. P.]
+
+101. formabamus.--In antiquioribus editionibus et nonnullis Mss.
+_firmabamus_. Flor. _pene firmaveramus_.
+
+gemitus.--Codex Alb. et antiquiores edd. _Inde ad suspiria et gemitus
+convertebamur, et gressus_ E. _regressus_ Mart. c. 2 Mss.
+
+avulsa.--_evulsa_ ABC.
+
+ereptura. ABCDE. [ed. P. _raptura_] mox _ablatura_ ABCDE.
+
+102. l. 8. quod ista ipsa, foeda tamen. _quod tanta ipsa, foeda_ (_foeda
+ipsa_ 2 Mss.) _tamen_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+feram.--In Lyrensi codice, _et ego ibi liberabo_.
+
+103. cogitabam.--Bad. Am. et Er. _non tamen te cogitabam_.
+
+104. illos deceptos deceptores et loquaces mutos. ABCD. _et deceptores_. E.
+[_deceptos illos et deceptores_ ed. P.] Am. Er. _loquaces mutos, et_ (=
+_et_ Ulim.) _ob hoc mutos, quoniam_.
+
+105. noluisses.--Legitur, _voluisses_, apud Bad. Am. Er. Somm. et Blas. et
+5 Mss. ap. Mart. E.
+
+explicatam ABCDE et G. l. ap. Mart. [_explicitam_ ed. p.]
+
+106. liquidam.--Sic Mss. Angl. [ABCD] et nostri prope omnes. Germ. l. ap.
+Mart. Et paulo post, _non alium quam me_.--Hanc eamdem habent lectionem
+Arn. Mart. Flor. et Rond. cum aliquot aliis Mss. [_eam liquide cernere_...
+(sic E) _non aliud quam me_ (E).]
+
+factus esset.--Omittitur, _bonus_, in Mss. Benign. Theoderic. et aliquot
+aliis. ABCD [_bonus_ ed. P.]
+
+107. ubi. ABCDE cum ed. Ben. _unde_ Som. Arn. Mor. Mart. [cum 3 Mss. neque
+tamen antiquiss.] [_unde_ ed. P.]
+
+alia ABCD [_animalia_ E. c. ed. P.]
+
+tuam.--Quatuor Mss. _creaturarum tuarum_. mox _quæ_ + _re vera_ corpora
+erant ABCD et Mart. c. 6 Mss. Arn. Mor. [_quæ vera corpora_ ed. P.]
+
+l. 7. ab inf. per immensa = _spatia_ ABCDE. [_spatia_ ed. P.]
+
+108. ea.--Ita Mss. cum Bad. et Arn. At Am. Er. Lov. et 3 Mss. ap. Mart.
+mutata interpunctione habent: _Aut unde fecit ea? Materies aliqua mala
+erat._ mox _totum_ ABCD. [_totam_ E. c. ed. P.] et _omnipotens_ ABCDE
+[_omnia potens_ ed. P.]
+
+fabricaretur.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _fabricaret_.
+
+fluitans.--Bad. Am. Er. Lov. _fluctuans_. 4 Mss. ap. Mart. et E.
+
+109. illam.--Sic in Mss. et ABCDE. Lips. [_ullam_ ed. P.]
+
+quod.--Sic ex Mss. Angl. et Mart. c. 7 Mss. Ulim. Lov. Arn. [_dicebat_,
+_quantum valeret_.]
+
+sui.--In edd. plerisque: _et collatione flagrabant in eas nugas igne cordis
+sui_. E. _flagitabant meas_ A _in eas_ BCD. Castigavit Arn. _flabant
+ignem_: nos ex Mss. restituimus _flatabant_; quo in verbo, quia minime
+familiare erat, lapsi sunt librarii et locum corruperunt. Id porro usurpat
+Arnobius adversus Gentes, lib. 2, circa medium: "Quid mimulos, histriones,
+cantores tuba, tibia, calamoque flatantes?"
+
+Firminum.--Er. Lugd. Ven. Somm. et Rond. _de eodem Firmino_. {290}
+
+110. pronuntiarem.--Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. _prænuntiarem_.
+
+colligi.--Sic legendum juxta Mss. Angl. ABCD et 2 Germ. ap. Mart.
+[_dicerem? Inde certissime collegi ea quæ vera._ (sic E.)]
+
+aditu.--Bad. Am. Er. cum 5 Mss. et 1 ap. Mart. _auditu_.
+
+at eadem.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum 5 Mss. _ad_ AD _aut_ BCE. _aut si_ 1
+Ms. ap. Mart. _diceret si eadem_. Er. Lugd. Lov. et Ven. [_etiamsi_ ed. P.]
+
+111. l. 2. aut quid ABCDE [_ut quid_ ed. P.] atque Scripturis ABCDE [_in
+Script._ ed. P.]
+
+recipiebant.--Codex Benign. _rapiebant_.
+
+112. §. 12. pen. meorum ABCDE [om. ed. P.]
+
+l. ult. Verbum Deus. ABCD. [_Verbum Dei Deus_ ed. P.]
+
+115. lucem--Hic in edd. additur, _Domini_, qua voce carent Mss.
+
+116. conspicitur.--Mss. magno consensu ferunt, _conspiciuntur_.
+
+§. 18. l. 4. quid ABCDE [_quod_ ed. P.]
+
+117. extra.--Legebatur in Lov. et antiquioribus editionibus, et 4 Mss. ap.
+Mart. _quia extra te non est aliquid_, C. At Arn. expunxit, _te_, quæ vox
+abest a potioribus Mss. et abesse debet, cum sensus sit, nihil esse extra
+universam creaturam, quod ad perturbandum ordinem a Deo constitutum
+irrumpat.
+
+ista.--Sic Mss. melioris notæ cum Arn. ubi Somm. Mor. et 3 Mss. ap. Mart.
+habent _ut dicerem non esse nisi ista_: cæteri porro edd. Ulim. et 1 Ms.
+ap. Mart. _ut dicerem non esse ista_.
+
+118. §. 22. l. 1. Et sensi expertus ABCDE. [_et expertus sum_ ed. P.]
+
+infima.--Sic Bad. Am. Ulim. et Er. sicque Mss. Angl. et plures e nostris
+Mss. et 4 ap. Mart. At Arn. et Mss. aliquot, _detortæ in infimam_, Supple,
+_substantiam_. Lov. _detortam in infimam_. [_detortæ in infimam voluntatis
+perversitatem_.] _projicientis in intima_ ABCDE.
+
+instabam--Am. et Er. cum Mss. quatuor, et ABCD [_stabam_ E. c. ed. Par.]
+mox _diripiebar_ ABCDE 3 Mss. ap. Mart. Ulim. Arn. Mor. [_derip._ ed. P.]
+
+119. l. 2. _nuntiaret_ ABCDE et om. _et_ ante _quousque_ ABCD.
+[_adnuntiaret et_ ed. P.]
+
+pervenit.--Egregium huncce locum reparant codices Mss. Nam in vulgatis
+corrupte legebatur: _et perveniret_, E.
+
+lin. ead. _certa_ ABCDE et Mart. c. 2 Germ. [_certo_ ed. P.]
+
+evalui.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. _valui_ ADE. C man. 1^{ore}.
+
+120. animum.--Er. Lugd. Ven. Rond. _animam_. E.
+
+122. coepi.--Dub. Mart. et Rond. _cepi_.
+
+123. curia.--In editis, _cura_, ABCDE et 4 Mss. ap. Mart. At in Ms. Benign.
+longe melius, _curia coelestis Imperatoris_.
+
+125. tua.--Bad. Am. Er. cum codice Alb. _delectatione tua_ E.
+
+l. 6. _audiunt_ ABCDE. et aliquot edd. [_audient_ Mart. c. 3 Mss. Arn. Mor.
+ed. P.]
+
+126. quod.--Mart. tribus suffragantibus Mss. _quo_.
+
+tecumque unum Deum.--Omitti poterant isthæc verba, _cum Spiritu sancto_,
+quæ absunt a pluribus et potioribus Mss. (ed. B.) om. ABCD. Ea igitur
+omisimus; hic enim de Deitate Filii agitur, non de Sacrosancta Trinitate
+fit confessio. Vocc. uncinis includit Lips.--Ed. Ox. [_tecumque cum Spiritu
+Sancto unum Deum_ E cum ed. P.]
+
+127. l. 11. de quo ille ABCD. et Mart. c. G. 2. [_deque illo_ ed. P.]
+
+dilucidaverat.--Mss. non addunt, _et dilucidaverat_. (ed. B.) absunt ab
+ABCD. ea ergo omisimus. uncinis includit Lips. [habet ed. P.] mox _in_ Rom.
+foro. = _in_ ABCDE.
+
+monstra.--Mirum quantum hic varient codices. Ex vetustioribus et
+castigatioribus, codices Fossat. Benign. Corb. 1 Germ. etc. pro,
+_populusque etiam_, habent, _popilios jam_. (_pompilios jam_ E.) Alii
+quinque cum Bad. Am. Er. Somm. Blas. _populi usiam_. Victor. et Germ. 2
+&c., _populique jam_. Nonnulli, _populi etiam_. Lov. _populusque etiam_.
+Nos ex ipso Benedictinorum consilio, tres Mss. Angl. secuti sumus, quorum
+lectio cæteris eo loco exhibitis longe præstat. Porro conjunctio _et_,
+addita est ante _omnigenum_, quia in omnibus Mss. reperitur. [_Romana
+nobilitas inflata spirabat populusque etiam et omnigenum deum monstra_.]
+_Populos_ tamen, non _populo_ cum ed. P., habent ABCD; id ergo restituimus,
+præsertim cum in plerisque lectionis depravationibus adhuc supersit litera
+_s_. (Ed. Ox.)
+
+mox _quæ ista_ ABCD [_iste_ ed. P.]
+
+128. Christi videro = _te_ ABCD. [habet ed. P.]
+
+tuo.--Rond. cum paucis Mss. _suo_.
+
+129. quam exsultantibus pastoris. Sic in Mss. (et Arn.) præter Valinensem
+qui habet, _quam exsultantibus Angelis pastoris_: et melius. (ed. B.) om.
+_Angelis_ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart. et edd. plur. quæ habent _quam
+exsultantibus pastoris_. omisimus ergo; fit enim allusio ad Luc. 15, 5. ubi
+de Pastoris gaudio narratur, vc. autem _Angelis_ inseruerunt quibus
+constructio durior visa est. (uncinis includit Lips.) ed. Ox. [_Angelis_
+ed. P.]
+
+130. l. 1. quia ABCD. [_qui ea_ E. c. ed. P.]
+
+voluptariis ABCD. [_voluntariis_ E. c. ed. P.]
+
+131. l. 2. jam amemus et curramus. ABCDE. [_amemus curramus_ ed. P.] {291}
+
+tanquam quæ sunt. ABCDE. 1 Ms. ap. Mart. Mor. [ = _quæ_ ed. P.]
+
+magnæ. 7 Mss. ap. Mart. Arn. Mor.--Lov. _magnum_.
+
+cogitabatur.--Mss. octo habent, _cogebatur_, non inepte ad significandam
+vim diabolo illatam. Sequimur vulgatorum lectionem in Mss. etiam bene
+multis repertam; et vero potest habere eumdem sensum.
+
+132. experimento.--Sic Er. Somm. Arn. Mart. et Flor. cum non paucis Mss.
+ADE. Apud Lugd. Ven. et Lov. _meo ipso_. C. _in eo ipso_ B. [_in me ipso_.
+ed. B.]
+
+volens.--Lov. Mor. _quod faciebam volens_. Sed legendum, _quam_, uti habent
+alii codices; et supplendum, _magis_, quam particulam reticere amat
+Augustinus.
+
+excusatio.--Bad. Am. Er. Lov. _ulla excusatio_.
+
+133. vincebat.--In 5 Mss. _et non vincebat_. Sed verior aliorum codicum
+lectio sine negatione. Id nempe _vincebat_, quod saniore judicio mentis
+præferebatur, tametsi infirmioris adhuc voluntatis affectu non eligeretur.
+Unde mox ait: _Non erat omnino quod responderem veritate convictus._
+
+gemebam.--Lov. et 1 Ms. ap. Mart. man. 2^{da}. _degebam_.
+
+134. Pontitianus.--Sic in Mss. At in codicibus editis scribitur,
+_Potitianus_.
+
+135. erant.--Am. Er. Lov. Somm. _erat_.
+
+quando.--In plerisque edd. _Et quamdiu_. At in melioribus Mss. et Arn. _Et
+quando_. Malumus: ut antithesis servetur; quia in sequenti membro dicitur,
+_ecce nunc fio_.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. Flor. et Rond. ABCDE _istud_,
+non _istuc_. [_istuc_ ed. P.]
+
+136. socium.--Sic Mss. At Lov. _socio_.
+
+jam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. Mor. [ = _jam_ ed. P.]
+
+dicebat.--Somm. et Germ. 2. _decebat_.
+
+conhibebam.--Lovanienses in quatuor suis Mss. legebant, _convivebam_. Nos
+in nostris reperimus _conhibebam_. Nempe suam iniquitatem secum habebat,
+convivebat, et tamen obliviscebatur.--Editio Florentina, _cohibebam_. (ed.
+P.) Sic ABCDE. Ea vero vel vera lectio est, vel ambigua licet, orthographia
+tantum a vera differt; vid. sup. p. 136. n. q. Eadem fere habet, quam
+serius vidi, not. Bened. ad Ps. 81.
+
+"_Connivistis_ Er. _connibuistis_, et infra loco _conniverunt_ habet
+_conhibuerunt_; atque ita veteres libri, in quibus pro verbo _conniveo_
+constanter scriptum est _conhibeo_." ed. Ox. [_connivebam_ ed. P.]
+
+137. cæteris.--Er. cum uno Ms. _certis_.
+
+es.--Er. Lugd. Ven. Lov. Mart. ABCD. [_est_ ed. P.]
+
+renitebatur.--Mss. Angl. ABCDE. _retinebatur_. Alii, _renitebatur_. pen.
+alloquebantur ABCD. [_loquebantur_.]
+
+138. non.--Er. Lugd. Ven. _non sciebam_.
+
+insaniebam.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Arn. Mor. Mart. Flor. et Rond.
+[_insanibam_. Ed. B.]
+
+pedem.--Sic legendum juxta Mss. [_pedem post pedem_.]
+
+luctantem.--Codex Corb. _parte assurgentem; cum alia parte alibi jacente
+cadentem, luctantem_. Angl. duo, _parte assurgentem cum alia_.
+ABCD.--Lectionem codicis Corb. prætulit editio Florentina; lectioni Mss.
+Angl. duo Mss. Flor. et 3 ap. Mart. et Arn. suffragantur. Er. Lugd. Ven.
+_partem assurgentem_. Hæc autem lectio, sicut et _parte assurgente_, quam
+habent E. Somm. Mor. Ben. inde profluxit quod librarii constructionem parum
+perspexerunt, ideoque verba proxime sequentia secum concordari voluerunt,
+quod in Mss. sæpissime accidit. ed. Ox. [_parte assurgente_ ed. P.]
+
+nutum = _mentis_ ABCDE. [_nutum mentis_ ed. P.]
+
+suam.--Lov. Somm. Blas. _ad voluptatem suam_; corrupte, nam de perficienda
+voluntate loquitur Augustinus. Et vero in Mss. nullo fere excepto, in
+antiquioribus editionibus et Arn. habetur, _ad voluntatem suam_.
+
+ult. paret ABCD. [_paretur_ ed. P.]
+
+139. non itaque plena.--_itaque_ ADCDE _plene_ ABCD [non _utique_ plena.
+ed. P.]
+
+vere.--_vero_ ABCDE.
+
+pænam meæ--_poenæ_ ABCD.
+
+141. ponit.--Ms. Corb. Germ. 1. et aliquot alii, _non punit_.
+
+vanitatum.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. cum
+Mss. non paucis. [_vanitantium_. E cum ed. B.]
+
+142. blandiens venirem ABCD [_ut ven._ E cum ed. P.]
+
+istæ.--Er. Lugd. Somm. Lov. Rond. _quod isti et istæ_. (_et quod istæ_ E.)
+
+non.--Mart. cum quatuor Mss. _an non_. _Seipsis_ pro _semetipsis_ ABCDE.
+
+murmura ABCDE. [_murmur_ ed. P.]
+
+et ille sensit nescio quid. Aliquid enim.--Lov. Er. Lugd. Ven. Somm. et
+Rond. [_et ille sensit; nescio quid enim_ ed. P.]
+
+143. nihil aliud interpretans, nisi divinitus mihi juberi ut--_divinitus
+mihi juberi nisi ut_ ABCDE.
+
+ex = ex ABCD.
+
+carnis providentiam. _prudentiam_. E.
+
+_recipite_.--Lov. _assumite_. Alii cdd. _recipite_.
+
+145. hostiam ABCDE et 5 Mss. ap. Mart. [_sacrificium_ ed. P.]
+
+mea.--Sic Mss. et Arn. At Lov. _Quid non mali ego? An facta mea_. In aliis
+etiam edd. habetur, _ego_; sed, _an_, mutatur in, _aut_. {292}
+
+volebas.--Sic prope omnes Edd. et Mss. Attamen Arn. habet _nolebas_.
+[_nolebas._]
+
+suavitate ABCD. [_voluptate_ ed. P.]
+
+146. loquacitatis.--In codice Benigniano _mundanis loquacitatibus_.
+
+vergeremus.--Mss. duo, _mergeremur_. 4 ap. Mart. _vergeremur_.
+
+discedere.--Mart. _si ita discederem_: hæc verba _si ita_, cum Ms. Germ.
+uno; verbum autem _discederem_, cum duobus Germ. et quatuor aliis Mss.
+
+dicerent.--Quatuor Mss. apud Mart. _multi dicerent_.
+
+147. intermittere. _intermitterem_ ABCDE.
+
+148. in re ejus essemus. sic Mss. nullo fere excepto. ADE (abest a C) [B
+cum ed. P. _rure_.]
+
+illi.--Quatuor Mss. apud Mart. _Retribue illi_.
+
+reddis ABCDE [_reddes_ ed. P.]
+
+Nebridius = meus ABCD [habet ed. P.]
+
+149. ille.--In duobus Mss. _a quo potatur ille_.
+
+nostra.--Lov. cum antiquioribus edd. et 1 Ms. ap. Mart. _conversatione
+nostra._ ABCD.
+
+dies quo. ACD. [_dies in quo_. ed. P.] mox _Et factum est. Eruisti_ ABCD.
+[est, et eruisti ed. P.]
+
+anhelantibus.--Somm. _Sed adhuc in superbiæ scholam, tanquam in pausationem
+anhelantibus_. Arn. et Mss. nostram præferunt lectionem. Nempe ad illud
+Augustinus alludit quod accidit fugientibus, qui cum primum pausant,
+aliquandiu anhelant.
+
+150. l. 8. quomodo ABCD. [_quoque modo_ E. cum ed. P.]
+
+tunc.--Er. Lugd. Lov. Somm. et Rond. _essent tunc, ignorante me utrum
+audirent, et me nesciente quod ibi essent_. sic ABCDE. ordine tamen
+paullulum immutato, _ignorante me utrum audirent tunc_.
+
+151. clamat propheta.--Er. Lugd. Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Rond. _clamat_
+ABCDE. _propheta_ ABCD. Editio Florentina, _et clamabat propheta_.
+[_clamabat prophetia._ ed. P.]
+
+phantasmatibus.--Bad. cum duobus Mss. et 5 ap. Mart. _phantasiis_. Mendose:
+nam Augustinus in hujus operis libro 3, c. 6, phantasias vocat eorum quæ
+sunt, phantasmata vero eorum quæ omnino non sunt corporum imagines; quas
+ipse Manichæis olim adhærens, pro veritate amplexabatur.--Cum Er. Lugd.
+Ven. Lov. Somm. Dub. Mart. Flor. et Rond. legendum existimavimus,
+_phantasmatibus_. ABCD. sed mox _quas_ pro _quæ_ ACDE. [E cum ed. B.
+_phantasmatis_.]
+
+152. æternum.--In edd. _O si viderent internum lumen æternum!_ In codice
+Corb. et Germ. _O si viderent in te internum lumen æternum!_ Visum est
+sequi alios optimæ notæ Mss. inter quos, omnes Mss. Angl. (ABCDE) qui
+cæteris omissis verbis præferunt, _O si viderent internum, æternum!_--His
+Mss. adstipulantur sex Mss. Florentini. (Uncinis includit Lips.)
+
+ubi.--Lov. Somm. _Ibi enim, ibi mihi._ At Mss. cum Bad. Am. Er. Blas. Arn.
+_Ibi enim, ubi mihi._--Ita etiam sex Mss. Florentini.
+
+temporibus.--Ita Mss. quo loco edd. habent, _temporalibus_.--Habent etiam
+_temporalibus_ sex manuscripti citati in editione Florentina quæ sic etiam
+legit. _temporalia_ E cum 1 Ms. ap. Mart. _temporalibus_ cum 5 ib.
+
+153. pestis.--Mart. cum uno Ms. et Rond. _præ istis_. Tres Mss. apud Mart.
+_prius_.
+
+inimicis.--Am. Er. et Lov. _et super inimicis scripturis Scripturæ hujus_.
+At Mss. Bad. et Arn. carent voce, _scripturis_. _inimicos_ ABCD.
+
+recordabor.--Sic Dub. cum tribus optimæ notæ Mss. Sic etiam Mart. cum
+duobus, et Rond. cum octo Mss. [_recordabar_ ed. B. et incipit caput
+duodecimum ad hæc verba: _Sed nec oblitus_.]
+
+154. formare.--In Mss. pluribus et potioribus; _multum potens formare_;
+ACDE (abest hæc clausula a B.) et paulo post, _præter delictum non habebam_
+ACDE. [_reformare--nihil habebam_ ed. P.] mox _nutriebatur_ ABCDE
+_respiraveras_ ACD.
+
+155. pietatis.--Lov. _et ex ea æstuabat affectus pietatis_.
+
+qua.--Sex Mss. apud Mart. _quæ fuerat seducta_ C. Sic Rond. cum duobus
+aliis Mss. _quia_ E.
+
+imitantibus.--Somm. Mart. _per cæteras partes imitantibus_. Rond. _per
+cæteras orbis partes_.
+
+156. lætitiæ.--Aliquot Mss. _lætitia_.--Hanc alteram lectionem sequitur
+editio Florentina, cum uno e suis manuscriptis. _tumultuante lætitia_
+ABCDE.
+
+lucentes.--Somm. et Rond. _inde laudes tuæ ferventer lucentes_.
+
+applicatus.--Sic ABCDE cum ed. Ben. minus recte ergo "trium Mss. Angl.
+auctoritate" _ampliatus_ legendum censuerunt Ben.; pro qua lectione unum
+tantum Ms. affert Mart. Restituimus ergo lect. priorem Ben. Ed. Ox.--Er.
+Lugd. Ven. Lov. Somm. _applicitus_.
+
+respirans.--In tribus Mss. _et tantum respirans_ ABCD. paullo ante _Ideo_
+pro _Et ideo_ ABCDE. [Et ideo ed. P.]
+
+157. habitaturi.--Sic habent Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov.
+_habitabamus_.--Paulo post, Somm. et Rond. _in placito_.
+
+nascerer.--Sic legendum cum Mss.--Quam sequimur lectionem, scilicet
+_nascerer_, amplexus erat Rond. ex octo {293} manuscriptorum auctoritate.
+Mart. cum G. 1, et quibusdam aliis [_renascerer_.]
+
+commissam = _sibi_ ABCDE [habet ed. P.]
+
+permanebit ABCD. [_prævalebit_ E c. ed. P.]
+
+158. temulenta.--Lyrensis codex, _temulentiæ_.
+
+præpositos.--Antonius Arn. suspicatur legendum esse, _per perversos_; vel,
+_per præposteros homines_.
+
+coelitum.--In Ms. Benigniano, _coeli tui. coelestium_ ABCD.
+
+ordinate.--Potiores Mss. et ABCDE. [_ordinans_ ed. P.]
+
+159. l. 13. refractum et quietum ABCDE. [_refracto et quieto_ ed. P.]
+
+§. 20. l. 2. evicit ABCD. [_vicit_ E c. ed. P.]
+
+160. cruditas.--Apud Bad. Am. Er. et plures Mss. _crudelitas_. E.
+
+homini.--Sic legendum videtur juxta melioris notæ cdd. In edd. porro
+legebatur, _animo humano_ ABCDE. utrumque habet G. 1. ap. Mart.
+
+161. loquendo.--Lov. cum 1 Ms. ap. Mart. _loquendo te_. Abest _te_, a
+manuscriptis.
+
+suspiravimus.--Ms. Corb. _susum spiravimus_.
+
+162. si quis audiat. _si qui audiant_ ABCD.
+
+attingimus.--Sic Somm. Lov. Mor. quatuor Mss. apud Mart. citati, et ABCDE.
+[_attigimus_ ed. P.]
+
+talia.--Mart. cum quatuor Mss. _dicebamus talia_.
+
+ponitis ABCDE. [_ponetis_ ed. P.]
+
+pen. peregre. _in peregre_ ABCD.
+
+163. aperuisset.--Sic Arn. et aliquot ex præcipuis Mss. At Bad. Am. Er.
+Lov. _apparuisset_.--Hanc alteram lectionem sequuntur Flor. cum undecim, et
+Rond. pariter cum undecim Mss. ABCDE.
+
+extremum.--Mss. plerique omittunt verbum, _spiritum_ ABCD. [_spiritum_ ed.
+P.]
+
+164. l. 1. tacebat. _tacuit_ CE.
+
+celebrare.--1 Ms. apud Mart. et Rond. _celebrari_.
+
+sonum.--Lov. aliæque edit. _sermonem_. ABCDE.
+
+anima. = _mea_ ABCD. [habet ed. P.]
+
+165. est.--Apud Rond. hæc verba, _cum ecce corpus elatum est_, concludunt
+periodum præcedentem.
+
+pascitur.--Tres Mss. Angl. _pascitur, difficile posse vitare. Visum etiam_
+ABCD.
+
+soporis.--Multi edd. Ita etiam Flor. Lov. Som. Arn. Mor. necnon Mart. et
+Rond. uterque cum sex Mss. ABDE _sopore gratiæ_ C. [_sopora_ ed. P. Lips.
+et sic quidem haud dubie in carmine Ambrosii legendum, et _sopora_ pro
+verbo habendum est, alioquin manca foret constructio; hic vero paullulum
+immutatur versus cum Dei laudes enarrentur, oratio vero ad Ipsum haud
+dirigatur. ed. Ox.]
+
+sancte.--Bad. Am. Er. Lov. Som. cum 4 Mss. _sanctam_.
+
+requievi in eis. Mart. cum 3 Mss. Arn. Mor. ABCD. [E cum ed. P.
+_requievit_.]
+
+166. §. 34. l. 8. Baptismum + _tuum_ BC.
+
+l. 9. ex ore ABDE _de_ C. [_ab_ ed. P.]
+
+locum.--Absunt a Mss. prope omnibus isthæc verba, _invenire indulgentiæ_ et
+ABCD. Ea ergo omisimus. (Ed. Ox.) Ea tamen habent 4 Mss. ap. Mart. et
+Benedictinorum lectioni suffragatur editio Florentina et E. [_indulgentiæ
+apud te locum invenire_. ed. P.]
+
+glorietur.--Sic Mss. cum Arn. At Lov. cum antiquioribus cdd. _O si
+cognoscant se omnes_ [ = _omnes_ ABCD.] _homines, et qui gloriantur_,
+[_atur_ E.] _in Domino glorientur_, [_etur_ E.] ABCDE.--Editio Veneta sic
+habet: _et qui gloriantur, in Domino glorientur_.
+
+§. 35. l. 6. scio + _eam_ ABCD.
+
+l. 10. judicio ABCD. [_judicium_ E. et ed. P. e Vulg.]
+
+§. 36. l. 1. _quod_ BCDE _quem_ A [non habet ed. P.]
+
+lin. autem seq. namque = _illa_ ABCD.
+
+167. ei.--Arn. cum aliquot Mss. _offerat_, E sed melius Bad. Am. Er. Lov.
+cum pluribus Mss. _auferat ei_, scilicet Christo emptori, uti nobis quidem
+videtur.
+
+Domine Deus meus.--Editio Veneta, ABCE et 1^{ma}. manu D. [_Domine meus,
+Deus meus_, ed. P.]
+
+confessiones.--In edd. pluribus, et 5 Mss. ap. Mart. _tam per confessiones_
+BCE. Abest, _tam_, a Mss. quos magis probamus. AD.
+
+168. sanum.--Somm. et sex Mss. apud Mart. citati, _sane_.
+
+neque enim id ago--_neque ego id_ ABCD.
+
+169. enim.--Sic Er. Lugd. Ven. Lov. Dub. [In ed. B. deest _enim_.]
+
+§. 4. l. 11. Domine + _Deus_ meus ABCDE [ = _Deus_ ed. P.]
+
+170. accedam = _ad te_ ABCD [_quantum ad te accedam_ E c. ed. P.]
+
+confitear.--Isthæc verba, _non qualis fuerim, sed qualis sim ut hoc
+confitear_, desunt in ed. B. et in aliquot edd. ac Mss. sed habentur in
+utrisque potioribus.
+
+171. ecce.--Editio Veneta, _etiam. non candorem_ ABCD [_nec_ E c. ed. Par.]
+_amica oculis_ ABCD.
+
+172. dixistis. _dicite_ utroque loco ABCDE.
+
+Deum meum? Jam = _quem_ ABCD [_meum quem jam_ E c. ed. P.]
+
+de responsionibus = _singulis_ ABCDE [_de singulis respons._ ed. P.]
+
+§. 9. pen. sensum ABCD [_sensus_ E c. ed. P.]
+
+conspiciantur.--Quinque Mss. apud Mart. _conspiciant_. {294}
+
+173. videnti. _videns_ [_vide en_ E] _moles enim_ [ = E] _minor est_ ABCDE.
+
+est.--Sic Arn. et Mss. At Am. Er. Lov. _etiam tibi vita est_.--Hanc alteram
+lectionem editiones Ven. et Lugd. secutæ sunt.
+
+quia. _et_ ABCDE et ante _equus_ = _et_ [_et equus_, ed. P.]
+
+animus.--Editio Veneta, _unus ego animus_. _ago ego unus_ ABCD.
+
+§. 12. l. 2. fecit me _cum ea_ 5 Mss. ap. Mart.
+
+cujuscemodi.--Er. Ven. et Lugd. _de hujuscemodi_. E.
+
+proruunt.--Editio Veneta, _se promunt_.
+
+quod.--Er. Ven. Lugd. _illud quod_. E.
+
+174. mea.--Bertinensis Ms. apud Mart. _in memoriam meam_.
+
+175. capit.--Lovanienses: _ut ubi sit, quid sit, non capiat_.--Er. Ven.
+Lugd. _ut ubi sit, quid_ [_quod_ E] _sui non capiat_. _capit_ D] 3 Mss. ap.
+Mart. _ut ibi sit quod sui non capiat_. C. Mart. cum aliis _angustus est ut
+ibi sit quod sui non capit?_ AB. Et postea: Mart. c. 5 Mss. _numquid extra
+ipsum? annon in ipso est?_ At vero Somm. et Rond. _annon in ipso?_ omisso
+_est_.
+
+loco.--Lov. _loca_.--Sic etiam Ven. et Lugd. ABCD.
+
+hic ABCD [_sic est_ om. _hic_ E. c. ed. P.]
+
+recoleretur.--Sex Mss. apud Mart. _recolitur_. mox _vanescit_ ABCD.
+
+176. auras.--Sic Arn. et Mss. At Am. Bad. Er. Lov. _per aures_ ABCDE.--Sic
+etiam editiones Ven. et Lugd.
+
+possunt.--Er. Ven. Lugd. _dicam si possum_. ABCD.
+
+iterum.--Ita meliores Mss. et sic legendum esse probat quod sequitur,
+_neque enim est alia regio eorum_, ex qua scilicet cogi possint. Quare
+emendandi editi codices qui habent, _et in idem_ (ABCDE) vel, _et ibidem_.
+
+177. §. 20. l. 1. quomodo. _quo modo_ 1 Ms. ap. Mart.
+
+§. 21. l. 7. + _et_ e ABCDE [om. _et_ ed. P.]
+
+ult. non fuit = _non_ 5 Mss. ap. Mart. Lov. Am.
+
+178. corporis.--sic in Mss. et Flor. BCD. E. in marg. _assensibus_ A [in
+prius editis, _impressas sensibus corporis_ et ed. P.] mox _accipimus_
+ABCD.
+
+179. l. 4. en ABCDE [_et_ ed. P.]
+
+dimetimur ABCDE [_dem._ ed. P.]
+
+§. 28. l. 5. occurrerit ABCD et punctis inferius notatum E. [_occurrit_ ed.
+P.]
+
+180. inhæreri. Mart. cum 1 Ms. Arn. et Moret. Dub. ABCDE. _inhæreri_ bis
+habent ABCD et _potest_ ABCDE. [_inhærere_ ed. P.]
+
+An.--Mart. cum 1 Ms. _fueramus; ac non ... flagitabat_. Alias, _nam_.
+
+181. l. 2. separavit. _segregavit_ ABCD.
+
+aspectui. _adspectus_ ABCD _conspectui_ E mox _et_ pro _sed_ ABCD.
+
+182. vivit. _vivat_ ABCD.
+
+183. ita ut = _ut_ ABCD.
+
+amamus = _eam_ et _adhuc_ ABCD [_amamus eam et tamen adhuc_ ed. P.]
+
+enim + et hoc ABCDE. 2 Germ. c. omnibus Mss. ap. Mart. [ = _et_ ed. P.]
+
+notitia.--Sic Am. Arn. et Mss. At Er. et Lov. habent, _in exteriore
+notitia_. E.
+
+§. 31. l. 6. fieri possit.--_posset_ Somm. Arn. Mart. cum Mss. Flor. Rond.
+ABCDE [_posset_ ed. P.]
+
+§. 31. l. 8. uterque se statim. Er. Lugd. Arn. Dub. Rond. cum 11 Mss. et
+ABCDE omittunt statim ante hæc verba, _fieri possit ut_ [sensu id omnino
+postulante].
+
+num--Iidem et Lips. [_nam_ ed. P.]
+
+184. quia. _qui_ ABCD.
+
+185. indicat.--Lov. _judicat_.
+
+veris mavult. _verissimis vult_ ABCD _veris|ma[ =]vult_ [sic E.]
+
+fabricasti = _illic_ ABCD [_illic tibi_ E cum ed. P.]
+
+sanctuarium.--In aliquot Mss. _sacrarium_.
+
+186. nec illic. _et nec illic_ ABCD.
+
+contristamur. _cum tristamur_ ABCDE.
+
+Fragrasti. B. E 2 manu.--Er. Lugd. Flor. _Flagrasti_. ACD.
+
+§. 39, l. 1. ex omni me + _omnino_ Mart. c. 4 Mss. et Somm.
+
+187. ea ABCDE [_eas_ ed. P.]
+
+tentatio.--Bad. Am. Er. et Lov. _humanæ vitæ tentatio_. 1 Ms. ap. Mart. et
+E. Ita etiam Somm. necnon septem Mss. citati in editione Florentina.
+
+et ne frangat tolerantiam.--Bad. et plures e vetustioribus Mss. ABCDE nisi
+quod D habet _tolerantia_ [_naufragat_ tolerantia ed. P.]
+
+188. ibi. _sibi_ ABD.
+
+manet.--Septem Mss. Recte, referendo ad rationem.--Somm. et Rond. _Ubi est
+tunc ratio qua vigilans animus, talibus  ... inconcussus manet?_ Hanc
+lectionem in melioribus codicibus exhiberi affirmat editio Florentina, et
+præferendam censet. Attamen omittit priorem partem hujus lectionis, quod
+fortasse ex typographorum accidit oscitantia. (ed. P.) Habent etiam ABCD;
+eam ergo prætulimus; et lectio quidem _maneo_ glossam sapit. [_inconcussus
+manco_ E. cum ed. P.]
+
+non potens es, Deus omnipotens BCD. Hanc lectionem, cum antithesin melius
+servet, prætulimus. _non es omnipotens, Deus, sanare_ A [_potens est manus
+tua_ cum ed. P.]
+
+libeat.--Rond. cum undecim Mss. _tantulum libeat_. ABCDE.
+
+189. in quid BC. _inquit_ AD [_quid_ ed. P.]
+
+sperans.--Rond. juxta sex Mss. _et sperans_. E.
+
+meam = ABCD. mox _incorruptionem_ {295} _sempiternam_ ABCDE e Vulg. et _in
+servitute_ ABCD.
+
+vocantur.--Am. Er. et Lov. _calamitates deliciæ vocantur_. At Mss. plerique
+et Arn. _calamitas_.--Somm. Rond. cum quatuor Mss. _calamitates_.
+
+quo.--In omnibus editis ante Arn. legebatur, _quam quo transire_. Expunctum
+est, _quam_, auctoritate Mss. et sensu exigente.--Paulo ante, Somm. et
+Rond. cum duobus Mss. _alias qua transcatur. quo_ E. _qui_ A.
+
+dexteram tuam = _ad salutem meam_ ABCD [habet E c. ed. P.]
+
+190. _antea_ ABCD recte procul dubio, quum _postea_ paullo ante concinne
+respondeat. [_a te_ E cum ed. P.]
+
+nos = ABCD.
+
+gloriatur.--Quinque Mss. citati apud Mart. _ut quod gloriatur in Domino
+glorietur. glorietur_ AE.
+
+l. ult. offensionem. _offendiculum_ e Vulg. ABCD.
+
+191. ejus.--Bad. Am. Er. et Lov. _imperfectum meum_. Sed Mss. cum Arn.
+_imperfectum ejus_, scilicet Christi, ex cujus persona versiculum istum
+interpretatur Augustinus, Enarr. in Psal. 138, n. 23.
+
+fortasse. _forsitan_ ABCDE.
+
+192. suavi diversitate. E. "Gislen. _pro sonorum diversitate_; optime Ulim.
+_pro suavi diversitate_" Mart. quod prætulimus, quippe quod, compendiose
+scriptum, lectioni vulgatæ facile occasionem præbuerit. (ed. Ox.) Rond. c.
+uno Ms. _pro sua div._ [ABCD cum ed. P. _pro sui div._] mox _excitantur_
+ABCD.
+
+moveor.--Editio Moreti, apud Rond. _et nunc ipse commoveor. ipsum
+commoveor_ (_veo_ E.) ABCDE.
+
+193. vide.--Somm. Mor. et Rond. _respice, et exaudi; vide_.
+
+loquor.--Somm. ABCD et Mart. cum sex Mss. [_loquar_ ed. P.]
+
+animum.--Somm. et Rond. cum duobus Mss. _contristet animum_. E.
+
+§. 52. l. 4, 5. benedicere. _benediceret_ 2 Germ. ap. Mart. ABCD. mox pro
+_grandi ætate, granditate_ ABD _grandævitate_ C.
+
+est.--Er. Lugd. Somm. et Rond. cum sex Mss. hic addunt, _et alia non est_.
+E.
+
+194. fabricationibus.--Lov. _hujuscemodi fabricationibus_. Sed Mss. habent
+_cujuscemodi_: quo vocabulo frequens utitur Augustinus pro,
+_qualibuscumque_; idque jam restituimus in hujus libri capite 8, n. 12.
+
+meo.--Mss. et edd. plures, _sanctificatori meo_. Pauci vero,
+_sacrificatori_.
+
+§. 53. l. 15. spargant + _inde_ ABCD.
+
+nam ego ABCDE [_nam et ego_ ed. P.]
+
+præter enim ABCDE [_pr. eam en._ ed. P.]
+
+195. cognoscendum. _noscendum_ ABCD.
+
+libidine. _libidinem_ ABCDE _ad experiendi--libidinem_ Somm. Moret. et 2
+Mss. ap. Mart. qui eam probat.
+
+proceditur.--Ita Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. _ad perscrutanda
+naturæ secreta, quæ præter nos est operata, proceditur_.
+
+196. multa.--Lov. _ecce quam multa. tam_ E.
+
+das. _da_ ABCD.
+
+tentatur.--Mart. cum sex, et Rond. cum quatuor Mss. _tentetur_.
+
+§. 57. l. 13. sedentem--muscas. _sedente--muscam_ ABCD mox _implicat_ A.
+
+197. conceptaculum.--Rond. _receptaculum_. Præterea, sic pergit Ulim. Rond.
+juxta 4 Mss. citatos apud Mart. _sit cor nostrum, et portet copiosæ
+vanitatis catervas_. mox l. 6. _voce_ ABCDE.
+
+tua.--Mss. nonnulli cum Arn. _nisi nota misericordia tua_. Alias, _nisi
+tota_.
+
+quia.--Somm. et Rond. juxta novem Mss. et ABCDE. [_qui_ ed. P.]
+
+me.--Mart. cum sex Mss. _cessabit a me_.
+
+gaudium.--In Somm. necnon in Rond. qui novem Mss. nititur auctoritate, et
+in ADE incipit periodus ab his verbis, _sed numquid_; et ad illa, _quod non
+est gaudium_? concluditur. mox pro ambitiones, _nem_ A _one_ BCD. [_potest?
+Timeri_ &c. _misera vita est_. ed. P.]
+
+imitanti.--Sic legimus in Ms. Fossat. C. At in aliis plerisque habetur
+_imitandi_, aut, _imitati_ (ABDE) aut _imitantes_, minus bene, ut
+arbitramur.
+
+198. l. 6. donum, _bonum_ ABCD.
+
+§. 59. ult. hominis quam Dei. _in hominibus quam in Deo_ E. Initio autem c.
+37. præmittunt ABCD. _In aliis te precamur_, mox l. 5. gemitus cordis ABCD.
+
+absunt.--Somm. _vel voluntate cum adsunt, vel necessitate cum desunt_.
+Rond. eamdem sequitur lectionem; attamen ultimo loco habet, _absunt_.
+paullo ante, pro _quantum assecutus,--quantis_ BCD.
+
+199. sim ABCD et E _sit_ puncto notatum [_sit_ ed. P.]
+
+tu.--Lov. _quam tibi_. ABCD. Sed melius antiquiores edd. et Mss. _quam tu_.
+E. Hic nimirum id confitetur quod supra cap. 5, cum diceret: "Mihi sum
+præsentior quam tibi: et tamen te novi nullo modo posse violari; ego vero
+quibus tentationibus resistere valeam, quibusve non valeam,
+nescio."--Lovaniensium lectioni suffragantur Somm. et Rond. cum septem Mss.
+
+200. §. 63. l. 3. qui ad.--_quia privatam quandam excellentiam contrahit_
+(_contrahunt_ B) ABCD.
+
+tentat.--Am. Er. et Lov. _contrahere emendicata suffragia tentat; et cum a
+me_. Somm. _contrahit, et emendicata suffragia tentat; et cum a me_.
+Prætulimus lectionem Mss. quæ etiam est Bad. et Arn. Mox post _sæpe_ om.
+_homo_ plures Mss. et ABCD. [habet E. c. ed. P.] {296}
+
+contemptu.--Am. Er. Lov. Som. et 4 Mss. ap. Mart. _de ipso vanæ gloriæ
+contemptu_. Abest, _vanæ_, a mss. quorum etiam nonnulli verba sequentia sic
+interpungunt: _Non enim eam contemnit cum gloriatur. Intus etiam, intus est
+aliud._ ABDE. Omisimus ergo _vanæ_, atque ita esse interpungendum
+censuimus. ed. Ox. [_contemptu vanæ gloriæ--cum gloriatur intus. Etiam
+intus_ ed. P.]
+
+placeant.--Sic potiores Mss.; Lov. vero et 5 Mss. ap. Mart. absque
+negatione, _vel placeant_. E.
+
+gratia.--Edd. plerique locum huncce ita interpolatum habent: _aut etiam
+sicut ex tua gratia, sed non sua merita, non tamen_. (_sicut ex tua gratia
+merita_ E.) Removimus hæc verba, _sed non sua merita_, quia iis carent Mss.
+
+eam ABCDE [_ea_ ed. P.] et pen. _sed_ + _et_ iid.
+
+201. memoriæ.--Lov. _memoria_. mox pro _latis_, _lætis_ AD.
+
+degravat.--In Mss. omnibus, nullo fere excepto. _Tantum consuetudinis
+sarcina digna est._ Ita etiam Bad. ABCDE.
+
+Ambiendum.--Sic Mss. excepto Lyrensi qui habet _Abeundum_. et 3, ap. Mart.
+qui habent _An abeundum_? Arn. _An ambiendum_? At Bad. Am. Er. Lov. _An
+eundum_. E.
+
+202. et multum. _at_ AD _ad_ BC.
+
+§. 68. l. 3. mediator ille = _ille_ ABCD utpote qui a loco SS. absit; unde
+mox "_qui_ (BC) non rapinam arbitratus _est_ esse." ABCD.
+
+impiorum.--Benign. Ms. _justificandorum impiorum_. Corb. Ms. et 4 ap. Mart.
+_justificatorum piorum_. Utraque lectio conjectura est scribæ, qui textum
+haud intellexit. ed. Ox.
+
+Hinc. Codex Fossat. Ita etiam unus e Sorbonicis Mss. ABCD. [_Hic_ E cum ed.
+P.]
+
+simul unus Deus.--Mss. plerique non habent verba, _cum Spiritu sancto_.
+ABCD. vid. sup. p. 290. col. 2. ad p. 126. uncinis includit Lips. [E. cum
+ed. P. _simul cum Sp. S._]
+
+203. agitaveram corde ABCD. _in corde_ sed _in_ puncto notato, E. [_in
+corde_ ed. P.]
+
+pen. Deum ABCDE [_Dominum_ ed. P.]
+
+ult. requirunt. _requirent_ ABCD.
+
+205. l. 4. eas ABCDE [_ea_ ed. P.]
+
+206. Sacrificem.--Lov. _quia sic est, ut sacrificem_.--Sic etiam Er. Ven.
+Somm. et quinque Mss. citati apud Martin. E.
+
+207. recumbentes.--Sic Arn. et duodecim Mss. At Lov. _recubantes_.
+
+voluptatum.--Codex Corb. _superaffluentia_ Bad. Am. cum quatuor Mss.
+_superfluentium voluptatum_. mox pro _sitientem_, _sentientem_ ABCD. mox §.
+4. l. 1. _et_ ante _exaudi_, _de_ ante _lapidibus_, _Domine_ ante _Deus_
+om. ABCD. et pro _sicut_, _ita ut_ habent. _delectationes_ + _suas_ 5 Mss.
+ap. Mart. et E.
+
+208. ipsos.--Sic antiquiores et meliores Mss. At prius editi habent, _ipsum
+quæro_. sic 2 Mss. ap. Mart. et E.
+
+te.--Deest in edd. _a te_ quæ voces in Mss. prope omnibus inveniuntur.
+Desunt in 5 Mss. ap. Mart. et E.; in Lips. uncinis inclusi sunt.
+
+mox l. 14. _te te_ ABCD. [_te_ ed. P.]
+
+in eo = ABCD.
+
+cui comparata _quo_ (_cui_ E) _comparato_ ABCDE.
+
+terram.--Apud Am. Er. et Lov. sic incipit caput 5: _In principio fecit Deus
+coelum et terram. Quomodo_. Eadem verba exstant hic loci apud Bad. sed
+absunt a Mss. et ab editione Arnaldina.
+
+209. l. 8. quo artem capiat et videat. _capit ut videat_ Germ. ap. Mart.
+_capit_ ABCD.
+
+laudant. _laudent_ ABCD.
+
+Domini. _Dei_ ABCD = _mei_ E.
+
+210. Verbi tui. _Verbo tuo_ ABCD.
+
+sempiterne.--Nonnulli e Mss. _simul et sempiterno dicis_. (D. cum textu sed
+sup. ras.) Mox etiam plures potioresque cum Arn. habent, _et simul et
+sempiterna fiunt_.--Er. Ven. Lugd. hoc posteriori loco, _et simul et
+sempiterna_. Somm. Flor. _simul et sempiterna_: omissa ante _simul_
+particula _et_. ABCDE [_sempiterna_ ed. P.]
+
+tunc desinit ABCDE. [_esse desinit_ ed. P.]
+
+_quia_.--Habent edd. _qui et loquitur_. At Mss. _quia et loquitur_, juxta
+Græcum: [Greek: hoti kai lalô humin]. Sic legisse Augustinum intelligitur
+aliis ex locis, ut ex cap. 28. lib. seq. et ex Tract. 38 in Joan. etc.
+
+dicentis.--Ben. Mart. ABCDE.--_dicentem_ Er. Ven. Lugd. Somm. Flor. et
+Rond. cum tribus Mss. [_dicentem_ ed. P.]
+
+211. ubi.--Sic Er. Ven. Lugd. Somm. et Rond. cum septem Mss. [_ibi_ man.
+2^{da}. E. c. ed. Ben.]
+
+sapientia. bis ABCD. Ben. Dub. Mart. [semel E. cum ed. P.]
+
+egestate. _paupertate_ cum Vulg. ABCD.
+
+exstitit. _existit_ ABCD.
+
+212. præterire. _præteriri_ ABCD. mox _dictet et futura_ ABCD. _dicit et_ 2
+Mss. ap. Mart. [_dictet futura_ ed. P.]
+
+aliud ridere. _aliud est_ ACD.
+
+creatura.--Benignianus codex, _quod nullam faciebat creaturam_.
+
+213. §. 16. l. 6. isti enim nostri ABCDE. [_autem_ ed. P.] mox = _et_ ante
+_eunt_ ABD.
+
+214. esse.--Lov. _tendit ad non esse_ B. Abest particula, _ad_, a Mss. quæ
+et alias ab Augustino non adhibetur post verbum _tendit_, ut lib. 4 hujus
+operis cap. 10: "Ergo cum oriuntur et tendunt esse."
+
+§. 19. l. 1. utrum præsens.--_utrum et_ Arn. Mor. Mart. c. 1 Ms.
+
+215. ita mediorum ABCD. [_ita si_ E. c. ed. P.]
+
+poterunt. _potuerunt_ ABCD. {297}
+
+ei ABCDE. [_ejus_ ed. P.]
+
+216. narrarent ABCD. [_vera narrarent_ E. c. ed. P.]
+
+imagines.--Edd. plerique _præsententur imagines_ 3 Mss. ap. Mart. ABCDE. et
+paulo post, _præsentia futurorum_, 2 Mss. ap. Mart. Reddimus lectionem Mss.
+quibus posteriore loco suffragatur Arnaldus.
+
+est.--BC. Er. Ven. Lugd. _erit_. ADE.
+
+217. occultorum = ABCD.
+
+fateorque. _fateor quia_ BD. _quod_ AC.
+
+218. metitur.--Edd. aliquot [Lov. Som.] et Mss. (2 ap. Mart. ABDE.)
+_metimur ergo cum præterit ... non metimur_ (A); _quid enim metiatur_.
+(_metiamur_ E.) Male. mox _metimur_ A. et in fin. cap. _metitur_ BC. et D.
+sup. ras.
+
+confitebor. _confitear_ ABCD.
+
+vere. _vera_ AD.
+
+cognoscere.--Bad. Am. Er. Lov. Som. _cognoscere te_. 5 Mss. ap. Mart. et E.
+Expungendum est, _te_, juxta Mss. et Arn. quia de tempore, non de Deo,
+cognoscendo loquitur Augustinus.
+
+vivo.--Lov. _ad hanc inhio_: recte, nisi alii refragarentur et edd. et Mss.
+qui magno consensu ferunt, _ad hanc vivo. et propter hanc vivo_ E. _ad hunc
+vivo_ AC.
+
+219. annui.--Sic legendum videtur cum Mss. Vedast. duobus, et uno Corb. vel
+cum Arn. _et non annui_. Ubi Germ. codex habet, _et non abnui_. Lov. vero
+cum aliquot Mss. _et non anni_ ABCDE. Er. _et anni_. Denique Bad. et Am.
+_et non animi_.--Editio Veneta: _tempora, et anni; non annui_.
+
+ligneolæ.--Omnes Mss. Angl. (ABCD tantum.) _circuitum illius, aut definite
+duplum ligneolæ rotæ_.--Er. Ven. Lugd. _igneolæ_.
+
+totius.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Mor. et Rond. cum octo Mss. 1 Ms. ap.
+Mart. _totus_. E manu post.
+
+ille.--Er. Ven. Lugd. _illa._ mox _quantum_ ABCDE.
+
+220. victoriosum.--Bad. Am. Er. et Lov. cum paucioribus Mss. _ut victor
+Josue_ Bert. et E.
+
+cum. = ABCD.
+
+si et. ABDE. [_etsi_ ed. P.] mox _motus_ ABCD.
+
+221. _id_ ipsum A. _ad_ ipsum E. [_ipsum_ ed. P.] mox _moram_ pro _mora_
+ABDE.
+
+item. _idem_ BC.
+
+illud? Tempus metior. _tempus illud? Metior_, AD. _illud tempus. Metior_
+BC.
+
+puta. _puto_ ABCD.
+
+222. tenore. _tempore_ ABCD.
+
+l. 17. ad aliquam. _aliqua_ ABCD.
+
+pronuntio, renuntio. _pronuntio et_ ABCDE.
+
+Ipsamque longam num--? ABCD. [Ipsam _quoque_ longum _non_ E. c. ed. P.]
+
+qua.--Lov. et antiquiores editiones, _quam metior_. (ABC. et mox _qua_
+ACD.) Sed melius Arn. cum Mss. _qua_: statim quippe dixerat Augustinus
+brevi syllaba longam se metiri.
+
+223. eas. _ea_ ABCD.
+
+consumptione. _consummatione_ ABCD.
+
+pergat.--2 Germ. et plur. Mss. ap. Arn. In prius edd. _peragat abesse quod
+aderit_. Bert. et E.--Quidam legendum putant; _pergat adesse quod aberit_;
+quam lectionem Mart. et Rond. in textum receperunt. _pergat ad esse_
+[_adesse_ Mor.] _quod aderit_. ABCD.
+
+224. illo.--Er. Ven. Lugd. Somm. Dub. Flor. et Rond. cum septem Mss. E.
+[_illa_. ed. P.]
+
+extentus.--Sic Mss. At edd. _intentus_. E.
+
+dissilui.--Mss. Benign. Corb. et alii non deteriores, _dissolui_.
+
+225. Qui. [_quod_ ex err. typoth.]--Er. Ven. Lugd. Mart. c. 2 Germ. Arn.
+Mor. et Rond. cum octo Mss. ABCDE. [_Quod_ ed. P.] mox _dicit_ ABCD.
+
+et. _ut_ ABCD.
+
+distentione.--In vulgatis, et aliquot Mss. _sine distinctione_. E. At in
+Mss. pluribus et melioris notæ habetur, _sine distentione_, (E. in marg.)
+consequentius porro ad illud quod præcedit: _Neque enim sicut nota
+cantantis ... variatur affectus sensusque distenditur_.
+
+226. accepit. _cepit_ ABCDE.
+
+cujus.--Er. Lugd. Ven. Lov. _cui_.
+
+227. hanc. _hæc_ ABCE.
+
+§. 4. l. 6. luculenta. _lucentia_ ABCD.
+
+ea.--Ita in Mss. et concinnius quam si legas ut in vulgatis, _Et cum in ea_
+ABCDE.--Somm. utraque particula omissa, sic incipit: _Cum in ea_.
+
+quod. quod, _quid, quid_. ABCDE.
+
+confitear.--In Mss. omnibus habetur, _si totum confitear_: cujus
+propositionis sensus ex istis completur verbis, _quis legentium capere
+durabit_?
+
+autem.--Mart. ex uno Ms. _Verumtamen_: sic etiam unus apud Rond.
+manuscriptus.
+
+228. nihil.--Sequimur Mss. Benign. Theoderic. etc. Non pauci tamen cum Lov.
+et Arn. habent, _quiddam inter formam et nihil_, [ABCD.] _nec_. [_et_ A.]
+At Bad. Am. et Er. cum duobus Mss. sic ferunt: _quam cogitabam quiddam
+informe et nihil formatum, nec nihil informe, prope nihil_. E.
+
+est.--Sic Mss., paucis exceptis. _esse_ A. At Lov. cum antiquioribus
+editionibus: _nihil aliquid est, et non est, hoc eam dicerem_. E. _si dici
+posset, aliquid et est, et non est_. Ulim.
+
+aliud.--Editi, _alibi aliud_. E.
+
+de nihilo. bis ABCD.
+
+229. talis. _alias_ ABCD.
+
+aut. Ita in melioribus Mss. et Bad. Porro in aliis edd. _sed tenebræ erant.
+et_ e Gen. ABCD.
+
+abyssum.--In prius vulgatis, _et tenebræ_ {298} _erant super abyssum_ A.
+Sed abest, _erant_, a Mss. BCDE.
+
+terra.--Lov. cum aliis edd. _informitas terræ invisibilis_ ABCDE. _et
+incompositæ_ ABCD.
+
+230. l. 1. O Lumen Veritas ABCDE. [_O Veritas_ ed. P.]
+
+impacatorum.--Lov. et Arn. _propter tumultus peccatorum_. Sed melius Bad.
+Am. et Er. _impacatorum_. Nam ita Mss. nullo fere excepto; atque hoc nomine
+designati videntur Manichæi, Scripturarum sacrarum inimici.
+
+revivisco.--Sic habetur in prius edd. _hunc bibam, et tunc vivam; nam non
+ego vita mea. Si male vixi, ex me mors mihi_ [_mihi mors_ E.] _fui, et in
+te revivisco_. E _tunc_ pro _hinc_, et _et_ ante _in te_, restituimus cum
+ABCDE [_hinc_ et = _et_ ed. P.]
+
+in aurem interiorem. _in aure interiore_ ubique ABCD.
+
+voluptas.--Mss. 2 Germ. Fossat. et alii sex. et ABCDE [_voluntas_ ed. P.]
+
+231. peregrinatio.--Lov. et Arn. _Unde intelligat anima quantum
+peregrinatione_. Prætulimus lectionem Bad. Am. et Er. quæ ex pluribus Mss.
+comprobatur, et hic apprime convenit; nam isthæc verba, _unde intelligat
+anima_, ad illa referuntur, _quam longe super omnia tempora sis æternus_.
+
+§. 14. l. ult. nulla. _nullæ_ ABCD.
+
+232. quoto, _quo_ ABCD. et man. 1^{ore}. E.
+
+manifestatione.--Lov. et 2 Mss. ap. Mart. _in manifesta facie_.
+
+233. de.--Somm. Rond. et Lips. omittunt præpositionem _de_. E.
+
+nostrum.--ABCDE. Rond. _te arbitro, Deus omnium nostrum_. [_nostrorum_ ed.
+P.]
+
+dicit.--Sic legendum juxta Mss. Angl. [_dicitur._]
+
+234. æternum.--Arn. cum Mss. quatuor, _sine labe stat in æternum_. _in
+æternum stat_ E. mox = _Deo_ ABCD.
+
+quoniam ABCD [_quia_ ed. P.]
+
+235. suspiret. _suspirat_ ABCD.
+
+concedunt. _contendunt_ ABCD.
+
+238. prope.--Lov. _proprie_.
+
+239. Corporale.--Ita plures et potiores Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. Som.
+Blas. cum quinque Mss. habent, _id est, Incorporale_. Lov. _id est,
+Corporabile_.
+
+240. vultis.--Somm. et Germ. 1. _quisquam ita tentaverit, si non vult
+istam_. Mart. c. 2 Mss. _si non vult hanc_.
+
+intelligamus.--In omnibus fere libris legitur, _nisi ut intelligamus_;
+(ABCDE.) librariorum lapsu, qui forte mutarunt _aut_, in, _ut_. Hanc porro
+particulam removimus juxta Arn. et Ms. Benignianum. [uncinis inclusam habet
+Lips.]
+
+præscriptum. _scriptum_ ACDE et paullo ante, = _Deus_ ABCD.
+
+a Deo. _ab eo_. ABCD.
+
+aut si eo ABCDE. [_in eo_ ed. P.]
+
+241. audimus.--Rond. cum septem Mss. ABCD et E. manu priori. [_audivimus_
+ed. P.]
+
+ex Deo ABDE. _e_ C. [_a Deo_ ed. P.]
+
+vera.--Lov. _sic inveniet eam inter tam multa verba_. E.--Sic quoque
+Sommalius. _Inveniet_ legit etiam Rond. cum novem Mss. ABCDE [_invenit_ ed.
+P.]
+
+242. l. 2. sive quid aliud ABCD. [_aliud aliquid_ E. c. ed. P.]
+
+veritatis. _veritas_ ABCD.
+
+244. existere. ed. Ben. ABCDE. _existeret_ Somm. Lov. Arn. Mor. Dub. Mart.
+cum quatuor Mss. et Rond. cum sex Mss. [_existeret_ ed. P.]
+
+Domine ABCD. [_et Dom._ E. c. ed. P.]
+
+245. et fierent.--_et ut fierent_ ABCD.
+
+variationes.--Ita Lov. Sed alii libri editi et scripti habent,
+_narrationes_ (ABCDE.) excepto Ms. Benigniano, qui pro ea voce substituit,
+_rationes_.
+
+creaturæ.--_naturæ_ ABCD.
+
+246. acutum.--Somm. et Rond. cum quatuor Mss. necnon quinque Mss. citati
+apud Mart. _sic acuto cernat animo_. ABCD.
+
+prior.--Edd. _perficiendi potentia_ (BC.) _prior_; refragantibus Mss.
+quorum lectionem amplectimur.
+
+247. narrari.--Legendum videtur, _variari_: vult enim Augustinus quod sicut
+sonus origine præcedit cantum qui ex eo formatur; ita materia _velut
+tempore_, id est origine præcedere debet, ut aliquid de illa _variari_
+possit.
+
+præcedatur.--Sic Mss. et Arn. At Bad. habet, _præcedantur_; "5 Mss. &c."
+ap. Mart. _præceduntur_. alii edd. _præcedunt_ E.
+
+248. vidit. "Ita 2 Germ. c. omn. fere Mss.; aliquot editi _videt_." Mart.
+[_videt_ ed. P.]
+
+excelsior.--Plerique editi, _excellentior_.
+
+sufficient.--Lov. Somm. Arn. Mor. et Mart. cum quatuor Mss. et ABCDE.
+_sufficiant_.
+
+249. l. 1, 2. Invoco. _Invocem_ ABD.
+
+ne. ABCD. [_nec_ ed. P.]
+
+250. natura.--Somm. et quinque Mss. apud Mart. _spirituales corporalesque
+naturæ_.
+
+promeruerunt.--Somm. Dub. Mart. et Rond. cum quatuor Mss. ABCDE.
+[_promeruerant_. ed. P.]
+
+251. hærendo ABCDE. [_cohærendo_ ed. P.] mox _quodcumque_ pro _quod
+utcumque_ ABCD.
+
+252. nostræ.--Insignem huncce locum redintegrant Mss. Mutilus quippe in
+excusis erat, detractis verbis istis, _sapientiæ nostræ_.
+
+253. dicam.--Mss. non habent hoc loco, _Mergimur et emergimus_.--Neque
+Somm. {299} neque Flor. habent hæc verba. om. ABCDE [habet ed. P. uncinis
+includit Lips.]
+
+spiritualis.--Ita Mss. At editiones, excepta Arnaldina, præferunt,
+_sprituales_. E. Non bene: intendit quippe Augustinus abyssum
+intellectualis omnis creaturæ ipso Angeli et hominis lapsu fuisse
+indicatam.
+
+amo.--Sic in Mss.--Sic etiam Am. Er. et ed. Florentin. ABCD. Lips. [_redde
+te mihi: te enim amo_ E. c. ed. P.]
+
+abscondatur.--Lov. _donec abscondar_. Sed verius editiones aliæ cum Mss.
+_abscondatur_. Subintellige, _vita mea_.
+
+254. aguntur. _coguntur_ hic et paullo post 5 Mss. ap. Mart. mox _super_
+pro _supra_ bis ex ABCDE.
+
+_mihi_.--In prius excusis, _quæ dixerunt mihi_. Sed alludit Augustinus ad
+Psal. 121, ver. 1, in quo legere solet, _qui dixerunt_; et sic habent hic
+Mss.
+
+lux.--Sic Mss. cum Arn. At Bad. Am. Er. et Lov. habent, _facta est_; (E.)
+et paulo post, _quo tenebræ fuimus_. E.
+
+255. intelligat; a te petat. Sic Mss. omissis verbis, _et qui non potest_,
+ABCD _et a te_ E. uncinis inclusa habet Lips. [_et qui non potest_ ed. P.]
+
+dum...quod loquitur.--Somm. Lov. Dub. Mart. c. 4 Mss. Rond. _sciat quid
+loquatur, dum_ ABCD. _quod_ ABCDE [_cum_--_quid_ ed. P.]
+
+256. l. c. et ibi probent. ABCD [_et probent_ E. c. ed. P.]
+
+sunt.--Er. et Lov. _quam longe aliud sunt_. Sed abest _aliud_ a Mss. necnon
+ab edd. Bad. Am. Somm. et Arn. Mox pro _nosse_, _scire_ BC. pro _novi_,
+_scio_ ABCD. et post _velle_, _ut sim_ ABCD.
+
+ut.--Lov. _aut terna_. Sed clarius aliæ editiones cum Mss. _ut terna_. Mox
+enim sequitur, _an utrumque_; quo significatur duo jam esse proposita:
+unum, _an propter tria hæc ibi Trinitas_; alterum porro, _an in singulis
+hæc tria_, ita _ut terna singulorum sint_. Quanquam apud Am. et Er. sic
+post hæc legitur: _an utrorumque miris modis simpliciter et multipliciter
+infinito insensibili sine quo est_. Ita quoque apud Bad. nisi quod habetur,
+_fine_; non, _sine_.
+
+suo.--Somm. Moret. et Rond. _in Christo Filio suo_. Mart. c. Germ. et 2
+aliis _in Filio suo_.
+
+257. l. 4. conversi ABCD. [_et conversi_ E. c. ed. P.]
+
+sed jam in voce. Ulim. Arn. Somm. Mart. c. Germ. et 4 aliis et Rond. ABCD
+_non_ manu priore E, post^e. _jam_. Er. Lugd. _Sed jam non in voce_. [_sed
+in voce_ ed. P.]
+
+_mentibus_.--Mss. aliquot ex vetustis, et ABCD. _effici sensibus_.--Paulo
+post etiam Somm. et Rond. _ut sensibus perfecti sitis_. ABCD. paullo ante,
+_sensus_ pro _mentis_ etiam E., sed ibi solus.
+
+258. l. 3. eorum sensus corrumpantur,--_sensus corporum_ ABCD.
+
+es.--Apud Lov. omittitur, _Ecce ubi es_.
+
+astabo.--Editi cum nonnullis Mss., _Mane astabo tibi_. ABDE. At abest
+_tibi_ a verioribus codicibus. C. mox _unde et in_ ABCD [_unde in_ E. c.
+ed. P.}
+
+259. suspicere.--Lov. cum antiquioribus editionibus _suscipere_; (B.) et
+paulo post: _susciperent et cognoscerent misericordiam tuam_. Sed liquet
+meliorem esse Mss. lectionem, quam in textu damus. mox _agnoscere_ ABCD.
+
+260. quod.--Lov. _quos_, in textu; et ad marginem, _quod_: hoc præferre
+visum est, maxime cum legatur in edd. aliis et Mss.
+
+nobis.--In vulgatis, _quod nondum est, da nobis_. At in Mss. non habetur,
+_da_, nisi forte in aliquo e recentioribus. [5 ap. Mart.]
+
+261. atque.--Ita Bad. Am. Er. cum Mss. undecim. At Lov. et Arn. _progredi
+sinantur aquæ, ut in se comminuantur_.
+
+suum.--Bad. Am. Er. et Lov. omittunt, _et dat fructum suum_.--Alii etiam
+cdd. id omittunt, et uno periodo sequentes, habent paulo post, _germinet_.
+
+beneficum.--Sic legendum, juxta quatuor Mss. Angl. (ABCDE.)--Hanc lectionem
+omnino sequendam affirmat Mart. et illam tuetur auctoritate unius Ms. Hanc
+quoque usurpat editio Florentina, illique lectioni adstipulantur tres Mss.
+citati apud Rond. Præterea, cum fuerit bis excusus ille tomus primus BB. in
+prius edito legitur _beneficium_; in edito posterius, _beneficum_, licet
+suam superiorem notam Patres BB. servaverint, in qua lectio _beneficum_
+referenda in textum declaratur.
+
+262. et ecce ABCD. (sicut plures e PP. ap. Sabat.) Lips. [om. _et_ ed. P.]
+
+benignitatis operarios.--Quatuor Mss. Angl. (ABCD. abest ab E.) Vocem scil.
+_benignitatis_. e loco Psalmi prox. cit. _annum benignitatis tuæ_ hic haud
+dubie inseruit ipse Aug. Ed. Ox. [_mitteus operarios_ ed. P.]
+
+optanti.--Lov. _vitam optanti_, et paulo post, _ortum præparas_: contra
+quam habent cæteri codices, quos utroque loco sequimur.
+
+263. principia.--Mss. melioris notæ, _in principia_, id est in luminaria
+noctis: quæ lectio videretur præferenda, nisi paulo supra haberetur, _in
+principio_ diei; forte pro _in principium diei_, juxta librum 1 de Genesi
+contra Manichæos, cap. 14. [ed. B.] _principia_ CDE. quod omnino
+præferendum videtur, quum cdd. auctoritate firmetur; lectio vero
+_principio_ e manu emendatrice facile profluxerit, [_principio_ AB. c. ed.
+P.]
+
+264. despectorum.--Am. Er. et novem Mss. _desperatorum_. E.
+
+quasi decurrens spiritus vehemens. ABCD et sic Aug. de Unit. Eccl. T. 9.
+col. 356. c. a Sabat. allegat.--_ferretur flatus_ {300} _v._ a librariis,
+utpote usitatior, illata est; habent etiam _ferretur_ BC; duplicem
+lectionem AD. _decurrens spiritus vehemens ferretur flatus vehemens._
+[_ferr. flat. veh._ ed. P.]
+
+per quos. _quod_ ABCD et E man. post.
+
+_in_ nomine tuo ABCDE [_nom. tuo_ ed. P.]
+
+265. §. 27. l. 2. cognitiones. _cogitationes_ ABCD et E man. 1^{ore}.
+
+l. 7. multiplicantur ABCDE [_multiplicatur_ ed. P.]
+
+a quo. _qua_ (sc. pulchritudine) ABCD.
+
+ejecit.--Lov. Ulim. Mart. c. 3. Mss. Arn. Mor. et Rond. _ejicit_.
+
+266. signo.--Somm. et Rond. cum quinque Mss. _in signum_. ABCD.
+
+ut operentur. _et operantur_ ABCD.
+
+eis.--Lov. _benedicunt eis_. Sed legendum cum edd. aliis et Mss.
+_benedicuntur ab eis_: quæ lectio perperam correcta est propter verbum,
+_exhortantur_, quod putarunt active usurpari.
+
+sumit.--Arn. et Mart. cum sex Mss. ABCD. [_sumpsit_ E. c. ed. P.]
+
+intenta. _attenta_ ABCD.
+
+267. viva.--Plures Mss. _in animam vivam_. ABCD.
+
+268. et. ABCDE. [_nec_ ed. P.]
+
+_vos._--In edd. deest _vos_. quam vocem restituere placuit ex Mss. quia
+locum illum sic referre solet Augustinus.
+
+eum.--Bad. Am. Er. et Arn. _facis jam capacem_. Sic etiam duo e Mss.; mox
+_vel unitatem_ ABCD.
+
+269. neque enim de. ACDE [_neque de_ B. c. ed. P.] mox _in agnitione Dei_
+ABCDE [--_onem_ ed. P.]
+
+quanquam.--Ita plerique Mss. cum Arn. At aliæ editiones habent, _tanquam_:
+Mss. tres, ap. Mart. _quemquam_; mox "de _his_ qui" pro _iis_ ABCD. cum
+vers. Vet. cont. Vulg.
+
+270. qua.--Lov. aliæque editiones, excepta Arn. _quæ_ (E): male, uti ex
+Mss. et ex sermonis serie intelligitur, et paullo ante _renuntiandis_ pro
+_enuntiandis_ ABCD.
+
+271. effert. _offert_ ACDE.
+
+affectionibus. 2 Germ. ap. Mart. ABCDE [_affectibus_ ed. P.]
+
+eorum. ABCDE [_horum_ ed. P.]
+
+272. non moventur nisi variis. sic Dub. Mart. et Rond. cum undecim Mss.
+BCD. [_nisi a variis._ AE. c. ed. P.]
+
+loquar. _loquor_ BCDE.
+
+serpentibus. repentibus ABCD.
+
+273. gaudes.--Somm. Arn. Mor. Mart. cum sex, et Rond. cum undecim Mss. ABCD
+expungunt verba, _in omnibus_. Non male. [_in omnibus gaudes_ ed. P.]
+
+_fructum._--Bad. Am. Er. et Lov. addunt, _abundantem_. (E.) Sed hac voce
+carent Mss. et Arn.
+
+didicit ABCDE [_didici_ ed. P.]
+
+274. credimus. _credidimus_ ABCD. mox pro
+
+pertineat. _pertineant_ ABCD et pro
+
+animus. _anima_ ABCD.
+
+videmus.--In Mss.--Sic quoque legunt Mart. c. 5 Mss. Flor. et Rond. cum
+aliquot Mss. et ABCD. [_vidimus_ ed. P.] mox = _omnia_ ABCD.
+
+illud.--Lov. _illud atque aliud vidisti_.
+
+dicunt.--Ita Mss. plerique cum Arn. At Lov. aliæque editiones, _Hoc modo
+dicuntur etiam_.
+
+275. edidisti. _dedisti._ ABCDE et 2 Mss. ap. Mart.
+
+§. 44. pen. dicatis. _dicitis_ ABCD.
+
+276. devincti.--Sic legendum juxta Mss. Anglicanos. [BCD tantum.]--Hanc
+lectionem habet Mart. [ex iisd. Mss.] necnon Rond. cum tribus Mss.
+[_devicti_ AE. c. text. Ben. et Lips.]
+
+places.--Bad. Am. Er. Lov. _complaces_.
+
+277. Spiritum quem dedit ABCDE [_Sanctum_ ed. P.]
+
+est.--Quinque Mss. apud Mart. _sed est est_. punctis notatur _quod_ man.
+post. in E.
+
+ornatu.--Tres Mss. apud Mart. _in ornatum_.
+
+concipiendam. _concupiscendam_ BCE _concupiendam_ AD. vid. p. 277. not. d.
+
+278. te.--Angl. Mss. _et amemur a te_. [ABCD tantum.]
+
+tua.--Ita Mss. et Arn. At Bad. Am. Er. Lov. _non de te aliqua, non de tua,
+vel quæ antea fuerit._ ita E, sed = _te_.
+
+§. 49. l. 14. in unam conspirationem. _in una conspiratione_ ABCD et E man.
+post.
+
+l. 15. et tibi + _ut_ ABCDE.
+
+formasti.--Codex Benignianus, _firmasti_.
+
+279. vespera.--Sic legendum liquet cum Albinensi codice; non ut alii
+plerique editi et scripti habent, _pacem sine vespera_. ABCDE.
+
+tempus.--Hic editiones, excepta Arnaldina, interponunt, _nec operaris ad
+tempus_; (E.) quæ verba absunt a plerisque codicibus manuscriptis. ABCD.
+
+280. l. 3. bona opera. = _bona_ ABCD.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{301}
+
+INDEX CAPITUM
+
+(EX EDIT. BENED.)
+
+       *       *       *       *       *
+
+  LIBER PRIMUS.
+
+  I. Deum vult laudare ab ipso excitatus.                              p. 1
+
+  II. Deum quem invocat in ipso esse, ipsumque in Deo.                    2
+
+  III. Deus sic ubique totus, ut res nulla ipsum totum capiat.          id.
+
+  IV. Dei majestas et perfectiones inexplicabiles.                      id.
+
+  V. Petit amorem Dei, et delictorum veniam.                              3
+
+  VI. Infantiam suam describit; laudat Dei providentiam et æternitatem.   4
+
+  VII. Infantia quoque peccatis obnoxia.                                  6
+
+  VIII. Unde puer loqui didicerit.                                        7
+
+  IX. Odium litterarum, amor lusus, et vapulandi timor in pueris.         8
+
+  X. Amore lusus et spectaculorum avocatur a litterarum studio.           9
+
+  XI. Morbo pressus Baptismum flagitat, quem mater certo consilio differt.
+                                                                        id.
+
+  XII. Ad litteras cogebatur, quo tamen Deus utebatur bene.              10
+
+  XIII. Quibus studiis potissimum sit delectatus.                        11
+
+  XIV. Litteras Græcas oderat.                                           12
+
+  XV. Precatio ad Deum.                                                  13
+
+  XVI. Improbat modum juventutis erudiendæ.                             id.
+
+  XVII. Prosequitur contra modum exercendæ juventutis in re litteraria.  14
+
+  XVIII. Quod homines curant servare leges grammaticorum, et non divinorum
+         præceptorum.                                                    15
+
+  XIX. Pueritiæ vitia quæ in majores ætates transeunt.                   16
+
+  XX. Pro bonis sibi in pueritia collatis Deo gratias agit.             id.
+
+  LIBER SECUNDUS.
+
+  I. Adolescentiæ ætatem et vitia recolit.                               18
+
+  II. Annum ætatis suæ decimum sextum in ardore libidinoso consumptum.   19
+
+  III. De peregrinatione studiorum causa, et de parentum proposito.      20
+
+  IV. Furtum cum sodalibus perpetratum.                                  21
+
+  V. Neminem peccare sine causa.                                         22
+
+  VI. Omnia quæ boni specie ad vitia invitant, in solo Deo esse vera et
+      perfecta.                                                          23
+
+  VII. Gratias agit Deo pro remissione peccatorum, quodque a multis
+       servatus sit.                                                     25
+
+  VIII. Amavit in furto consortium simul peccantium.                    id.
+
+  IX. Contagiosa res sodales mali.                                       26
+
+  X. In Deo omne bonum.                                                 id.
+
+  LIBER TERTIUS.
+
+  I. Amore quem venabatur capitur.                                       27
+
+  II. Amavit spectacula tragica.                                        id.
+
+  III. In schola rhetoris ab Eversorum factis abhorrebat.                29
+
+  IV. Hortensius Ciceronis excitavit illum ad ardorem philosophiæ.       30
+
+  V. Fastidiit sacras Litteras propter simplicitatem stili.              31
+
+  VI. A Manichæis quomodo captus.                                       id.
+
+  VII. Doctrina Manichæorum absurda cui suffragabatur.                   34
+
+  VIII. Contra Manichæos dicit quæ flagitia semper detestanda, quæ
+        facinora.                                                        36
+
+  IX. Discrimen inter peccata, et inter Dei judicium et hominum.         38
+
+  X. Nugæ Manichæorum de terræ fructibus.                                39
+
+  XI. Planctus et somnium matris de filio.                               42
+
+  XII. Quale responsum mater Augustini accepit a quodam episcopo de
+       ipsius conversione.                                               43
+
+  LIBER QUARTUS.
+
+  I. Quamdiu et quomodo alios seduxerit.                                 45
+
+  II. Rhetoricam docet, concubinam fovet, et aruspicem qui victoriam
+      promittebat, contemnit.                                            46
+
+  III. Ab astrologia, cui deditus erat, per senem medicinæ et rerum
+       peritum revocatur.                                                47
+
+  IV. Morbum et baptismum amici narrat, quem etiam suis erroribus
+  {302}
+      involverat;eoque morte sublato, dolet gravissime. Mirabilis
+      efficacia sacramenti Baptismi.                                     49
+
+  V. Cur fletus dulcis miseris.                                          50
+
+  VI. Quantus ex amici morte dolor.                                      51
+
+  VII. Impatientia doloris mutat locum.                                  52
+
+  VIII. Tempus et amicorum colloquia doloris edentur.                   id.
+
+  IX. De humana amicitia. Beatus qui amat in Deo.                        53
+
+  X. Labiles creaturæ, nec in eis potest anima requiescere.             id.
+
+  XI. Omnia creata sunt instabilia. Solus Deus stabilis.                 54
+
+  XII. Amor non improbatur, modo in his quæ placent, amemus Deum.        55
+
+  XIII. Amor unde proveniat.                                             56
+
+  XIV. Libri de Apto et Pulchro Hierio nuncupati. Unde hunc amaverat.    57
+
+  XV. Quod corporalibus imaginibus contenebratus, non potuit capere
+      spiritualia.                                                       58
+
+  XVI. Categorias Aristotelis et liberalium artium libros per se
+       intellexit.                                                       60
+
+  LIBER QUINTUS.
+
+  I. Excitat mentem ad Deum laudandum.                                   63
+
+  II. Dei præsentiam iniquos non effugere: itaque ad eum debere
+      converti.                                                         id.
+
+  III. De Fausto manichæo, et de philosophorum cæcitate qui per
+       creaturas Creatorem non cognoverunt.                              64
+
+  IV. Sola Dei cognitio beat.                                            66
+
+  V. Manichæi de astris imperitia indignum eum fide in cæteris
+     faciebat.                                                           67
+
+  VI. Faustus eloquens, sed liberalium disciplinarum expers.             68
+
+  VII. Alienatur a secta Manichæorum.                                    69
+
+  VIII. Proficiscitur Romam contra matris voluntatem.                    70
+
+  IX. Febri correptus periculose laborat.                                72
+
+  X. Errores ante susceptam Evangelii doctrinam.                         74
+
+  XI. Qualiter Augustinus contulerit cum catholicis.                     77
+
+  XII. Fraus discipulorum Romæ in præceptores.                           78
+
+  XIII. Docturus rhetoricam mittitur Mediolanum; ab Ambrosio suscipitur. 79
+
+  XIV. Audito Ambrosio, paulatim ab erroribus resipiscit.               id.
+
+  LIBER SEXTUS.
+
+  I. Augustinus nec Manichæus nec catholicus.                            82
+
+  II. Epulæ et synaxis apud sepulcra martyrum.                           83
+
+  III. Occupationes et studia Ambrosii.                                  84
+
+  IV. Doctrinam Ecclesiæ Ambrosio concionante intelligit.                86
+
+  V. De sacrorum Librorum auctoritate et necessario usu.                 87
+
+  VI. De miseria ambitiosorum, adducto exemplo mendici lætantis.         90
+
+  VII. Alypium a Circensium insania convertit.                           91
+
+  VIII. Alypius capitur insania ludorum gladiatoriorum, a quibus antea
+        abhorruerat.                                                     93
+
+  IX. Alypius ut fur apprehenditur.                                     id.
+
+  X. De integritate Alypii et adventu Nebridii.                          95
+
+  XI. Anxius Augustinus de instituenda vita deliberat.                   96
+
+  XII. Contentio inter Alypium et Augustinum de matrimonio et cælibatu.  98
+
+  XIII. Uxor quæritur Augustino.                                         99
+
+  XIV. De vita communi agenda cum amicis deliberat.                     100
+
+  XV. In locum discedentis concubinæ alia succedit.                     101
+
+  XVI. Mortis et judicii metum nunquam deposuit.                        id.
+
+  LIBER SEPTIMUS.
+
+  I. Deum cogitat tanquam aliquid corporeum per infinita spatia
+     diffusum.                                                          102
+
+  II. Momentum quo Nebridius confutarat Manichæos.                      104
+
+  III. Liberum arbitrium causa peccati.                                 105
+
+  IV. Deum incorruptibilem esse oportet.                                106
+
+  V. Quærit iterum unde malum, et quæ radix ejus.                       107
+
+  VI. Mathematicorum divinationes rejicit.                              108
+
+  VII. Misere torquetur inquirens unde sit malum.                       111
+
+  VIII. Quomodo divina misericordia subvenerit Augustino.               112
+
+  IX. In Platonicorum libris Verbi æterni divinitatem, non incarnati
+      humilitatem invenit.                                              id.
+
+  X. Clarius innotescunt jam Augustino divina.                          115
+
+  XI. Quomodo creaturæ sunt, et non sunt.                               116
+
+  XII. Omnia bona, quæcumque sunt.                                      id.
+
+  XIII. Omnia condita laudant Deum.                                     117
+
+  XIV. Sanæ mentis homini nihil displicet inter creaturas Dei.          id.
+
+  XV. Quomodo veritas et falsitas in creaturis.                         118
+
+  XVI. Omnia bona, licet quibusdam non apta.                            id.
+  {303}
+
+  XVII. Quæ retardent a cognitione divinorum.                           id.
+
+  XVIII. Solus Christus via ad salutem.                                 119
+
+  XIX. Quid senserit de Christi incarnatione.                           120
+
+  XX. Ex Platonicis libris peritior, sed inflatior evaserat.            121
+
+  XXI. Quid in sacris Libris invenerit, non inventum in Platonicis.     122
+
+  LIBER OCTAVUS.
+
+  I. Studio vitæ melius instituendæ ad Simplicianum ire statuit.        125
+
+  II. De Victorino rhetore converso.                                    126
+
+  III. Quod Deus et Angeli magis gaudent in peccatorum conversione.     129
+
+  IV. Quare plus lætandum sit in conversione nobilium.                  131
+
+  V. Quæ remorabantur eum a conversione.                                id.
+
+  VI. Pontitianus narrat Antonii vitam.                                 133
+
+  VII. Rodebatur intus audito Pontitiano.                               136
+
+  VIII. In hortum secedit; quid ibi egerit.                             137
+
+  IX. Unde fit ut animus imperet sibi, et resistatur.                   138
+
+  X. Adversus Manichæos qui ex duabus contrariis voluntatibus duas
+     contrarias naturas asseverant.                                     139
+
+  XI. Lucta spiritus et carnis in Augustino.                            141
+
+  XII. Vocis admonitu quomodo totus conversus.                          142
+
+  LIBER NONUS.
+
+  I. Laudat Dei bonitatem, agnoscens suam miseriam.                     145
+
+  II. Deserere rhetorices professione differt usque ad vindemiales
+      ferias.                                                           146
+
+  III. Verecundus concedit illi rus suum.                               147
+
+  IV. Libri apud Cassiciacum scripti. Epistolæ ad Nebridium. Quibus
+      coelitus perfusus gratiis, et quam vivido pietatis sensu, dum
+      Psalmos evolvit. Acerrimo dolore dentium subito liberatur.        149
+
+  V. Ambrosium consulit quid legendum.                                  153
+
+  VI. Mediolani baptizatur cum Alypio et Adeodato.                      154
+
+  VII. Ecclesiastici cantus institutio Mediolani. Inventio corporum
+       SS. Protasii et Gervasii.                                        155
+
+  VIII. Evodii conversio. Matris obitus, ejusque a teneris educatio.    156
+
+  IX. Laudabiles matris suæ mores prosequitur.                          159
+
+  X. Colloquium cum matre de regno coelorum.                            160
+
+  XI. De ecstasi et morte matris.                                       162
+
+  XII. Quomodo luxerit mortem matris. Sacrificium pro defunctis.        163
+
+  XIII. Orat pro matre defuncta.                                        166
+
+  LIBER DECIMUS.
+
+  I. In Deo solo spes et gaudium.                                       168
+
+  II. Cum Deo nota sint arcana, quid est confiteri illi.                168
+
+  III. Quo fructu confitebitur deinceps quis sit, non quis fuerit.      169
+
+  IV. Quod magni sint fructus hujuscemodi confessionis.                 170
+
+  V. Homo sese totum non novit.                                         171
+
+  VI. Quid amat, cum Deum amat; et quomodo ex creaturis Deus
+      cognoscitur.                                                      id.
+
+  VII. Corporea aut sensitiva virtute Deus non invenitur.               173
+
+  VIII. Memoriæ vis.                                                    id.
+
+  IX.  Memoria disciplinarum.                                           175
+
+  X. Disciplinæ in memoriam non introducuntur per sensus, sed ex ejus
+     abditiore sinu eruuntur.                                           id.
+
+  XI. Quid sit discere.                                                 176
+
+  XII. Rerum Mathematicarum memoria.                                    177
+
+  XIII. Memoria meminisse nos meminimus.                                id.
+
+  XIV. Quomodo memoria continet affectus animi. Læta non læti quomodo
+       recordamur.                                                      id.
+
+  XV. Etiam quæ absunt meminimus.                                       178
+
+  XVI. Et oblivionis memoria est.                                       179
+
+  XVII. Magna memoriæ vis, sed ultra progrediendum ut attingatur Deus.  180
+
+  XVIII. Non inveniretur ea res quæ excidit, nisi memoria teneretur.    181
+
+  XIX. Quid sit reminisci.                                              id.
+
+  XX. Ut beatitudinem omnes appetant, oportet eam noverint.             182
+
+  XXI. Quomodo memoria beatam vitam continet.                           183
+
+  XXII. Beata vita quæ, et ubi.                                         184
+
+  XXIII. Item prosequitur quæ sit beata vita, et ubi.                   id.
+
+  XXIV. Gratulatur quod sua in memoria Deus locum habeat.               185
+
+  XXV. In quo memoriæ gradu reperiatur Deus.                            185
+
+  XXVI. Ubi invenitur Deus.                                             186
+
+  XXVII. Quomodo hominem rapiat Dei pulchritudo.                        id.
+
+  XXVIII. Miseriæ hujus vitæ.                                           id.
+
+  XXIX. In Deo spes tota.                                               187
+
+  XXX. Confitetur ut se habet ad tentationes carnalis libidinis.        id.
+
+  XXXI. Ut se gerit ad tentationes gulæ.                                189
+  {304}
+
+  XXXII. Ut se gerit ad odorum illecebras.                              191
+
+  XXXIII. Ut se gerit ad voluptates aurium.                             192
+
+  XXXIV. Ut se gerit ad oculorum illecebras.                            193
+
+  XXXV. Ut se habet ad secundum tentationis genus, quod est
+        curiositatis.                                                   194
+
+  XXXVI. Ut se habet ad tertium tentationis genus, quod est superbiæ.   197
+
+  XXXVII. Ut movetur laudibus humanis.                                  198
+
+  XXXVIII. Et virtuti periculum a vana gloria.                          200
+
+  XXXIX. Amoris proprii vis et natura.                                  id.
+
+  XL. Quod in se et cæteris rebus Deum investigavit.                    id.
+
+  XLI. Triplex cupiditas.                                               201
+
+  XLII. Nonnulli ad dæmones tanquam redeundi ad Deum mediatores
+        infeliciter recurrerunt.                                        id.
+
+  XLIII. Christus verus mediator.                                       202
+
+  LIBER UNDECIMUS.
+
+  I. Cur confitemur Deo scienti.                                        205
+
+  II. Petit a Deo Scripturarum sanctarum intelligentiam.                id.
+
+  III. Quæ scripsit Moyses de creatione coeli et terræ, intelligere
+       non potest nisi donante Deo.                                     208
+
+  IV. Creatura clamat creatorem Deum.                                   208
+
+  V. Ex nihilo conditus mundus.                                         id.
+
+  VI. Quomodo Deus dixit, ut fieret mundus.                             209
+
+  VII. Verbum Dei coæternum Deo.                                        210
+
+  VIII. Verbum Dei ipsum est principium quo docemur omnem veritatem.    id.
+
+  IX. Quomodo Verbum Dei loquatur cordi.                                211
+
+  X. Obtrectantes quid faceret Deus antequam coelum et terram
+     conderet.                                                          id.
+
+  XI. Objectioni respondet quod æternitas Dei nescit tempora.           212
+
+  XII. Quid Deus fecerit ante mundi creationem.                         id.
+
+  XIII. Quod ante tempora a Deo creata nullum tempus fuerit.            213
+
+  XIV. Temporis differentiæ tres.                                       id.
+
+  XV. Mensura temporis in quo.                                          214
+
+  XVI. Quale tempus metiri liceat, et quale non.                        215
+
+  XVII. Ubi tempus præteritum et futurum.                               216
+
+  XVIII. Quomodo præterita et futura tempora sint præsentia.            id.
+
+  XIX. Non capit modum, quo Deus docet futura.                          217
+
+  XX. Differentiæ temporis quomodo nominandæ.                           217
+
+  XXI. Quomodo tempus liceat metiri.                                    218
+
+  XXII. Petit ænigmatis istius solutionem a Deo.                        218
+
+  XXIII. Quid sit tempus.                                               219
+
+  XXIV. Tempus est quo metimur motum corporis.                          220
+
+  XXV. Rursus Deum interpellat.                                         id.
+
+  XXVI. Quomodo tempus metimur.                                         221
+
+  XXVII. Quomodo metimur tempus permanens in animo.                     id.
+
+  XXVIII. Animo metimur tempora.                                        223
+
+  XXIX. Se in temporalia distentum cupit in Deum colligi.               224
+
+  XXX. Coarguit rursum obtrectantes, quid fecerit Deus ante mundi
+       creationem.                                                      id.
+
+  XXXI. Quomodo cognoscit Deus, quomodo creatura.                       225
+
+  LIBER DUODECIMUS.
+
+  I. Difficilis inquisito veri.                                         226
+
+  II. De duplici coelo et terra.                                        id.
+
+  III. Quid tenebræ super faciem abyssi.                                id.
+
+  IV. Quid terra invisibilis et incomposita.                            227
+
+  V. Cur sic appellata videtur materia informis.                        id.
+
+  VI. Quid olim cum Manichæis senserit de materia informi, quid modo.   id.
+
+  VII. Deus fecit de nihilo coelum, id est Angelos; et terram, id est
+       informem materiam.                                               228
+
+  VIII. Materia informis ex nihilo; ex hac omnia visibilia.             229
+
+  IX. Cur absque dierum mentione scriptum est, Deum fecisse in principio
+      coelum et terram.                                                 id.
+
+  X. A Deo cupit edoceri.                                               230
+
+  XI. Quid a Deo didicerit.                                             id.
+
+  XII. Creatura duplex carens tempore.                                  231
+
+  XIII. Cur sine dierum commemoratione dicit Scriptura, quod in
+        principio fecit Deus coelum et terram.                          232
+
+  XIV. Scripturæ profunditas.                                           id.
+
+  XV. Quæ de Deo deque Angelis et informi materia sentit Augustinus,
+      non possunt oblocutores negare.                                   233
+
+  XVI. Rem habere non vult cum iis qui contradicunt veritati divinæ.    235
+
+  XVII. Ut coeli et terræ nominibus aliud et aliud intelligi potest.    236
+
+  XVIII. Quis error innoxius in Scripturis.                             237
+
+  XIX. Quæ liquido vera.                                                238
+
+  XX. _In principio creavit_ etc. varie intellectum.                    id.
+  {305}
+
+  XXI. _Terra erat invisibilis_ etc. varie intellectum.                 239
+
+  XXII. Aliquid esse a Deo conditum, de quo sileat liber Genesis, nihil
+        repugnat.                                                       240
+
+  XXIII. Duo dissensionum genera in Scripturis interpretandis.          241
+
+  XXIV. Ex multis veris non debet fidenter asseri hoc aut illud
+        sensisse Moysen.                                                id.
+
+  XXV. Adversus eos qui aliorum interpretandi rationem temere
+       rejiciunt.                                                       242
+
+  XXVI. Qui sermo deceat Scripturam.                                    243
+
+  XXVII. Scripturam decet humile simplexque verborum genus.             244
+
+  XXVIII. Ut varie intelligitur ab eruditis Scriptura.                  id.
+
+  XXIX. Quot modis dicitur aliquid prius.                               245
+
+  XXX. Tractatores Scripturæ diversa sentientes, concordent invicem
+       charitate et studio veritatis.                                   247
+
+  XXXI. Sensisse putandus est Moyses quidquid veri potest in ipsius
+        verbis inveniri.                                                247
+
+  XXXII. Veri Scripturæ sensus a Spiritu sancto revelantur.             248
+
+  LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+  I. Invocat Deum, cujus bonitate se præventum agnoscit.                249
+
+  II. Creaturæ ex Dei bonitate subsistunt et perficiuntur.              id.
+
+  III. Ex Dei gratia omnia.                                             251
+
+  IV. Deus non eget rebus conditis.                                     id.
+
+  V. Trinitas qui Deus est, ex primis verbis Geneseos intelligitur.     252
+
+  VI. Cur dictus est Spiritus superferri super aquas.                   id.
+
+  VII. Effectus Spiritus sancti.                                        id.
+
+  VIII. Intellectuali creaturæ ad beatam requiem non sufficit quidquid
+        Deo minus est.                                                  253
+
+  IX. Cur solus Spiritus sanctus superferebatur super aquas.            254
+
+  X. Ex dono Dei omnia.                                                 id.
+
+  XI. Symbola Trinitatis in homine.                                     255
+
+  XII. Mundi creatio formationem Ecclesiæ præfigurat.                   256
+
+  XIII. Renovatio hominis dum hic vivit nondum perfecta.                257
+
+  XIV. Fide et spe corroboramur.                                        258
+
+  XV. Explanat ver. 6. cap. 1 Gen. _Fiat firmamentum_ etc. Quid
+      firmamentum, quid superiores aquæ.                                id.
+
+  XVI. Solus Deus se scit omnino sicuti est.                            260
+
+  XVII. In ver. 9: _Congregentur aquæ_, Quid mare, quid arida.
+        Explicatur ver. 11: _Germinet terra_ etc.                       id.
+
+  XVIII. In ver. 14: _Fiant luminaria_ etc. Quæ luminaria dividentia
+         inter diem et noctem.                                          261
+
+  XIX. Tractat eumdem versiculum, _Fiant luminaria_ etc.                263
+
+  XX. In ver. 20: _Producant aquæ_ etc. Quæ reptilia, quæ volatilia.    264
+
+  XXI. In ver. 24: _Producat terra animam vivam_ etc.                   265
+
+  XXII. In ver. 26: _Faciamus hominem ad imaginem_ etc. Renovatio
+        mentis.                                                         268
+
+  XXIII. In eumdem versiculum: _Et præsit piscibus maris_ etc. De
+         quibus christianus judicet.                                    id.
+
+  XXIV. In ver. 28: _Et benedixit eos Deus dicens_, _Crescite_ etc.     270
+
+  XXV. In ver. 29: _Ecce dedi vobis amnem herbam .... in escam_ etc.    272
+
+  XXVI. Voluptas et utilitas ex beneficio in proximum collato.          id.
+
+  XXVII. Quid per pisces et cetos significetur.                         274
+
+  XXVIII. In ver. 31: _Et vidit Deus omnia quæ fecit, et ecce bona
+          valde_ etc.                                                   id.
+
+  XXIX. Quomodo intelligendum quod Deus octies vidit bona esse
+        opera sua.                                                      275
+
+  XXX. Manichæorum deliria.                                             id.
+
+  XXXI. Piis idem probatur quod Deo placuit.                            276
+
+  XXXII. Compendio enarrat opera Dei.                                   277
+
+  XXXIII. Omnia de nihilo sive de concreata materia.                    278
+
+  XXXIV. Totius creationis mundi allegorica expositio.                  id.
+
+  XXXV. Optat pacem.                                                    279
+
+  XXXVI. Diem septimum vespera quare non sequatur.                      id.
+
+  XXXVII. Deus in nobis quando quiescet.                                id.
+
+  XXXVIII. Aliter Deus, aliter homo videt creata.                       280
+
+EXPLICIT INDEX CAPITUM.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{307}
+
+INDEX.
+
+                              A.
+
+Abrahæ sinus, 148, et n.
+
+Abstinentia. Non immunditia obsonii timenda est, sed immunditia
+    cupiditatis, 191.
+
+Abyssus humanæ conscientia nuda est oculis Dei, 168.
+
+Academici pro Scepticis male habiti, 75, et n. 80.
+
+Accessio critica medicis vocatur, 83.
+
+ADEODATUS Augustini filius de peccato, 154. Ætatis anno fere xv. cum ipso
+    baptizatur, ib. Aug^o. horrori est illius ingenium, ib. Sensa ipsius
+    sunt omnia quæ ex alterius collocutoris persona inseruntur in Aug^i.
+    lib. _de Magistro_ edito Romæ cum esset in annis xvi. ib. præmatura
+    morte rapitur, ib.
+
+Adulantes amici pervertunt; inimici litigantes plerumque corrigunt, 158.
+
+Ægyptius cibus, 114, et n.
+
+Æneis cit. 11, 12, 14, 127.
+
+Æneam venisse Carthaginem non est verum, 12.
+
+Aerem deum esse credit Anaximenes, 172.
+
+Æternitas Dei æternitas semper stans, 212. Æternum internum, 152.
+
+Affectus. In Affectu tenebroso est longe a Dei vultu, 15, 228.
+
+Agentes in rebus duo, cognita Antonii vita, nuntium sæculo remitttunt, 135.
+
+Agriculturam nefas esse censebant Manichæi, 40, et n.
+
+Alimentum sola salutis causa sumendum, 189. Aug. a Deo edoctus ut
+    quemadmodum medicamenta sic alimenta sumpturus accedat, ib.
+
+Altare. Ex eo dispensatur Victima Sancta, 167. Ad id fieri memoriam sui
+    desiderat Monnica in extremis, 163.
+
+ALYPIUS Thagaste oriundus, 91. Parentibus primatibus municipalibus, ib.
+    Natu minor Aug^o. ib. A minore ætate magnam virtutis indolem præ se
+    ferebat, ib. Augustino amicissimus a primis annis, ib. ab eoque frater
+    cordis sui dictus, 150. et ejusdem Thagaste et Carthagine in Rhetorica
+    auditor, ib. Carthagine spectaculis deditus, ib. a Circensium insania
+    revocatur objurgatione Augustini, 92. ut fur apprehenditur, 94. sed mox
+    liberatur, 95. Manichæorum superstitione cum Aug^o. involvitur, 92.
+    Romam venit ante Aug. ut jus discat, 93. Spectaculis gladiatoriis
+    incaute capitur, ib. Mediolanum cum Aug^o. proficiscitur, 65.
+    Assessoris munere tertium fungitur, ib. 133. Dum assidet Comiti
+    largitionum Italicianarum, ejus integritas a potentissimo senatore et
+    pollicitationibus et minis tentatur, ib. Continentissime vivit, 98.
+    Aug^m. ab uxore ducenda prohibet, quo simul sapientiæ libere vacent,
+    ib. Disputat cum ipso de finibus bonorum et malorum, 101. Putat credi a
+    Catholicis non esse in Christo animam et mentem hominis, ideoque ad
+    fidem pigre movetur: At postea errorem hunc Apollinaristarum esse
+    intelligens, Catholicæ fidei contemperatus est, 121. Aug^i. ad Deum
+    conversi proposito bono sese adjungit, 144. Secedit cum illo in agrum
+    Cassiciacum, Catechumenus cum Catechumeno, 150. Illic cum eo disputat
+    "_de ordine, contra Academicos_" et _de vita beata_, 149, n. Christi
+    nomen literariis illis lucubrationibus inseri dedignatur, sed postea
+    resipiscit, 150. Remeat Mediolanum nomen inter baptizandos cum
+    Augustino daturus, 154. Fortissimus domitor corporis, Italicum solum
+    glaciale nudo pede obterit insolito ausu, ib. Baptizatur, ib. Fit
+    tandem Episcopus Thagastensis, 95, n.
+
+Ambitiosorum miseria, 90.
+
+AMBROSIUS episcopus Mediolanensis laudatur, 79. Coelibatus ejus,
+    occupationes et studia, 84, 85. Omni die Dominica verbum Dei tractat ad
+    populum, 85. Ad veteris Legis interpretationem quasi regulam
+    commendans, sæpe inter concionandum dicebat, "Littera occidit, Spiritus
+    autem vivificat," 86. Benigne excipit Aug^m. qui studiose ipsum
+    concionantem audit, 79. Diligitur a Monnica perinde atque Angelus Dei,
+    83. Aug^o. consulenti quid potissimum de Scripturis legere debeat, quo
+    sese ad baptismum comparet, Isaiam præscribit, 153. Persecutionem a
+    Justina Valentiniani regis matre Ariana patitur, 155, et n.
+{308}
+Excubat plebs in Ecclesia mori parata cum Episcopo, ib. Corpora SS.
+    Protasii et Gervasii divinitus detegit, ib. Synaxes ad memorias
+    Martyrum prohibet, 83.
+
+Ambrosiana basilica, 156. Ambrosiani versus, 165.
+
+Amicitia dulcis est propter unitatem de multis animis, 22. Non est vera
+    nisi eam Deus adglutinet inter in hærentes Ipsi, 49. Malorum amicitia
+    inimica, 26. Miser est omnis animus vinctus amicitia rerum mortalium,
+    51.
+
+Amicus est beatus qui amat Deum, et amicum in Deo, et inimicum propter
+    Deum, 50. Solus nullum carum amittit, cui omnes in illo cari sunt, qui
+    non amittitur, ib. Bene Horatius dixit de amico suo, "_Dimidium animæ
+    meæ_," 51.
+
+Amicus Aug^i. quidam carissimus, quem in Manichæorum hæresin deflexerat,
+    febri correptus et pene exanimis nesciens baptizatur. (49.) Mox
+    recreatus, mirum in modum animo mutato, Aug^m. Baptismum ex more
+    (Manichæorum sc.) irridentem exhorret et reprehendit, 50.
+
+Amor ex amore laudantium accenditur, 57. pondus est, quo animus fertur
+    quocumque fertur, 254. Nihil amamus nisi pulchrum, 56.
+
+Amor Dei. Non amaretur Deus nisi per Spiritum sanctum, 252, 277. Deus amari
+    se jubet ab homine, et nisi faciat, minatur ingentes miserias, 3. Omnia
+    nobis dicunt ut Deum amemus, nec cessant dicere omnibus, ut sint
+    inexcusabiles, 171. Non possumus metiri, ut sciamus quantum desit nobis
+    amoris ad id quod sat est, 253. Minus Deum amat, qui cum Deo aliquid
+    amat, quod non propter Deum amat, 187. Ibi est locus quietis
+    imperturbabilis ubi non deseritur amor si ipse non deserat, 54.
+
+Amor sui improbus. Sibi placentes, multum Deo displicent, 200.
+
+Amor proximi. Si placent animæ, in Deo amentur, et ad eum rapiantur, 55.
+
+Amor mundi. Amore subduntur homines creaturis, et subditi judicare non
+    possunt, 172. Amari et timeri velle ab hominibus non propter Deum,
+    misera vita est et foeda jactantia, 197.
+
+Amphitheatrum ludorum gladiatoriorum, 93.
+
+Anaximenes aerem Deum esse credit, 172.
+
+Angeli natura mutabiles, 230, 234, n. 235, 106.
+
+Angeli beati dicuntur Coelum coeli, 231, Domus Dei, ib. 234. Sapientia
+    creata, 234. Curia coelestis Imperatoris, 123. coelestis militia, ib.
+    Non sunt coæterni Deo, nec tamen passi vicissitudinem temporum, 230.
+    Nunquam sunt peregrinati, sed ita formati ut sine ullo defectu
+    contemplationis, sine ullo intervallo mutationis, æternitate et
+    incommutabilitate Dei perfruantur, 231. Angelorum codex, 260.
+
+Anima sicut se illuminare de se non potest, ita se satiare de se non
+    potest, 260.
+
+Animæ mortuæ motus tres, fastus elationis, delectatio libidinis, venenum
+    curiositatis, 267. Ea vitando vivit anima, quæ appetendo moritur, ib.
+
+Animus ad capiendum se ipsum angustus est, 175.
+
+Animus imperat corpori, et paretur statim: imperat sibi, et resistitur,
+    139. Ægritudo hæc animi est, quia non totus assurgit veritate
+    sublevatus, consuetudine prægravatus, ib. Animi perturbationes quatuor,
+    178. Inde animus pascitur unde lætatur, 274.
+
+Anni Dei omnes simul stant, 5. Anni Dei unus dies, 5.
+
+ANTONIUS Ægyptius monachus, 134. et n. Ad Deum conversus audita evangelica
+    voce. (S. Matt 19, 21.) "_Vade, vende_," 143. Ex ejus vitæ lectione
+    convertuntur duo Aulici, 135.
+
+Anubis, 127.
+
+Apollinaristarum error de Christo, 121. et n.
+
+Apostoli Luminaria mundi, ignes sancti, et decori, 264.
+
+Appetitus et metus, facinorum causæ, 23.
+
+Aptum et pulchrum, quid, 58.
+
+'Aquæ super firmamentum' nomine angeli intellecti, 259. Cur solus Spiritus
+    sanctus, non vero Pater et Filius, feratur super aquas, 254.
+
+Aristotelis decem Categoriæ, 60.
+
+Astrologorum vanæ divinationes, 47, 48, 108, 109.
+
+ATHANASIUS Alexandrinus episcopus, qualem in psalmis cantum probaverit,
+    192.
+
+Avaritia, 38, n.
+
+Auditores Manichæorum, 31. n. 41, n. 45, n. 74.
+
+AUGUSTINUS.
+
+    _Ortus ejus Infantia et Pueritia._
+
+    Natus est Thagaste municipio Africæ, 49, 52, 20. idibus Novembribus,
+    149, n. Parentes ejus Patricius et Monnica, 167. Infantia, 4-7.
+    Pueritia, 7-17. Ab utero matris in Christianâ religione fuit educatus,
+    9, 31. {309} signatus signo crucis, ib. et sacramento salis initiatus,
+    ib. et n. positusque a parentibus in Catechumenorum gradu, 81, 97.
+    Stomachi pressu repente correptus, pene moriturus baptismum pie
+    instanterque flagitat, 10, 73. reparata valetudine baptismus differtur,
+    ib.
+
+    Datur in scholam ut discat litteras, 8. puer coepit Deum rogare, ne in
+    Schola vapularet, ib. qualem Dei notionem tunc habuerit, ib. satis pro
+    ætate ingeniosus, ib. at amore lusus et spectatulorum avocatur a
+    litterarum studio, 9. victoriæ in certaminibus amans, ib, 11, 16.
+    curiosus, ib. refugit litterarum rudimenta, ubi legere scribere et
+    numerare discitur, 10, 11, 12. Latinas litteras, quas inter blandimenta
+    nutricum didicerat (12.) adamat, Græcas odit, 11. quippe difficiles,
+    12. Poeseos amantissimus, ib. 14. Ob progressum in litteris "_Bonæ spei
+    puer_" appellatur, 14. Ipsi in Scholis sese exercenti acclamatur præ
+    multis coætaneis et conlectoribus, 15. Litteraturæ atque Oratoriæ
+    percipiendæ caussa peregrinatur in vicina urbe Madauris, 20.
+
+    _Adolescentia, æt. an._ xvi. 18 sqq.
+
+    An. æt. xvi in paterna domo, intermissis ex necessitate domestica
+    studiis, transigit, genio ac libidinibus indulgens, 20. Inter coetaneos
+    minoris dedecoris pudet, 21, 29.
+
+    Matris monitus pro muliebribus habet, 21. Numquam tamen in matrem
+    contumeliosus aut verbo durus, 164. Quo consilio parens uterque uxorem
+    ei dare nolebat, 21.
+
+    Furtum nocturnum committit, 22.
+
+    _Æt. an._ xvii-xxix. 27-81. 30.
+
+    Studiorum caussa Carthaginem mittitur æt. an. xvii. 27, 30. Sub id
+    tempus orbatur patre, ib.
+
+    Prosequitur studia, matre et Romaniano (100, n.) sumtus
+    suppeditantibus, 30. Studia ejus ad fora litigiosa tendebant, 29.
+
+    In schola rhetoris major est, ib. A moribus protervis condiscipulorum
+    qui Eversores dicebantur, abhorret, 71, 29. pudore tamen impudenti,
+    quod talis non esset, ib.
+
+    Amore capitur, 27. theatricis spectaculis, ib.
+
+    In celebritate sollemnitatum sacrarum intra ecclesiæ parietes grave
+    quoddam facinus admittit, 29. Ob quod a Deo graviter verberatur, ib.
+
+    Concubinam fovet, servatque ei thori fidem, 46. filium ex ipsa
+    suscepit, 46. Adeodatum nomine, 154. (_Vide_ Adeodatus.) Adolescens
+    potebat a Deo castitatem, sed cito exaudiri nolebat, 137.
+
+    An. Æt. xix. Ciceronis Hortensio ad sapientiæ studium incenditur, 30.
+    cum tamen ibi Christi nomen requireret, (81, 31.) in Sanctas Scripturas
+    animum intendit, 31. Has negligit ut indignas quas Tullianæ dignitati
+    comparet, ib.
+
+    Categorias Aristotelis, et Liberalium artium libros annos natus ferme,
+    xx. per sese intellexit, 60, 61, 62.
+
+    In Manichæorum hæresin incidit, 31. in ea per novennium sc. ab an. æt.
+    xix ad xxviii persistit, 45, 43, 60, 31, n. Inducit alios in eumdem
+    errorem, 45, 49, 92, 100, n.
+
+    Ejus interim errores de Deo, 35, 59, 62. de Christo, 72, et n. de
+    rationali et irrationali natura, 58. de terræ fructibus, 39, 40. de
+    veteri Lege, 35. de sanctis Patribus, ib. 39. de natura mali, 35, 58.
+    de peccati caussa, 106, 74, n. in cujus inquisitione torquetur, 35,
+    107, 111.
+
+    Convictum filii sui refugit Monnica detestans blasphemias ejus, 42. at
+    de futura ejus resipiscentia per somnium, (42.) perque episcopi
+    cujusdam responsum, (44.) admonita, mensa domoque rursus excipit, 42.
+    matris somnium alio detorquens, cita ejus responsione magis quam ipso
+    somnio commovetur, ib.
+
+    Rhetoricam docet, 46. primum Thagastæ, 46, 52, 49. tum Carthagine, 52.
+    quo impatientia doloris ex amici cujusdam sui morte, (50.) migraverat,
+    ib.
+
+    Aruspicem sibi palmam in litterario certamine promittentem detestatur,
+    46. At consulere solet Mathematicos, 47. a quibus avocare ipsum frustra
+    nititur Vindicianus senex, 48. et Nebridius, ib. Sed istud divinationis
+    genus vanum esse demum intelligit audita narratione Firmini, 109. et
+    prorsus rejicit, 108.
+
+    Libros _de Pulchro et Apto_ duos aut tres scribit, 57. cir. ann. æt.
+    xxvi, aut xxvii, 60. quos Hierio Romanæ urbis oratori nuncupat, 57.
+
+    Movetur Helpidii disputatione contra Manichæos apud Carthaginem, 77,
+    necnon Nebridii contra eosdem argumento, 105.
+
+    Cir. an. æt. xxix. a Manichæis alienari incipit, comperta Fausti
+    imperitia, 69, 70, 75. non tamen omnino recedit, 75. Nondum enim
+    intelligens quæ sit fides Catholica, 76. desperat in Ecclesia posse
+    inveniri verum, 79, 76. et ad philosophiam Scepticam propensus est, 75,
+    80, 81, n. {310}
+
+    Pertæsus licentiæ scholarium Carthaginensium Romam navigat, 70, 71.
+    invita et decepta matre, 71, 72.
+
+    Romæ febri correptus in domo cujusdam Manichæi, (74.) periculose
+    laborat, 72. non jam ut antea, (10.) Baptismum flagitat, sed demens
+    irridet, 73. Convalescit, 74.
+
+    Familiariter versatur cum Manichæis tam Electis quam Auditoribus, ib.
+
+    Rhetoricam ibi docet, 78.
+
+    Mediolanum mittitur a Symmacho urbis præfecto Rhetoricæ docendæ caussa,
+    79.
+
+    Benigne excipitur ab Ambrosio, ib. cujus amore capitur, ib. et facundia
+    delectatur, ib. Audita unius atque alterius loci Scripturæ tractatione,
+    cognoscit fidem Catholicam defendi posse contra Manichæos, 80, 85. Quos
+    demum relinquendos decernit, ib. Sed adhuc de omnibus dubitans,
+    Catechumenus in Ecclesia catholica esse statuit, donec aliquid certi
+    eluceat, 81.
+
+    _Æt. an._ xxx. 96.
+
+    Aug. nec Manichæus est, nec Catholicus, 82. Ecclesiæ doctrinam magis,
+    magisque intelligit, concionante Ambrosio, 86. Necessitatem fidei, et
+    Scripturarum auctoritatem agnoscit, 87-89.
+
+    Inhiat adhuc honoribus, lucris, conjugio, 90.
+
+    Ambitionis et cupiditatum vanitatem edocetur, viso mendico præ vino
+    jocante et lætante, ib.
+
+    Panegyrim conscribit in laudem Imperatoris, ib. forte Valentiniani
+    minoris, ib. n.
+
+    Anxius est de vitæ ratione ineunda, 97. Conversionem de die in diem
+    differt, 98.
+
+    Eum ab ineundo conjugio revocare conatur Alypius, 98. uxor ei quæritur,
+    99. quo conjugatus baptizetur, ib. Concubina in Africam redire
+    permissa, aliam ipse procurat, 101.
+
+    A gurgite carnalium voluptatum metu mortis et futuri judicii
+    revocabatur, qui metus ab ejus pectore nunquam recessit, 101.
+
+    De vita communi agenda, cum amicis deliberat, 100. ejus ratio, ib.
+    consilium abjicitur, 101.
+
+    _Æt. an._ xxxi. 103.
+
+    Ignorantiæ tenebris involutus errat adhuc circa Dei naturam, 103. Verum
+    contemplatione gradatim assurgens pervenit demum ad ID QUOD EST; sed
+    figere aciem non valet, 119. Credit in Christum stabili fide, sed
+    informi, 111, 108, et erronea, ib. cum Photinianis quippe fere
+    consentiens, 121.
+
+    Platonicorum librorum lectione ad inveniendam veritatem adjuvatur, 112,
+    122. Ex quibus peritior quidem, sed inflatior evadit, 121.
+
+    Transit ad Scripturam S. maximeque ad Apostolum Paulum, ib. cujus
+    lectione mirum in modum proficit, 123.
+
+    _Æt. an._ xxxii. 136.
+
+    Displicet agere in sæculo, 126. Amore tamen feminæ detinetur, ib. Vis
+    malæ consuetudinis in eum, 132. Ligatus non ferro alieno, sed sua
+    ferrea voluntate, ib.
+
+    Simplicianum adit, 126. movetur et angitur audita ab ipso conversione
+    Victorini, 131. et vita Antonii, narrante Pontitiano, 134, 143. necnon
+    conversione duorum 'Agentium in rebus,' 136.
+
+    Secedit in hortum, sequente ipsum Alypio, 138. Spiritus et carnis in eo
+    luctamina, 141. Nec plene volebat, nec plene nolebat converti, ideo
+    secum contendebat, 139. Plus in eo valebat deterius inolitum, quam
+    melius insolitum, 141.
+
+    Ab Alypio paululum secedit, et sub ficu se sternens, vim lachrymarum
+    profundit, ac Dei misericordiam deprecatur, 142. Vocis admonitu legit
+    Apostolum, (Rom. 13, 13. 14.) et totus convertitur, 143. Indicat matri,
+    144. Cælibem vitam amplectitur, abjecta omni spe sæculi, ib.
+
+    Deserere professionem rhetorices usque ad vindemiales ferias differt,
+    146. quam paucissimorum dierum dilationem excusat, ib. quamquam haud
+    culpa vacasse non diffitetur, 147.
+
+    Munus docendi tandem deserit, 149. cogente quidem dolore pectoris, 147.
+    sed magis alliciente desiderio vacandi Deo, ib. et n.
+
+    Feriarum vindemialium tempore (i.e. cir. fin. mensis Aug. vel init.
+    Sept. A.D. 386.) in Verecundi villam Cassiciacum secedit cum suis, 149.
+
+    Ambrosium per litteras consulit quid potissimum de Scripturis sibi
+    legendum sit, ut ad baptismum se digne comparet, 153. Isaiam legere
+    jubetur, ib.
+
+    Libros aliquot ibi conscribit, et ad Nebridium epistolas, 149, 150.
+
+    _Æt. an._ xxxiii.
+
+    Recitatione psalmorum vehementer afficitur, Catechumenus in villa cum
+    Catechumeno Alypio feriatus, 150.
+
+    Psalmum quartum meditatur adversus Manichæos pie excandescens, 150 sqq.
+
+    Dolore dentium acerrimo cruciatur, 153. Orat cum suis et dolor fugit,
+    ib. {311}
+
+    Mediolanum revertitur nomen daturus inter baptizandos, 164.
+
+    Baptizatur (ab Ambrosio, 154, n.) cum Alypio et Adeodato, ib. Gaudium
+    spiritale post baptismum, fugiente omni sollicitudine anteactæ vitæ,
+    155. Lachrymæ ejus et motus pietatis ad hymnos et cantica Ecclesiæ, ib.
+
+    Reditum in Africam cum suis suscipit, 157.
+
+    Apud Ostia Tiberina cum matre colloquitur de vita æterna, atque in ejus
+    contemplationem ambo rapiuntur, 161 sq. Vilescit mundus cum
+    delectationibus suis, ib.
+
+    Hinc elapsis vix quinque diebus matre orbatur, 165. Mortem ejus luget,
+    ib. sq. Funus pro sollemni more celebratum prosequitur absque
+    lachrymis, 165. Orat pro ejus salute, 166 sq. 165.
+
+    _Æt. an._ xxxiv.
+
+    Librum "_de Magistro_" cum Adeodato annos xvi nato componit, 154.
+
+    _Æt. an._ xlvi. _&c._
+
+    Libros _Confessionum_ A.D. circiter CCCC. edit. jampridem episcopus. 1,
+    n.
+
+    Mores ejus per id tempus, quo libros _Confessionum_ scribit, quinam
+    sint, 169 sqq. Amor ejus in Deum vehemens, 171 sq. Deliciæ ipsius
+    occupari Dei memoria, 165. Spes ejus nonnisi in magna valde
+    misericordia Dei, 187. Ut se habet ad tentationes libidinis carnalis,
+    188 sq. Ad tentationes gulæ, 189 sq. Ebriosus nunquam fuit, 190. Ut se
+    gerit ad odorum, illecebras, 191 sq. Ad voluptates aurium, 192 sq. Ad
+    illecebras oculorum, 193 sq. Ut se habet ad secundum tentationis genus,
+    quod est curiositatis, 194 sqq. Incitatur a diabolo ut signum aliquod a
+    Deo petat, 196. Item quomodo se gerit ad tertium genus, superbiæ, 197.
+    ad humanas laudes, 198.
+
+    Ab actionibus necessitatis quantum relaxari potest, ad Dei
+    contemplationem refugit, 201. Secessum in solitudinem aliquando animo
+    agitans prohibetur a Deo, ut non sibi soli, sed aliis vivat, 203. Castæ
+    ejus deliciæ Scripturæ divinæ, 206. Si quid tempus liberum habet, in
+    illis totum impendit, ib.
+
+Aulæ favor res fragilis, 135. Aulici per multa pericula perveniunt ad
+    grandius periculum. ib.
+
+Aurium voluptas, 192.
+
+Aurum ex Ægypto ab Israelitis ablatum veritatem adumbrat, 114, et n.
+
+                              B.
+
+Balneum ideo dictum quia anxietatem pellit ex animo, 165.
+
+Baptismus, dicitur sacramentum salutare; mundatio, sanatio, 10. aqua
+    gratiæ, 71. salutis, 166. Dei gratia, 126. medicina, 73. vid. et 147,
+    153, 155. Male differtur Augustino, 10. et pluribus aliis, quo securius
+    interim peccarent, ib.
+
+Baptismus in nomine sanctæ Trinitatis datur, 256. Homo spiritalis judicare
+    potest de sollemnitate sacramentorum; sive baptismi, sive mysterii in
+    quo ille piscis (id est Christus) exhibetur, 269. Fidei professio de
+    loco eminentiori coram fidelibus memoriter fieri Romæ consueverat a
+    baptizandis, 128, n.
+
+Baptismi effectus, 154, 169, 50. Sine eo non intratur in regnum coelorum,
+    265. Augustini amicus, nesciens baptizatus, mirum in modum animo
+    mutatus est, 50. Baptismum Manichæi pro nihilo habuerunt, 49, n. Post
+    baptismum, major et periculosior est delictorum reatus, 18. Baptizati
+    audiebant fideles, 20, 160, 134.
+
+Barbarismi vel solæcismi magis homines pudet quam vitii, 15.
+
+Beatitudo est gaudium de veritate, 184. Est gaudere de Deo, ad Deum,
+    propter Deum, 184. Est inhærere Deo, 186, 66, 231. Est Deus ipse, 184,
+    253. In hoc mundo non reperitur, 55.
+
+Beatitudinem omnes appetunt, 184, 182. Multi eam adipisci non tantum
+    volunt, quantum sat est ut valeant, 184.
+
+Benedictio hominibus, avibus, et piscibus tantum a Deo impertita, quare,
+    270.
+
+Bona sunt omnia, 116. licet comparatione Dei non sint bona, 208. Deus bonus
+    omnia bona fecit, ib. Bona nostra instituta et dona Dei sunt; mala vero
+    nostra, delicta nostra sunt et judicia Dei, 170, et n. Nil prodest bona
+    res non utenti bene, 61.
+
+                              C.
+
+Cæcitas hominum de cæcitate gloriantium, 29. Cæcitates poenales spargit
+    Deus super illicitas cupiditates, 16.
+
+'Cæli et terræ' nomine intelligitur omnis creatura, 212. Spiritales et
+    carnales Ecclesiæ, 256. Cælum cæli est cælum quod non cernimus, 226.
+    Angeli, 228 sq. Cælum indocti rapiunt, 137.
+
+Cantus est sonus speciosus, 246. Cantus ecclesiasticus instituitur
+    Mediolani a S. Ambrosio, 155. Ejus melodiæ utilitas magna, 193, ib. Ea
+    mirum in modum afficitur Aug^s. 192. Delectatio carnis etiam in divino
+    cantu cavenda, ib. Peccatur cum cantus amplius delectat quam res, ib.
+    193.
+{312}
+
+Caritatis sublevatione et Spiritu sanctitatis emergunt homines, merguntur
+    pondere cupiditatis et terrenis affectibus, 253. Ad caritatem pertinent
+    omnia quæ scripsit Moyses, 243.
+
+Carthaginensium scholarium foeda et intemperans licentia, 71.
+
+"Cassiciacum," Rus Verecundi, ubi parabat se Augustinus ad baptismum
+    suscipiendum, 148.
+
+Castitas est Dei donum, 98. Castus dormientis affectus, 189.
+
+Catechumeni, 9, n. 20, 81, 49, n. 128, 150, 154, et n. &c.
+
+Categoriæ decem Aristotelis, 60.
+
+Catilina haud gratis malus, 23.
+
+Certitudo non eadem in omnibus quærenda est, 87.
+
+CHRISTI nomen, Augustino ab infantia inditum, quam salutare fuerit, 81, 31,
+    86.
+
+CHRISTI de adventu in carne ad nos, 119.
+
+CHRISTUS verax est _mediator_, mortalis cum hominibus, justus cum Deo, 202.
+    In quantum homo, in tantum mediator; in quantum autem Verbum, non
+    medius,  quia æqualis Deo, ib. Christus unica ad salutem via, 119.
+    Sanguis ejus pretium nostrum quod bibebat et erogabat Aug. 203. Non
+    aliquis ei refundet innocentem sanguinem, non ei restituet pretium, quo
+    nos emit, ut nos auferat ei, 167.
+
+CHRISTUS _victor_ et _victima_, _sacerdos_ et _sacrificium_, 203. Ex altari
+    dispensatur victima sancta, qua deletum est '_chirographum quod erat
+    contrarium nobis_,' 167.
+
+CHRISTUS vere Magister bonus, quia Deus, 210. Verbum Dei parum erat si
+    loquendo præciperet, nisi et faciendo præiret, 170.
+
+CHRISTUS dictis, factis, morte, vita, descensu, adscensu, clamat ut
+    redeamus ad cor, et inveniamus eum, 56. Infirmitas Christi magistra
+    humilitatis, 119, 202. Antiqui sancti per fidem futuræ passionis
+    Christi salvi facti sunt, ib.
+
+Christiani temporibus Juliani lege data prohibiti sunt docere litteraturam
+    et oratoriam, 132.
+
+Ciborum neccesitas calamitas est, et deliciæ vocantur, 189. Alimenta
+    sumenda tamquam medicamenta, ib. Quod saluti satis est delectationi
+    parum est, ib. In cibo insidiatur laqueus concupiscentiæ, et adjungit
+    sese, tamquam pedissequa, periculosa jucunditas, ib. Magnus ille est
+    qui in cibo non rapitur aliquantulum extra metas necessitatis, 191. De
+    ciborum abstinentia non gloriandum, 190. Non immunditia obsonii
+    timenda, sed cupiditatis, 191. Noë omne carnis genus, quod cibo esset
+    usui, manducare permissum, ib. Joannes locustis in escam cedentibus non
+    fuit pollutus, ib. Cibi non polluunt, ib. Cibus Ægyptius, 114, ib.
+    Animus inde pascitur unde lætatur, 274.
+
+Ciceronis linguam omnes mirantur, pectus non ita, 30. Hortensius Ciceronis,
+    ib. Judicium ejus de Homeri figmentis, (Tusc. Disp. i. c. 26.) 13.
+
+Cogitari proprie dicitur quod in animo colligitur, id est cogitur, 176.
+
+Cognitio Dei. Sensu corporeo non cognoscitur, 173. Non invenitur a superbis
+    etiam doctis, 65, 66. Creaturæ ducunt ad cognitionem Dei, 172, 63, et
+    n. Infelix homo qui scit alia et Deum nescit; beatus autem qui Deum
+    scit, etsi alia nesciat, 66.
+
+Cognitio sui. Homo sibi ipsi incognitus, 175, 171.
+
+Colimus Deum non sic quasi terram, 249.
+
+Comes largitionum Italicianarum, 95.
+
+'Competentes.' Nomen Catechumenis datum, cum ad percipiendum Baptismum sua
+    nomina jam professi fuerant, 154, n.
+
+Confiteri Deo quid sit, 168. Cur confitemur Deo omnia scienti, 205, 168,
+    18, 63. Magni fructus hujuscemodi confessionum, ib. 168 sqq. Nihil
+    propius auribus Dei quam cor confitens et vita ex fide, 20.
+
+CONFESSIONUM libri scripti circa an. CCCC. 1, n.
+
+Conscientiæ abyssus nuda oculis Dei, 168. Conscientiæ legem ne ipsa quidem
+    delet iniquitas, 21.
+
+Consortium simul peccantium delectat, 26.
+
+Consulentibus consultisque nescientibus occulto instinctu agit Deus, ut dum
+    quisque consulit, hoc audiat quod oportet eum audire occultis meritis
+    animarum, 111. Amicorum secularium lingua piis velut consulendo
+    contradicit, et sicut cibum assolet, amando consumit, 146.
+
+Consuetudinis violentia, 132, 13, 188. Est velut catena, 132. Fit
+    necessitas dum ei non resistitur, ib. Gradus varii quibus ad eam
+    necessitatem devenitur, ib. Consuetudinis sarcina degravat, 201.
+    Consuetudo humana non excusat quod per Legem Dei æternam non licet, 71.
+
+Continentia est donum Dei et datur petenti, 98. Continentiam Deus jubet et
+    dat, 187. Per continentiam colligimur ad unum Deum a quo in multa
+    defluximus, 187. Continentiæ casta dignitas, serena, non dissolute
+    hilaris, 142. Continentia non est sterilis, sed fecunda de Domino Deo
+    marito, ib.
+
+Contritiones cordis vox magna ad Dei misericordiam, 111.
+{313}
+
+Conversio ad Deum. In conversione peccatorum Deus et Angeli magis gaudent,
+    129. In conversione nobilium quare plus lætandum, 131.
+
+Copia omnis quæ Deus non est, egestas est, 254.
+
+Cor figendum in Deo æterno ut stet, 212, 65. Cordis puri vitales deliciæ
+    Deus, 266. Cor volitans in præteritis et futuris rerum motibus adhuc
+    vanum est, 212. Cor clausum non excludit oculum Dei, 63. Cordis hominum
+    duritia manum Dei non repellit, ib.
+
+Corpori non hoc est esse quod pulchrum esse, 250.
+
+Creatio coeli et terræ, 226. Ejus allegorica expositio, 278. Varie
+    intelligitur quod Scriptura dicit de Creatione rerum, 236 sq. Quomodo
+    respondendum quærenti 'Quid faciebat Deus ante coeli et terræ
+    creationem'? 212. Ex nihilo Deus fecit omnia, 209, 278.
+
+Creatura duplex carens tempore, 231.
+
+Creaturarum per gradus ascenditur ad Dei cognitionem, 172, 119, 161, 63.
+    clamant "_Ipse fecit nos_;" clamor earum est species earum, 172, 208.
+
+Creaturas omnes bonas esse adversus Manichæos, 117, 118.
+
+Credere. Catholica doctrina quædam credi jubet, quæ non demonstrantur, 87.
+
+Critica medicis, quæ aliis accessio dicitur, 83.
+
+Cunæ nutritoriæ, 214.
+
+Cupiditas triplex, voluptatis, dominationis, et cognitionis, 187, et
+    n.-201. Merguntur homines pondere cupiditatis et terrenis affectibus,
+    et emergunt caritatis sublevatione et spiritu sanctitatis, 253.
+
+Curiositas libera, magis ad discendum potest quam meticulosa neccesitas,
+    13.
+
+Curiositatis de vitio, 194 sqq. Quare concupiscentia oculorum designetur,
+    195. Homines curiosum genus ad cognoscendam vitam alienam, desidiosum
+    ad corrigendam suam, 169.
+
+Cursus publicus, 79, n.
+
+Cypriani martyris Memoria non procul a mari, 71.
+
+                              D.
+
+Dæmonibus non uno modo sacrificatur a peccatoribus, 15.
+
+Dæmones, tanquam redeundi ad Deum mediatores, infeliciter coluerunt
+    nonnulli, 202.
+
+Danæ, 14.
+
+Debitor fit promissionibus suis Deus, 74.
+
+Decalogus, 'psalterium decem chordarum,' 37, et n.
+
+Defectus solis et lunæ a philosophis accurate prænuntiati, 65.
+
+Defunctorum corpore memoria ad altare fieri solita, 167. Quod pro se
+    postulat Monnica, 163. Pro patre suo Patricio, et matre Monnica
+    defunctis, vult orari ad altare Aug. 167. ac ipsemet orat, ib.
+    Sacrificium pro defunctis offerri solitum, posito juxta sepulchrum
+    cadavere, 165.
+
+Demonstratio non in omnibus postulanda, 87.
+
+DEUS Una Trinitas, et Trina Unitas, 228.
+
+DEUS _essentia sua_ idipsum est summe esse et summe vivere, 5. Incorporeus
+    est, 115, 61, 35.
+
+DEI _unitas_, omnium modus, 7.
+
+DEI attributa summatim describuntur, 2, 3, 5, et n. Sunt inexplicabilia, 3.
+    Non est quo ab eo omnimodo recedatur, omne enim peccatum eum perverse
+    imitatur, 24.
+
+DEI hodiernus dies _æternitas_ est, 213, 5. Superat omnia futura, ib.
+    Præcedit omnia præterita, ib. Nescit tempora, ib. Deus ante omne quod
+    vel ante dici potest, 5, 213. Semper vivit et nihil moritur in eo, 4.
+
+DEUS _bonum_ nullo indigens bono, 280, 249. Sua beatitudo ipse est, 251. Ex
+    plenitudine bonitatis ejus subsistit creatura, 249. Apud Deum vivit
+    semper bonum nostrum, et quia inde aversi sumus, perversi sumus, 62.
+    Ipse puri cordis vitales deliciæ, 266. Neminem deserit nisi deseratur,
+    54, 53.
+
+DEI _cognitio_. Fit sine variatione notitiæ, 225. Solus Deus novit sicut
+    omnino est, 260.
+
+DEUS _creator_ fecit coelum et terram sine distentione actionis suæ, 225.
+    creatorem Deum esse omnis naturæ indicant vel peccantes perverse
+    imitando, 24. Non nova voluntate creavit mundum, 233. Descriptio
+    compendiaria operum Dei, 277.
+
+DEUS _immensus_, ubique est, 64. Ubique totus et nusquam locorum, 86, 2. In
+    interiori nostro quærendus, 115, 34, 173. Falsa de immensitate Dei
+    imaginatio Aug^i. adhuc Manichæi, 107, 104. Dei præsentia in rebus
+    caussa est cur sint, 2. Iniqui præsentiam Dei non effugiunt, 64.
+
+DEUS _immutabilis_, 8. In eo nullus novus motus, 211, 233. Scit et vult
+    immutabiliter, 260, 256. Non est alias aliud, nec alias aliter, sed
+    idipsum et
+{314}
+idipsum, 228. Apud eum rerum omnium instabilium stant caussæ immutabiles,
+    et mutabilium immutabiles manent origines, et irrationabilium et
+    temporalium sempiternæ vivunt rationes, 5.
+
+DEUS _incomprehensibilis_, 2. Quid sit invocare Deum, 1, 2.
+
+DEI _misericordia_ etiam sanctis necessaria, 25. Deus est dulcis pater
+    donans munera, dulcior condonans peccata, 15. percutit ut sanet, et
+    occidit nos ne moriamur, 19.
+
+DEUS _peccatorum ordinator_, 9, et n.
+
+DEI _potentia et Dei voluntas_ Deus ipse est, 107. Deus nullum habet
+    dominum, 197. Sine typho dominatur, ib.
+
+DEUS _promissionibus_ suis fit debitor, 74.
+
+DEI _providentia_ omnibus bene utitur, etiam errore hominum, 11. nequitia
+    peccatorum, 158. Sic curat unumquemque nostrum tanquam solum curet, et
+    sic omnes, tamquam singulos, 42.
+
+DEI _pulcritudo_. Ab ea omnis pulcritudo, 194. sua pulchritudo et sua
+    magnitudo Deus ipse est, 61.
+
+DEUS semper _quietus_, sua quies ipse est, 280. Semper operatur et semper
+    quiescit, 279. Animæ nulla quies nisi in Deo, 55. Quærenti quid
+    faciebat Deus ante coelum et terram, quid responsi reddatur, 212.
+
+DEUS misericorditer _sævit_, amaritudine aspergens illicitas jocunditates,
+    19, 13, 27. Infatigabili lege spargit poenales cæcitates super
+    illicitas cupiditates, 16. Peccator a Deo leni et bono fugiens, in Deum
+    justum et severum incurrit, 64, 53.
+
+DEI _scientia_. Scientia nostra scientiæ Dei comparata, ignorantia est,
+    208.
+
+DEUS est _Veritas æterna_, quæ grandium est cibus, 115. Veritas super omnia
+    præsidens, 201. cum mendacio Deus non possidetur, ib.
+
+DEUS _summa vita est_. Ipsi esse et vivere non aliud atque aliud est, 5.
+    Est vita animarum et vita vitarum, 33, 173.
+
+DEI _voluntas_ et Dei _potentia_ Deus ipse est, 107, 212. Non est creatura,
+    211. Semel simul et semper vult omnia quæ vult, 233. Non nova voluntate
+    Deus creavit mundum, 211. Optimus minister Dei est, qui non magis
+    intuetur hoc a Deo audire quod ipse voluerit, sed potius hoc velle quod
+    a Deo audierit, 186.
+
+Didonis mortem se flevisse defiet Aug. 11.
+
+Dies nunc dicitur mora solis super terram, nunc mora totius circuitus ejus
+    ab oriente ad orientem, 219.
+
+Dignationem sumere, 83.
+
+Dilectio. _Vide_ Amor.
+
+Discere, quid, 176, 8. Ad discendas linguas majorem vim habet libera
+    curiositas, quam meticulosa necessitas, 13. Quæ in rebus vanis sæpe
+    discunt pueri, in rebus non vanis tutius disci possunt, ib.
+
+Discordiæ quomodo sedandæ, 160. maxime inter virum et uxorem, 159.
+
+Divinationes Mathematicorum fallaces, 47, 48, 109.
+
+Divitiæ dicuntur copiosa inopia, 11. Omnis copia quæ Deus non est egestas
+    est, 254.
+
+Dolor animi tempore lenitur, 52. nonnullus approbandus, nullus amandus, 28.
+    non potest esse nisi in naturis bonis, 101, n. Animis nonnisi dolores
+    extra Deum, 52, 53.
+
+                              E.
+
+Ecclesia figurata est per mundi creationem, 256. Parvuli in nido Ecclesiæ
+    plumescunt et alas caritatis alimento sanæ fidei nutriunt, 62.
+    Improbatio hæreticorum facit eminere quid sentiat Ecclesia, 121.
+    Ecclesia Manichæorum ex Auditoribus et Electis constabat, 41, n.
+
+Ecclesiam, bis in die, mane et vespere Monnica assidue veniebat, 73.
+
+Electi Manichæorum, 41, et n. 40, n. 45, et n. 74, et n.
+
+Epicurus post mortem restare animæ vitam, et tractus meritorum credere
+    noluit, 101.
+
+Epulæ et synaxes ad Memorias Martyrum, 83.
+
+Equulei et ungulæ, 8.
+
+Esau Ægyptio cibo vendidit primogenita, 114, et n.
+
+Est vere id quod incommutabiliter manet, 116. Omnia vera sunt, in quantum
+    sunt, 115. A Deo sunt omnia inquantumcunque sunt, 228.
+
+Evæ reliquiarium, 72.
+
+Evangelici ministri debent esse forma fidelibus vivendo, 266.
+
+Eucharistia dicitur Communicatio Dominici corporis, 84. Victima sancta, quæ
+    ex altari dispensatur, 167. Pretii nostri sacramentum, ib. Pretium
+    nostrum, quod, "_manduco et bibo et erogo_," ait Aug. 203. Ad Memorias
+    Martyrum celebrari solita, 84, 83, n.
+
+Evodius patria Thagastensis, 156. Agens in rebus militans convertitur ad
+    Deum, et ante Aug^m. baptizatur, ib. Aug^o. se socium in sancto
+    proposito adjungit, et cum eo redit in Africam,
+{315}
+157. Psalmum cantat in obitu Monnicæ, 164.
+
+Evectio publica, 79, et n.
+
+Eversores, 29, et n. 71, 78.
+
+                              F.
+
+Facinorum causæ appetitus et metus, 23.
+
+Falsitas non est quidquam, sed dicitur cum res putatur esse quod non est,
+    118.
+
+Faustus Manichæorum episcopus eloquens imprimis, 64, et n. 68. sed parum
+    doctus, 69. Multis laqueus mortis, 70, 64. Aug^o. salutis occasio est,
+    70.
+
+Feminæ ad virum subjectio, 277, et n.
+
+Feriæ vindemiales, 146.
+
+Fidei medicamenta manibus Dei confecta, 87. Sine fide nihil omnino in hac
+    vita ageretur, 85. Ut nos per fidem passionis Christi præteritæ, ita
+    antiqui sancti per fidem ejusdem passionis futuræ salvi facti sunt,
+    302.
+
+Fidei professio in conspectu Ecclesiæ reddi solita, 128, et n.
+
+Fidelis in Ecclesia, 20, 134, n. 168, 147.
+
+Filius ille minor, 15, 129.
+
+Filios inter diei et filios noctis dividit solus Deus, 262. Filius Dei
+    dicitur Verbum, Principium, Sapientia, Veritas, Virtus Dei, 211. Lumen
+    verum, _Vide_, Christus et Verbum.
+
+Firminus vir liberaliter institutus, 109. quam narrat Mathematicorum
+    divinationem, ib.
+
+Flagitium a Facinore distinguitur, 37, n. 59.
+
+Flagitia, quæ contra naturam sunt, ubique ac semper detestanda; quæ contra
+    mores hominum, pro morum diversitate vitanda, 36.
+
+Fletus cur dulcis miseris, 50.
+
+Frater Augustini Navigius, 162.
+
+Furtum est contra naturæ legem, 21. nullus enim fur furem æquo animo
+    patitur, ib.
+
+                              G.
+
+Gaudere ad Deum, de Deo, propter Deum, ipsa est beata vita et non est
+    altera, 184.
+
+Gaudium majus molestia majori præceditur, 130. Est gaudium quod non datur
+    impiis, sed eis qui Deum gratis colunt, quorum gaudium Deus ipse est,
+    184. Beata vita est gaudium de veritate, 184.
+
+Geminorum constellatio discussa, 110.
+
+Genese[Greek: ô]s initium explicatur in tribus postremis libris
+    "_Confessionum_," 205 sqq.
+
+Genethliacorum libris deditus Aug. monetur a Vindiciano ut eos abjiceret,
+    48.
+
+Gervasii et Protasii martyrum corpora deteguntur, 155.
+
+Gestus sunt tanquam verba naturalia omnium gentium, 7.
+
+Gloria ignominiosa honores sæculares, 11. Sæpe homo de ipso vanæ gloriæ
+    contemtu vanius gloriatur, 200.
+
+Grammaticæ leges studiose observantur, negliguntur præcepta Dei, 16.
+
+Grammaticarum scholarum liminibus appensa vela quid significent, 12.
+
+Gratiæ deputandum quidquid mali non fecimus, 26. Gratia potens est omnis
+    infirmus, qui per ipsam fit conscius infirmitatis suæ, 169.
+
+Gulæ tentatio, 189.
+
+                              H.
+
+Hæreses esse permittit Deus, ut emineat quid Ecclesia Dei sentiat, et quid
+    habeat sana doctrina, 121. Prosunt Ecclesiæ, et quomodo, ib.
+
+Hæretici. Non cum iis disceptandum, sed pro iis orandum, 43.
+
+Haruspicem contemnit Aug^o. qui victoriam suis sacramentis in theatrici
+    carminis certamine promittebat, 46. Haruspices sacrificia dæmoni
+    offerebant, ib.
+
+Helpidius apud Carthaginem contra Manichæos disputat, 77.
+
+Hierius Romanæ urbis orator doctus, 57. Huic nuncupati ab Aug^o. libri "_de
+    Pulcro et Apto_," ib.
+
+Homerus poeta dulcissime vanus: hujus lectio Aug^o. puero amora, 12. Multa
+    finxit, hominibus flagitiosis divina tribuendo, ne flagitia flagitia
+    putarentur, et ut quisquis ea fecisset, non homines perditos, sed
+    cælestes deos videretur imitatus, 14. Quid in ejus figmenta Tullius
+    animadvertit, 13.
+
+Hominem fecit Deus, non tamen in eo peccatum, 6.
+
+Hominis creatio allogorice exponitur, 268. Ad Dei imaginem est factus, ib.
+
+Homo spiritalis non judicat de sacra Scriptura, etiamsi aliquid ibi non
+    luceat, 269. De his judicare dicitur, in quibus habet potestatem
+    corrigendi, 270. Homo sine Deo nihil sibi est nisi Dux in præceps, 46.
+    Homo grande profundum, cujus capilli magis numerabiles sunt quam
+    affectus, 57. Est aliquid hominis, quod nec ipse scit spiritus hominis,
+    qui in ipso est,
+{316}
+171. Debet reformari vivendo secundum voluntatem Dei, 268. Homo gerit in se
+    symbolum Trinitatis, scilicet esse, nosse, velle, 255, et n. Homines
+    unde amantur, 53, diligendi humaniter, 52.
+
+Hora fugitivis particulis agitatur, 216. Non est præsens tota, ib.
+
+Horatii Carm. laudat Aug. 51.
+
+Hortensius Ciceronis excitavit Augustinum ad ardorem philosophiæ, 30, 136.
+
+Humiles corde domus Dei excelsi, 225, 119.
+
+Humilitas necessaria ut adscendamus ad Deum, 56, 65. Humilitatis signum in
+    statura pueritiæ a Christo probatum, 16.
+
+Hymni et Psalmi, sub Ambrosio episcopo in ecclesia Mediolansi ut
+    canerentur, institutum, 156.
+
+Hippocrates, 48.
+
+                              I.
+
+Jacobi et Esavi constellationes, 110. Jacob filiis Joseph benedicens, 193.
+
+Illusiones nocturnæ, involuntariæ licet, nihilominus poenitendæ, 188.
+    Perfecta illarum cessatio munus Dei, 189.
+
+Imitatio perversa Dei in peccatis, 23, 24.
+
+Inane, quid, 104. Qui differat a nihilo, ib.
+
+Incarnatio Verbi, qua infantiæ nostræ lactescit Sapientia Dei, 119. Totum
+    hominem suscepit, 120. Apollinaristarum error, non esse in Christo
+    animam aut mentem hominis, 121.
+
+Incolumitatis suæ cura homini innata, vestigium est secretissimæ unitatis
+    ex qua est, 17.
+
+Ignorantia mater admirationis, 266.
+
+Infantia peccatis obnoxia, 6, 7.
+
+Infantilium membrorum imbecillitas innocens est non animus infantium, 6.
+
+Inimicitias hominum nec excitare nec augere, parum est homini humano, nisi
+    eas etiam exstinguere studuerit, 160. Horrendum malum inimicis iratis
+    inimicorum iratorum dicta prodere, ib.
+
+Iniqui apti sunt inferioribus creaturæ partibus, quo dissimiliores Deo,
+    apti autem superioribus fiunt, quo ei similiores, 118.
+
+Iniquitas non est substantia, sed perversitas voluntatis detortæ a summa
+    substantia in infimam, 118. Iniquitatis capita pullulant principandi et
+    sectandi et sentiendi libidine, 37.
+
+Inordinatus animus omnis, Dei jussu, sua sibi poena est, 11.
+
+Intelligendi celeritas et dispiciendi acumen est donum Dei, 61.
+
+Invitus nemo bene facit, etiam si bonum est quod facit, 10.
+
+Invocare Deum quid sit, 2. et n.
+
+Johannis Baptistæ mirabilis abstinentia, 191.
+
+Josue voto sol stabat, sed tempus ibat, 220.
+
+Isaac filios non agnoscendo benedicere, sed benedicendo agnoscere meruit,
+    193.
+
+Isaiam legere jussus Augustinus quo sese ad baptismum præpararet, 153.
+
+Julianus Imperator lege data prohibet Christianos litteras docere, 132.
+
+Juno, 14.
+
+Jupiter tonans et adulterans cur a Poetis fictus, 14.
+
+Justina Valentiniani minoris mater ab Arianis seducta persequitur
+    Ambrosium, 155.
+
+Justitia vera interior non ex consuetudine judicat sed ex lege Dei, 35. Nec
+    varia nec mutabilis ipsa est, sed tempora quibus præsidet, 36.
+
+Juventutis erudiendæ modus improbatur, 15.
+
+                              L.
+
+Latina lingua in Africa vulgaris ætate Augustini, 12.
+
+Laudat Deum universa creatura, 63, 209.
+
+Laudari qui vult ab hominibus vituperante Deo, non defendetur ab hominibus
+    Deo judicante, nec eripietur Deo damnante, 198. Laudibus hominum moveri
+    debemus non propter nos sed propter proximum, 199.
+
+Laudari etiam de Dei dono periculosum, 198. Laudatio comes bonæ vitæ, ib.
+    Non male vivendum est ne laudemur, ib. 147.
+
+Lex temporalis etiam a Deo data, 35. Legis factor homo debet esse non
+    judex, 269. Lex peccati est violentia consuetudinis, 133.
+
+Lex conscientiæ, 21.
+
+Libera voluntas caussa peccati, 106, 59, n. 60, n. quod Manichæi negabant,
+    ib.
+
+Libido triplex, 187-201. Violatur societas quæ cum Deo nobis esse debet,
+    cum natura, cujus ille auctor est, libidinis perversitate polluitur,
+    36. Libidine obcæcatur animus, 21. Ex voluntate perversa libido, ex
+    libidine consuetudo, ex consuetudine necessitas, 132.
+
+Lignum crucis, 13, et n.
+
+Litterarum primarum magistri, 11.
+
+Longe a Dei vultu, in affectu tenebroso, 16. In regione dissimilitudinis,
+    116.
+
+Loqui unde puer discat, 7. Pauca sunt quæ proprie loquimur, 218.
+{317}
+
+Lucta spiritus cum carne, 141, 137.
+
+Ludi Circenses, 91, 135.
+
+Luminaria dividentia inter noctem et diem allegorice, 262, sq.
+
+Lux regina colorum, 193. Lux æterna et incommutabilis, Deus, 260, 115.
+
+                              M.
+
+Madaura Africæ urbs, Thagastæ vicina. Aug. eo peregrinatur litteratura et
+    oratoriæ percipiendæ gratiæ, 20.
+
+Magicæ artes ex curiositatis vitio, 195, 202.
+
+Magister non est qui docet hominem scientiam, nisi Deus, 68.
+
+Magistri penulati, 13.
+
+Malum non est nisi privatio boni, 116, 35. Non est substantia, ib. 52.
+    Malum bifariam dictum culpa et poena, 106. Malum poena juste a Deo
+    infligitur, ib.
+
+Mandatorum observatio ex Dei dono, 187.
+
+Manichæos plures Roma occultabat, 76.
+
+Manichæus hæresiarcha errores suos litteris mandavit, 66. ejus libri pleni
+    fabulis, 69, 75. Multa de astris imperitissime continebant, 66, 67.
+    Spiritum sanctum auctoritate plenaria personaliter in se esse dicebat,
+    67, et n.
+
+Manichæorum hæresis asserebat Deum esse corporum molem (quæ maxima et prope
+    sola causa erroris fuit), 76, 62, 39, n. 34, 47, n. 78. Malum quoque
+    substantiam quandam, et molem tetram et deformem; sive crassam, quam
+    terram, sive tenuem atque subtilem, quam mentem malignam per terram
+    repentem, designabant, 76, 58, 74, n. 139. Has duas moles (Dei sc. et
+    mali) ex adverso sibi constuebant, utramque quidem infinitam, sed malam
+    angustius, bonam grandius, 76. Animas tam hominum quam pecorum de Dei
+    esse substantia aiebant, et omnino partes Dei, 59, et n. 139.
+    Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed substantiæ malæ
+    naturæ (carnis sc.) tribuebant, 59, n. 74, et n. 105, 106, 117, 151.
+    duasque naturas inter se confligere in homine dicebant quando caro in
+    Spiritum concupiscit, 139, 140. A Deo cælos fabricatos, non tamen de
+    suo sed ex alibi et aliunde creatis, 276. Carnes vero, et minutissima
+    animalia, et quidquid radicibus terræ inhæret, a mala mente gigni et
+    formari, 276, 69, n. Herbas omnes atque arbores sentire, et læsas
+    dolere dicebant, 39, et n. quippe quæ particulas Dei prælio captas a
+    gente tenebrarum, 105. (mala sc. natura) in se colligatas haberent, 40.
+    quas quidem particulas 'Electorum sanctorum,' dente ac ventre liberari,
+    41. Christum porro credebant tanquam de massa lucidissimæ molis Dei
+    porrectum ad nostram salutem, 76. neque vere in carne natum de Maria
+    virgine, 77, 72. sed tantummodo in carnis phantasmate; in quo eum
+    dicebant crucifixum, 72, et n. 76. Laudatos in Vet. Test. Patriarchas
+    vituperabant, 35, 36, et n. Nov. Test. Scripturas falsatas esse
+    dicebant, quum tamen ipsi incorrupta exemplaria nulla proferrent, 77,
+    et n. In hanc hæresin prolapsus Aug. in ea per novennium volutatur, ab
+    an. æt. xix usq. ad xxviii. 45, 43, 31, n.
+
+Mare quid, 260. Mari comparatur genus humanum, vitio primi hominis profunde
+    curiosum, procellose tumidum, et instabiliter fluidum, 265. Altera
+    maris allegorica expositio, 260.
+
+Martyrum Memoriæ, Oratoria, 71, et n. 83. in iis non Martyribus, sed Deo
+    Martyrum sacrificabant Christiani, vid. et 83, n.
+
+Materia informis non est omnino nihil, 227. sed medium quid inter formatum
+    et nihil, 228 sq. Conetur humana mens eam vel nosse ignorando, vel
+    ignorare noscendo, 227. facta est ex nihilo, et ex hac omnia, 228 sq.
+
+Mathematicorum divinationes, 47, 48, 109.
+
+Matrimonii in officio regendi, et suscipiendorum liberorum conjugale decus,
+    99. Tabulæ matrimoniales, 159.
+
+Medea volans, 34.
+
+Mediator, oportebat ut haberet aliquid Deo simile, et aliquid simile
+    hominibus. Christus verax mediator, diabolus mediator fallax, 202.
+
+Melodiæ utilitas in ecclesiastico cantu, 193. hac potius quam rebus allici
+    peccatum est, 192.
+
+Memoriæ vis, 173, 180. Memoriam habent pecora et aves, ib.
+
+Memoriæ martyrum, 83, 71. Ad eas Dominici corporis communicatio celebrari
+    solita, 84. Epulas illuc afferri vetat Ambrosius, 83.
+
+Memoria Cypriani martyris non procul a mari, 71.
+
+Mensura temporis, 223.
+
+Merita vera hominum non sunt nisi Dei munera, 166, et n. 249, 157.
+
+Metus et appetitus facinorum causæ, 23.
+
+Minister Dei optimus quis, 186. Ministris Ecclesiæ subsidia corporis
+    debentur, 272.
+
+Miracula facta in translatione corporum
+{318}
+SS. Gervasii et Protasii, 155. Deus tentatur cum miracula flagitantur non
+    ad salutem, sed ad experientiam, 195.
+
+Misericordia, 28, et n. qualis sit vera, ib.
+
+Misericordia Dei. Væ etiam laudabili vitæ, si Deus remota misericordia eam
+    discutiat, 166. Magnæ sunt voces ad misericordiam Dei, tacitæ
+    contritiones animi, 111.
+
+Modestia. Pulchrior est temperantia animi inscitiam suam confitentis quam
+    scientia rerum, 70.
+
+Molestias vitæ tolerare jubet Deus, non amare, 187, 28.
+
+Monasterium Mediolani plenum bonis fratribus, extra urbis moenia, sub
+    Ambrosio nutritore, 135. Monasteriorum greges in Ægypto, 134, et n.
+
+MONNICA.
+
+    Monnica Patricii conjux, mater Aug^i. 167. quem et carne ut in hanc
+    lucem temporalem, et corde ut in æternam lucem nasceretur, parturivit,
+    157. educata fuit pudice ac sobrie, 159. in domo fideli, bono membro
+    Ecclesiæ Christianæ, ib. Non tam suæ matris, quam decrepitæ cujusdam
+    famulæ cura ad honestatem instituebatur, ib. immo disciplina et
+    regimine Christi, eam in Dei timore jam tum erudientis, ib. Per
+    Christum subdita parentibus, potius quam per parentes subdita Christo
+    fuit, ib. Amore vini paulatim capta, sanatur insultatione ancillæ cum
+    ea litigantis, 158, 83.
+
+    Patricio (cui soli nupta fuit, 167.) in matrimonium tradita, servivit
+    ei veluti Domino, 159, 10. satagens eum Deo lucrari, 159. Ut sese
+    gerebat in virum a fide ac moribus ipsius longe alienum, ib. In socrum
+    adversus se irritatam malarum ancillarum susurris, ib. Erga matronas de
+    maritis suis querelam moventes, ib. Erga dissidentes et discordes inter
+    se anima, 160. Erga servos Dei, ib. Erga parentes, domumque suam, ib.
+
+    Nutrivit filios, 162. toties eos parturiens, quoties a Deo deviare
+    cernebat, ib. Aug^m. spiritu parturivit majori sollicitudine, quam
+    carne pepererat, 73, 10. Hunc a primis annis in Catechumenorum gradu
+    constituit, 9, 31. Cumque adhuc puer in repentino mortis periculo
+    versaretur, curabat festinabunda ut sacramentis salutaribus initiaretur
+    et ablueretur, 10. Eo tamen recreato, baptismum differendum duxit, ib.
+
+    Aug^o. an. æt. xvi agente, Deus jam inchoaverat in ea templum suum et
+    exordium sanctæ habitationis suæ, 20. Ex quo in Christo regenerata
+    fuit, vitam fide et moribus præcipuam egit, 166. Aug^m. ut a
+    fornicatione maximeque ab adulterio abhorreret cum ingenti
+    sollicitudine admonebat; uxorem tamen dare nolebat, quo consilio, 21.
+    Virum suum sub ipsius vitæ finem ad Christi fidem adducit, 160. Quo
+    viduata sumtus nihilominus (Romaniani ope, 100, n.) procurat Aug^o.
+    tunc apud Carthaginem Rhetoricæ studenti, 30. Hunc interea in
+    Manichæorum hæresin prolapsum luget, horis omnibus orationum suarum de
+    eo ad Deum indesinenter plangit, 43. ejusque convictum aversatur, 42.
+    De futura ejus resipiscentia admonita per somnium, (ib.) perque
+    responsum episcopi (43.) cujusdam, fieri non posse asserentis, "_ut
+    filius istarum lachrymarum pereat_," (44.) mensa domoque rursus
+    excipit, 42.
+
+    Frequentabat eleemosynas, vidua casta et sobria, 73, 83. Obsequens et
+    serviens sanctis, nullum diem prætermittebat oblationem ad altare Dei,
+    ib. Bis in die, mane et vespere ad Ecclesiam venire solita, ut oraret
+    vel verbum Dei audiret, ib.
+
+    Aug^m. Romam ipsa invita et falsa navigantem lachrymis prosequitur, 72.
+    pro eo Deum rursus deprecatur, ib. Paulo post conscensa nave, per
+    marina discrimina nautas consolatur, de felici perventione divinitus
+    certior facta, 82. Mediolanum veniens Aug^m. audito Ambrosio jam
+    abalienatum a Manichæis reperit, ib. De ejus futuro matrimonio
+    revelationem a Deo expetit, sed frustra, 100. Ambrosium diligit ut
+    Angelum Dei, 83. Ille in ejus laudem, viso Aug^o. sæpe erumpebat,
+    gratulans ipsi quod talem matrem haberet, 84. Apud Mediolanum vetanti
+    Ambrosio, epulas ad Memorias Martyrum adferri, morem gerit
+    libentissime, ib. Excubante Mediolanensi plebe in Ecclesia, vigiliarum
+    primas tenet, 155. orationibus vivit, ib.
+
+    Gaudium ejus de Aug^i. conversione, 144. Secedit cum illo in agrum
+    Cassiciacum, 150. Aug^m. suscepto baptismate remeantem in Africam
+    comitatur, 157. quocum apud Ostia Tiberina paullo ante obitum suum
+    colloquitur de vita æterna, 161. Rapiuntur ambo in æternæ sapientiæ
+    contemplationem, ib. Nulla jam re se delectari in hac vita profitetur,
+    162. Unum fuisse propter quod hic aliquantum immorari cupiebat, ut
+    Aug^m. Christianum Catholicum videret ante obitum, ib. Post dies cir.
+    v. decumbit febribus, ib. de sepultura {319} corporis sui extra
+    patriam, tandem nihil curat; sed tantum ut ejus ad Domini altare
+    meminerint filii, ubi ubi fuerint, 163, 167. Alia ejus insignis
+    sententia, 163. die ix ægritudinis, an. lvi æt. suæ, xxxiii æt. Aug^i.
+    migrat ex hac vita, ib. Ejus funus, 164 sq. Sacrificium pretii nostri
+    pro ea offertur, jam juxta sepulchrum posito cadavere, priusquam
+    deponatur, ut illic fieri solebat, 165. Ejus elogium, 159 sqq. 164 sq.
+
+Moris humani flumen vix superandum, 13, et n.
+
+Mores hominum. Quæ contra mores hominum sunt flagitia pro morum diversitate
+    vitanda sunt, 37.
+
+Mors sibi ipse est qui male vivit, 230. Moritur qui Deum non videt, 3.
+    Mortalitas testimonium peccati, 1.
+
+Mortui, _vide_ Defuncti.
+
+Mulier quæ perdiderat drachmam, 129, 181. Ænigma Salomonis de muliere
+    sedente super cellam in foribus, 34.
+
+Mutantur coelum et terræ. Coelum et terra clamant quod facta sint quia
+    mutantur, 208.
+
+                              N.
+
+Navigius Aug^i. frater morti Monnicæ et ejus funeri interfuit, 162, et n.
+
+NEBRIDIUS patria Carthagini vicina, 96. Aug^o. carissimus, adolescens valde
+    bonus et valde castus, 48. mirabilis animæ, 109. mitissimus, 133.
+    Aug^m. ab astrologis consulendis revocare nititur, 48, 109. Argumentum
+    ipsius clarum contra Manichæos, 105. Mediolanum venit non ob aliud nisi
+    ut cum Aug. in sapientiæ studio vivat, 96. Beatæ vitæ inquisitor
+    ardens, ib. Sub Verecundo Mediolanensi grammatico docet, 133. Errans
+    aliquando circa Incarnationis mysterium, postea fit Catholicus, 148.
+    Deo servit in perfecta castitate apud suos in Africa, ib. Tota domus
+    ejus per eum fit Christiana, ib. Moritur haud multo post Aug^i.
+    baptismum, ib. vivit in sinu Abrahæ, ib. Epistolæ ad Nebridium, 150.
+
+Necessitas consuetudine inducta, 132.
+
+Nobilium conversio majoris lætitiæ caussa est Ecclesiæ, 131. Nobilitatis
+    nomine superbos plus tenet diabolus, ib.
+
+Nomen dare ad Baptismum, 154, et n.
+
+Nubes prædicatores, coelum Scriptura, 260.
+
+Nugæ majorum vocantur negotia, 8.
+
+                              O.
+
+Obedire regibus generale pactum est societatis humanæ, 37.
+
+Oblatio altaris, 73.
+
+Oblivionis memoria est, 179.
+
+Oculi sensuum principes, 195. Oculorum voluptas, 193.
+
+Odium in proximum cor gravius vastat, 15.
+
+Opera Dei compendio narrantur, 277. Opera nostra bona ideo bona sunt quia
+    Deus ea nobis donat, 166, et n. 157, 249.
+
+Oratio pro mortuis ad altare, 163, 165, 167.
+
+Oratoria i. q. Memoriæ, 71, n.
+
+Ordinare aliud, aliud creare, 9, n.
+
+Orestes et Pylades, 51.
+
+Otium malum, 20.
+
+Ovidius in Trist. innuitur, 61.
+
+                              P.
+
+_Paracletus_, 31.
+
+Pars turpis est, quæ suo universo non congruit, 37.
+
+_Patres S._ Vet. Testam. a Manichæorum cavillationibus vindicat Aug. 35,
+    36, 37, 39, et nn.
+
+Patricius Aug. pater, tenuis municeps Thagastensis, 20. Animosior quam
+    opulentior, ultra vires rei familiaris filio impendebat, quidquid etiam
+    longe peregrinanti studiorum caussa opus erat, 20. Quamvis ira
+    fervidus, nunquam cecidit Monnicam uxorem, 159. Fit Catechumenus Aug^o,
+    an. fere xvi agente, 20. annoq. post, (30.) moritur fidelis, 160. Ejus
+    mores, 159. Pro eo orari ad altare vult Augustinus, 167.
+
+PAULUS Apostolus unde dictus Paulus, 131, et n. Miles castrorum coelestium,
+    190. Ejus lingua volatilis, loquens mysteria, 273. Illum præ ceteris
+    legit Aug. 122.
+
+Paulus proconsul, per baptismum fit Regis Magni provincialis, 131.
+
+Peccata ante baptismum vulgo parvi pendebant, 10. post baptismum delictorum
+    reatus major et periculosior, ib.
+
+Peccatum nihil est, 25. Admittituendum immoderata in hæc infima
+    inclinatione, summa bona deseruntur, 22, 230, et n. Dum non in Deo, sed
+    in seipso et aliis creaturis voluptates, sublimitates, veritates homo
+    quærit, 17. Peccatum omne, perversa Dei imitatio, 23, 24.
+
+Peccati caussa Deus non est, 205. peccatorum ordinator, tantum non creator,
+    9, et n. Peccatum non committitur sine caussa, 22. Peccandi quædam est
+    necessitas, 132. Quomodo in eam descendatur, ib.
+{320}
+Peccatum dæmoni est sacrificium, 15.
+
+Peccati poenæ: Obcæcatio, ib. Inquietudo animi, 63. Poena sua sibi est
+    omnis inordinatus animus, 11, 241, n. Peccator Deum fugere non potest:
+    sed invenit ubique Dei legem in poena sua, 53.
+
+    Animæ peccatrices Dei imperii ordinem non perturbant, 118, 63, et n.
+    Peccatum Deo non nocet, 230, 63. nec nocere potest, 63, 38.
+
+Peccatorum apud Deum confessio, spem excitat, 171.
+
+Peccati lex est violentia consuetudinis, 133.
+
+Peccatorum duæ origines, 3, n.
+
+Peccata alia contra naturam, alia contra mores, alia contra præcepta, 37,
+    et n. Peccata proficientium, 38.
+
+_Pelliceæ tunicæ_ mortalitatem significant, 120, et n. 259.
+
+Penulati magistri, 13.
+
+Perturbationes animi quatuor sunt, cupiditas, lætitia, metus et tristitia,
+    178.
+
+Petiliani malitia in Augustinum, 44, n.
+
+Phantasmata. Luctæ animæ cum phantasmatibus præclara descriptio, 32.
+
+Philosophiæ laus et defensio, in Hortensio Ciceronis, 30. Quomodo ad
+    philosophiam accensus fuit Augustinus, ib.
+
+Philosophi præ superbia Creatorem per creaturas non invenerunt, 66, 65.
+
+Photinus, ejus falsitas, 121, et n. 72, n.
+
+Picturæ lascivæ, 14.
+
+Piis idem probatur, quod Deo placet, 276.
+
+'Piscis de profundo levatus' manducatur in mensa parata in conspectu
+    credentium, 266, et n. 269. Quid per 'pisces et cetos' significatur,
+    274, 65, n.
+
+Plani Mathematici, pietatis expertes, 47. et veritatis, 48, 108.
+
+Platonicorum in libris quædam Aug. legit consentanea doctrinæ Christianæ de
+    divinitate Verbi æterni, nihil tamen de Incarnati humilitate, 112, 113.
+    In iis etiam non invenit quod in sacris litteris reperit, nempe viam
+    salutis, et doctrinam humilitatis, ib.
+
+Poeseos vanitates noxiæ, 13, 14.
+
+Pontitianus Afer, in palatio militans, Christianus et valde pius, 134.
+    Narrat Aug^o. Antonii Monachi vitam, 135, 143. et duorum Agentium in
+    rebus conversionem, 135.
+
+Prædicatores Evangelii nubes dicuntur, 260. Ipsis debentur necessaria, et
+    quomodo, 272. Quomodo possunt gaudere de datis sibi beneficiis, ib.
+    Transeunt ex hac vita in aliam vitam, scriptura vero sancta permanet,
+    260.
+
+Præsidatus, i. e. Præsidis munus, 98.
+
+Prætorianum pretium, 96, et n.
+
+"Preces pro mortuis" dogmati Eccl. Rom. de Purgatorio adversari quinam
+    ostenderint, 165, n.
+
+Principium. Quomodo intelligatur illud Geneseos, "_in principio Deus
+    creavit, &c._" 210 sqq.
+
+Prius aliquid dicitur æternitate, tempore, electione, origine, 246.
+
+Psalmorum cantus toto Christiano orbe celebris, 150, 156. Quando inductus
+    Mediolani, 155. Cantantur Psalmi in funere defunctorum, 164. in
+    Ecclesia, 192. De hocce cantu quid Athanasius senserit, 192. quid
+    Augustinus, 193. Psalmi litteræ de melle coeli melleæ, 153. Explicatio
+    Psalmi iv '_Cum invocarem_,' 150-152. Psalmorum vis et utilitas, 155,
+    150, 164, n.
+
+Psalterium decem chordarum, decalogus, 37.
+
+Puellæ instituendæ modus, 157 sq.
+
+Pueri in rebus non vanis instituendi, 13.
+
+Pueritiæ vitia ad succedentes ætates transeunt, 6, 16.
+
+Pulchritudo quid, et in quo consistat, 56. Pulchritudines exteriores a Dei
+    pulchritudine veniunt, 194.
+
+Pulchrum definitur, 58. _De Pulchro et Apto_ duo aut tres libros scribit
+    Aug. 57.
+
+Pylades et Orestes, 51.
+
+                              Q.
+
+Quærere. Veritatem qui non pie quærunt, non inveniunt, 66.
+
+Quæstionum tria genera, an sit, quid sit, quale sit, 175.
+
+Quies frustra quæritur in creaturis fugacibus, 53, 54, 55. In Deo solo
+    habetur, 1, 24. Ibi est locus quietis imperturbabilis, ubi non
+    deseritur amor, si ipse non deserat, 54. Fecit nos Deus ad se, et
+    inquietum est cor nostrum, donec in Deo requiescat, 1. Ostendit Deus
+    quam magnam creaturam rationalem fecerit, cui nullo modo sufficit ad
+    beatam requiem quidquid ipso minus est, 253. Ignavia quasi quietem
+    appetit, quæ vero quies certa præter Dominum? 24. Quies est apud Deum
+    valde, et vita imperturbabilis, 26. _Vid._ Requies.
+
+                              R.
+
+Rapere. Quomodo rapiat hominem Deus, 186, 118.
+
+Regeneratio per Baptismum, 128, 166, 148.
+
+Reliquiarium Evæ, 72.
+{321}
+
+Reminiscentia quid, 181.
+
+Requies animæ solus est Deus, 102. Quomodo Deus requiescet in nobis sabbato
+    æternæ vitæ, 279. In iis requiescere dicitur Spiritus Sanctus, quos in
+    se requiescere facit, 251. _Vid._ Quies.
+
+Restituere pretium quo Christus nos emit, nemo valet, ut nos ei auferat,
+    167.
+
+Rex nova præcepta imponere potest subditis, 37.
+
+Rhetorica dicitur victoriosa loquacitas, 46. illam docet Aug. 46. Thagaste,
+    46, 52, 49. Carthagine, 52. Romæ, 70, 78. Mediolani, 79. illius
+    professionem deserit, 149.
+
+Romana nobilitas idololatriæ dedita, 127.
+
+Romani scholastici magistros fraudare soliti, 78.
+
+Romanianus Thagastensis. Alypii cognatus, Aug. ab ineunte ætate
+    familiarissimus, 100, n. cui ad peregrina studia pergenti sumtum
+    suppeditavit, ib. res ejus ampla, ib. Mediolanum ad Comitatum
+    Imperatoris ob negotia venire compulsus est, docente ibi Augustino, ib.
+    Vitæ communi agendæ multus instat, ib.
+
+Romæ Manichæi plures secreto habitabant, 76. verbis conceptis, retentisque
+    memoriter, reddi solebat fidei confessio, ab iis qui accessuri erant ad
+    gratiam Baptismi, 128, 9. offerri solebat pro mortuis sacrificium
+    pretii nostri, jam juxta sepulcrum posito cadavere, 165.
+
+                              S.
+
+Sacerdos Christus et sacrificium, victor et victima, 203.
+
+Sacramenta. Cur iis egeamus, 265. Sacramenta Christi per totum orbem
+    pervaserunt opera servorum Dei, 264. Deus in eorum ministris operatur,
+    266. Sacramenta initiorum, 274, 10, 9, n. Homo spiritalis judicat
+    desollemnitate Sacramentorum quibus initiamur et Eucharistiæ, 269.
+    Sacramenta Novi Test. dant salutem, sacramenta Vet. Test. promiserunt
+    Salvatorem, 263, n. Vox "Sacramentum" per se positum, fere valet
+    mysterium, 89, 120, 128, 142, 150, 196, 201.
+
+Sacramentum salis, 9, et n.
+
+Sacramentum corporis Christi. Piscis de profundo levatus manducatur in
+    mensa parata in conspectu credentium, 266.
+
+Sacrificium pretii nostri, pro mortuis offerri solitum posito juxta
+    sepulchrum cadavere, 165. Sacrificium cogitationis et linguæ, 206.
+
+Sæculo non oportet conformari, sed imitari imitatores Christi, 267.
+
+Sal in ecclesiis Occidentalibus Catechumenis gustandum, qua mente, datum,
+    91, n. Sale est conditus, Aug. ab utero matris suæ, 9.
+
+Sallustius de Bell. Cat. 23.
+
+Salutis via in Christo et Scripturis sanctis, 119 sq.
+
+Sancti antiqui in Christum passurum crediderunt, 202. Vivunt in sinu Abrahæ
+    nostri memores, 149. Eorum corda sunt thuribula Dei, 170. Sanctorum
+    Memoriæ, 83, 71.
+
+'Sancti' Manichæorum, 45.
+
+Sapientia est 'luminare majus firmamenti,' 262.
+
+Scholasticorum apud Carthaginem licentia, 71. Romani erant modestiores, 78.
+    qui magistrum tamen sæpe fraudabant, ib.
+
+Scientia est 'luminare minus,' sapientia 'luminare majus,' 262.
+
+Scientia nostra scientiæ Dei comparata ignorantia est, 208.
+
+Scire--Deum qui scit, etiamsi alia nesciat, beatus, 66. _Vid._ Cognitio.
+
+Scriptura Sacra est venerabilis stilus Spiritus Dei, 122. In ea Deus ipse
+    loquitur, 248. Ejus divina auctoritas, 236, 89, 265. mira profunditas,
+    232, 31. et simplicitas, 89, 31. quæ magistra est humilitatis, ib.
+    Aug^i. sunt castæ deliciæ, 206. omnibus sæculi deliciis suaviores, 207.
+    Scripturæ summa est veritas, magnaque præ litteris profanis
+    excellentia, 243.
+
+    Variæ ejus interpretationes simul possunt esse veræ, 247, 248, 237. nec
+    obest aliter quam alii senserint, sentire, modo vera sint quæ
+    existimamus, ib. 244. Dissensionum duo genera in Scripturis
+    interpretandis, 241, n. quis sensus habendus sit excellentior, 248.
+    regulæ in ejus interpretatione adhibendæ, 248, n.
+
+    De ea nemo judicare debet, 269. Laus ejus et dignitas, 89, 31.
+    Scrutanda est cum honore famulorum Dei qui eam dispensarunt, 247. In
+    Ecclesiis legebatur, 73.
+
+Securus nemo esse debet in hac vita, quæ tota tentatio est, 192.
+
+Sensus externi dicuntur fores carnis, 172. januæ, 176. sunt nuntii per quos
+    homo interior cognoscit, 172, 119. Sensuum delectatio, æternæ vitæ
+    jucunditati comparata, ne commemoratione quidem digna est, 161.
+
+Serpentes boni, i. e. non perniciosi ad nocendum, sed astuti ad cavendum,
+    267.
+{322}
+
+Severus, Ianius Mediolanensis, cui cum cæcitas incidisset, tacto feretro
+    Protasii et Gervasii martyrum, sudarioque inde oculis admoto, visum
+    recepit, 156, et n.
+
+Simplicianus, Mediolanensis ecclesiæ presbyter, 125. tandem episcopus, 126,
+    n. ubi pl. de eo. Pater spiritalis Ambrosii, 126. Consulitur ab
+    Augustino, ib. Victorinum, ut publice profiteatur fidem, instigat, 128.
+
+Societas justa est, quæ Deo servit, 39. Sodales mali malum grassans, 25,
+    26, 21. Societatis humanæ generale pactum est obedire regibus suis, 37.
+
+Solitudo poenitentiæ aptissima, 203, 142.
+
+Soni discrimen a cantu, 246.
+
+Spectaculorum vanitas, 27, 91, 9. magno in honore, sub Aug^i. tempora, 9.
+
+SPIRITUS SANCTUS dicitur Dei Donum, Munus, Ignis, Amor, Caritas, Pax,
+    Gratia, Requies nostra, Locus noster, 254. Dicitur ea facere in nobis
+    quæ per eum facimus, 276. Solus superferri super aquas, quare, 254.
+    Spiritus Sancti dona sideribus comparantur, 263.
+
+Spiritus beati, domus Dei, 231. Coelum coeli dicuntur, ib.
+
+Stellæ solatia noctis sunt, 277.
+
+Superbia, quomodo ab illa tentemur, 197. Superbia receditur a Deo, 64, 65,
+    112, et n. 118, n.
+
+Superbus suam amat sententiam defendere, non quia vera est, sed quia sua
+    est, 242. Ejus casus unde, ib. a superbis Deus non invenitur, quamvis
+    peritis, 65.
+
+Superiores seu Prælati, quomodo gerere se debent, dum amantur, timentur,
+    laudantur, ne in superbiæ vitium cadant, 197. Timeri velle ab hominibus
+    non propter Deum, foeda jactantia est, 197.
+
+Surditas cordis ex tumultu vanitatis, 54.
+
+Symbolum Apostolicum Catechumenis memoria tenendum tradebatur, 128, n. ab
+    iis publice coram fidelibus recitabatur, ib. Romæ vero de loco
+    eminentiore, ib. literis id mandare prohibitum, ib.
+
+Symmachus Præfectus Romæ, 79. Aug^m. Mediolanum mittit profitendæ
+    rhetorices gratia, ib.
+
+Synaxes in Africa ad memorias Martyrum, 83. Quare vetat illas fieri
+    Ambrosius, ib. vid. 84, n.
+
+                              T.
+
+Temperantia animi suam inscitiam confitentis pulchrior est quam scientia
+    rerum, 70.
+
+Temporalium amor, nonnisi suavitate æternorum expugnatur, 13, n. 145.
+
+Tempus quid sit, difficilis quæstio, 213. implicatissimum ænigma, 218.
+    Solis, lunæ, et siderum motus non sunt tempora, 219.
+
+Tempus non est corporis motus, 220. Sed quo metimur motum corporum, 220.
+    Est distentio, ib. 221. sed cujus rei? num animi, ib. Temporis mensura,
+    223. Quomodo tempus liceat metiri, 218. Tempus præteritum, præsens, et
+    futurum, 217. Tria proprie non sunt, ib. Differentiæ temporis quomodo
+    nominandæ, ib. Præteritum tempus, et futurum quomodo sit longum aut
+    breve, 223. Nullum tempus sine creatura, 212, 225, et n.
+
+Tenebræ quid, 227. 'Tenebræ super abyssum,' ib. 237. Tenebrarum antra
+    quinque, 34. Tenebrarum gens ap. Manichæos, 74, n. 105.
+
+Tentationum tria genera, 188, n. 198, 201. quomodo adversus ea pugnaverit
+    Aug. sc. voluptatem, (187-194.) curiositatem, (194-197.) superbiam,
+    (197-201.) Quibus tentationibus resistere valemus, quibusve non
+    valemus, nescimus, 171. maxime, donec tentemur, 192, et n. 198, et n.
+
+Terentius poeta. In ejus Eun. iii. 5. invehitur Aug. 14. Cit. et 185.
+
+Thagastense municipium Aug. patria, 20. ubi is docere coepit, 49.
+
+Tobias cæcus filio suo caritatis pede præibat, 193.
+
+Treveri, 135.
+
+Trinitatis mysterium in Genesi insinuatur, 252, 268. Symbola Trinitatis in
+    homine, 255, et n.
+
+_Tunicæ pelliceæ_ mortalitatem significant, 120, et n. 259.
+
+                              V.
+
+Vela grammaticarum scholarum liminibus appensa quid significent, 12.
+
+Ventos pascere, id est dæmones, est, ferrando eis esse voluptati et
+    derisui, 47.
+
+Verbum Deus apud Deum, sempiterne dicitur, et eo sempiterne dicuntur omnia,
+    210. Ipsum est principium et magister quo intus docemur omnem
+    veritatem, ib. Verbum Dei in se permanet sine vetustate et innovat
+    omnia, 161. fons est vitæ æternæ, 267.
+
+Verecundus Mediolanensis civis et grammaticus, Aug^o. ejusque sociis
+    familiarissimus, 133. Nebridium adjutorem in docendi officio flagitat,
+    ib. Aug^o. de sæculo fugienti cum sociis concedit rus
+{323}
+suum Cassiciacum, 148. Fit Christianus in extrema ægritudine, ib. Moritur
+    agente Romæ Aug^o. ib.
+
+Veritas. Mentes nostræ non de veritate, sed secundum ipsam de cæteris
+    judicant, 118. Veritas quæ æterna est et omnibus præminet, ipse Deus
+    est, 243. Æterna veritas grandium cibus, qui non mutatur in eum a quo
+    sumitur, sed e contra, 115. Beata vita nihil est aliud quam gaudium de
+    veritate, 184.
+
+Veritas communis est omnium, 242. Qui vult habere veritatem privatam,
+    timeat ne ea privetur, ib. Cur 'veritas odium parit,' 185.
+
+Veritatem homines amant lucentem, oderunt redarguentem, ib.
+
+Verum quando dicitur, inspirante Deo dicitur, 272. Deus solus est doctor
+    veri, 168, ib.
+
+Victorinus rhetor urbis Romæ, Latine vertit libros quosdam Platonicorum,
+    127. Statuam in Romano foro meruit, ib. Legit S. Scripturam et libros
+    Christianorum, 128. ac publice, a Simpliciano instigatus, profitetur
+    fidem, 129. Scholam deserit ob legem Juliani, qua vetitum est
+    Christianis docere litteras et oratoriam, 131. judicium Hieronymi et
+    Gennadii de ejus scriptis, 127, n.
+
+Videre. Aliter Deus, aliter homo videt creata, 279.
+
+Vindemiales feriæ, 146.
+
+Vindicianus senex medicus, 48, 109. proconsul coronam agonisticam Aug^o.
+    imposuerat, ib. quem ab Astrologorum næniis frustra revocare satagit,
+    ib.
+
+Vindictæ aviditas unde oriatur, 22.
+
+Virgilius poeta, 11, 12, 14.
+
+Visiones et responsa Monnicæ data, 42, 43, 73, 82, 100.
+
+Vitæ hujus miseria, 186.
+
+Ungulæ et Equulei, 8.
+
+Unus. Nihil est esse, quam unum esse, 17, n. Unitas Dei omnium modus, 7,
+    250. Unitatem in quantum quinque adipiscitur intantum est, 17, n.
+    Universum ex partibus pulchris constans, pulchrius longe est quam ipsæ
+    partes, 274. idque vi unitatis, 274, n.
+
+Voluntates duæ contrariæ nonnumquam in homine, 132.
+
+Voluntas vetus carnalis et nova spiritalis in Aug^o. ib. Voluntas fortis et
+    integra, voluntas semi-saucia, voluntas parte assurgens, et cum alia
+    parte cadente luctans, 138.
+
+Voluptas carnis. Ab ea continentiam Deus jubet et dat, 187. Aug^i. pugna ne
+    voluptatibus sensuum capiatur, ib. et sqq.
+
+Uti. Non prodest bona res non utenti bene, 61.
+
+Uxor prudens et Christiana describitur, 159 sqq. Uxor viro propter Deum
+    serviens, Deo servit, 10.
+
+FINIS.
+
+       *       *       *       *       *
+
+EXCUDEBAT W. BAXTER, OXONII.
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+{324}
+
+ERRATA.
+
+  P. 6. _pro_ Job 25, 4. _leg._ 14, 4. e vers. vet.
+
+  30. _pro_  librum quendam Ciceronis _leg._ quendam _cujusdam_ Cic.
+
+  106. lin. 9. _pro_ aut _leg._ ac
+      §. 5. antep. _pro_ infernum illum _leg._ illum infernum
+
+  109. antep. _pro_ adnuntiatum _leg._ nuntiatum
+
+  135. not. l. 1. _pro_ igna _leg._ signa
+
+  146. _pro_ Ps. 119. _leg._ Ps. 129.
+
+  156. not. f. l. 2. _pro_ sanctus _leg._ sanatus
+
+  178. §. 22. 4 ab inf. _pro_ e sensibus _leg._ a sensibus
+
+  204. not. col. 1. l. 7. ab inf. _pro_ damnari _leg._ damnavi
+
+  217. _pro_ Ps. 128. _leg._ Ps. 138.
+
+  231. §. 14. l. 2. _pro_ infirmarum _leg._ infimarum
+
+  234. lin. 8. _pro_ sine initio facta _leg._ sine initio; facta
+      §. 21. l. 2. _pro_ illum _leg._ illam
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+NOTES
+
+[1] De Hæresibus c. Comm. L. Danæi, 8vo. Oxon. 1631, et cum Vincentii
+Lirinensis Commonitorio, Cantabr. 1687, 12mo.
+
+[2] Vid. inf. p. 183.
+
+[3] Indicem rerum itidem ex Indice Benedictino excerpsit Clericus junior
+optimæque spei J. A. Ashworth, A.B. Ædis Christi Capellanus, ita tamen ut
+sanum ubique judicium exercuerit, pauca quædam, minus recte posita,
+correxerit, alia etiam de suo addiderit.
+
+[4] Gen. 1, 1.
+
+[5] Scripti anno circiter 400.
+
+[6] Tam magnum quippe bonum est natura rationalis ut nullum sit bonum quo
+beata sit nisi Deus. Aug. de Nat. boni, c. 7.
+
+[7] Invocas quidquid amas: invocas quidquid in te vocas: invocas quidquid
+vis ut veniat ad te. Aug. in Psal. 85.
+
+[8] c. Manichæos, vid, l. vii. c. 1. §. 2. et c. 5.
+
+[9] Omnis homo qui spiritum suum sequitur superbus est, Aug. in Ps. 141, 4.
+cum anima seipsa delectatur superba est; quia se pro summo habet, cum
+superior sit Deus. Idem. ep. 55. §. 18. Versio vetus habet "montes" quos de
+superbis exponit Aug. ad Ps. 96, 5. 143, 5. cf. ad Ps. 45, 4. 35, 7. Tract.
+i. 3. in Joann. De Vers. vid. Sabatier. Bibl. Lat. ad loc.
+
+[10] Duæ sunt enim origines peccatorum; una spontaneâ cogitatione, alia
+persuasione alterius; quo pertinere arbitror quod propheta dicit, Ab
+occultis meis munda me, Domine, et ab _alienis_ parce servo tuo. Aug. de
+Lib. Arb. l. iii. c. 10.
+
+[11] Sic intelligamus Deum, si possumus, quantum possumus, sine qualitate
+bonum; sine quantitate magnum; sine indigentia creatorem; sine situ
+præsidentem; sine habitu omnia continentem; sine loco ubique totum; sine
+tempore sempiternum; sine ullâ sui mutatione mutabilia facientem, nihilque
+patientem. Quisquis Deum ita cogitat, etsi nondum potest omni modo invenire
+quid sit, pie tamen cavet, quantum potest, aliquid de eo sentire quod non
+sit. Aug. de Trinit. l. v. c. 1.
+
+[12] Multi clamant in tribulatione, et non exaudiuntur; sed ad salutem,
+_non ad insipientiam_. Clamavit Paulus et auferretur ab eo stimulus carnis,
+et non est exauditus ut auferretur, et dictum est ei: _Sufficit tibi gratia
+mea, nam virtus in infirmitate perficitur_. Ergo non est exauditus; sed non
+ad insipientiam, sed ad sapientiam. Aug. ad. loc.
+
+[13] In Ps. 7. v. fin. Non dixit Fiant tenebræ et factæ sunt tenebræ; et
+tamen ipsas ordinavit.--Aliud fecit et ordinavit; aliud autem non fecit,
+sed tamen etiam hoc ordinavit. Jam vero tenebris significari peccata &c. De
+Civ. Dei, l. ii. c 17. Deus sicut naturarum bonarum optimus Creator, ita
+malarum voluntatum justissimus ordinator. c. 20. sola lux placuit Creatori:
+tenebræ autem angelicæ etsi fuerant ordinandæ, non tamen fuerant
+approbandæ. c. 21. nec mala voluntas, quia naturæ ordinem servare noluit,
+ideo justi Dei leges omnia bene ordinantis effugit. De Prædestin. Sanctor.
+c. 16. Est in malorum potestate peccare. Ut autem peccando hoc vel hoc illa
+malitia faciant, non est in eorum potestate sed Dei dividentis tenebras, et
+ordinantis eas.
+
+[14] Ut enim causa omnium morborum curaretur, id est superbia, descendit et
+humilis factus est Filius Dei.... Superbia quippe facit voluntatem suam;
+humilitas facit voluntatem Dei. Aug. tractat. 24. in Joann.
+
+[15] In ecclesiis scilicet Occidentalibus sal Catechumenis gustandum
+dederunt, quo animum incorruptum, sincerum, et sapientem, declararent,
+qualis Christianorum esse deceret. vid. Liturgias Eccl. Occ. ap. Assem.
+Codex Liturg. t. i. Aug. de Catechizandis rudib. c. 26. Concil. Carthag. i.
+can. 5.
+
+[16] Subjugemus nobis hanc _foeminam_ si viri sumus:--sequamur Christum
+caput nostrum, ut et nos sequatur cui caput sumus. Aug. de vera relig. c.
+41. vid. inf. l. xiii. c. 32.
+
+[17] Recedere ab illo simplici et singulari bono, in istam multitudinem
+voluptatum, in amorem sæculi corruptionemque terrenam, fornicari est a Deo.
+Aug. Serm. 142. c. 2.
+
+[18] Æneid. vi. 456.
+
+[19] Æneid. ii.
+
+[20] Non enim expugnatur in nobis temporalium amor nisi aliqua suavitate
+æternorum. Aug. de Musica, l. vi. c. 16.
+
+[21] Quare crucifixus est? Quia lignum tibi humilitatis ejus necessarium
+erat. Superbia enim tumueras, et longe ab illa patria projectus eras; et
+fluctibus hujus sæculi interrupta est via, et qua transeatur ad patriam non
+est, nisi ligno porteris. Ipse factus est via, et hoc per mare;--tu, qui
+quomodo ipse ambulare in mari non potes, navi portare, ligno portare: crede
+in crucifixum et poteris pervenire. Aug. in Joan. tract. ii. §. 4.
+
+[22] Cicero, Tuscul. i. c. 26.
+
+[23] In Eunucho, act. iii. scen. 5. cf. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 7 sqq.
+
+[24] Æneid. i. 36-75.
+
+[25] Nihil est esse, quam unum esse. Itaque in quantum quidque unitatem
+adipiscitur, in tantum est. Unitatis est enim operatio convenientia et
+concordia, quâ sunt, in quantum sunt. Nam simplicia per se sunt, quia una
+sunt; quæ autem non sunt simplicia, concordia partium imitantur unitatem,
+et in tantum sunt, in quantum assequuntur. Aug. de moribus Manich. c. 6.
+
+[26] Ut enim in circulo quantumvis amplo unum est medium quo cuncta
+convergunt, quod centrum geometræ vocant, et quamvis totius ambitus partes
+innumerabiliter secari queant, nihil tamen est præter illud unum, quo
+cætera pariliter dimetiantur, et quod omnibus quasi quodam æqualitatis jure
+dominetur. Hinc vero in quamlibet partem si egredi velis, eo amittuntur
+omnia, quo in plurima pergitur. Sic animus à seipso fusus, immensitate
+quadam diverberatur, et verâ mendicitate conteritur, cum eum natura sua
+cogit, ubique unum quærere, et multitudo non sinit. Aug. l. i. de Ordine,
+c. 2. vide inf. l. ix. c. 4. §. 10. et xii. c. 16. sub fin.
+
+[27] Fingis enim est, facis, formas, plasmas--Formas, inquit, dolorem in
+peccato, i.e. de dolore præceptum nobis facis, ut ipse dolor præceptum sit
+nobis. Quomodo nobis dolor est præceptum? Quando te flagellat qui pro te
+mortuus est. Qui et istos filios sic voluisti exercere et erudire, sic
+voluisti eis præcepta dare, ut non essent sine timore, ne amarent aliquid
+aliud, et obliviscerentur te verum bonum suum. S. Aug. ad loc.
+
+[28] Animum enim peccati arguimus, cum eum convincimus superioribus
+desertis ad fruendum inferiora præponere. Aug. de Lib. Arb. l. 3. c. 1.
+
+[29] Sallust. de Bell. Catil. c. 9.
+
+[30] Post hanc autem dispensationem justum veniet judicium; de quo ita
+dicit, ut intelligamus unicuique homini supplicium fieri de peccato suo, et
+ejus iniquitatem in poenam converti; ne putemus illam tranquillitatem et
+ineffabile lumen Dei de se proferre unde peccata puniantur, sed ipsa
+peccata sic ordinare, ut quæ fuerunt delectamenta homini peccanti sint
+instrumenta Domino punienti. Aug. in Ps. 7, 15.
+
+[31] Nam et animæ in ipsis peccatis suis nonnisi quamdam similitudinem Dei,
+superbâ et præposterâ, et ut ita dicam servili libertate sectantur. Aug. de
+Trin. l. xi. c. 5. Ipsum etiam Deum Patrem peccantes imitantur impia
+superbia, justi pia liberalitate c. Secundin. Manich. c. 10.
+
+[32] Noli modicum diligere, quasi a quo tibi modicum dimissum est: sed
+potius multum dilige à quo tibi multum tributum est. Si enim diligit, cui
+donatum est ne redderet; quanto magis debet diligere, cui donatum est ut
+haberet? Nam et quisquis ab initio pudicus permanet, ab illo regitur; et
+quisquis ex impudico pudicus fit, ab illo corrigitur; et quisquis usque in
+finem impudicus est, ab illo deseritur. Aug. de Sancta Virginitat. c. 42.
+
+[33] Quippe ex eo misericordia dicitur quod _miserum_ faciat _cor_,
+dolentis alieno malo. Aug. de Morib. Eccles. c. 27.
+
+[34] Quid enim est detestabilius, et quod magis thesaurizet iram in die
+iræ, et revelationis justi judicii Dei, quam de malo alterius malâ diaboli
+similitudine lætari? Aug. de Catechiz. rud. c. 11. Et hoc fecit per infima
+ministeria, quibus id agere voluptatis est, quos exterminatores et angelos
+iracundiæ, divinæ Scripturæ nominant, quamvis ipsi nesciant quid de se
+agatur boni. His similes sunt homines, qui gaudent miseriis alienis, et
+risus sibi ac ludicra spectacula exhibent, vel exhiberi volunt
+"eversionibus" et erroribus aliorum. De Vera Relig. c. 40. Quis "eversori"
+minari saltem audebat? [quo tempore Donatistæ valuerunt] Ep. (ad Bonifac.)
+185. c. 4. vid. et inf. l. v. c. 12.
+
+[35] Nosti, Honorate, non aliam ob causam nos in tales homines incidisse,
+nisi quod se dicebant terribili auctoritate separatâ, merâ et simplici
+ratione eos qui se audire vellent introductores ad Deum, et errore omni
+liberaturos. Quid enim me aliud cogebat, annos fere novem, spretâ religione
+quæ mihi puerulo à parentibus insita erat, homines illos sequi ac
+diligenter audire, nisi quod nos superstitione terreri et fidem nobis ante
+rationem imperari dicerent, se autem nullum premere ad fidem nisi prius
+discussâ et enodatâ veritate? Quis non his pollicitationibus illiceretur,
+præsertim adolescentis animus, cupidus veri, etiam nonnullorum in schola
+doctorum hominum disputationibus superbus et garrulus, qualem me tunc
+invenerunt, spernentem scilicet quasi aniles fabulas, et ab eis promissum
+apertum et sincerum verum tenere atque haurire cupientem? Sed quæ rursum
+ratio revocabat ne apud eos penitus hærerem, ut me in illo gradu quem
+vocant _Auditorum_ tenerem, ut hujus mundi spem et negotia non dimitterem,
+nisi quod ipsos quoque animadvertebam plus in refellendis aliis disertos et
+copiosos esse, quam in suis probandis firmos et certos manere? Aug. de
+Utilitate Credendi. Prooem.
+
+[36] Pro exemplo sit salutatio, qua orditur "Epist. Fundamenti," etsi
+paullo post in alia omnia abeat. "Pax Dei invisibilis et veritatis notitia
+sit cum fratribus suis et carissimis, qui mandatis coelestibus credunt
+pariter ac deserviunt: sed et dextera luminis tueatur et eripiat vos ab
+omni incursione maligna et a laqueo mundi: pietas vero Sancti Spiritus
+intima vestri pectoris adaperiat, ut ipsis oculis videatis animas vestras."
+Aug. de Actis cum Fel. Manich. i. 16. Tum vero confessio Fausti famosissima
+ap. Aug. c. Faust. xx. 1. "Nos Patris quidem Dei omnipotentis et Christi
+Filii ejus, et Spiritus Sancti, unum idemque sub Triplici appellatione
+colimus numen, sed Patrem quidem ipsum lucem incolere summam ac
+principalem, quam Paulus alias inaccessibilem vocat: Filium vero in hac
+secunda ac visibili luce consistere, qui quoniam sit et ipse geminus, (ut
+eum Apostolus novit, Christum dicens esse Dei virtutem et Dei sapientiam)
+virtutem quidem ejus in sole habitare credimus, sapientiam vero in luna:
+nec non et Spiritus Sancti, qui est majestas tertia, aeris hunc omnem
+ambitum sedem fatemur ac diversorium, cujus ex viribus ac spiritali
+profusione terram quoque concipientem gignere patibilem Jesum, qui est vita
+ac salus hominum, omni suspensus ex ligno." Similiter Secundinus (Ep. ad
+Aug.) "Habeo et ago gratias ineffabili ac Sacratissimæ Majestati, ejusque
+primogenito omnium luminum regi Jesu Christo, habeo gratias et supplex
+sancto refero Spiritui." Denique Fortunatus, (Disp. i. §. 3.) allatis
+pluribus S. Scripturæ locis "His rebus credimus, et hæc est ratio fidei
+nostræ, et pro viribus animi nostri mandatis ejus obtemperare, unam fidem
+sectantes hujus Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus Sancti." "His
+obscoenissimis pannis," justa indignatione ait Aug. teterrimis quibusdam
+allatis, "conamini assuere ineffabilem Trinitatem, dicentes Patrem in
+secreto quodam lumine habitare, Filii autem in sole virtutem, in luna
+sapientiam; Spiritum vero sanctum in aere." c. Faust. l. xx. c. 7. Foede
+scilicet Manichæi, cum terrena omnia saperent, Nomina hæc figmentis suis
+obtenderunt, forsan quia se Christianos esse sibi ipsis persuadere
+voluerunt, cum nihil eorum systemati inesset, quod his veritatibus, vel
+locis S. Scripturæ, quos adduxerint vel e longinquo responderet. Spiritui
+Sancto præsertim, ne omnino prætereatur, sedes in aere assignatur; quare
+vero memoretur, nulla alia causa in promptu est, cum de muneribus ejus
+ullis omnino sileatur.
+
+[37] [Greek: Houtoi ton hêlion kai tên selênên theous onomazousi, pote men
+auton apokalountis Christon. pote de ploia legontes einai tas tôn
+teleutôntôn psuchas apo tês hulês metagonta pros to phôs. houtô gar phêsi
+kata meros tês ponêras apallattesthai kraseôs. Kai tên selênên de mênoeidê
+kai dichotomon genesthai tôi kenousthai. kai tas phôtoeideis psuchas apo
+men tês hulês lambanein, apotithesthai de eis to phôs. kai houtô kata
+brachu tês ponêras to phôs apallattesthai kraseôs]. Theodoret. Hær. Fab. i.
+27. Vos si spiritalis atque intelligibilis boni caritate ac non corporalium
+phantasmatum cupiditate arderetis, ut cito dicam quod de vobis notissimum
+est, solem istum corporeum non pro divina substantia, et pro sapientiæ luce
+coleretis. Aug. c. Faust. l. v. fin. Non norunt isti lucem nisi quem
+carneis oculis vident. Et ideo istum solem--isti sic colunt, ut particulam
+dicant esse lucis illius in qua habitat Deus. de Gen. c. Man. l. i. c. 3.
+Carnalis vestra cogitatio adeo a locis corporalibus non recedit, ut solem
+illum visibilem ac per hoc corporeum, qui contineri nisi corporali loco non
+potest, et Deum et partem Dei esse dicatis. c. Secundin. Manich. c. 20.
+Primo solem navim quandam esse dicitis; deinde cum omnium oculis rotundus
+effulgeat, vos eum triangulum esse perhibetis, i.e. per quandam triangulam
+coeli fenestram lucem istam mundo terrisque radiare. Ita fit ut--nescio
+quam navim per foramen triangulum micantem atque lucentem, quam confictam
+cogitatis, adoretis. c. Faust. l. xx. c. 6. Quidquid vero undique purgatur
+luminis, per quasdam naves, quas esse lunam et solem volunt, regno Dei,
+tamquam propriis sedibus, reddi. Quas itidem naves de substantia Dei pura
+perhibent fabricatas.--Naves autem illas, id est, duo coeli luminaria ita
+distinguunt, ut lunam dicant factam ex bona aqua, solem vero ex igne bono.
+c. Hæres. Repleri lunam dicunt, sicut repletur navis, ex fugitivâ Dei
+parte, quam commixtam principibus tenebrarum et eorum sordibus inquinatam
+credere--non dubitant. Hinc ergo impleri lunam, cum eadem pars Dei magnis
+laboribus ab inquinamento purgata, de toto mundo atque omnibus cloacis
+fugiens redditur Deo lugenti dum redeat: repleri vero per mensem dimidium,
+et alio dimidio in solem refundi, velut in aliam navem. Ep. 55. c. 4. cf.
+etiam locum ex Aug. c. Faust. allatum p. 32. not. d.
+
+[38] Superstitio quædam puerilis me ab ipsâ (veri) inquisitione deterrebat,
+et ubi factus erectior illam caliginem dispuli, mihique persuasi docentibus
+potius quam jubentibus esse credendum, incidi in homines quibus lux ista
+quæ oculis cernitur inter summa et divina colenda videretur. Non
+assentiebar, sed putabam eos magnum aliquid tegere illis involucris, quod
+essent aliquando aperturi. Aug. in proeloquio libri de Vitâ beatâ.
+
+[39] Juxta unam verò partem ac latus illustris illius ac sanctæ terræ erat
+tenebrarum terra profunda et immensa magnitudine, in qua habitabant ignea
+corpora, genera scilicet pestifera. Hic infinitæ tenebræ, ex eadem manantes
+natura inæstimabiles cum propriis fetibus, ultra quas erant aquæ cænosæ ac
+turbidæ cum suis inhabitatoribus, quarum interius venti horribiles ac
+vehementes cum suo principe et genitoribus. Rursum regio ignea et
+corruptibilis cum suis ducibus et nationibus. Pari more introrsum gens
+caliginis ac fumi plena, in qua morabatur immanis princeps omnium et dux,
+habens circa se innumerabiles principes, quorum omnium ipse erat mens atque
+origo: hæque fuerunt naturæ quinque terræ pestiferæ. Manich. ap. Aug. c.
+Ep. Manichæi, c. 15. Quinque antra gentis tenebrarum cum suis habitatoribus
+in quibus Manichæi phantasmata veritatis sibi nomen ausa sunt usurpare (ib.
+c. 18.) novimus tenebras, aquas, ventos, ignem, fumum, novimus etiam
+animalia, serpentia, natantia, volantia quadrupedia, bipedia, (ib. c. 31.)
+Quinque elementa quæ genuerunt principes proprios, genti tribuunt
+tenebrarum; eaque elementa his nominibus nuncupant, fumum, tenebras, ignem,
+aquam, ventum. In fumo nata animalia bipedia, unde homines ducere originem
+censent, in tenebris serpentia, in igne quadrupedia, in aquis natalia, in
+vento volatilia. de Hæres. c. 46.
+
+[40] Vid. L. vii. c. 10. L. x. c. 7.
+
+[41] EUOD. Dic mihi unde male faciamus? AUG. Eam quæstionem moves, quæ me
+admodum adolescentem vehementer exercuit, et fatigatum in hæreticos impulit
+atque dejecit. Quo casu ita sum afflictus, et tantis obrutus acervis
+inanium fabularum, ut nisi mihi amor inveniendi veri opem divinam
+impetravisset, emergere inde, atque in ipsam primam quærendi libertatem
+respirare non possem. Aug. de Lib. Arbit. l. i. c. 2.
+
+[42] Vid. L. vii. c. 12 et 16.
+
+[43] In hoc enim sensibili mundo vehementer considerandum est, quid sit
+tempus et locus; ut quod delectat in parte, sive loci sive temporis,
+intelligatur tamen multo esse melius totum, cujus illa pars est: et rursus
+quod offendit in parte, perspicuum sit homini docto, non ob aliud
+offendere, nisi quia non videtur totum, cui pars illa mirabiliter congruit.
+Aug. de Ordine, b. ii. c. 19.
+
+[44] Qua in re hoc primum dico, illorum hominum non tantum linguam verum
+etiam vitam fuisse propheticam; totumque illud regnum gentis Hebræorum
+magnum quemdam, quia et Magni Cujusdam, fuisse prophetam. Quocirca quod ad
+eos quidem adtinet, qui illic erant _eruditi corde in sapientiâ_ Dei, [Ps.
+89, 12. Vulg.] non solum in iis quæ dicebant, sed etiam in iis quæ
+faciebant; quod autem ad ceteros ac simul omnes illius gentis homines, in
+iis quæ in illis vel de illis divinitus fiebant, prophetia venturi Christi
+et Ecclesiæ perscrutanda est. Omnia enim illa, sicut dicit Apostolus, (1
+Cor. 10. 6.) _figuræ nostræ fuerunt_. S. Aug. c. Faust. l. xxii. c. 24.
+"Scimus autem, sicut vocibus, ita et rebus prophetarum, tam dictis quam et
+factis prædicatur resurrectio." Tertull. de Resurr. Carn. c. 28.
+
+[45] Quando enim mos erat, crimen non erat; et nunc propterea crimen est,
+quia mos non est: alia enim sunt peccata contra naturam, alia contra mores,
+alia contra præcepta. Aug. contra Faust. l. xxii. c. 47. Quæ cum ita sint,
+hæreticis quidem, sive Manichæis, sive quicumque alii patribus veteris
+Testamenti de pluribus calumniantur uxoribus, satis superque responsum est;
+si tamen capiunt non esse peccatum quod neque contra naturam committitur,
+quia non lasciviendi sed gignendi causâ illis foeminis utebantur, neque
+contra morem, quia illis temporibus ea factitabantur, neque contra
+præceptum, quia nullâ lege prohibebantur. August. de Bono Conjugali, c. 25.
+
+[46] Quod agit indomita cupiditas ad corrumpendum animum, et corpus suum,
+Flagitium vocatur. Quod autem agit, ut alteri noceat, Facinus dicitur. Et
+hæc duo sunt genera omnium peccatorum: sed flagitia priora sunt. Quæ cum
+exinaniverint animum, et ad quandam egestatem perduxerint, in facinora
+prosilitur, quo removeantur impedimenta flagitiorum, aut adjumenta
+quærantur. Aug. de Doctr. Christian. L. iii. §. 16.
+
+[47] Hæc enim tria genera vitiorum, id est, voluptas carnis et superbia et
+curiositas omnia peccata concludunt. Aug. in Ps. 8. vid. L. x. c. 30 sqq.
+
+[48] Decalogus enim legis decem præcepta habet, quæ sic sunt distributa, ut
+tria pertineant ad Deum, septem pertineant ad homines.--Ad primum præceptum
+tres chordæ pertinent, quia Deus est Trinitas. Ad alterum verò præceptum,
+id est, ad dilectionem proximi, septem chordæ: quomodo vivatur inter
+homines.--Hæc jungamus illis tribus ad dilectionem Dei pertinentibus, si in
+psalterio decem chordarum volumus cantare canticum novum.--Ut autem cantet
+canticum novum, sit novus homo.--Si dilectione facitis, canticum novum
+cantatis: si timore facitis, facitis tamen, portatis quidem psalterium, sed
+nondum cantatis: si autem nec hoc facitis, projicitis ipsum psalterium.
+Melius est vel portare, quàm projicere: sed rursus, melius cum voluptate
+cantare, quàm cum onere portare. Aug. Serm. 9. de x Chordis, c. 5, 6, 7.
+
+[49] Honor hominis verus est imago ac similitudo Dei, quæ non custoditur
+nisi ad ipsum, a quo imprimitur. Tanto magis itaque inhæretur Deo, quanto
+minus diligitur proprium. Aug. de Trin. xii. 11.
+
+[50] Cave putes quidquam potuisse verius dici quam id quod dictum est,
+_Radicem omnium malorum esse avaritiam_ (1 Tim. 6, 10.) h.e. plus velle
+quam sat est. Tantum autem sat est, quantum sibi exigit naturæ in suo
+genere conservandæ modus. Avaritia enim--non in solo argento vel in
+nummis--sed in omnibus rebus quæ immoderate cupiuntur intelligenda est,
+ubicunque omnino plus vult quisque quam sat est. de Lib. Arb. l. iii. §.
+48. Hoc est quod persuasum est [Adamo et Evæ] ut suam potestatem nimis
+amarent, et, cum Deo pares esse vellent, illa medietate, per quam Deo
+subjecti erant, et corpora subjecta habebant,--male uterentur, i.e. contra
+legem Dei; atque ita quod acceperant amitterent; dum id quod non
+acceperant, usurpare voluerunt. Aug. de Gen. c. Man. l. ii. §. 22.
+
+[51] Tantum porro opportunitatis affert ad aliquid agendum seu non agendum
+temporum secreta distinctio, ut nunc melius faciat qui nec unam duxerit,
+nisi se continere non possit. Tunc autem, etiam plures inculpabiliter
+ducebant et qui facilius continere possent, nisi aliud pietas illo tempore
+postularet. August. de Bono Conjugali, c. 15.
+
+[52] c. Faust. l. xxii. c. 71. Quid ergo jam de exspoliatis Ægyptiis
+Faustus objicit, nesciens quid loquatur? Quod faciendo Moyses usque adeo
+non peccavit, ut non faciendo peccaret. Deus enim jusserat qui utique novit
+non solùm secundùm facta, verùm etiam secundùm cor hominis, quid
+unusquisque, vel per quem perpeti debeat.--Divinis imperiis cedendum
+obtemperando, non resistendum est disputando.--Nec licuit Moysen aliter
+quàm Deus dixerat facere, ut penes Dominum esset consilium jubendi, penes
+famulum autem obsequium peragendi. de Civ. Dei, l. i. c. 26. Sicut de
+Samsone aliud nobis fas non est credere [sc. eum divinitus jussum mortem
+sibi intulisse]. Cum autem Deus jubet, seque jubere sine ullis ambagibus
+intimat, quis obedientiam in crimen vocet, quis obsequium pietatis accuset?
+
+[53] Vid. sup. ad §. 14. not. 44.
+
+[54] Quia ergo illi obscuritatem Scripturarum irriserunt, quæ propterea
+clausæ erant, ut pulsantes exercerentur, non ut parvulis negarentur,
+humiliati sunt usque ad terram, ut cogitare amplius non possent, quam quod
+per terram percipitur. Per terram quid dico? Per carnem. Ut incorporalem
+Deum sentire non possent, et quidquid de Deo cogitarent, nonnisi
+corporaliter cogitarent. Aug. in Ps. 146. §. 13.
+
+[55] [Greek: Panta nomizousin empsucha, kai to pur. kai to hudôr kai ton
+aera, kai ta spermata. ou dê charin hoi kaloumenoi teleioi par' autois,
+oute arton klôsin oute lachanon temnousin, alla kai tois tauta drôsin hôs
+miaiphonois prophanôs eparôntai. esthiousi de homôs ta temnomena kai ta
+klômena]. Theod. Hær. Fab. i. 26. [Greek: Kat' autôn tên kallistên
+hairesin, ho nous kat' autous estin ta onta panta] Alex. Lyc. §. 24.
+[Greek: Echein de en tôi kosmôi tôn duo toutôn archôn tas hupostaseis, kai
+tên men mian archên pepoiêkenai to sôma. tên de psuchên einai tês heteras.
+autên de einai tên psuchên tên en anthrôpois kai en panti zôôi kai
+peteinôi, kai herpetôi, kai knôdalôi ou monon alla kai en tois phutois tên
+tês zôês ikmada, kinêsin einai psuchês phaskôn, hên kai en tois anthrôpois
+huparchousan legei]. Tyrbo de Manete ap. Epiph. Hær. 66. §. 8. Herbas enim
+atque arbores sic putant vivere, ut vitam quæ illis inest, et sentire
+credant, et dolere cum læduntur: nec aliquid inde sine cruciatu earum
+quemquam posse vellere aut carpere. Propter quod, agrum etiam spinis
+purgare, nefas habent. (Aug. de Hær.) Dicitis dolorem sentire fructum, cum
+de arbore carpitur, sentire cum conciditur, cum teritur, cum coquitur, cum
+manditur. c. Faust. vi. 4. Expedire dicunt homini foeneratorem esse quam
+agricolam. Qui enim in usuram, inquiunt, dat pecuniam, non lædit crucem
+luminis: qui autem agricola est, multum lædit crucem luminis. Quæris quam
+crucem luminis? Membra, inquiunt, illa Dei, quæ capta sunt in illo prælio,
+mixta sunt universo mundo, et sunt in arboribus, in herbis, in pomis, in
+fructibus. Dei membra vexat, qui terram sulco discindit: Dei membra vexat,
+qui herbam de terra vellit: Dei membra vexat qui pomum carpit de arbore.
+Aug. in Ps. 140. §. 12. Quid obsit arbori, non dico si pomum inde foliumve
+decerpas, (quod quidem apud vos, si quis non imprudentia, sed sciens
+fecerit, signaculi corruptor sine ulla dubitatione damnabitur,) sed omnino
+si eam radicitus eruas? Anima namque illa quam rationalem inesse arboribus
+arbitramini, arbore excisa vinculo solvitur; vos enim hoc dicitis.
+Revolutionem hominis in arborem, notum est vos, id est, auctorem ipsum
+vestrum pro ingenti poena, non tamen pro summa, solere minitari.--Illas
+perhibetis et audire voces nostras, verba intelligere, et corpora motusque
+corporum intueri, cogitationes denique ipsas perspicere. De Mor. Man. l.
+ii. §. 55. Impietas rusticana plane, magisque lignea quam sunt ipsæ arbores
+quibus patrocinium præbet, quæ dolere vitem quando uva decerpitur, et non
+solum sentire ista cum cæduntur, sed etiam videre atque audire credit. Aug.
+de Quant. Animæ, §. 71.
+
+[56] [Greek: Hotan mellôsin esthiein artôn, proseuchontai prôton houtô
+legontes pros ton arton; oute se egô etherisa, oute êlesa, oute ethlipsa
+se. oute eis klibanon ebalon, alla allos epoiêse tauta, kai ênenke moi, egô
+anaitiôs ephagon. kai hotan kath' heauton eipêi tauta, legei tôi
+katêchoumenôi êuzamên huper sou kai houtôs aphistatai ekeinos]. Tyrbo ap.
+Epiph. Hær. 66. §. 28. Acta Archelai. §. 9. Unde agriculturam, quæ omnium
+artium est innocentissima, tamquam plurium homicidiorum ream dementer
+accusant: itaque ipsi Electi, nihil in agris operantes, nec poma carpentes,
+nec saltem folia ulla vellentes, exspectant hæc afferri usibus suis ab
+Auditoribus suis, viventes de tot ac tantis secundùm suam vanitatem
+homicidiis alienis. (de Hær.) Vos cessantes expectatis quis Auditorum
+vestrorum propter vos pascendos cultello vel falcicula armatus in hortum
+prosiliat, homicida cucurbitarum, quarum vobis offerat, mirum dictu, viva
+cadavera.--Eas cum decerpsit vester Auditor, reus factus est, vestra
+indulgentia liberandus. c. Faust. vi. 4.
+
+[57] Ipsam partem naturæ Dei dicunt ubique permixtam in cælis, in terris,
+sub terris, in omnibus corporibus, siccis et humidis, in omnibus carnibus,
+in omnibus seminibus arborum, herbarum, hominum, animalium: non potentia
+divinitatis sine ullo nexu incoinquinabiliter, inviolabiliter,
+incorruptibiliter omnibus rebus administrandis regendisque præsentem, quod
+nos de Deo dicimus; sed ligatam, oppressam, pollutam, quam solvi, liberari,
+purgarique dicunt, non solum per discursum solis et lunæ, et virtutes
+lucis, verum etiam per Electos suos. Per Electos autem suos purgari dicunt
+eamdem ipsam commixtam partem ac naturam Dei, manducando scilicet et
+bibendo: quia eam in alimentis omnibus dicunt ligatam teneri; quæ cum ab
+Electis, velut sanctis, in refectionem corporis manducando et bibendo
+assumuntur, per eorum sanctitatem solvi, signari et liberari. Aug. de Nat.
+boni c. Man. c. 44. Ipsam verò boni à malo purgationem ac liberationem, non
+solùm per totum mundum et de omnibus ejus elementis virtutes Dei facere
+dicunt, verum etiam Electos suos per alimenta quæ sumunt. Et eis quippe
+alimentis, sicut universo mundo, Dei substantiam perhibent esse commixtam:
+quam purgari putant in Electis suis eo genere vitæ, quo vivunt Electi
+Manichæorum, velut sanctius et excellentius Auditoribus suis. Nam his
+duabus professionibus, hoc est Electorum et Auditorum, ecclesiam suam
+constare voluerunt. In ceteris autem hominibus, etiam in ipsis Auditoribus
+suis, hanc partem bonæ divinæque substantiæ quæ mixta et colligata in escis
+et potibus detinetur, maximeque in eis qui generant filios, artius et
+inquinatiùs colligari putant. (de Hær.) Cibi qui de frugibus et pomis
+parantur, si ad sanctos, id est, ad Manichæos veniant, per eorum castitatem
+et orationes et psalmos quidquid in eis est luculentum et divinum purgatur,
+id est, ex omni parte perficitur, ut ad regna propria sine ulla sordium
+difficultate referatur. de mor. Manich. ii. 15. Nos, inquiunt, quia fide
+Manichæi illuminati sumus, orationibus et psalmis nostris, qui Electi
+sumus, purgamus inde vitam quæ est in illo pane, et mittimus illam ad
+thesauros cælorum. Tales sunt Electi, ut non sint salvandi a Deo, sed
+salvatores Dei. Et ipse est Christus, dicunt, crucifixus in toto mundo. Ego
+in Evangelio Salvatorem acceperam Christum, vos autem estis in libris
+vestris salvatores Christi. Aug. in Ps. l. c.
+
+[58] Quod ea, quæ vobis quasi purganda offeruntur ad epulas, nefas putatis,
+si quis alius præter Electos ad cibandum tetigerit, quantæ turpitudinis et
+aliquando sceleris plenum est? Siquidem sæpe tam multa dantur, ut consumi
+facile a paucis non possint. Et quoniam sacrilegium putatur, vel aliis
+dare, quod redundat, vel certe abjicere, in magnas contrudimini cruditates,
+totum, quod datum est, quasi purgare cupientes. Jam vero distenti, et prope
+crepantes, eos, qui sub vestra disciplina sunt, pueros ad devoranda reliqua
+crudeli dominatione compellitis, ita ut cuidam sit Romæ objectum, quod
+miseros parvulos cogendo ad vescendum tali superstitione necaverit. Quod
+non crederem, nisi scirem, quantum nefas esse arbitremini, vel aliis hæc
+dare, qui Electi non sunt, vel certe projicienda curare. Unde illa vescendi
+necessitas restat quæ ad, turpissimam crudelitatem pæne quotidie, aliquando
+tamen potest et usque ad homicidium pervenire. Aug. de mor. Manich. c. 15.
+cf. c. 13. Si autem occiduntur cum decerpuntur, quomodo eis inest vita, cui
+purgandæ atque recreandæ manducando atque ructando vos asseritis subvenire.
+c. Faust. vi. 4. Ista sacrilega deliramenta vos cogunt, non solum in cælo
+atque in omnibus stellis, sed etiam in terra, atque in omnibus quæ
+nascuntur in ea, confixum atque concretum Christum dicere non jam
+Salvatorem vestrum, sed a vobis salvandum, cum ea manducatis atque
+ructatis. ib. ii. 5. cf. v. 10. &c.
+
+[59] Nostis Fratres, quod non est prætermittendum, quasi justos,
+eminentiores, in se tenentes velut primum gradum justitiæ, Electos vocari
+apud Manichæos. Electi quidem Dei sunt omnes sancti, et habemus hoc in
+Scripturis: sed usurparunt sibi illud nomen, et quasi familiarius sibi
+applicaverunt, ut tamquam proprie jam Electi appellentur. Aug. in Ps. 140.
+§. 10. Auditores qui appellantur apud eos, et carnibus vescuntur, et agros
+colunt, et si voluerint, uxores habent, quorum nihil faciunt qui vocantur
+Electi. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Auditores vocantur, quod videlicet tanquam
+meliora et majora præcepta observare non possint, quæ observantur ab eis
+quos Electorum nomine discernendos et honorandos putant. (Aug. c. litt.
+Petilian. iii. 17.) Auditoribus vestris, quos tanquam distinctos a genere
+sacerdotum dixisti, secundum veniam hæc [carnes] edenda conceditis. (c.
+Faust. xxx. 5.) His duabus professionibus, hoc est, Electorum et Auditorum,
+ecclesiam suam constare voluerunt. de Hæres. [Greek: hoi kaloumenoi teleioi
+par' autois]. Theodoret l. c.
+
+[60] Hinc est, quod mendicanti homini, qui Manichæus non sit, panem, vel
+aliquid frugum, vel aquam ipsam, quæ omnibus vilis est, dari prohibetis, ne
+membrum Dei, quod his rebus admixtum est, suis peccatis sordidatum a reditu
+impediat. Aug. de Mor. Manich. c. 15. Quæ cum ita sint, etiam panem
+mendicanti dare prohibetis; censetis tamen propter misericordiam vel potius
+propter invidiam nummos dari. Quid hic prius arguam, crudelitatem an
+vecordiam? Ib. c. 16. Panem mendicanti non porrigit: quæris, quare? Ne
+vitam quæ est in pane, quam dicunt membrum Dei, substantiam divinam,
+mendicus ille accipiat, et liget eam in carne. Ergo buccella ne detur
+mendico, et ploret in buccella membrum Dei, mendicus fame moriturus est?
+Falsa misericordia in buccellam, facit verum homicidium in hominem. Aug. in
+Ps. 140. §. 11. [Greek: Para Manichaiois eleos ouk estin, alla kai echthron
+esti, par' autois, to eleein penêta]. Athanasius Hist. de Arian. ad Monach.
+c. 61. [Greek: Tên de eis tous penêtas ginomenên diaballousi
+philanthrôpian, tês hulês einai legontes therapeian]. Theodoret. Hær. Fab.
+l. 26.
+
+[61] Sed me duo quædam maxime, quæ incautam illam ætatem facile capiunt,
+per admirabiles adtrivere circuitus, quorum est unum familiaritas, nescio
+quomodo repens quadam imagine bonitatis, tamquam sinuosum aliquod vinculum
+multipliciter collo involutum. Alterum quod quædam noxia victoria pene mihi
+semper in disputationibus proveniebat disserenti cum Christianis imperitis,
+sed tamen fidem suam certatim, ut quisque posset, defendere molientibus.
+Quo successu creberrimo gliscebat adolescentis animositas, et impetu suo in
+pervicaciæ magnum malum imprudenter vergebat. Quod altercandi genus quia
+post eorum auditionem aggressus eram, quidquid meo vel qualicumque ingenio
+vel aliis lectionibus poteram, solis illis libentissime tribuebam. Ita ex
+illorum sermonibus ardor in certamina, ex certaminum proventu amor in illos
+quotidie movebatur. Ex quo accidebat, at quidquid dicerent, miris quibusdam
+modis, non quia sciebam, sed quia optabam verum esse, pro vero approbarem.
+Ita factum est, ut quamvis pedetentim atque caute, tamen diu sequerer
+homines nitidam stipulam viventi animæ præferentes. [vid. sup. §. 18. not.
+60.] Aug. de duab. anim. c. Manich. §. 11. "Visum est huc ascribere
+Augustini locum ex lib. 3. contra Litteras Petiliani Donatistæ, c. 17: 'Me
+etiam presbyterum fuisse Manichæorum, vel falsus vel fallens mirabili
+temeritate contendat. Verba tertii libri Confessionum mearum, quæ per
+seipsa, et de multis ante et postea dictis, manifestissima sunt legentibus,
+sub quo ei videtur intellectu proponat atque arguat.' Quænam vero sint
+verba illa, quæ suo avulsa loco proterve interpretabatur Petilianus, nobis
+incompertum est; forte an ista capitis sexti: 'Nam versum et carmen etiam
+ad vera pulmenta transfero.' Quippe amatoria maleficia mulieri data
+exprobrabat Augustino, ut videre est in ejusdem libri contra Petiliani
+Litteras capite 16." [ed. Ben.] Atqui id nihil omnino fuisset ad rem, neque
+enim de his agitur, sed de presbyteratu, quo Aug. inter Manichæos functum
+esse contendit. Verba porro e cap. 6. allata, calumniæ in c. 16. e
+Petiliano excerptæ apprime respondent; sunt enim "eulogiæ panis simpliciter
+et hilariter datæ" quales iste "ridiculo nomine venenosæ turpitudinis ac
+furoris infamavit;" "pulmentum" enim "cibus delicatus et suavis dictus est
+a pulpa." J. de Janua ap. Du Cange. Calumniæ vero de presbyteratu ab his
+omnino diversæ sunt, et loco diverso allatæ. Mihi vero nihil dubium est,
+quin verba ab initio Lib. 4ti. arripuerit Petilianus, "illac autem purgari
+nos ab istis sordibus expetentes cum eis qui appellarentur electi et
+sancti" et seorsim sumpta eo detorserit, ut Augustinum inter "electos" unde
+presbyteri selecti sunt, versatum fuisse contenderet. Forsan etiam
+"electos" et "presbyteros" inter se confudit. Quod vero hanc calumniam
+refutet ea ipsa sententia unde arrepta sit, nullam habet difficultatem, imo
+optime convenit cum iis, quæ ait Aug. "verba quæ _per se ipsa_
+manifestissima sunt legentibus." Quippe cum eum inter "Electos" non
+annumeratum fuisse hæc ipsa verba innuant, eo tamen, posteriore parte
+abscissa, detorqueri possint ut id ipsum affirmare videantur. Jam vero loco
+"Verba _tertii_ libri," in MSS. omnibus "_quarta_ libri" legi, ex edit.
+Bened. ad loc. serius didici, quod rem extra controversiam ponit. Exstat
+tamen alius locus, qui eodem facilius detorqueri posset, L. v. §. 18.
+
+[62] Officinam aqualiculi vestri, ubi Deum vestrum illo prælio confractum,
+reformare possetis. c. Faust. vi. 4.
+
+[63] Suis Auditoribus ideo hæc (homicidia vid. sup. l. iii. p. 39. not. 55)
+arbitrantur ignosci, quia præbent inde alimenta Electis suis; ut divina
+illa substantia in eorum ventre purgata, impetret eis veniam, quorum
+traditur oblatione purganda. Animas Auditorum suorum in Electos revolvi
+arbitrantur, aut feliciore compendio in escas Electorum suorum, ut jam inde
+purgatæ in nulla corpora revertantur. Ceteras autem animas et in pecora
+redire putant, et in omnia quæ radicibus fixa sunt atque aluntur in terra.
+(de Hær.) Poma ipsi non decerpitis, herbamque non vellitis, sed tamen ab
+auditoribus vestris decerpi et evelli atque afferri vobis jubetis, non ut
+iis qui afferunt tantum, set ut iis etiam quæ afferuntur, prodesse
+possitis. Aug. de mor. Manich. l. ii. §. 57. vid. sup. l. iii. c. 10. not.
+56. p. 40. Auditores, ante Electos genua figunt, ut eis manus supplicibus
+imponantur non a solis presbyteris vel episcopis aut diaconibus eorum, sed
+a quibuslibet Electis. Aug. Ep. 236. ad Deuter.
+
+[64] Nullo regente, per suam potestatem beatus esse solus Deus potest. Aug.
+de Gen. c. Manich. ii. 15.
+
+[65] Ille est vere castus, qui Deum attendit, et ad ipsum solum se tenet.
+Aug. de vita beata, §. 18. Si Deum quæreret, castus esset, quia legitimum
+maritum anima Deum habet. Quisquis a Deo præter Deum aliquid quærit, non
+caste Deum quærit. Si uxor amet maritum quia dives est, non est casta. Non
+enim maritum amat sed aurum mariti. Serm. 137. de verb. Ev. Joan. c. 10.
+Qui aliud præmium petit a Deo, et propterea vult servire Deo; carius facit
+quod vult accipere, quam ipsum a quo vult accipere. Quid ergo, nullum
+præmium Dei? Nullum, præter ipsum. Præmium Dei, ipse Deus est. Hoc amat,
+hoc diligit: si aliud dilexerit, not erit castus amor. Recedis ab igne
+immortali, frigesces, corrumperis. Noli recedere, corruptio tua erit,
+fornicatio tua erit. Aug. in Ps. 72. §. 32. Timoris casti nomine ea
+voluntas significata est, qua nos necesse erit nolle peccare, et non
+sollicitudine infirmitatis, ne forte peccemus, sed tranquillitate caritatis
+cavere peccatum. De Civ. Dei, xiv. c. 9. §. 5.
+
+[66] Volentes intelligere Deum, usque ad lucis istius visibilis
+cogitationem venerunt, ultra ire non potuerunt: et tales campos lucis
+fecerunt in regno Dei, qualem videbant hunc solem, quasi fructum lucis
+illius. Aug. in Ps. 146. §. 13. Quia non distinguunt [Manichæi
+
+[67] Quis diligit quod ignorat? Et quid est Deum scire nisi eum conspicere
+firmeque percipere? Nimirum autem cavendum est, ne credens animus id quod
+non videt, fingat sibi aliquid quod non est, et speret diligatque quod
+falsum est. Quod si sit, non erit caritas de corde puro et conscientia bona
+et fide non ficta. De Trin. viii. §. 6.
+
+[68] Scilicet, Vindicianus ex nomine postea designatus lib. 7. cap. 6. et
+ab Augustino laudatus in Epist. 138. ad Marcellinum, n. 3. (Ben.)
+
+[69] Vid. sup. §. 3. not. 65.
+
+[70] Baptismum enim Manichæi, (qualis tunc temporis erat Aug.) pro nihilo
+habuerunt; et ideo forsan inter alia, hoc tum insigne miraculum edidit
+Deus, quo eum, cui munera tanta in Ecclesia sua destinabat, ad meliorem
+mentem revocaret. "Manichæi lavacrum regenerationis, id est, aquam ipsam,
+dicunt esse superfluam, nec prodesse aliquid, profano corde
+contendunt.--Manichæi visibile destruunt elementum, Pelagiani autem etiam
+invisibile Sacramentum." Aug. c. 2. Epp. Pelag. l. ii. c. 2. "Quid eis
+[Pelagianis] prodest, baptismum omnibus ætatibus necessarium confiteri,
+quod Manichæi dicunt in omni ætate superfluum." ib. iv. 4. "Non illic [apud
+Manichæos] ita appellari catechumenos, tanquam Baptismus quandoque eis
+debeatur." c. litt. Petil. iii. 17. "Baptismum in aqua nihil cuiquam
+perhibent salutis afferre: nec quemquam eorum quos decipiunt, baptizandum
+putant." de Hæres. Num vero alium quendam ritum pro arbitrio suo
+excogitârint, qui Baptismi vices suppleret, nihil ad hanc rem pertinet:
+loca tamen quæ ad eum adstruendum afferunt, nihil probant. Etenim loco de
+mor. Eccl. Cath. c. 35. de Catholicis haud dubie agitur; Felix autem (Actt.
+c. Fel. Manich. i. 19.) e ritu Catholico hæresin suam propugnare studet, e
+concessis argumentum ducens. Eodem argumento sed tantum "ad hominem"
+utuntur Faustus l. xxiv. c. 1. et ipse Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op.
+Imp. iii. 187.
+
+[71] Sup. L. iii. §. 10 et 12. inf. §. 12.
+
+[72] Si quis dixerit, Non esse, quam miserum me esse mallem: respondebo,
+Mentiris. Nam et nunc miser es, nec ob aliud mori non vis, nisi ut sis: ita
+cum miser nolis esse, esse vis tamen. Age igitur gratias ex eo quod es
+volens, ut quod invitus es auferatur. Volens enim es, et miser invitus es.
+Aug. de lib. Arb. iii. §. 18.
+
+[73] Horat. Carm. lib. i. od. 3.
+
+[74] Qui duo corporibus, mentibus unus erant. Ovid. Trist. l. iv. Eleg. iv.
+72.
+
+[75] Retract. lib. ii. c. 6. In quarto libro, cum de amici morte animi mei
+miseriam confiterer, dicens quod anima nostra una quodammodo facta fuerat
+ex duabus. "Et ideo," inquam, "forte mori metuebam, ne totus ille
+moreretur, quem multum amaveram:" (c. 6.) quæ mihi quasi declamatio levis,
+quam gravis confessio videtur; quamvis utcumque temperata sit hæc ineptia
+in eo quod additum est, "forte."
+
+[76] Vid. sup. §. 9.
+
+[77] Sup. L. i. c. 1. inf. c. 10 et 12. §. 18. et vi. 16.
+
+[78] Sup. i. 2 et 3.
+
+[79] Sup. §. 13.
+
+[80] In hac vita homines magnis laboribus requiem quærunt et securitatem,
+sed pravis cupiditatibus non inveniunt. Volunt enim requiescere in rebus
+inquietis et non permanentibus: et quia illæ tempore subtrahuntur et
+transeunt, timoribus et doloribus eos agitant, nec quietos esse permittunt.
+Aug. de Cat. Rud. §. 24.
+
+[81] Vid. inf. ad L. xiii. c. 28.
+
+[82] Totus enim ille sermo non de singulis syllabis aut litteris sed de
+omnibus pulcher est. Aug. de Gen. c. Manich. i. 21.
+
+[83] Quoquo te verteris, vestigiis quibusdam quæ operibus suis impressit
+loquitur tibi, et te in exteriora labentem ipsis exteriorum formis intro
+revocat.--Væ qui derelinquunt te ducem, et oberrant in vestigiis tuis; qui
+nutus tuos pro te amant, et obliviscuntur quid innuas, O suavissima lux
+purgatæ mentis sapientia: non enim cessas innuere nobis quæ et quanta sis,
+et nutus tui sunt omne creaturarum decus. Aug. de Lib. Arb. l. ii. c. 16.
+
+[84] Hoc bonum non longe positum est ab unoquoque nostrum, in illo enim
+vivimus, movemur, et sumus. Sed dilectione standum est ad illud, et
+inhærendum illi, ut præsente perfruamur a quo sumus, quo absente nec esse
+possemus. Aug. de Trin. l. viii. §. 5, 6. Pudeat cum alia non amentur nisi
+quia bona sunt, eis inhærendo non amare bonum ipsum unde bona sunt. Ib. c.
+3.
+
+[85] Quia homines appetentes ea quæ foris sunt, etiam a se ipsis exsules
+facti sunt, data est etiam conscripta lex, non quia in cordibus scripta non
+erat; sed quia tu fugitivus eras cordis tui, ab illo qui ubique est
+comprehenderis, et ad te ipsum intro revocaris. Propterea scripta lex quid
+clamat eis qui deseruerunt legem scriptam in cordibus suis? _Redite,
+prævaricatores, ad cor._--Quod ergo tibi non vis fieri, noli alteri facere.
+Judicas enim malum esse in eo quod pati non vis: et hoc te cogit nosse lex
+intima in ipso tuo corde conscripta. Aug. in Ps. 57. §. 1.
+
+[86] Deficitur non ad mala, sed male; id est, non ad malas naturas, sed
+ideo male, quia contra ordinem naturarum, ab eo qui summe est, ad id quod
+minus est. Aug. de Civ. Dei, l. xii, c. 8.
+
+[87] Quid tam iniquum quam ut bene sit desertori boni? neque ullo modo
+fieri potest ut ita sit. Sed aliquando amissi superioris boni non sentitur
+malum, cum habetur quod amatum est inferius bonum. Sed divina justitia est,
+ut qui voluntate amisit quod amare debuit, amittat cum dolore quod amavit.
+Aug. de Gen. ad lit. l. viii. c. 14.
+
+[88] Perversa celsitudo est, deserto eo cui debet animus inhærere
+principio, sibi quodam modo fieri atque esse principium--Est igitur aliquid
+humilitatis miro modo quod sursum faciat cor, et est aliquid elationis quod
+deorsum faciat cor--Pia humilitas facit subditum superiori; nihil est autem
+superius Deo: et ideo exaltat humilitas, quæ facit subditum Deo. Elatio
+autem quæ in vitio est, eo ipso quo respuit subjectionem, et cadit ab illo,
+quo non est quidquam superius, et ex hoc erit inferius. Aug. de Civ. Dei,
+xiv. 13.
+
+[89] Poenitendi humilitate altitudinem suam accipit anima. Aug. de Lib.
+Arb. l. iii. c. 5. Viam nobis fecit per humilitatem: quia per superbiam
+recesseramus a Deo, redire ad eum nisi per humilitatem non poteramus, et
+quem nobis præponeremus ad imitandum, non habebamus. Omnis enim mortalitas
+hominum superbia tumuerat. Ne ergo dedignaretur homo imitari hominem
+humilem, Deus factus est humilis, ut vel sic superbia generis humani non
+dedignaretur sequi vestigia Dei. Aug. in Ps. xxxiii. Enarr. l. §. 4. cf. de
+Fide et Symbolo, §. 6.
+
+[90] Licet subtilissime disseratur, ipsam mentem hominis in qua factus est
+ad imaginem Dei, quamdam scilicet rationalem vitam, distribui in æternæ
+contemplationis veritatem, et in rerum temporalium administrationem, atque
+ita fieri quasi masculum et feminam, illa parte consulente, hac
+obtemperante: in hac tamen distributione non recte dicitur imago Dei, nisi
+illud quod inhæret contemplandæ incommutabili veritati. Aug. de Gen. ad
+lit. l. iii. c. 22.
+
+[91] Haud scio an legendum sit "sensu."
+
+[92] Ex his suis fabulis vanis atque impiis coguntur dicere, animas bonas,
+quas censent ab animarum malarum, naturæ scilicet contrariæ, commixtione
+liberandas, ejus, cujus Deus est, esse naturæ. de Hær. Manichæi dicunt,
+animam particulam Dei, naturæ malæ commixtione habere peccatum. c. 2. Epp.
+Pelag. l. ii. c. 2. Agnoscat anima conditionem suam: non est Deus. Cum se
+anima putat Deum, offendit Deum: non invenit salvatorem, sed invenit
+damnatorem. Quoniam Deus quando animas malas damnat, non se damnat: si
+autem anima hoc est quod Deus, se damnat.--Ideo pars Dei non sum, quia
+substantia Dei, natura Dei, errare non potest:--sicut tu ipse confiteris,
+erraveras. Erraverat ergo natura Dei? Ierat in immunditiam natura Dei?
+Adulteria committebat natura Dei? Stupra illicita faciebat natura Dei? Cæca
+nesciebat qua iret natura Dei? Facinoribus et flagitiis obruebatur natura
+Dei? Erubesce, da honorem Deo. Aug. Serm. 183. Ideo non est credendum
+animam nostram hoc esse quod Deus est: quia si hoc esset, nec sua
+voluntate, nec aliqua necessitate in deterius mutaretur. Aug. de agone
+Christiano, c. 10. Non in tantam blasphemiam caderent, putando se esse
+naturam et substantiam Dei. c. Faust. xii. 13. Animas non solum hominum sed
+etiam pecorum, de Dei esse substantia, et omnino partes Dei esse
+arbitrantur. Aug. Ep. 236. ad Deuter. Illum quomodo video pauperem spiritu
+[quod jactitabant Manichæi] qui tam superbus est ut animam suam Deum credat
+nec captivum erubescat? c. Faust. vi. 7.
+
+[93] (Anima bona) quam Dei partem atque naturam universo mundo, et omnibus
+quæ in eo sunt, opinatur esse permixtam; in homine autem per
+concupiscentiam decipi. Quam concupiscentiam, quod sæpe inculcandum est,
+non vitium substantiæ bonæ, sed malam vult esse substantiam. Aug. Op. Imp.
+iii. 186. Peccatorum originem non libero arbitrio voluntatis, sed
+substantiæ tribuunt gentis adversæ: quam dogmatizantes esse hominibus
+mixtam omnem carnem, non Dei, sed malæ mentis perhibent esse opificium, quæ
+à contrario principio Deo coæterna est. adv. Hær.
+
+[94] Fel. Aut facta, aut missa, aut data ex Deo est [anima]. Ergo si ex Deo
+est, et polluta est, et venit Christus eam liberare de pollutione, quare
+culpas Manichæum? Aug. Ego dico animam non naturam Dei, sed factam a Deo,
+per liberum arbitrium peccasse, et peccato esse pollutam, et per Dei
+misericordiam in poenitentia liberatam: tu autem ipsam naturam Dei, quod
+Deus est, Deum de Deo dicis in gente tenebrarum captum atque pollutum: et
+multum interest inter id quod de se Deus genuit, et quod fecit non de se,
+sed ex nihilo, id est, cum omnino non esset, a Deo accepit ut esset, id
+est, ut institueretur. Aug. Actt. c. Fel. Manich. ii. 18. Carnalem
+concupiscentiam, qua caro concupiscit adversus spiritum, non ex vitiata in
+primo homine natura nobis inesse infirmitatem, sed substantiam volunt esse
+contrariam, sic nobis adhærentem, ut quando liberamur atque purgamur,
+separetur a nobis, et in sua natura etiam ipsa immortaliter vivat: easque
+duas animas, vel duas mentes, unam bonam, alteram malam, in uno homine
+inter se habere conflictum, quando caro concupiscat adversus spiritum, et
+spiritus adversus carnem. adv. Hær. Vid. inf. v. 10. §. 18. vii. 3. §. 4.
+ix. 4. §. 10.
+
+[95] In quem locum quisque ceciderit, ibi debet incumbere ut surgat. Ergo
+ipsis carnalibus formis, quibus detinemur, nitendum est ad eas
+cognoscendas, quas caro non nuntiat. Eas enim carnales voco, quæ per carnem
+sentiri queunt, id est, per oculos, per aures, ceterosque corporis sensus.
+His ergo carnalibus vel corporalibus formis inhærere amore pueros necesse
+est, adolescentes vero prope necesse est, hinc jam procedente ætate non est
+necesse. Aug. de vera Relig. c. 24.
+
+[96] Sicut pictura cum colore nigro, suo loco posito, ita universitas
+rerum, si quis possit intueri, etiam cum peccatoribus pulchra est, quamvis
+per se ipsos consideratos sua deformitas turpet. Aug. de Civit. Dei, l. xi.
+c. 23.
+
+[97] Dicuntur in Scripturis inimici Dei, qui non natura, sed vitiis
+adversantur ejus imperio: nihil ei valentes nocere, sed sibi. Inimici enim
+sunt resistendi voluntate, non potestate lædendi. Ibid. xii. 3.
+
+[98] Non efficiunt malitia sua ut sub Dei administratoris imperio, virtute,
+sapientia, et decus et ordo universitatis aliqua ex parte turpetur; cum
+suis quibuscumque voluntatibus etiam malis tribuantur certi et congrui
+limites potestatum, et pondera meritorum, ut etiam cum ipsis convenienter
+justeque ordinatis universitas pulchra sit. Aug. de Gen. ad lit. l. xi. c.
+21.
+
+[99] Faustus quidam fuit, gente Afer, civitate Milevitanus, eloquio suavis,
+ingenio callidus. Aug. c. Faust. l. i. init. Deliciarum affluentia non
+solum Mattarios [Manichæos ita dictos quia in mattis dormierunt]
+fastidiebat, sed etiam domum patris sui hominis pauperis Milevitani. (ib.
+v. 5.) Delicias Fausti, notas omnibus Auditoribus Manichæorum et eis maxime
+qui sunt Romæ. (ib. 7.) Erat Fausto ingenium. (ib. xvi. 26.)
+
+[100] Vid. e. g. sup. L. iii. c. 6. not. 35
+
+[101] _Pecora campi_ congruentissime accipiuntur homines in carnis
+voluptate gaudentes, ubi nihil arduum, nihil laboriosum adscendunt.--Vide
+nunc etiam _volucres coeli_, superbos, de quibus dicitur, _posuerunt in
+coelum os suum_. Vide quam in altum vento portentur, qui dicunt, _linguam_
+&c. Ps. xi. 5.--Intuere etiam _pisces maris_, h.e. curiosos, _qui
+perambulant semitas maris_ i.e. inquirunt in profundo hujus sæculi
+temporalia, quæ tanquam semitæ in mari tam cito evanescunt et intereunt,
+quam rursus aqua confundatur, postquam transeuntibus locum dederit.--Non
+enim ait tantum "ambulant" sed "perambulant" dixit, ostendens
+pertinacissimum studium inania et præterfluentia requirentium. Aug. in Ps.
+viii. §. 13. De hac autem triplici vitiorum distributione, vid. sup. L.
+iii. §. 16. et inf. x. c. 30 sqq.
+
+[102] Ipse patria quo imus, ipse via qua imus; per ipsum ad ipsum eamus, et
+non erramus. Aug. Ser. 92. Deus Christus patria est quo imus; homo Christus
+via est qua imus. Ib. 123. §. 3. (Christus) deducit (nos) tamquam dux, et
+in se ducit, tanquam via, et ad se perducit, tanquam patria. Aug. in Ps.
+lx. §. 4.
+
+[103] Laudabilior est animus, cui nota est vel infirmitas sua, quam qui ea
+non respecta, vias siderum scrutatur etiam cogniturus, aut qui jam cognitas
+tenet, ignorans ipse qua ingrediatur ad salutem ac firmitatem suam. Aug. de
+Trin. iv. prooem.
+
+[104] Promissionem Domini Jesu Christi de Paracleto Spiritu-sancto in suo
+hæresiarcha, Manichæo dicunt esse completam. Unde se in suis litteris Jesu
+Christi apostolum dicit, eo quod Jesus Christus se missurum esse
+promiserit, atque in illo miserit Spiritum Sanctum. Propter quod etiam ipse
+Manichæus duodecim discipulos habuit, ad instar apostolici numeri, quem
+numerum Manichæi hodieque custodiunt. Aug. de Hæres.
+
+[105] Ob has scilicet fabulas astronomicas Manichæum Paracletum fuisse
+crediderunt sectatores ejus, teste Felice ap. Aug. Acta c. Fel. Man. i. 9.
+"Paulus enim dicit, 'ex parte scimus, et ex parte prophetamus: cum venerit
+autem quod perfectum est, abolebuntur ea quæ ex parte dicta sunt.' Nos
+audientes Paulum hoc dicere venit Manichæus cum prædicatione sua, et
+suscepimus eum secundum quod Christus dixit, 'Mitto vobis Spiritum
+sanctum:' et Paulus venit et dixit, quia et ipse venturus est, et postea
+nemo venit: ideo suscepimus Manichæum. Et quia venit Manichæus, et per suam
+prædicationem docuit nos initium, medium, et finem; docuit nos de fabrica
+mundi, quare facta est, et unde facta est, et quia fecerunt; docuit nos
+quare dies, et quare nox; docuit nos de cursu solis et lunæ: quia hoc in
+Paulo non audivimus, nec in ceterorum Apostolorum scripturis: hoc credimus,
+quia ipse est Paracletus."
+
+[106] Vid. L. vii. §. 15. et not. ibid.
+
+[107] Vid. sup. ad L. iii. c. 6. §. 10
+
+[108] "MEMORIÆ, Oratoria, in quibus reconduntur Sanctorum corpora. Aug. c.
+Faust. Manich. xx. 21. Populus Christianus Memorias Martyrum religiosa
+solennitate concelebrat, et ad excitandam imitationem, et ut meritis eorum
+consocietur atque orationibus adjuvetur: ita tamen ut nulli Martyrum, sed
+ipsi Deo Martyrum sacrificemus, quamvis in Memoriis Martyrum constituamus
+altaria. Du Cange, sub v.
+
+[109] Christum novissimis temporibus venisse ad animos, non ad corpora
+liberanda. Nec fuisse in carne vera, sed simulatam speciem carnis
+ludificandis humanis sensibus præbuisse, ubi non solum mortem, verum etiam
+resurrectionem similiter mentiretur. Aug. de Hæres. Vid. inf. c. 10. fin.
+l. ix. c. 3. §6. [Greek: Haplê phusis ouk apothnêskei, kai skia sarkos ou
+stauroutai; mian oun echôn emaine tên phusin kai energeian to phôs mêden
+pathousan tôi episkiasmati tês sarkos ouk echonti phusin kratoumenên].
+(Manes Ep. ad Zeben. ap. Fabric. Bibl. Gr. t. v. p. 284.) Sic Manichæus es,
+qui nec crucifixum credis, _quia_ nec natum credis. Aug. Serm. 116, §. 4.
+Sunt hodie qui non credunt carnem habuisse Christum: quia et partum
+virginis destruunt, et nolunt eum natum ex femina credere. "Verbum caro
+factum est," prorsus alienant a sua fide, vel potius a sua infidelitate.
+Totam istam dispensationem salutis nostræ, quod factus est homo pro
+inveniendo homine, qui Deus fecerat hominem; totum hoc, quod Christus in
+remissionem peccatorem nostrorum verum, non falsum sanguinem fudit, et de
+vero suo sanguine chirographum peccatorum nostrorum delevit; hoc totum
+hæretici damnabiles evacuare conantur. Totum hoc, ut Manichæi credunt, quod
+apparuit oculis hominum, spiritus fuit, caro non fuit. Ib. Serm. 237. § 1.
+Photiniani, homo tantum; Manichæi, Deus tantum. Illi nihil divinum in
+Domino confitentur; isti quasi totum divinum, et tamen tam falsum, ut nec
+saltem humanum. Si enim homo non erat, ergo mortuus non est, ergo
+crucifixus non est, ergo nec resurrexit. Qui ille resurgere potuit, qui
+mortuus non est? Ergo et dubitanti discipulo falsas cicatrices ostendit.
+Aug. Serm. 37.
+
+[110] Sup. l. i. §. 10.
+
+[111] Vid. sup. l. iv. §. 8.
+
+[112] Vid. sup. iii. c. 12. init.
+
+[113] Qui sunt isti Electi? Quibus si dixeris, Peccasti; statim illam
+defensionem impiam et pejorem ceteris magisque sacrilegam proferunt, Non
+ego peccavi, sed gens tenebrarum. Quæ est ista gens tenebrarum? Quæ bellum
+gessit cum Deo. Et ipsa peccat, cum tu peccas? Ipsa, inquit, quia commixtus
+sum illi. Deus enim qui te commiscuit, quid timuit? Hoc enim dicunt, quod
+illa gens tenebrarum rebellaverit adversus Deum, antequam mundus fieret; et
+ille cavens ne regna ejus loco adveniente hostili impetu vastarentur, misit
+huc membra sua, substantiam suam, hoc quod ipse est; si aurum, aurum; si
+lux, lucem; quidquid illud est, hoc misit, et miscuit visceribus gens
+tenebrarum, dicunt, et fabricavit inde mundum. Et nos animæ, inquiunt, de
+ipsis membris Dei sumus: sed premimur hic visceribus gentis tenebrarum, et
+quidquid peccare dicimur, illa gens peccat. Se quidem videntur excusare a
+peccato: sed Deum suum non excusant a crimine timoris, nec ipsam
+substantiam Dei sui a crimine corruptibilitatis. Si enim incorruptibilis
+Deus, si incommutabilis, si incontaminabilis, si immaculabilis, si
+impenetrabilis, quid ei factura erat gens illa? Potuistis premi, potuistis
+captivari, potuistis inquinari, potuistis corrumpi: potuit ergo et ille.
+Frustum enim quodam modo, et portiuncula naturæ ipsius convincit massam.
+Quale est illud quod huc misit, tale est et illud quod ibi remansit. Hoc
+ipsi dicunt: ipsi fatentur quia duæ substantiæ sunt; una illa, et una ista.
+Libri eorum hoc habent: et si negant, leguntur, et convincuntur.--Vis, o
+nefande, false Electe, defendere peccatum tuum, ut quando aliquid mali
+feceris, non tu fecisse videaris: quæris in quem peccatum tuum refundas, et
+refundis in gentem tenebrarum. Aug. in Ps. loco proxime cit. Inviti
+peccamus et cogimur a contraria et inimica nobis substantia. Fortunat.
+Disp. 2. §. 20. Dicimus, quod a contraria natura anima cogatur delinquere.
+ib. §. 21. Sive bonum geramus, non est carnis; quia "manifesta sunt opera
+carnis" &c. sive malum geramus, non est animæ, quia "fructus spiritus pax"
+&c. Manes Ep. ad Menoch ap. Aug. Op. Imp. iii. 177. Carnis enim commixtione
+ducitur, non propria voluntate. Secundinus Ep. ad Aug. §. 2.
+
+[114] Veros Academiæ novæ sensus alias aperit Aug., et quare in disputando
+aliis potius adversati sint, quam suam aliquam sententiam defenderint, unde
+pro Scepticis habiti sint; id vero pro istorum temporum ratione, vel
+utiliter factum esse contendit. "Sat est ad id quod volo, Platonem sensisse
+duos esse mundos, unum intelligibilem, in quo ipsa veritas habitaret, istum
+autem sensibilem, quem manifestum est nos visu tactuque sentire. Itaque
+illum verum, hunc verisimilem et ad illius imaginem factum. Et ideo de illo
+in ea quæ se cognosceret anima, velut expoliri et quasi serenari veritatem;
+de hoc autem in stultorum animis non scientiam, sed opinionem posse
+generari. Quidquid tamen ageretur in hoc mundo per eas virtutes quas
+civiles vocabat, aliarum verarum virtutum similes, quæ nisi paucis
+sapientibus ignotæ essent, non posse nisi veri simile nominari. Hæc et alia
+hujusmodi mihi videntur inter successores ejus, quantum poterant, esse
+servata, et pro mysteriis custodita. Non enim aut facile ista percipiuntur,
+nisi ab eis qui se ab omnibus vitiis mundantes, in aliam quamdam plus quam
+humanam consuetudinem vindicaverint, aut non graviter peccat quisquis ea
+sciens quoslibet homines docere voluerit. Quare cum in falsas opiniones
+ruere turba sit pronior, et consuetudine corporum omnia esse corporea
+facillime, sed noxie credatur, instituit vir acutissimus atque humanissimus
+dedocere potius quos patiebatur male doctos, quam docere quos dociles non
+arbitrabatur. Inde illa omnia nata sunt quæ novæ Academiæ tribuuntur, quia
+eorum necessitatem veteres non habebant." c. Academ. l. iii. c. 17. "Tantum
+tunc variarum sectarum studia flagrabant, ut nihil metuendum esset nisi
+falsi approbatio. Pulsus autem quisque illis argumentis ab eo, quod se
+firmum et inconcussum tenere crediderat, tanto constantius atque cautius
+aliud quærebat, quanto et in moribus major erat industria, et in natura
+rerum atque animorum altissima et implicitissima latere veritas
+sentiebatur. Tanta porro nunc fuga laboris et incuria bonarum artium, ut
+simul atque sonuerit, acutissimis philosophis esse visum nihil posse
+comprehendi, dimittant mentes et in æternum obducant." Aug. Ep. i. ad
+Hermog. Eorum tamen "rationem, illi tempori congruam, simul cum ipso
+tempore sepultam esse" debuisse, idem contendit. (c. Acad. ii. 1.) "Omnino"
+enim "civitas Dei talem dubitationem tamquam dementiam detestatur, habens
+de rebus quas mente atque ratione comprehendit, etiamsi parvam. 'propter
+corpus corruptibile quod aggravat animam,' (quoniam, sicut dicit Apost. 'ex
+parte scimus') tamen certissimam scientiam." De Civ. Dei l. xix. c. 18.
+
+[115] Vid. sup. ad iii. ult.
+
+[116] Vid. sup. ad l. iv. §. 3. p. 47. not. 66.
+
+[117] Vid. sup. ad l. iii. §. 11. not. 64.
+
+[118] Quæro, utrum et ipsa terra tenebrarum unum latus habuerit, et cetera
+infinita sicut terra lucis? Non ita credunt, _timent enim ne Deo videatur
+æqualis_. Dicunt ergo illam per profundum immensam, et per longum; sursum
+versus autem supra illam spatia infinitæ inanitatis affirmant. Et ne ipsa
+vel simplum, terra autem luminis duplum tenere videatur, angustant eam a
+duobus etiam lateribus, &c. Sed hoc nimis adtentis et studiose
+inquirentibus quasi secreto demonstrant. Aug. c. Ep. Manich. c. 21.
+
+[119] [Greek: Apostaleisan dunamin tou agathou, ouketi phôs aisthêton, all'
+hôs an phaiê, probolên tou Theou]. Tit. Bostr. i. 20.
+
+[120] Vid. sup. c. 9. not. [Greek: Ouk ousias hêpsato sarkos (to phôs
+[Christos] alla homoiômati kai schêmati sarkos eskiasthê hina mê kratêthê
+dia tês ousias tês sarkos kai pathêi kai phtharthêi. tês skotias
+phtheirousês autou tên energeian tên phôteinên] (Manes Ep. ad Zeben. ap.
+Fabric. B. G. v. 284.). Incoinquinabilis substantia non ideo non
+coinquinatur, quia nihil attingit, sed quia permanet in sua munditia,
+qualecunque sit, quid attigerit. Sicut corpus invulnerabile aut
+impenetrabile numquid illud dicimus, quod non percutitur ferro, sed potius,
+quod etiam, cum percutitur, non penetratur? Et ideo magis probatur filius
+Dei non posse de sanguine feminæ coinquinari, quia per feminam natus est,
+quam si non per feminam nasceretur, et membra illa devitasset; videretur
+enim judicasse, posse se inde pollui, et minus a nobis incoinquinabilis
+diceretur. Euod. de fide c. 24.
+
+[121] Non decipiunt, nisi cum scientiam quam non exhibent pollicentur, et
+adversantes Legi et Prophetis, quæcumque de illis Apostolus sermoni suo
+inseruit, falsa et a corruptoribus immissa esse criminantur. Aug. de Div.
+Quæst. 83. qu. 68. Quoniam privilegio quodam vos tuemini, ut de Scripturis
+opprimi nequeatis, dicendo eas esse falsatas. De mor. Manich. l. ii. §. 55.
+cf. c. Faust. xiii. 5. xxii. 15. Manichæus impiam te docuit perversitatem,
+ut ex evangelio quod hæresin tuam non impedit, accipias, quod autem
+impedit, non accipias. c. Faust. xviii. 7. Hæc illi solent a corruptoribus
+Scripturarum immissa esse dicere; usque adeo nihil habent quod
+contradicant, ut hæc miseri respondere cogantur. Sed quis non intelligat
+convictorum hominum aliam non esse potuisse ultimam vocem? Aug. de mor.
+Eccl. Cath. l. i. c. 9. De Testamento novo sola accipientes ea, quæ in
+honorem et laudem filii majestatis vel ab ipso dicta comperimus, vel ab
+ejus Apostolis, sed jam perfectis ac fidelibus, dissimulavimus cetera, quæ
+aut simpliciter tunc et ignoranter a rudibus dicta, aut oblique et maligne
+ab inimicis objecta, aut imprudenter a scriptoribus affirmata sunt, et
+posteris tradita; dico autem hoc ipsum; natum ex foemina &c. Faust. xxxii.
+7. cf. ib. c. 1, 2, 6. Videtis ergo (optime respondet Aug. c. 19.) id vos
+agere, ut omnis de medio Scripturarum auferatur auctoritas, et suus cuique
+animus auctor sit, quid in quaque Scriptura probet, quid improbet, id est,
+ut non auctoritati Scripturarum subjiciatur ad fidem, sed sibi Scripturas
+ipse subjiciat: non ut ideo illi placeat aliquid, quia hoc in sublimi
+auctoritate scriptum legitur; sed ideo recte scriptum videatur, quia hoc
+illi placuit.
+
+[122] Nec immerito nos ad hujusmodi scripturas, tam inconsonantes et
+varias, nunquam sane sine judicio ac ratione aures afferimus, sed
+contemplantes omnia, et cum aliis alia conferentes, perpendimus, utrum
+eorum quidque a Christo dici potuerit necne, multa enim a majoribus vestris
+eloquiis Domini nostri inserta verba sunt, quæ nomine signata ipsius cum
+ejus fide non congruant; præsertim quia, ut jam sæpe probatum a nobis est,
+nec ab ipso hæc sunt, nec ab ejus Apostolis scripta, sed, multo post eorum
+assumptionem a nescio quibus, et ipsis inter se non concordantibus,
+semi-Judæis, per famas opinionesque comperta sunt. Faustus l. xxxiii. c. 3.
+Indeficientes ego præceptori meo refero gratias, qui me similiter labentem
+retinuit, ut essem hodie Christianus. Nam ego quoque cum capitulum (Matt.
+5, 17.) hoc imprudens legerem, quemadmodum tu, pæne ieram in consilium
+Judæus fieri. Nec immerito; etenim si Christus legem non venit solvere sed
+adimplere--vide, si quid impedire jam poterat, quin factus essem Judæus.
+Sed huic periculo me Manichæi veneranda fides eripuit. Id. xix. 5. Et tamen
+me quidem jam adversus capituli hujus necessitudinem Manichæa fides
+reddidit tutum, quæ principio mihi non cunctis, quæ ex Salvatoris nomine
+scripta leguntur passim credere persuasit, sed probare si sint eadem vera,
+si sana, si incorrupta; esse enim permulta zizania, &c. Id. xviii. 3.
+Volunt nescio quos corruptores divinorum librorum ante ipsius Manichæi
+tempora fuisse; corrupisse autem illos, qui Judæorum legem Evangelio
+miscere cupiebant. Aug. de Util. Credendi, c. 3.
+
+[123] Proferendus est namque tibi alius codex eadem continens, et tamen
+incorruptus et verior, ubi sola desint ea quæ hic immissa esse criminaris.
+Non faciam, inquis, ne ipse corrupisse credar. Hoc enim soletis dicere.
+Aug. de mor. Eccl. Cath. c. 19. §. 61. Cum ex adverso audieris "proba," non
+confugias ad exempla veriora, vel plurium codicum, vel antiquorum, vel
+linguæ præcedentis, unde hoc in aliam linguam interpretatum est, sed dicas
+"inde probo hoc illius esse, illud non esse, quia hoc pro me sonat, illud
+contra me." Tu es ergo regula veritatis? c. Faust. xi. 2. cf. xxxii. 16. de
+Util. Credendi, c. 3. §. 7. Ep. 82. §. 6.
+
+[124] Vid. sup. ad l. iii. §. 6.
+
+[125] Evectio, quod aliis diploma, facultas erat utendi equis cursui
+publico destinatis, quod privato haud licuit. Unde lex ab Honorio data
+ferebat: "Ne quis sibi deinceps cursum publicum privatus usurpet, nisi cum
+aut a nobis evocatur, aut a clementiæ nostræ veneratione discedit." Narrat
+Julius Capitolinus, in Pertinace, quod is "tunc præfectus cohortis, in
+Syriam profectus, T. Aurelio imperatore, a præside Syriæ, quia sine
+diplomatibus cursum usurpaverat, pedibus ad Antiochia ad legationem suam
+iter facere coactus est." Ed. Ben.
+
+[126] Vid. sup. ad l. iii. c. 7. p. 36. Irrisione foeda tanquam proprio
+quodam telo, contra Ecclesiam utebantur Manichæi. Vid. sup. §. 16. et l.
+iii. c. 10. et not. ibid. et alibi passim, quod reliquiæ Faust. et
+Secundini miserabiliter confirmant. "Bene nosti, quod reprehendentes
+Manichæi catholicam fidem, et maxime V. T. discerpentes et dilaniantes,
+commovent imperitos." Aug. de Util. Credendi, c. 2. §. 4. "Exstitit quædam
+perditissima secta Manichæorum, acceptas Scripturas et lectas irrisit;
+reprehendere voluit quod non intelligebat, et exagitando et reprehendendo
+non intellecta, multos illaqueavit." Aug. in Ps. 146.
+
+[127] Vid. sup. ad §. 19.
+
+[128] Noli foras ire; in teipsum redi, in interiori homine habitat veritas.
+Aug. de Vera Relig. c. 39. Vide inf. l. vii. c. 7 et 10.
+
+[129] Nec tamen nos eisdem Martyribus templa, sacerdotia, sacra, et
+sacrificia constituimus: quoniam non ipsi, sed Deus eorum nobis est Deus.
+Honoramus sane Memorias eorum tamquam sanctorum hominum Dei, qui usque ad
+mortem corporum suorum pro veritate certarunt, ut innotesceret vera
+religio, falsis fictisque convictis: quod etiam si qui antea sentiebant,
+timendo reprimebant. Quis autem audivit aliquando fidelium stantem
+sacerdotem ad altare etiam super sanctum corpus Martyris ad Dei honorem
+cultumque constructum, dicere in precibus, offero tibi sacrificium Petre,
+vel Paule, vel Cypriane; cum apud eorum Memorias offeratur Deo, qui eos et
+homines et Martyres fecit, et sanctis suis Angelis cælesti honore sociavit;
+ut ea celebritate et Deo vero de illorum victoriis gratias agamus, et nos
+ad imitationem talium coronarum atque palmarum, eodem invocato in auxilium,
+ex illorum memoriæ renovatione adhortemur? Quæcumque igitur adhibentur
+religiosorum obsequia in Martyrum locis, ornamenta sunt Memoriarum, non
+sacra vel sacrificia mortuorum tamquam deorum. Quicumque etiam epulas suas
+eo deferunt, quod quidem a Christianis melioribus non fit, et in plerisque
+terrarum nulla talis est consuetudo; tamen quicumque id faciunt, (quas cum
+apposuerint, orant, et auferunt, ut vescantur, vel ex eis etiam
+indigentibus largiantur,) sanctificari sibi eas volunt per merita Martyrum
+in nomine Domini Martyrum. Non autem esse ista sacrificia Martyrum novit,
+qui novit unum, quod etiam illic offertur sacrificium Christianorum. De
+Civ. Dei, l. viii. c. 27.
+
+[130] Iisdem rationibus adductus Augustinus ipse, nondum Episcopus,
+Hipponensibus persuasit morem istum ultro abolere (vid. ejus Ep. 29.)
+Aurelium etiam, Episcopum Carthaginensem, obtestatur ut eundem e sede hac
+primaria pelleret, quam cæteræ haud dubie imitarentur. Ep. 22.
+
+[131] Eucharistiam enim inter anniversariam Martyrum commemorationem apud
+ipsorum coemeteria celebrare ubique mos erat. Vid. Bingham xiii. 9. 6. xx.
+7. 7.
+
+[132] Immundum illud animal in lege positum est, eo quod non ruminet; non
+autem hoc ejus vitium, sed natura est. Sunt autem homines qui per hoc
+animal significantur, immundi proprio vitio, non natura; qui cum libenter
+audiant verba sapientiæ, postea de his omnino non cogitant. Quod enim utile
+audieris, velut ab intestino memoriæ ad os cogitationis recordandi
+dulcedine revocare, quid est aliud quam spiritaliter quodammodo ruminare?
+Quod qui non faciunt, illorum animalium genere figurantur: unde ipsa a
+talibus carnibus abstinentia tale vitium nos cavere præmonuit. Cum enim
+thesaurus desiderabilis sit ipsa sapientia, de hac munditia ruminandi, et
+immunditia non ruminandi alio loco scriptum est, _Thesaurus desiderabilis
+requiescit in ore sapientis, vir autem stultus glutit illum_. c. Faust. vi.
+7.
+
+[133] Vera religio, nisi credantur ea quæ quisque postea, si se bene
+gesserit dignusque fuerit, assequatur atque percipiat, et omnino sine
+quodam gravi auctoritatis imperio, iniri recte nullo pacto potest. Aug. de
+util. credendi, c. 9. Neque quisquam inveniendo Deo fit idoneus, nisi antea
+crediderit, quod est postea cogniturus de lib. arb. ii. 2. §. 6. Initium
+bonæ vitæ, cui vita etiam æterna debetur, recta fides est. Est autem fides,
+credere quod nondum vides, cujus fidei merces est, videre quod credis. Aug.
+Serm. 43. init. Intellige, ut credas, verbum meum; crede, ut intelligas,
+verbum Dei. ib. fin. Nonne superbus inveniris, cum dicis, primo videam et
+sic credam?--Ipsa se lux ostendere vult. Cui? Cæco non potest, non videt.
+Unde non videt? Gravato oculo multis peccatis.--Removeantur ergo
+iniquitates, dimittantur peccata, levetur pondus ab oculo, sanetur quod
+saucium est, adhibeatur mordax præceptum quasi collyrium. Prius effice quod
+tibi præcipitur, sana cor, munda cor.--"Beati mundo corde, quoniam ipsi
+Deum videbunt." Aug. in Ps. xxxix. 13. Proinde substantiam Dei, sine ulla
+sui commutatione mutabilia facientem, et sine ullo suo temporali motu
+temporalia creantem, intueri et plene nosse difficile est; et ideo est
+necessaria purgatio mentis nostræ, qua illud ineffabile ineffabiliter
+videri possit; qua nondum præditi, fide nutrimur, et per quædam
+tolerabiliora, ut ad illud capiendum apti et habiles efficiamur, itinera
+ducimur. Aug. de Trin. l. i. §. 3. cf. etiam not. f. proxime seq.
+
+[134] Subintellig. _quod demonstraretur._ (N. E.)
+
+[135] Vos nostis, tamen credentibus quam vehementer insultare soleatis,
+præsertim cum ipse, qui jam coepit incerta narrare, plenam ac firmam
+scientiam paullo ante promiserit.--Quapropter, aut ea quæ dicit proba mihi
+vera esse, ut ostendas quæ non possum credere, aut eum qui dicit, proba
+mihi Spiritum Sanctum esse, ut credam quæ non potes ostendere. Ego namque
+catholicam fidem profiteor, et per illam me ad certam scientiam perventurum
+esse præsumo; tu vero, qui fidem meam labefactare conaris, certam scientiam
+trade, si potes; ut id, quod credidi, temere me credidisse convincas. Duo
+sunt quæ mihi profers; unum, cum dicis Spiritum Sanctum esse qui loquitur,
+et alterum, cum dicis manifesta esse quæ loquitur. Sed tu nec hoc nec illud
+vales ostendere. Nihil aliud elegisti nisi laudare quæ credis, et irridere
+quod credo. Cum igitur ego vicissim lauda vero quod credo, et quod credis
+irrisero, quid putas nobis esse judicandum, quidve faciendum, nisi ut eos
+relinquamus, qui nos invitant certa cognoscere, et postea imperant ut
+incerta credamus, et eos sequamur, qui nos invitant prius credere quod
+nondum valemus intueri, ut ipsa fide valentiores facti quod credimus
+intelligere mereamur, non jam hominibus, sed ipso Deo intrinsecus mentem
+nostram illuminante atque firmante? Et quoniam quæsivi unde mihi probet,
+nunc quæro unde ipse cognoverit. Si dicit sibi revelatum a Spiritu Sancto,
+suamque mentem divinitus illustratam, ut ea quæ dicit certa et manifesta
+cognosceret, ipse significat quid intersit inter cognoscere et credere.
+Ipse enim cognoscit, cui apertissime ista monstrantur; eis autem quibus hæc
+narrat, non cognitionem insinuat, sed credulitatem suadet. Cui quisquis
+temere consenserit, Manichæus efficitur, non certa cognoscendo sed incerta
+credendo; quales nos imperitos adolescentulos aliquando decepit. Debuit
+ergo non nobis polliceri scientiam, neque manifestam cognitionem, neque ad
+id quod quæritur sine ulla ambiguitate perventionem, sed dicere potius sibi
+ista esse monstrata, illos autem quibus narrantur credere sibi debere quæ
+nesciunt. Sed si hoc diceret, quis non ei responderet, "Si ergo incognita
+crediturus sum, cur non ea potius credam, quæ jam consensione doctorum
+indoctorumque celebrantur, et per omnes populos gravissima auctoritate
+firmata sunt"? Hoc ille metuens ne sibi diceretur, offundit nebulas
+imperitis, primo pollicens rerum certarum cognitionem, et postea incertarum
+imperans fidem. Cui tamen si hoc dicatur, ut saltem vel sibi hæc doceat
+esse monstrata, similiter deficit, et hoc quoque ut credamus jubet. Aug. c.
+Ep. Manich. c. 14. Si ergo ad millia fabulosorum phantasmatum, te
+auctoritati ignotissimæ et furiosissimæ subdidisti, ut ideo hæc omnia
+crederes, quia in illis conscripta sunt libris, quibus miserabili errore
+credendum esse censuisti, cum tibi nulla demonstrentur; cur non potius
+Evangelicæ auctoritati, tam fundatæ, tam stabilitæ, tanta gloria diffamatæ,
+atque ab Apostolorum temporibus usque ad nostra tempora per successiones
+certissimas commendatæ, non te subdis, ut credas, ut videas, ut discas
+etiam omnia illa quæ te offendunt, ex vana et perversa opinione te
+offendere? Aug. c. Faust. xxxii. 19.
+
+[136] Consequetur omnium librorum summa perversio, et omnium, qui memoriæ
+mandati sunt, librorum abolitio, si quod tanta populorum religione
+roboratum est, tanta hominum et temporum consensione firmatum, in hanc
+dubitationem inducitur, ut ne historiæ quidem vulgaris fidem possit
+gravitatemque obtinere. De mor. Eccl. Cath. c. 29. §. 60. cf. c. Faust.
+xxxii. 21. et pluribus xxxiii. c. 6. quod his claudit "quæ cum ita sint,
+quis tandem tanto furore cæcatur--qui dicat hoc mereri non potuisse
+Apostolorum Ecclesiam, tam fidam, tam numerosam fratrum concordiam, ut
+eorum scripta fideliter ad posteros trajicerent, cum eorum cathedras usque
+ad præsentes Episcopos certissima successione servaverint, cum hoc
+qualiumcunque hominum scriptis, sive extra Ecclesiam, sive in ipsa
+Ecclesiâ, tanta facilitate proveniat"?
+
+[137] Si auferatur hæc fides de rebus humanis, quis non adtendat quanta
+earum perturbatio, et quam horrenda confusio subsequatur? Quis enim mutua
+caritate diligetur ab aliquo, cum sit invisibilis ipsa dilectio, si, quod
+non video, credere non debeo? Si ergo non credentibus nobis quæ videre non
+possumus, ipsa humana societas, concordia pereunte, non stabit; quanto
+magis est fides, vis quæ non videntur, rebus adhibenda divinis: quæ si non
+adhibeatur, non amicitia quorumlibet hominum, sed ipsa summa religio
+violatur, ut summa miseria consequatur. Aug. de fide rerum quæ non
+videntur, §. 4.
+
+[138] De quo libro certum erit cujus sit, si litteræ, quas Apostolorum
+dicit et tenet Ecclesia ab ipsis Apostolis propagata et per omnes gentes
+tanta eminentia declarata, utrum Apostolorum sint, incertum est, et hoc
+erit certum scripsisse Apostolos, quod huic Ecclesiæ contrarii hæretici
+proferunt, auctorum suorum nominibus appellati longe post Apostolos
+exsistentium? c. Faust. xxxiii. 6.
+
+[139] Fortean Valentiniano minori, quia ejus "comitatus apud Mediolanum,"
+ex Possidio, cap. 1, "tum erat constitutus," cum ibi rhetoricam
+profitebatur Augustinus; qui præterea lib. 3 contra Petiliani Litt. cap.
+25. scribit se in eadem urbe "Bautoni consuli, calendis Januarii, laudem
+pro sua tunc rhetorica professione recitasse." Ed. Ben.
+
+[140] Accipis evangelium? Tu me interrogas, utrum accipiam, in quo id ipsum
+accipere apparet, quia, quæ jubet, observo?--Ego patrem dimisi et matrem,
+uxorem, filios et cetera, quæ evangelium jubet, et interrogas, utrum
+accipiam evangelium?--Ego argentum et aurum rejeci, et æs in zonis habere
+destiti, quotidiano contentus cibo, nec de crastino curans, nec unde venter
+impleatur aut corpus operiatur, solicitudinem gerens, et quæris a me, utrum
+accipiam evangelium? Vides in me Christi beatitudines illas, quæ evangelium
+faciunt, et interrogas, utrum illud accipiam? Vides pauperem, vides mitem,
+vides pacificum, puro corde lugentem, esurientem, sitientem, persecutiones
+et odia sustinentem propter justitiam, et dubitas, utrum accipiam
+evangelium? Faustus, l. v.
+
+[141] Alypius in nostra conjunctione mansit, ut exemplo sit fratribus curas
+mundi hujus vitare cupientibus. Aug. Ep. 22. Etsi in populis ac super
+populum agas, oves pascuæ Domini regens sollicitis vigil pastor excubiis,
+tamen abdicatione sæculi, et repulsa carnis et sanguinis, desertum tibi
+ipsi fecisti, secretus a multis, vocatus in paucis. Paulinus Ep. ad eum Ep.
+24. §. 2. ap. Epp. Aug. Est cognatus venerabilis et vere beati Episcopi
+Alypii, quem toto pectore amplecteris et merito; nam quisquis de illo viro
+benigne cogitat, de magna Dei misericordia et de mirabilibus Dei muneribus
+cogitat.--Cito, si Dominus adjuverit, totum Alypium inseram præcordiis
+tuis; nam hoc sum maxime veritus, ne ille vereretur aperire omnia, quæ in
+eum Dominus contulit, ne alicui minus intelligenti non divina munera
+concessa hominibus, sed ipsum prædicare videretur. Id. Ep. 27. ad Paulin.
+Sanctum et venerabilem fratrem nostrum Papam Alypium. Hieron. Ep. 39. ap.
+Epp. Aug.
+
+[142] Episcopus Thagastensis postea fuit, (Aug. de gestis c. Emerito §. 1
+et 5.) adeoque litium, si quæ inter Christianos obortæ essent, judex et
+diremtor.
+
+[143] COMITES ITALICIANI ET GALLICIANI, sunt Comites Largitionalium
+titulorum, reique tributariæ et thesaurorum per Præfecturam Prætorianam
+Italiæ et Galliarum. COMES SACRARUM LARGITIONUM. Qui thesauris sacris ac
+publicis præerat et largitionibus Principis, quas ille Magistratibus,
+militibus, et subditis erogabat. Du Cange, s.v. COMITES SACRARUM
+LARGITIONUM. Viri illustres duo, alter in Oriente, alter in Occidente.
+Thesauros, vectigalia Imperii, er cudendam monetam curabant; dona,
+stipendia, et necessarias impensas erogabant. Orientalis ille sex sub ipso
+"comites largitionum inferiores" habuit per sex dioeceses subministrantes.
+Occidentalis item sex, et uterque plures alios ministros. Formula hujus
+muneris exstat apud Cassiodor. Varr. L. v. c. 40. Spelman Glossar. 5. v.
+
+[144] "PRETIUM REGIUM, est jus quod Regi vel Domino competit, res mercales
+comparandi certo et definito pretio." Du Cange s. v. Inde ergo colligendum
+erit, quæ sint "pretia Prætoriana" etsi de iis, quod sciam, sileant
+auctores.
+
+[145] Nebridium amicum meum, qui cum esset rerum obscurarum ad doctrinam
+pietatis maxime pertinentium diligentissimus et acerrimus inquisitor, valde
+oderat de quæstione magna responsionem brevem. Aug. Ep. 98. §. 8.
+
+[146] Ipsa vos Ecclesia ore maternæ dilectionis alloquitur, "Ego quam
+miramini per universum mundum fructificantem atque crescentem, qualem me
+conspicitis aliquando non fui." "Qui temporibus illis in Judæa terra
+fideles fuerunt, ex virgine nativitatem mirabilem, ac passionem,
+resurrectionem, adscensionem Christi, omnia divina dicta ejus et facta
+præsentes præsentia didicerunt. Hæc vos non vidistis, propterea credere
+recusatis. Ergo hæc adspicite, hæc quæ cernitis cogitate; quæ vobis non
+præterita narrantur, nec futura prænuntiantur, sed præsentia demonstrantur.
+An vobis inane vel leve videtur, et nullum vel parvum putatis esse
+miraculum divinum, quod in nomine unius crucifixi universum genus currat
+humanum?" Aug. de fide rer. quæ non videntur, §. 4, 7.
+
+[147] Vitæ hujus mundi eram implicatus, tenebrosam spem gerens, de
+pulcritudine uxoris, de pompa divitiarum, de inanitate honorum, ceterisque
+noxiis et perniciosis voluptatibus. Aug. de util. cred. §. 3.
+
+[148] Ubi discussos eos [Manichæos] evasi, maxime trajecto isto mari, diu
+gubernacula mea repugnantia omnibus ventis, in mediis fluctibus Academici
+tenuerunt. Deinde veni in has terras, hic septentrionem cui me crederem,
+didici. Animadverti enim et sæpe in sacerdotis nostri [Ambrosii] et
+aliquando in sermonibus tuis [Theodore] cum de Deo cogitaretur, nihil
+omnino corporis esse cogitandum, neque cum de anima; nam id est unum in
+rebus proximum Deo. Sed ne in philosophiæ gremium celeriter advolarem,
+fateor uxoris honorisque illecebra detinebar; ut cum hæc essem consecutus,
+tum demum me, quod paucis felicissimis licuit, totis velis omnibusque remis
+in illum sinum raperem, ibique conquiescerem, Aug. de vita beata, §. 4.
+
+[149] Romanianus cognatus fuit Alypii (Aug. Ep. 27 ad Paulin.) indole
+Augustino ipsi mirabili (c. Acad. i. 1. ii. 1.) "ab ineunte adolescentia
+divitiarum circumfluentia exceptus," (ib.) et rebus, "quæ putantur adversis
+ex illecebrosis vitæ gurgitibus ereptus." (ib.) Divitias ejus amplissimas
+plus semel memorat Aug. (c. Acad. l. c.) tum quoque lites, quibus
+exercitatus est, molestas, (c. Acad. l. c. ii. 1, 2.) et quibus obnubilatum
+est ejus ingenium ita ut pæne omnes lateret (c. Acad. ii, 2.) tum vero
+maxima ejus erga Aug. ipsum beneficia, quem "adolescentulum pauperem ad
+peregrina studia pergentem, et domo et sumtu et (quod plus est) animo
+exceperit; patre orbatum amicitia consolatus sit, hortatione animârit, ope
+adjuverit; Carthaginem, illustrioris professionis gratiâ, remeantem
+necessariis omnibus sustentaverit;"--"postremo, quidquid de otio meo modo
+gaudeo, quod a superfluarum cupiditatum vinculis evolavi, quod depositis
+oneribus mortuarum curarum, respiro, resipisco, redeo ad me, quod quæro
+intentissimus veritatem [Anno ante baptismum ejus hæc scripta sunt] quod
+invenire jam aggredior, quod me ad summum ipsum modum perventurum esse
+confido, tu animâsti, tu impulisti, tu fecisti." (c. Acad. ii. 2.) Eum, in
+Manichæorum hæresin "secum præcipitem dedit" Aug. (c. Acad. i. §. 3.) unde
+etiam eum pariter emersisse sperandum est, cum Aug. scripta diligentissime
+sibi comparaverit; (Ep. 27.) neque tamen diffitendum est, Aug. tum in
+libris contra Academicos eum timide admodum ad veram hanc philosophiam
+adhortâsse, et Paulino commendasse, "qui ex omni, aut ex magna parte per
+linguam ejus sanaretur." (ib.)
+
+[150] Dolor, quod præcipue malum nonnulli arbitrantur, sive in animo sive
+in corpore sit, nec ipse potest esse nisi in naturis bonis. Hoc enim ipsum
+quod resistit ut doleat, quodam modo recusat non esse quod erat, quia bonum
+aliquod erat; sed cum ad melius cogitur, utilis dolor est; cum ad deterius,
+inutilis.--Sunt autem mala sine dolore pejora: pejus est enim gaudere de
+iniquitate, quam dolere de corruptione.--Item in corpore melius est vulnus
+cum dolore, quam putredo sine dolore, quæ specialiter corruptio dicitur.
+Aug. de Nat. Boni c. Manich. c. 20.
+
+[151] Hinc enim maxime commendatur, quale bonum sit Deus, quod nemini eum
+deserenti bene est. Aug. de Gen. ad Lit. lib. xi. cap. 5. Vide sup. lib. i.
+cap. 1.
+
+[152] Quo intellectu Deum capit homo, qui ipsum intellectum suum quo eum
+vult capere nondum capit? Aug. de Trin. v. §. 2.
+
+[153] Hoc argumento contra Manichæos sæpenumero utitur Aug. (e.g. de Morib.
+Manich. c. 12. c. Secundin. M. c. 20. de fide c. Manich. c. 18 et 35.) cui
+cum quid responderet haud in promptu habuerit Fortunatus, subjungit Aug.
+"Et ego novi non te habere quid dicas, et me cum vos audirem nunquam
+invenisse quod dicerem; et inde fuisse admonitum divinitus ut illum errorem
+relinquerem, et ad fidem Catholicam me converterem, vel potius revocarem,
+ipsius indulgentiâ, qui me huic fallaciæ semper inhærere non sivit." Disp.
+2. c. Fort. Manich. fin.
+
+[154] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 92
+
+[155] Vid. sup. ad l. iv. c. 26. p. 59. not. 93
+
+[156] Dupliciter appellatur malum, unum quod homo facit, alterum quod
+patitur; quod facit peccatum est, quod patitur poena. Divina providentia
+cuncta moderante et gubernante, ita homo male facit quod vult, ut male
+patiatur quod non vult. Aug. c. Adim. c. 26. Respondemus Manichæis, non
+esse malum ex Deo, neque coæternum Deo; sed malum ortum esse ex libera
+voluntate naturæ rationalis, quæ bene a bono condita est; sed bonitas ejus
+non est æqualis bonitati Conditoris ejus; quoniam non natura sed opus ejus
+est; ideoque habuit peccandi possibilitatem, non tamen necessitatem. Nec
+possibilitatem autem haberet, si Dei natura esset, qui peccare nec vult
+posse, nec potest velle.--Sed hoc audito Manichæus adhuc pergit, 'si ex
+libera voluntate naturæ rationalis est malum, unde sunt ista tot mala, cum
+quibus nasci videmus, qui nondum libertate voluntatis utuntur'?--Hic nos
+respondemus, etiam ista mala, ex voluntate humanæ naturæ originem ducere,
+qua granditer peccante, vitiata et cum stirpe damnata est. Unde naturæ
+hujus tam multa naturalia bona veniunt de Dei opificio, mala de judicio;
+quæ mala nullo modo esse naturas vel substantias non vident Manichæi; verum
+ideo dici naturalia, quia cum eis homines, vitiata originis tanquam radice,
+nascuntur. Op. Imp. c. Julian. vi. 5.
+
+[157] Se ipsam ergo cogitans anima, secundum naturam suam ordinari appetat;
+sub eo scilicet cui subdenda est, supra ea quibus præponenda est: sub illo
+a quo regi debet, supra ea quæ regere debet. Aug. de Trin. l. x. c. 5. Sic
+enim ordinata est, naturarum ordine non locorum, ut supra illam non sit
+nisi ille. Idem, ibid. l. xiv. c. 14. Expedit inferius subjici superiori,
+ut et ille qui sibi subjici vult quod est inferius se, subjiciatur
+superiori suo. Aug. in Ps. 143. Vid. sup. ad i. 13.
+
+[158] Superbia enim avertit a sapientia:--unde autem hæc aversio, nisi dum
+ille cui bonum est Deus, sibi ipse vult esse bonum suum, sicuti sibi est
+Deus? Aug. de lib. Arb. l. iii. c. 24.
+
+[159] Lectis Platonis paucissimis libris, cujus te esse studiosissimum
+accepi, collataque cum eis, quantum potui, etiam illorum auctoritate, qui
+divina mysteria tradiderunt, sic exarsi, ut omnes illas vellem ancoras
+rumpere, nisi me nonnullorum hominum existimatio commoveret. Aug. de Vita
+Beata, §. 4.
+
+[160] Viderunt philosophi, suisque litteris multis modis copiosissime
+mandaverunt, hinc illos, unde et nos, fieri beatos, objecto quodam lumine
+intelligibili, quod Deus est illis, et aliud est quam illi, a quo
+illustrantur, ut clareant, atque ejus participatione perfecti beatique
+subsistant. Sæpe multumque Plotinus asserit sensum Platonis explanans, ne
+illam quidem, quam credunt esse, universitatis animam, aliunde beatam esse
+quam nostram: idque esse lumen quod ipsa non est, sed a quo creata est, et
+quo intelligibiliter illuminante intelligibiliter lucet.... Dicit ergo ille
+magnus Platonicus, animam rationalem, (sive potius intellectualis dicenda
+sit, ex quo genere etiam immortalium beatorumque animas esse intelligit,
+quos in coelestibus sedibus habitare non dubitat,) non habere supra se
+naturam, nisi Dei, qui fabricatus est mundum, a quo et ipsa facta est: nec
+aliunde illis supernis præberi vitam beatam, et lumen intelligentiæ
+veritatis, quam unde præbetur et nobis; consonans Evangelio, ubi legitur,
+Fuit homo, &c. In qua differentia satis ostenditur, animam rationalem vel
+intellectualem, qualis erat in Johanne, sibi lumen esse non posse, sed
+alterius veri luminis participatione lucere. Hoc et ipse Johannes fatetur,
+ubi ei perhibens testimonium dicit, "Nos omnes de plenitudine ejus
+accepimus." De Civ. Dei, l. x. c. 2.
+
+[161] Ita legerunt, ut notum est, Irenæus, l. iii. c. 18, 21. (3tio vero
+loco, l. v. c. 2. de fidelium regeneratione verba intelligit) Tertull. de
+Carne Christi, c. 19 et 24. Ambros. præf. in Ps. 37; sed lectio, hodie ab
+omnibus recepta, exstat apud August. alias, et Ambros. sicut et apud
+cæteros Patres. Vid. Sabat. ad loc.
+
+[162] Lenticulam invenimus cibum esse Ægyptiorum, nam ibi abundat in
+Ægypto; unde magnificatur lenticula Alexandrina, et venit usque ad terras
+nostras, quasi hic non nascatur lenticula. Ergo Esau desiderando cibum
+Ægyptium, perdidit primatum. Sic et populus Judæorum de quo dictum est,
+_Conversi sunt corde in Ægyptum_, lenticulam quodammodo desideraverunt, et
+primatum perdiderunt. Aug. in Ps. 46. n. 6. [ed. Ben.]
+
+[163] Quisquis bonus verusque Christianus est, Domini sui esse intelligat,
+ubicumque invenerit, veritatem. Aug. de Doctr. Christ. I. ii. c. 18.
+Philosophi autem qui vocantur, si qua forte vera et fidei nostræ
+accommodata dixerunt, maxime Platonici, non solum formidanda non sunt, sed
+ab eis etiam tamquam injustis possessoribus in usum nostrum vindicanda.
+Sicut enim Ægyptii non solum idola habebant et onera gravia quæ populus
+Israël detestaretur et fugeret, sed etiam vasa atque ornamenta de auro et
+argento, et vestem, quæ ille populus exiens de Ægypto, sibi potius tamquam
+ad usum meliorem clanculo vindicavit, non auctoritate propria, sed præcepto
+Dei, ipsis Ægyptiis nescienter commodantibus ea, quibus non bene utebantur:
+sic doctrinæ omnes gentilium non solum simulata et superstitiosa figmenta
+gravesque sarcinas supervacanei laboris habent, quæ unusquisque nostrum,
+duce Christo de societate gentilium exiens, debet abominari atque devitare,
+sed etiam liberales disciplinas usui veritatis aptiores, et quædam morum
+præcepta utilissima continent, deque ipso uno Deo colendo nonnulla vera
+inveniuntur apud eos, quod eorum tamquam aurum et argentum, quod non ipsi
+instituerunt, sed de quibusdam quasi metallis divinæ providentiæ, quæ
+ubique infusa est, eruerunt, et quo perverse atque injuriose ad obsequia
+dæmonum abutuntur, cum ab eorum misera societate sese anima separat, debet
+ab eis auferre Christianus ad usum justum prædicandi Evangelii. . . . Nam
+quid aliud fecerunt multi boni fideles nostri? Nonne adspicimus quanto auro
+et argento et veste suffarcinatus exierit de Ægypto Cyprianus doctor
+suavissimus et martyr beatissimus? quanto Lactantius; quanto Victorinus,
+Optatus, Hilarius, ut de vivis taceam; quanto innumerabiles Græci? Quod
+prior ipse fidelissimus Dei famulus Moïses fecerat, de quo scriptum est,
+quod "eruditus fuerit omni sapientiâ Ægyptiorum." Ib. c. 40.
+
+[164] Deus lux est, non quomodo oculi isti vident, sed quomodo videt cor
+cum audis, "Veritas est." Aug. de Trin. l. viii. c. 2. vid. sup. p. 47.
+not. 66. ad iv. §. 3.
+
+[165] Ad nostri sumus creatoris imaginem creati, cujus est vera æternitas,
+æterna veritas, æterna et vera charitas; ESTQUE IPSE ÆTERNA ET VERA ET
+CHARA TRINITAS, neque confusa, neque separata. Aug. de Civ. Dei, i. 28.
+Omnino enim Dei essentia, qua est, nihil mutabile habet, nec in æternitate,
+nec in veritate, nec in voluntate: quia æterna ibi est veritas, æterna
+caritas; et vera ibi est caritas, vera æternitas; et cara ibi est
+æternitas, cara veritas. Aug. de Trin. iv. prooem.
+
+[166] Dissimilis factus, longe recessisti; similis factus, proxime accedis.
+Aug. in Præloq. Serm. ad Psal. 99.
+
+[167] Hoc enim maxime esse dicendum est quod semper eodem modo sese habet;
+quod omnimodo sui simile est; quod nulla ex parte corrumpi ac mutari
+potest; quod non subjacet tempori; quod aliter nunc se habere quam habebat
+antea non potest. Id enim est quod esse verissime dicitur. Aug. de Morib.
+Manich. c. 1. Magnifice igitur et divine Deus noster famulo suo dixit; Ego
+sum qui sum; et dices filiis Israel, QUI EST misit me ad vos; vere enim
+ipse est, quia incommutabilis est; omnis enim mutatio facit non esse quod
+erat. Vere ergo ille est qui incommutabilis est. Aug. de Nat. boni, c. 19.
+
+[168] Cum omnino natura nulla sit malum, nomenque hoc non sit nisi
+privationis boni: sed a terrenis usque ad coelestia, et ab invisibilibus
+usque ad visibilia, sunt aliis bonis alia meliora; ad hoc inæqualia, ut
+essent omnia. Aug. de Civ. Dei, l. ii. c. 22.
+
+[169] Vid. sup. l. v. c. 1. et not. ibid.
+
+[170] Vid. inf. l. xi. c. 13 et 20.
+
+[171] Superbia intumescere, hoc illi est in extima progredi;--progredi
+autem in extima, quid est aliud quam intima projicere, id est, longe a se
+facere Deum, non locorum spatio, sed mentis affectu? Aug. l. vi. de Musica,
+c. 13.
+
+[172] Phantasmata nihil aliud sunt quam de specie corporis corporeo sensu
+adtracta figmenta; quæ memoriæ mandare ut accepta sunt, vel partiri,
+multiplicare, contrahere, distendere, ordinare, perturbare, vel quolibet
+modo figurare cogitando, facillimum est; sed cum verum quæritur, cavere et
+vitare difficile. Aug. de vera Relig. c. 10.
+
+[173] Aliud [a se] est ipsum lumen quo illustratur anima, ut omnia, vel in
+se, vel in illo, veraciter intellecta conspiciat. Nam illud jam ipse Deus
+est; hæc autem creatura, quamvis rationalis et intellectualis, ad ejus
+imaginem facta; quæ cum conatur lumen illud intueri, palpitat infirmitate,
+et minus valet. Inde est tamen quidquid intelligit sicut valet. Cum ergo
+illuc rapitur, et a carnalibus subtracta sensibus, illi visioni expressius
+præsentatur, non spatiis localibus, sed modo quodam suo, etiam supra se
+videt illud, quo adjuta videt quidquid etiam in se intelligendo videt. Aug.
+de Gen. ad Lit. I. xii. c. 31.
+
+[174] Ipse exaltat humiliter sequentes, quem descendere non piguit ad
+jacentes. Aug. de Sancta Virginitate, c. 32.
+
+[175] Pellis mortalitatem significat; propterea et illi duo homines primi,
+parentes nostri, auctores peccati generis humani--facti mortales dimissi
+sunt de paradiso; ut autem significaretur ipsa mortalitas eorum, induti
+sunt tunicis pelliceis;--pelles autem detrahi non solent, nisi animalibus
+mortuis; ergo pellium nomine mortalitas illa figurata est. Aug. Enarrat. in
+Ps. 103. S. 1. §. 8. illos, qui sibi succinctoria fecerant, de sua nuditate
+confusi, etiam tunicis induit, propterea quidem pelliceis, aut
+corruptilibus jam corporibus mors signaretur adjuncta. Op. Imp. c. Jul. iv.
+37.
+
+[176] Verbum, rationalis anima, et caro, hoc totum Christus. Aug. Serm.
+253. c. 4.
+
+[177] Fuit quædam hæresis, vel adhuc fortassis habentur reliquiæ,
+quorundam, qui dicti sunt Apollinaristæ. Aliqui ipsorum dixerunt hominem
+illum, quem suscepit Verbum, cum "Verbum caro factum est," non habuisse
+mentem humanam, (illud quod [Greek: logikon] Græci dicunt, nos dicimus
+rationale, unde homo ratiocinatur, quod non habent cætera animalia) sed
+tantum animam sine intelligentia humana fuisse. Sed quid dicunt? Ipsum
+Verbum Dei hoc erat in illo homine pro mente. Exclusi sunt isti, respuit
+illos catholica fides, et hæresin fecerunt. Confirmatum est in catholica
+fide, hominem illum quem suscepit Sapientia Dei, nihil minus habuisse quam
+cæteri homines, quantum pertinet ad integritatem naturæ: quantum autem ad
+excellentiam personæ, aliud quam cæteri homines. Nam cæteri homines possunt
+dici participes Verbi Dei, habentes Verbum Dei: nullus autem eorum potest
+dici Verbum Dei, quod dictus est ille, cum dictum est, "Verbum caro factum
+est." (Aug. in Ps. 29. Enarr. 2. §. 2.) Sed cum secum ipsi cogitarent,
+fatendum esse, si ita est, ut unigenitus Dei Filius, Sapientia et Verbum
+Patris, per quod facta sunt omnia, belluam quamdam cum figura humani
+corporis suscepisse credatur, displicuerunt sibi, non tamen ad
+correctionem, ut redirent ad veritatis viam, totumque hominem a Sapientia
+Dei susceptum esse confiterentur, nulla diminutione naturæ: sed ampliore
+usi audaciâ, ipsam etiam animam totumque utile hominis alienantes ab eo,
+solam carnem humanam eum suscepisse dixerunt. (De 83 div. quæst. qu. 80.)
+Et illos respuit Ecclesia Catholica, et expellit eos ex ovibus, et a
+simplici et vera fide; et confirmatum est hominem illum mediatorem habuisse
+omnia hominis præter peccatum. Aug. in Ps. l. c.
+
+[178] Photiniani principium Filio Dei ex utero virginis tribuunt, nec
+volunt credere quod et antea fuerit. Aug. Ep. 147. c. 7.
+
+[179] Esse enim ad manendum refertur; itaque quod summe ac maxime esse
+dicitur, permanendo in se dicitur. Aug. de Mor. Manich. c. 6. Vid. sup. c.
+11.
+
+[180] Per hoc enim Mediator per quod et homo, per hoc et via. Quoniam si
+inter eum qui tendit, et illud quo tendit, via media est, spes est
+perveniendi; si autem desit, aut ignoretur qua eundum sit, quid prodest
+nosse quo eundum sit? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 2. Quid enim prodest
+superbienti, et ob hoc erubescenti lignum [crucis] conscendere, de
+longinquo prospicere patriam transmarinam? Aut quid obest humili de tanto
+intervallo non eam videre, in illo ligno ad eam venienti, quo dedignatur
+ille portari? Aug. de Trin. iv. 15.
+
+[181] Altissimo quippe ac saluberrimo sacramento, universa facies, atque,
+ut ita dixerim, vultus sanctarum Scripturarum, bene intuentes id admonere
+invenitur, ut qui gloriatur in Domino glorietur. Aug. Enchirid. c. 98.
+
+[182] Ad hanc vitæ suæ partem, ut videtur, respicit Aug. ad Romanianum
+scribens (c. Acad. ii. §. 5.) simul tamen conversionem subindicat, cui hæc
+viam sensim muniebant, quæque a lectione ejusdem Apostoli profecta est;
+quam tamen pro amici indole, adhuc Manichæismi tenebris obvoluti, obscurius
+tangit. "Quoniam nondum aderat ea flamma, quæ summa nos arreptura erat,
+illam qua lenta æstuabamus, arbitrabamur vel esse maximam. Cum ecce tibi
+libri quidam pleni--ubi illi flammulæ instillarunt pretiosissimi unguenti
+guttas paucissimas, incredibile, Romaniane, incredibile, et ultra quam de
+me fortasse et tu credis, (quid amplius dicam?) etiam mihi ipsi de meipso
+incredibile incendium concitarunt. Quis me tunc honor, quæ hominum pompa,
+quæ inanis famæ cupiditas, quod denique hujus mortalis vitæ fomentum atque
+retinaculum commovebat? Prorsus totus in me cursim redibam. Respexi tantum,
+confiteor, quasi de itinere in illam religionem, quæ pueris nobis insita
+est, et medullitus implicata: verum autem ipsa me ad se nescientem
+rapiebat. Itaque titubans, properans, hæsitans, arripio apostolum Paulum:
+Neque enim vere isti, inquam, tanta potuissent, vixissentque ita ut eos
+vixisse manifestum est, si eorum litteræ atque rationes huic tanto bono
+adversarentur. Perlegi totum intentissime atque cautissime. Tunc vero
+quantulocunque jam lumine asperso, tanta se mihi philosophiæ facies
+aperuit, ut non dicam tibi, qui ejus incognitæ fame semper arsisti, sed si
+ipsi adversario tuo--eam demonstrare potuissem--quicquid eum acriter
+commovet in quascunque delicias abjiciens et relinquens, ad hujus
+pulchritudinem--mirans, anhelans, æstuans advolaret."
+
+[183] Vid. sup. ad l. iv. §. 18. p. 55. not. 83.
+
+[184] Simplicianus postea "beatissimo successit Ambrosio, ecclesiæ
+Mediolanensis antistes," (Retract. ii. 1.) ad eum scripsit Aug. "libros duo
+de diversis quæstionibus" (Opp. t. vi. p. 82 sqq.) eumque patrem appellat
+(ib.) et "affectum ejus paternum ex ejus benignissimo corde non repentinum
+et novum, sed expertum plane cognitumque" grate agnoscit, (Ep. 37.)
+"censuram" ejus in libros suos, "si qui in sanctas ejus manus forte
+pervenerint, corrigentis," expetit. (ib.) Ad ipsum etiam scribit Ambrosius,
+eum "fidei et adquirendæ cognitionis divinæ gratia totum orbem peragrasse,
+et quotidianæ lectioni nocturnis ac diurnis vicibus omne vitæ hujus tempus
+deputasse, acri præsertim ingenio etiam intelligibilia complectentem,
+utpote qui etiam philosophiæ libros quam a vero sint devii demonstrare
+soleat." (Ep. 65. §. 5. p. 1052. ed. Ben.) vid. plur. ap. Tillemont. Hist.
+Eccl. t. x. p. 169, Art. S. Simplicien.
+
+[185] "Vale, et nos parentis affectu dilige, ut facis" (Ambr. Ep. 65. ad
+Simplic. fin.) "in eo et veteris affectum amicitiæ, et, quod plus est,
+paternæ gratiæ amorem recognosco." (Id. Ep. 35.) Parentem vero eum ideo
+vocasse conjicitur quod eum ad baptismum suscipiendum præparaverit; Aug^1.
+autem verba id potius innuunt Ambrosium eum ipso sacramento imbuisse.
+
+[186] Quod initium sancti Evangelii, cui nomen est secundum Joannem, quidam
+Platonicus, sicut a sancto sene Simpliciano, qui postea Mediolanensi
+Ecclesiæ præsidebat Episcopus, solebamus audire, aureis literis
+conscribendum, et per omnes Ecclesias in locis eminentissimis proponendum
+esse dicebat. Sed ideo viluit superbis Deus ille magister, quia "Verbum
+caro factum est et habitavit in nobis." Aug. de Civ. Dei, x. c. 29.
+
+[187] "Victorinus, natione Afer, Romæ sub Constantio principe rhetoricam
+docuit, et in extrema senectute, Christi se tradens fidei, scripsit
+adversus Arium libros more dialectico valde obscuros, qui nisi ab eruditis,
+non intelliguntur, et commentarios in Apostolum. Hieron. Virr. Ill. c. 101.
+De eo etiam, ut videtur, scribit Gennadius de Virr. Ill. c. lx. eum
+"commentatum fuisse Christiano quidem et pio sensu; sed utpote sæculari
+literatura occupatus homo, et nullius magisterio in divinis Scripturis
+exercitatus, levioris ponderis sententiam figuravit." cf. Hieron. Præf. in
+Comm. in Gal. vid. plur. ap. Tillemont. l. c. p. 170 sqq. Quædam ejus opera
+adhuc exstant.
+
+[188] Æneid. viii. 698-700.
+
+[189] Vid. Aug. Ep. 17.
+
+[190] Symbolum sc. Apostolicum, quod Catechumenis memoria tenendum
+tradebatur, ab iis autem reddebatur i.e. publice recitabatur antequam
+Sacramento Baptismi initiarentur: "Sacrosancti martyrii Symbolum, quod
+simul accepistis et singuli hodie reddidistis, verba sunt inquibus matris
+Ecclesiæ fides supra fundamentum stabile, quod est Christus Dominus,
+solidata firmatur. 'Fundamentum enim aliud nemo potest ponere, præter id
+quod positum est, quod est Christus Jesus.' Accepistis ergo et reddidistis,
+quod animo et corde retinere debetis, quod in stratis vestris dicatis, quod
+in plateis cogitetis, et quod inter cibos non obliviscamini: in quo etiam
+dormientes corpore, corde vigiletis. Fides ergo hæc et salutis est regula
+"credere nos in Deum Patrem omnipotentem, &c." (Aug. Serm. 215. in
+redditione symboli.) "Die sabbati quando vigilaturi sumus in Dei
+misericordia, reddituri estis non Orationem sed symbolum. (Id. Serm. 58. §.
+ult.) Ista quæ breviter audistis, non solum credere, sed etiam totidem
+verbis memoriæ commendare et ore proferre debetis. (Id. Serm. 214. in
+tradit. Symb. 3. §. 2.) Nec ut eadem verba Symboli teneatis, ullo modo
+debetis scribere, sed audiendo perdiscere nec cum didiceritis, scribere,
+sed memoria semper tenere atque recolere.--"Hoc est Testamentum quod
+ordinabo eis post dies illos," dicit Dominus, "dando legem meam in mente
+eorum, et in corde eorum scribam eam." Hujus rei significandæ causa,
+audiendo Symbolum discitur; nec in tabulis vel in aliqua materia sed in
+corde scribitur. (Id. Serm. 212. §. 2.) Vid. et Liturg. Rom. (Assem. Cod.
+Liturg. t. i. p. 11 sqq. 16.) Goth. et Gallic. (p. 30 sqq. p. 38 sq. 40 sq.
+&c.)
+
+[191] Vid. inf. l. xii. §. 12. l. xiii. §. 11.
+
+[192] "Ut Scipio, subjecta Africa, Africani sibi nomen assumpsit--ita et
+Saulus ad prædicationem gentium missus, a primo Ecclesiæ spolio, Proconsule
+Sergio Paulo, victoriæ suæ trophæa retulit erexitque vexillum ut Paulus
+diceretur e Saulo." Hieron. Comm. in Ep. ad Philem. init. Hanc opinionem
+memorat, neque omnino improbat Origenes, Apostolum tamen binominem potius
+fuisse censet; (Præf. in Comm. in Ep. ad Rom.) Chrys. nomen ejus Dei jussu
+immutatum fuisse ait, quod haud dubie verum est, neque tamen ei repugnat,
+quod hac occasione factum fuerit.
+
+[193] Contra ac statuerunt Manichæi, vid. sup. l. iv. §. 26. n. 93. p. 59.
+n. 94. p. 60. l. v. §. 18. n. 112. p. 74.
+
+[194] Illa est enim peccati poena justissima, ut amittat unusquisque quo
+bene uti noluit; id est, ut qui sciens recte non facit, amittat scire quid
+rectum sit; et qui recte facere cum possit noluit, amittat posse cum velit.
+Aug. de lib. arb. l. v. c. 18.
+
+[195] Militare, pro, aliquo officio defungi in curia Principis, usurpant
+Scriptores, quo sensu [Greek: politeuesthai] dixit Theophanes. Qui igitur
+Principi in quolibet officio, seu in qualibet dignitate palatina, civili,
+aut militari deserviebat, ei "militare" dicebatur, ejusque esse "miles." Du
+Cange (vid. inf. l. ix. c. 8. Aug. de Civ. Dei, v. 6.) unde dicitur "Miles
+utriusque militiæ" qui armatam profitetur simul et literatam seu legalem.
+Carpent. Suppl.
+
+[196] Natus est A.D. 251. Vid. de eo Athanasii Vita S. Antonii Opp. t. i.
+p. 793 sqq. Tillemont Hist. Eccl. t. vii. p. 46 sqq. Repertor, Britann. t.
+ix. p. 41. 158. 277. Plura testimonia de hoc opere S. Athanasii, e cæteris
+patribus exhibent PP. Benedict. l. c. p. 785 sqq. unde colligi potest
+quanti Antonium Christiani veteres habuerint. Eum appellat Aug. "sanctum et
+perfectum virum, qui sine ulla scientia litterarum scripturas Divinas et
+memoriter audiendo tenuisse, et prudenter cogitando intellexisse
+prædicatur." de Doctr. Christian. Prolog. §. 4.
+
+[197] Vid. Athanasii Vita S. Anton. §. 54. 56. sqq. Tillemont l. c. art. 7.
+Repert. Brit. l. c. p. 577 sqq.
+
+[198] Requirant, quam magnum illic [in Ægypto] gregem colligat, quantam
+numerositatem sanctorum atque sanctarum habeat contemnentium penitus
+mundum. Grex ille tantum crevit, ut etiam inde superstitiones expulerit.
+Aug. Serm. 138. §. 10. Florebat Ægyptus ea tempestate, non solum eruditis
+in Christiana philosophia viris, verum etiam his qui per vastum eremum
+commanentes, signa et prodigia Apostolica, simplicitate vitæ et cordis
+sinceritate, faciebant--ut vere compleretur Apostoli dictum, "quia ubi
+abundavit peccatum, superabundavit et gratia." Ruff. H. E. l. ii. c. 8.
+
+[199] Difficilius est virtutem in multiplici hominum genere, et in ista
+vita turbulentiore servare.--Difficillimum est hic tenere optimum vitæ
+modum, et animum pacatum atque tranquillum. Quippe, ut breviter explicem,
+hi, [Episcopi presbyteri, diaconi, et cujuscemodi ministri divinorum
+Sacramentorum] agunt ubi vivere discitur, illi [Monachi] ubi vivitur. Nec
+ideo tamen laudabile Christianorum genus contempserim, eorum scilicet qui
+in civitatibus degunt, a vulgari vita remotissimi. Vidi ego diversorium
+sanctorum Mediolani, non paucorum hominum, quibus unus presbyter præerat
+vir optimus et doctissimus. De Morib. Eccl. Cath. c. 32, 33.
+
+[200] Vid. sup. p. 134. not. 195.
+
+[201] "Agentes in rebus" "qui Principis jussis obsecundabant, eorum mandata
+in provincias perferebant," Magisteriani "item appellati, quod sub Magistro
+officiorum militarent." Vid. Jac. Gotofred. ad tit. Cod. Theod. de Agent.
+in reb. [t. ii. p. 164 sqq.] Du Cange.
+
+[202] Cohibere, adquiescere. Cohibet, consentit. Conspiratio, conibentia,
+consensio. Gloss. Mss. ad Concil. Afr. ap. Du Cange. [Greek: epimuô]
+conhibeo. Gloss. Gr. Lat. ibid. ub. plur.
+
+[203] Qui se diligit stultum, non proficiet ad sapientiam, nec fiet
+quisquis qualis cupit esse, nisi se oderit qualis est. Aug. de vera Relig.
+c. 48.
+
+[204] Vid. sup. l. iii. c. 4.
+
+[205] Hæc est enim poena inobedienti homini reddita in semetipso, ut ei
+vicissim non obediatur nec a semetipso. Aug. c. Advers. Leg. et propt. l.
+i. c. 14.
+
+[206] Vid. sup. ad l. iv. §. 26. p. 59.
+
+[207] Vid. sup. ad l. vii. §. 5. p. 106. n. 156.
+
+[208] Antonius, quando huic monito obtemperavit, decimum octavum, vel, ut
+maximum, vicesimam agebat annum. Vid. Athanas. Vit. S. Antonii, §. 2, 3.
+
+[209] Quod cum ait Apostolus, ostendit non esse culpandum carnis
+providentiam, quando ea providentur quæ ad necessitatem salutis corporalis
+valent. Si autem ad superfluas delectationes, atque luxurias, ut quisque in
+his gaudeat quæ carne cupit, recte reprehenditur, quia providentiam carnis
+in concupiscentiis facit. Aug. in exp. quarumd. prop. ex Ep. ad Rom. c. 77.
+
+[210] Vid. sup. l. iii. c. 11.
+
+[211] Omni homini converso ad Deum mutatur delectatio, mutantur delicæ; non
+enim subtrahuntur, sed mutantur. Aug. Præf. ad Psal. 74. Non enim amor
+temporalium rerum expugnaretur, nisi aliqua suavitate æternorum. Aug. de
+Musica, 1. vi. c. 16.
+
+[212] E Vers. vet. "quid dabitur tibi--ad linguam dolosam," i.e. (inquit
+Aug. ad loc.) quod habeas adversus linguam dolosam, quo te munias adversus
+eam.--Respondet subjiciens sibi interroganti "sagittæ acutæ &c. sagittæ
+potentis acutæ, verba Dei sunt.--Novit Dominus sagittare ad amorem, et nemo
+pulcrius sagittat ad amorem, quam qui verbo sagittat.--Exempla sunt
+"carbones vastatores."--Ut puta, incipit enim tibi dicere Deus, "tu non
+potes? quare ille potest? quare alter potuit?--Foeminæ potuerunt, viri non
+possunt? Delicati divites potuerunt, pauperes non possunt? Videte ergo,
+quare dicti sunt carbones? Quia qui se convertunt ad Dominum, de mortuis
+reviviscunt. Carbones autem quando accenduntur, antequam accenderentur,
+exstincti erant. Nam extincti carbones, mortui dicuntur; ardentes, vivi
+appellantur. Exempla ergo multorum iniquorum, qui conversi sunt ad Dominum,
+carbones dicti sunt.--Quid sequitur? Jam repellit "linguam subdolam et
+labia iniqua," jam adscendit gradum, incipit proficere.
+
+[213] Cum utrumque verum fuerit, Aug. pro eorum indole, cum quibus agebat,
+nunc hanc, nunc illam causam profert, cur a professione abscesserit, ita
+tamen ut planum sit, ei hunc pulmonis dolorem re vera profuisse. Ad
+Mediolanenses utrumque (inf. c. 5.) ad Romanianum pectoris dolorem tantum
+profert; "quæ [mundi hujus dona] meipsum capere moliebantur quotidie ista
+cantantem [de vanitate rerum humanarum] nisi me pectoris dolor ventosam
+professionem abjicere, et in philosophiæ gremium confugere coegisset." c.
+Acad. i. 3. et ad Theodorum de Beata vita, §. 4. "Quid ergo restabat aliud,
+nisi ut immoranti mihi superfluis, tempestas quæ putabatur adversa,
+succurreret? Itaque tantus me arripuit pectoris dolor, ut illius
+professionis onus sustinere non valens, qua mihi velificabam fortasse ad
+Sirenas, abjicerem omnia, et optatæ tranquillitati vel quassatam navem
+fissamque perducerem." Ad Zenobium autem apertius, (de Ordine. l. i. §. 5.)
+"Nam cum stomachi dolor scholam me deserere coegisset, qui jam, ut scis,
+etiam sine ulla tali necessitate in philosophiam confugere moliebar," alibi
+vero (in Epist.) se id magis alliciente desiderio vacandi Deo fecisse
+testator.
+
+[214] Conversio ergo Aug^i. plene effecta est circa fin. mensis Augusti vel
+initio Sept. A.D. 386.
+
+[215] "Quem montem intelligere debemus nisi eundem Dominum Christum, de quo
+et alius Propheta dicit: 'erit--manifestus mons Domini, paratus in cacumine
+montium?' Ipse est mons incaseatus, propter parvulos gratia tamquam lacte
+nutriendos; mons uber, ad roborandos atque ditandos donorum excellentia;
+nam et ipsum lac unde fit caseus, miro modo significat gratiam: manat
+quippe ex abundantia viscerum maternorum, et misericordia delectabili
+parvulis gratis infunditur." Aug. ad loc.
+
+[216] Vid. sup. l. v. c. 9. not. 109. p. 72.
+
+[217] Vid. sup. l. vi. §. 17. et not. ibid.
+
+[218] Quid sinu Abrahæ significari crediderit Augustinus, aperuit ipse
+postea in lib. 4. de Anima et ejus Origine, c. 16. n. 24: "Sinum Abrahæ
+intellige remotam sedem quietis atque secretam, ubi est Abraham; et ideo
+Abrahæ dictum non quod ipsius tantum sit, sed quod ipse pater multarum
+gentium sit positus, quibus est ad imitandum fidei principatu propositus."
+[ed. Ben.] Neque tamen id in hoc loco voluisse videtur Aug. se omnino
+nescire, quid sit quod nomine "Abrahæ sinus" designet Dominus, verum qualis
+sit ejus loci indoles, qualia gaudia; occulta enim esse, et nobis, qui
+adhuc in carne sumus, minus posse intelligi. Cæterum, ubique, de illo agens
+loco, sibi constat Aug. Eum "secretum" esse, "ubi erat Abraham;--sinus
+erat, quia secretum erat." Serm. 14. c. 3. "secretæ cujusdam quietis
+habitatio." Ep. 164. §. 7. "Sinu ejus, h. e. in secreto quietis ejus." De
+Gen. ad litt. l. xii. §. 63. "Ejus sinum i. e. nescio cujus felicitatis
+magnum abditumque secretum." c. Faust. xxxiii. 5. quomodo etiam universe
+"justos defunctos in _occultis_ piorum sedibus quietos" esse ait (de Civ.
+Dei, i. 13.) et iisdem fere verbis ubique utitur, unde constat eum non de
+loco ambiguum hæssisse, sed de gaudiis quibus "animæ justorum ac piorum
+defunctorum, quas in requie vivere dubitare fas non sit," (de Civ. Dei.
+xiii. 19.) ibi fruantur, cum certum sit ipsos plenioribus gaudiis post
+resurrectionem esse potituros. Cæterum eandem dubitationem de "sinu
+Abraham" cernere licet ap. Greg. Naz. Orat. Funebr. in S. Cæsar, med.
+[Greek: en kolpois Abraam, hoitines dê houtoi eisin, anapausoio].
+
+[219] Id mihi amore inveniendi veri jam in consuetudinem verterat, (ait
+Aug. de Ordin. i. §. 6. de hac agens vitæ ejus parte) ita ut aut primam si
+tales curæ inerant, aut certe ultimam, dimidiam tamen fere noctis partem
+pervigil quodcunque cogitarem; nec me patiebar adolescentium
+lucubrationibus a meipso avocari." Testatur etiam se "poene quotidianis
+fletibus Deum rogare, ut sanentur vulnera" sua, "indigniorem tamen esse me,
+qui tam cito saner quam volo, sæpe memetipse convinco." Ib. §. 29.
+
+[220] Sc. Disputt. iii. contra Academicos, "pauculis diebus transactis,
+posteaquam in agro vivere coepisset." c. Acad. i. §. 4. liber de beata
+vita, "idibus Novembris die ejus natali" (§. 6.) inceptus, disputationibus
+autem triduanis confectus, et libri 2 de ordine (Retract. l. i. c. 3.)
+
+[221] Soliloquiorum Libri duo, "secundum studium meum et amorem--ratione
+indagandæ veritatis, de his rebus quas maxime scire cupiebam, me
+interrogans, mihique respondens, tanquam duo essemus, ratio et ego, cum
+solus essem--ita ut in 1mo. libro quæreretur et utcunque appareret, qualis
+esse debeat, qui vult percipere sapientiam--et quadam ratiocinatione in
+libri fine colligitur, ea quæ vera sunt immortalia esse; in 2do. autem de
+immortalitate animæ diu res agitur, et non peragitur." Retract. l. i. c. 4.
+Hujus quasi supplementum, scripsit paullo post Mediolani, lib. de Immortal.
+Animæ, (Opp. t. i. p. 387.) qui illo invito in manus hominum exiit, et de
+cujus obscuritate ipse conqueritur. (Retr. i. c. 5.)
+
+[222] Paucæ quædam ex iis adhuc exstant cum Epp. Nebridii. Epp. iii-xiv.
+ed. Ben.
+
+[223] Vid. sup. iv. §. 26. n. 93. p. 59. n. 94. p. 60.
+
+[224] Vid. sup. l. iii. c. 10. p. 32. n. 37.
+
+[225] Dum ordinem suum peragit pulchra mutabilitas temporum, deserit
+amantem species concupita. Aug. de Vera Relig. c. 20. Loca offerunt quod
+amemus, tempora surripiunt quod amamus; et relinquunt in anima turbas
+phantasmatum, quibus in aliud atque aliud cupiditas incitetur. Ita fit
+inquietus et ærumnosus animus, frustra tenere a quibus tenetur exoptans.
+Ib. c. 35.
+
+[226] Quorum vita est spectare, contendere, manducare, bibere, concumbere,
+dormire, et in cogitatione sua nihil aliud quam phantasmata quæ de tali
+vita colligunt amplexari. Ibid. cap. 54.
+
+[227] Nam qui videntur sibi copiosi, cum sint famelici, et pleni, cum sint
+inanissimi, non convertuntur. Aug. in Psal. 67.
+
+[228] Temporalium enim specierum multiformitas ab unitate Dei hominem
+lapsum per carnales sensus diverberavit, et mutabili varietate
+multiplicavit ejus affectum: ita facta est abundantia laboriosa, et, si
+dici potest, copiosa egestas: dum aliud atque aliud sequitur, et nihil cum
+eo permanet. Sic "a tempore frumenti vini et olei sui, multiplicatus est,"
+ut non inveniat "Idipsum," id est naturam incommutabilem et singularem,
+quam secutus non erret et assecutus non doleat. Aug. de Vera Relig. cap.
+21. Non enim multiplicatio semper ubertatem significat, et non plerumque
+exiguitatem: cum dedita temporalibus voluptatibus anima semper exardescit
+cupiditate, nec satiari potest, et multiplici atque ærumnosa cogitatione
+distenta, simplex bonum videre non sinitur: qualis est illa de qua dicitur,
+"deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem." (Sap. 9.) Talis
+anima, temporalium bonorum decessione et successione, i. e. "a tempore
+frumenti, vini et olei sui," innumerabilibus completa phantasmatibus sic
+multiplicata est, ut non possit agere quod præceptum est, "Sentite de
+Domino in bonite, et in simplicitate cordis quærite illum." (Sap. 1, 1.)
+Ista enim multiplicitas illi simplicitati vehementer adversa
+est.--Singulares ergo et simplices, id est, secreti a multitudine ac turba
+nascentium rerum ac morientium, amatores æternitatis et Unitatis esse
+debemus, si uni Deo et Domino nostro cupimus inhærere. August. in Psal. 4.
+
+[229] Non dictum est, aut "Obdormivi, et somnum cepi" aut "Obdormio et
+somnum capio:" sed, "Obdormiam, et somnum capiam." Tunc "corruptibile hoc
+induetur incorruptione, et mortale hoc induetur immortalitate:" "tunc
+absorbebitur mors in victoriam," Id. Ib.
+
+[230] Dolorem corporis non ob aliud vehementer formido, nisi quia me
+impedit a quærendo. Quamquam enim acerrimo his diebus dentium dolore
+torquerer, non quidem sinebar animo volvere, nisi ea quæ jam forte
+didiceram, a discendo autem penitus impediebar, ad quod mihi tota
+intentione animi opus erat: tamen mihi videbatur, si se ille mentibus meis
+veritatis fulgor aperiret, aut me non sensurum fuisse illum dolorem, aut
+certe pro nihilo toleraturum. Soliloq. i. §. 21.
+
+[231] Isaias ergo inter illa quæ arguit iniqua, et justa præcepit, et
+peccatori populo mala futura prædixit, etiam de Christo et Ecclesia, hoc
+est, de Rege et ea quam condidit Civitate, multo plura quam ceteri
+prophetavit: ita ut a quibusdam Evangelista quam Propheta potius diceretur.
+Aug. de Civ. Dei, xviii. 29.
+
+[232] Vid. sup. l. viii. §. 4. De hac nominum inscriptione vid. Bingham, l.
+x. c. 2. §. 6. "Quid autem aliud agit totum tempus, quo Catechumenorum
+locum et nomen tenent, nisi ut audiant quæ fides et qualis vita debeat esse
+Christani; ut cum "se ipsos probaverint, tunc de mensa Domini manducent, et
+de calice bibant?"--Quod autem fit per omne tempus quo in Ecclesia
+salubriter constitutum est, ut ad nomen Christi accedentes Catechumenorum
+gradus excipiat, hoc fit multo diligentius et instantius his diebus, quibus
+Competentes vocantur, cum ad percipiendum baptismum sua nomina jam
+dederunt." Aug. de fid. et operib. §. 9. De seipso autem ait Aug. ib. "An
+usque adeo dissimulamus a sensibus nostris, ut vel nos ipsos non recordemur
+quam fuerimus attenti atque solliciti quid nobis præceperint a quibus
+catechizabamur, cum fontis illius sacramenta peteremus, atque ob hoc
+Competentes vocaremur?
+
+[233] Ejus sententiola tunc temporis in lib. de beata vita conservatur
+"Ille est vere castus, qui Deum adtendit, et ad eum solum se tenet." §. 18.
+de eo scribit Aug. ibid. §. 6. "Erat etiam nobiscum ætate minimus omnium,
+sed cujus ingenium, si amore non fallor, magnum quiddam pollicetur,
+Adeodatus filius meus."
+
+[234] "In quo, disputatur, et quæritur, et invenitur, magistrum non esse,
+qui docet hominem scientiam, nisi Deum, secundum illud etiam quod in
+Evangelio scriptum est, unus est magister vester Christus." Retract i. 12.
+Exstat ap. Opp. Aug. t. i.
+
+[235] Ab ipso baptizatus est Ambrosio, quod plus semel memorat. "Audi adhuc
+alium excellentem Dei dispensatorem; quem veneror ut patrem; in Christo
+enim Jesu per Evangelium ipse me genuit, et eo Christi ministro lavacrum
+regenerationis accepi. Beatum loquor Ambrosium, cujus pro Catholica fide
+gratiam, constantiam, labores, pericula, sive operibus sive sermonibus, et
+ipse sum expertus, et mecum non dubitat orbis prædicare Romanus." c.
+Julian. Pelagian. 1. §. 10. cf. de nuptiis et concupisc. §. ult et Ep. 147.
+c. 23. "neque enim et mihi propterea placet sancti viri Ambrosii sententia
+quia per illius os potissimum me Dominus ab errore liberavit, et per illius
+ministerium gratiam mihi baptismi salutaris indulsit, tanquam plantatori et
+rigatori meo nimium faveam."
+
+[236] Quo sc. "Baslicam Portianam, h. e. extramuranam." Arrianis traderet;
+postea vero "basilicam novam h. e. intramuranam quæ major est," petivit.
+vid. Ambr. Epp. 20-22. Serm. c. Auxentium de Basilicis tradendis, pp.
+852-880. ed. Ben. cf. Tillemont. Hist. Eccl. S. Ambroise, Art. 44-48. pp.
+76-82. Eo tempore Mediolani erat Valentinianus vid. inf. not. 238.
+
+[237] Longe ante Ambrosii tempus passi sunt, quippe qui narret "Invenimus
+miræ magnitudinis viros duos, _ut prisca ætas ferebat_." Ep. 22. §. 2.
+Eosdem tamen "longe posterius passos esse quem beatiss. Stephanum" "probe
+sciri" ait Aug. (Serm. 318.) "Sub ignobili cæspite latebant" (Ambr. l. c.)
+"in tantum ut supra ipsorum corpora ambularent omnes, qui vellent ad
+cancellos pervenire, quibus SS. Naboris et Felicis martyrum ab injuria
+sepulchra defendebantur." (Paullin. Vita S. Ambros. §. 14.) donec "Ambrosio
+per somnium revelata reperta sint." Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. §. 2.
+Postea vero "senes repetierunt, se aliquando horum martyrum nomina
+titulumque legisse." Ambr. l. c. §. 12. Plerique eos sub Nerone passos esse
+credunt. vid. Tillemont. II. E. t. ii. Art. S. Gervais et S. Protais et
+nott. ibid. Ense martyrium adepti sunt; "avulsum humeris caput." (Ambr. l.
+c.)
+
+[238] Ita factum esse haud negabant Arriani, sed narrabant "venerabilem
+virum Ambrosium pecunia comparasse homines qui se vexari ab immundis
+spiritibus mentirentur." Paull. l. c. §. 15.
+
+[239] Plura de eo habet Ambros. l. c. §. 2. "Dum transferimus, cæcus
+sanatus est" et postea, §. 17. in sermone coram populo frequente habito,
+"Negant [Arriani] cæcum illuminatum, sed ille non negat se sanatum. Ille
+dicit: Cæcus esse desivi: et probat facto. Isti beneficium negant, qui
+factum negare non possunt. Notus homo est, publicis cum valeret mancipatus
+obsequiis, Severus nomine, lanius ministerio. Deposuerat officium, postquam
+inciderat impedimentum. Vocat ad testimonium homines quorum ante
+sustentabatur obsequiis: eos indices suæ visitationis arcessit, quos
+habebat testes et arbitros cæcitatis. Clamat quia ut contigit fimbriam de
+veste martyrum, qua sacræ reliquiæ vestiuntur, redditum sibi lumen sit.
+Nonne simile istud est, atque illud quod in Evangelio
+legimus?--Detestabilior istorum quam Judæorum pertinacia. Illi cum
+dubitarent, vel parentes interrogabant: isti occulte interrogant, palam
+negant, jam non operi increduli, sed auctori."--Idem miraculum citat Aug.
+de Civ. Dei, l. xxii. c. 8. §. 2. inter ea, quæ "ad multorum notitiam
+potuerunt pervenire, quia et grandis est civitas et ibi erat tunc
+Imperator, et _immenso_ populo teste res gesta est, concurrente ad corpora
+Martyrum Protasii et Gervasii;" ipse porro, ut ait, testis oculatus; (Serm.
+286. §. 4.) "cujus tunc tantæ gloriæ Martyrum etiam, ego testis fui. Ibi
+eram, Mediolani eram, facta miracula novi, adtestante Deo pretiosis
+mortibus sanctorum suorum: ut per illa miracula jam non solum: 'in
+conspectu Domini,' sed etiam in conspectu hominum esset 'mors illa
+pretiosa.' Cæcus notissimus universæ civitati illuminatus est, cucurrit,
+adduci se fecit, sine duce reversus est. Nondum audivimus quod obierit:
+forte adhuc vivit. In ipsa eorum basilica, ubi sunt eorum corpora, totam
+vitam suam serviturum se esse devovit. Nos illum gavisi sumus videntem,
+reliquimus servientem." Paullinus autem, notarius Ambrosii, qui eadem
+refert, ait hominem "_nunc usque_ in eadem basilica, quæ dicitur
+Ambrosiana, in quam Martyrum corpora sunt translata, religiose vivere." l.
+c. §. 14.
+
+[240] Vid. sup. ad l. viii. c. 15.
+
+[241] Hoc temporis intervallo, antequam Africam remearet, scripsit Aug.
+Libb. ii. "de moribus Ecclesiæ Catholicæ" et "de moribus Manichæorum," quo
+horum reprimeret "jactantiam de falsa et fallaci continentia vel
+abstinentia, qua se ad imperitos decipiendos, veris Christianis, quibus
+comparandi non sunt, insuper præferunt;" Retract. i. c. 7. et lib. "de
+animæ quantitate," quo eam incorpoream esse ostenderet (ib. c. 8.) item
+primum e 3. libb. "de libero arbitrio" e quibus constat "malum non exortum
+nisi ex libero voluntatis arbitrio." Ib. c. 9.
+
+[242] Matris in se merita sæpius grato animo confitetur Aug. "in primis
+nostra mater, cuius meriti credo esse omne quod vivo" de beata vita §. 6.
+"cujus precibus indubitanter credo atque confirmo, mihi istam mentem Deum
+dedisse, ut inveniendæ veritati nihil omnino præponam, nihil aliud velim,
+nihil cogitem, nihil amem. Nec desino credere nos hoc tantum bonum, quod,
+te promerente, concupivimus, eadem, te petente, adepturos." Similia habet
+de dono Persever. §. 53. "me fidelibus et quotidianis matris meæ lacrymis
+ne perirem fuisse concessum."
+
+[243] Multa enim fiunt a malis quidem contra voluntatem Dei; sed tantæ est
+ille sapientiæ tantæque virtutis, ut in eos exitus sive fines quos bonos et
+justos ipse præscivit, tendant omnia quæ voluntati ejus videntur adversa.
+Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 2.
+
+[244] Mater nostra, cujus ingenium, atque in res divinas inflammatum
+animum, cum antea convictu diuturno, et diligenti consideratione
+perspexeram, tum vero in quadam disputatione non parvæ rei, tanta mihi mens
+ejus apparuerat, ut nihil aptius veræ philosophiæ videretur. De Ord. l. ii.
+§. 1. Ibid. l. i. §. 32. eam "divinas scripturas vehementer" ait "amplecti"
+et eximium ejus profert responsum; "Si bona quæ velit et habeat, beatus
+est; si autem mala velit, quamvis habeat, miser est." De beata vita, §. 10.
+
+[245] i.e. in id quod summe est. Alludit ad illud Prophetæ, Ps. 4, 5. "In
+pace, in Idipsum dormiam et requiescam." [Dub.] Vid. sup. §. 11.
+
+[246] Quod enim sicuti est cogitare non possumus, utique nescimus; sed
+quidquid cogitanti occurrerit, abjicimus, respuimus, improbamus, non hoc
+esse quod quærimus novimus, quamvis illud nondum quale sit, noverimus. Aug.
+Ep. 130. §. 27.
+
+[247] i.e. ipsi adhæsimus qua parte per primitias Spiritus innovati jam
+eramus. Vid. inf. l. xii. c. 16. et l. xiii. c. 13. [Dub.]
+
+[248] Nomine Navigium, Aug. de vita beat. §. 6.
+
+[249] Hunc numerum omnes ad unum codices, cum editi, tum scripti assignant;
+unde intelligitur locum minime corruptum esse, quod suspicatus est Cæsar
+Baronius ad an. 388, n. 71, et in not. ad Mart. die 5 Maii. [ed. Ben.]
+
+[250] [Greek: Hai de tôn Thearchikôn epangeliôn ôdai kai anagnôseis
+ekphantorikai men eisi tôn makariôtatôn lêxeôn. eis has hai theian
+eschêkotes teleiôsin, aiôniôs katatachthêsontai. tou de koimêthentos hierôs
+apodektikai, tôn eti de zôntôn protreptikai pros tên homoian teleiôsin].
+Dionys. Eccl. Hier. c. 7.
+
+[251] Effertur, imus, Ter. Andr. i. l. 90.
+
+[252] Preces pro mortuis dogmati Ecclesiæ Romanæ de Purgatorio haud favere,
+immo omnino adversari, vid. inter alios, Bull, Serm. 3. et "Corruptions of
+the Church of Rome." cf. Bingham, Antiq. l. xv. c. 3. §. 16. l. xxiii. c.
+3. §. 13. Collyer, "Eccl. Hist. of Great Britain," p. ii. b. iv. p. 257.
+Usher, Answer to a Jesuit. Field, on the Church, p. 750, 1. &c.
+
+[253] Vid. sup. §. 17. cum Deus coronat merita nostra, nihil aliud coronat
+quam munera sua. Ep. 194. §. 19. ubi plur.
+
+[254] Quæ est justitia qua victus est diabolus? Quæ, nisi justitia Jesu
+Christi? Et quomodo victus est? Quia cum in eo nihil dignum morte
+inveniret, occidit eum tamen. Et utique justum est, ut debitores quos
+tenebat, liberi dimittantur, credentes in eum quem sine ullo debito
+occidit. Hoc est quod justificari dicimur in sanguine Christi: Sic quippe
+in remissionem peccatorum nostrorum innocens sanguis ille effusus est. Unde
+se dicit, in Psalmis, "in mortuis liberum." Solus enim a debito mortis
+liber est mortuus. Aug. de Trin. l. xiii. c. 14.
+
+[255] Imitari visum est vetustos codices, qui cum gemina littera _nn_
+præferunt, _Monnicæ_: quo pacto etiam scriptum reperitur in oratione, quam
+Willelmus abbas, piis Augustini votis obtemperandi studio, composuit sub
+his verbis: "Memento, Domine, animæ famuli tui Patricii, et famulæ tuæ
+Monnicæ; et si quid pro anima filii ipsorum domini mei Augustini,
+dilectissimi confessoris tui, mihi misero peccatori licet vel intimo cordis
+affectu desiderare, etc." Quæ oratio integra habetur in Veterum Analectorum
+tomo primo. [ed. Ben.]
+
+[256] Vid. sup. l. vii. §. 5. p. 106. n. 156. et p. 132, n. 194. et p. 139.
+n. 205.
+
+[257] Vox quædam est mutæ terræ species terræ. Adtendis, et vides speciem
+ejus, vides et consideratione tua tamquam interrogas eam; et ipsa
+inquisitio interrogatio est. Aug. in Psal. 144. §. 13.
+
+[258] Nonne considerata universa pulchritudine mundi hujus, tamquam una
+voce tibi species ipsa respondet, Non me ego feci sed Deus? Id. ib.
+
+[259] Scio quid velis, beatitudinem quæris: si ergo vis esse beatus, esto
+immaculatus. Illud enim omnes, hoc autem pauci volunt, sine quo non
+pervenitur ad illud quod omnes volunt. Aug. in Ps. 118. §. 1.
+
+[260] Quisquis enim fruitur eo quod amat, verumque et summum bonum amat,
+quis eum beatum nisi miserrimus neget? Aug. de Civit. Dei, l. viii. c. 9.
+
+[261] Vid. sup. l. viii. c. 8. sub fin.
+
+[262] Vid. sup. c. 20.
+
+[263] Nihil mirum est quod miseri homines non adipiscuntur quod volunt, id
+est, beatam vitam; illud enim, cui comes est, et sine quo ea nemo dignus
+est, nemoque assequitur, recte scilicet vivere, non itidem volunt. Aug. de
+Lib. Arb. l. i. c. 14.
+
+[264] Ter. Andr. i. 1, 40.
+
+[265] Sup. l. iv. c. 12. l. vii. c. 10.
+
+[266] Sup. c. 17.
+
+[267] Sup. l. vii. c. 10. p. 115. not. 166.
+
+[268] Sup. l. iv. §. 18. p. 55. not. 83.
+
+[269] Ib. not. 84. et vii. c. 14, 20.
+
+[270] Quæ mea verba Pelagius Romæ, cum a quodam fratre et coepiscopo meo
+fuissent eo præsente commemorata, ferre non potuit, et contradicens
+aliquanto commotius, pene cum eo qui illa commemoverat litigavit. Aug. de
+dono Persev. §. 53.
+
+[271] Duo sunt, quæ in hac vita veluti laboriosa nobis præcipiuntur,
+continere et sustinere. Jubemur enim continere ab his quæ in hoc mundo
+dicuntur bona, et sustinere ea quæ in hoc mundo abundant mala. Illa
+continentia, ista sustinentia vocatur. Duæ virtutes quæ mundant animam, et
+capacem faciunt divinitatis. In frenandis libidinibus et coërcendis
+voluptatibus, ne seducat quod male blanditur, et enervet quod prosperum
+dicitur, continentia nobis opus est: non credere felicitati terrenæ, et
+usque ad finem quærere felicitatem, quæ non habet finem. Ut autem est
+continentia, felicitati mundi non credere: ita sustinentiæ est,
+infelicitati mundi non cedere. Aug. Serm. 38. init.
+
+[272] Non quo non sit amanda creatura; sed si ad Creatorem refertur ille
+amor, non jam cupiditas, sed caritas erit. Tunc enim est cupiditas, cum
+propter se amatur creatura. Aug. de Trin. ix. §. 13. Habet igitur vir
+temperans in hujuscemodi rebus mortalibus et fluentibus, vitæ regulam
+utroque testamento firmatam; ut eorum nihil diligat, nihil per se
+appetendum putet, sed ad vitæ hujus atque officiorum necessitatem quantum
+sat est usurpet, utentis modestia, non amantis affectu. Aug. de mor. Eccl.
+Cath. §. 39.
+
+[273] Hæc autem tria genera vitiorum, id est voluptas carnis, et superbia,
+et curiositas, omnia peccata concludunt. Quæ mihi videntur a Johanne
+Apostolo enumerata. Per oculos enim maxime curiositas prævalet. Reliqua
+vero quo pertineant, manifestum est. Et illa Dominici hominis tentatio
+tripartita est: per cibum, id est, per concupiscentiam carnis; ubi
+suggeritur, 'Dic lapidibus istis ut panes fiant:' per inanem jactantiam;
+ubi, in monte constituto, ostenduntur omnia regna hujus terræ, et
+promittuntur si adoraverit: per curiositatem; ubi de pinna templi admonetur
+ut se deorsum mittat, tentandi gratia utrum ab Angelis suscipiatur. Itaque
+posteaquam nullo istorum tentamento valere apud eum potuit inimicus, hoc de
+illo dicitur, 'Postquam complevit omnem tentationem diabolus.' Aug. in Ps.
+8. v. fin.
+
+[274] "Crapula, Nimia ciborum voluptas, apud S. Aug. Confess. x. 31. et
+Aëlred. edit. P. Gibbon, p. 260, et 410. Vide Camusat. in Hist. crit. Diar.
+t. 2. Art. 4. p. 54." Carpent. Suppl. Citat etiam Martin S. Benedicti Reg.
+c. 39. "de mensura ciborum," ("de mensurâ potûs" in c. 40. seorsim agitur)
+ubi "crapula" de cibo nimio capiendo usurpatur quod si labor forte factus
+fuerit major, in arbitrio et potestate Abbatis erit, si expediat, aliquid
+augere, remota præ omnibus _crapula_, ut nunquam subrepat monacho
+indigeries; quia nihil sic contrarium est omni Christiano quomodo crapula,
+sicut ait Dominus noster, "videte ne graventur corda vestra in crapulà."
+Vers. Arab. quod notat idem, in Luc. 21, 34. reddit 'cibi satietas.'
+
+[275] Deus igitur impossibilia non jubet, sed jubendo monet et facere quod
+possis, et petere quod non possis. Aug. de Nat. et Grat. c. 43.
+
+[276] c. Manichæos, qui carnibus vesci nefas putabant.
+
+[277] 'Imperfectum meum viderunt oculi tui; et in libro tuo omnes
+scribentur:' non solum perfecti, sed etiam imperfecti. Non timeant
+imperfecti, tantum proficiant. Nec quia dixi, Non timeant, ament
+imperfectionem, et ibi remaneant ubi inventi sunt. Tantum proficiant,
+quantum in ipsis est. Quotidie addant, quotidie accedant: tamen a corpore
+Domini non recedant; ut in uno corpore, et in his membris compaginati
+possint mereri de se dictam esse vocem istam, 'Imperfectum meum viderunt
+oculi tui; et in libro tuo omnes scribentur.' Aug. in Ps. 138. §. 21. Ipse
+Filius dicit, 'Imperfectum meum viderunt oculi tui. Imperfectum quod est in
+corpore meo, viderunt oculi tui. Et quid deinde? Habent spem qui imperfecti
+sunt? Habent plane. Audi quod sequitur: 'Et in libro tuo omnes scribentur.'
+Aug. Serm. 135. de verb. Ev. Joh. 9. c. 5.
+
+[278] Occulta scilicet Dei dona non nisi interrogatio tentationis, etiam in
+semetipso, unicuique declarat. Aug. de Sancta Virginit. c. 4. 4.
+
+[279] Carmen Ambrosii quod initio noctis cantare soliti sunt. Vid. sup. l.
+ix. §. 32.
+
+[280] Inf. l. xi. c. 5.
+
+[281] Vid. sup. ad c. 29. not. 270.
+
+[282] Tamquam enim dorsum ad te ponentes, in carnali opere velut in umbra
+sua defiguntur, et tamen etiam ibi quod eos delectat, adhuc habent de
+circumfulgentia lucis tuæ. Sed umbra, dum amatur, languidiorem facit oculum
+animi, et invalidiorem ad perferendum conspectum tuum. Propterea magis
+magisque homo tenebratur, dum sectatur libentius, quidquid infirmiorem
+tolerabilius excipit. Ex quo incipit non posse videre quod summe est. Aug.
+de lib. arb. l. i. §. 43.
+
+[283] Si causæ corporalium motionum noscendæ nobis essent, nullas magis
+nosse quam nostræ valetudinis deberemus. Cum vero eis ignoratis Medicos
+quærimus, quis non videat quod de secretis coeli et terræ nos latet quanta
+patientia sit nesciendum? Aug. Enchir. cap. 16.
+
+[284] Jam vero ut perseverent in eo quod esse coeperunt, etiam pro se ipsis
+orant fideles. Utile est quippe omnibus vel pene omnibus propter
+humilitatem saluberrimam, ut quales futuri sint, scire non possint. Ad hoc
+dicitur, 'Qui videtur stare, videat ne cadat.' Propter hujus timoris
+utilitatem, ne regenerati et pie vivere incipientes, tamquam securi alta
+sapiamus, quidam non perseveraturi perseveraturis Dei permissione vel
+provisione ac dispositione miscentur; quibus cadentibus 'territi cum timore
+et tremore' gradiamur viam justam, donec ex hac 'vita, quæ tentatio est
+super terram,' transeamus ad aliam, ubi jam non sit elatio comprimenda, nec
+contra ejus suggestiones tentationesque luctandum. Aug. Ep. 217. §. 14.
+
+[285] Homo qui prosperis rebus proficit, asperis quid profecerit discit.
+Cum enim mutabilium bonorum adest copia, non eis confidit: sed cum
+subtrahuntur, agnoscit utrum eum non ceperint. Quia plerumque cum adsunt
+nobis, putamus quod non ea diligamus: sed cum abesse coeperint, invenimus
+qui simus. Hoc enim sine amore nostro aderat, quod sine dolore discedit.
+Aug. de vera relig. c. 47.
+
+[286] Laus enim humana non appeti a recte faciente, sed subsequi debet
+recte facientem; ut illi proficiant qui etiam imitari possunt quod laudant,
+non ut hic putet aliquid sibi prodesse, quem laudant. Aug. de Serm. Dom. in
+monte, l. ii. c. 2. Ille autem novit, sub cujus oculis loquor, immo sub
+cujus oculis cogito, non me tam delectari laudibus popularibus, quam
+stimulari et angi quomodo vivant qui me laudant. Laudari autem a male
+viventibus nolo, abhorreo, detestor: dolori mihi est, non voluptati.
+Laudari autem a bene viventibus, si dicam nolo, mentior: si dicam volo,
+timeo ne sim inanitatis appetentior quam soliditatis. Ergo quid dicam? Nec
+plene volo, nec plene nolo. Non plene volo, ne in laude humana pericliter:
+non plene nolo, ne ingrati sint quibus prædico. Aug. Serm. 339. in die
+ordinat. suæ, §. 1.
+
+[287] Qui autem vera pietate in Deum, quem diligit, credit et sperat, plus
+intendit in ea in quibus sibi displicet, quam in ea, si qua in illo sunt,
+quæ non tam ipsi quam veritati placent. Neque id, unde jam potest placere,
+tribuit nisi ejus misericordiæ cui timet displicere; de his sanatis gratias
+agens, de illis sanandis preces fundens. Aug. de Civ. Dei, l. v. c. 20.
+
+[288] Jam diu occupata vixisti et desideriorum diversitate verberata portas
+plagas saucia, divisa per amores multos. Colligere ad teipsam: quidquid
+tibi foris placet, quære quem habeat authorem. Aug. in Ps. 145. §. 5. Vide
+sup. l. ix. §. 10. et inf. l. xi. c. 29.
+
+[289] Vid. sup. iii. c. 8. v. fin. p. 38. not. 50.
+
+[290] Verus ille benignusque mediator, in ea se ostendit mortalitate
+mortalibus, quam maligni fallacesque mediatores non habendo, se superbius
+extulerunt; miserisque hominibus adjutorium deceptorium, velut immortales
+mortalibus, promiserunt. Aug. de Civ. Dei, l. x. c. 24.
+
+[291] Nec enim ob hoc mediator est quia Verbum; maxime quippe immortale, et
+maxime beatum. Verbum longe est a mortalibus miseris; sed mediator per quod
+homo. Aug. de Civ. Dei, l. iii. c. 15. Vide ad l. vii. c. 18. p. 119. not.
+x.
+
+[292] Qui de pulvere hominem fecit, et animavit, pro isto figmento Unicum
+ad mortem dedit, quantum nos amet quis potest explicare; quis potest saltem
+digne cogitare? Aug. Serm. 57. c. 13. Porro, persuadendum erat homini
+quantum nos dilexerit Deus, et quales dilexerit; quantum, ne desperaremus,
+quales, ne superbiremus. Id. de Trin. l. iv. c. 1.
+
+[293] In his verbis maxime persona Domini apparet. Quis enim alius "inter
+mortuos liber," nisi "in similitudine carnis peccati" inter peccatores
+solus "sine peccato?" Hic ergo "inter mortuos liber," qui "in potestate
+habebat ponere animam suam, et iterum sumere eam; a quo eam nemo tollebat,
+sed eam ipse voluntate ponebat;" qui etiam carnem suam, tanquam solutum ab
+eis templum, resuscitare poterat, cum volebat; quem &c. Aug. in Ps. 87. §.
+5. vid. sup. p. 167. not. 254. ad l. ix. §. 36.
+
+[294] Pauca quædam de ordinatione, quam invitus accepit, habet Aug. Ep. 21.
+ad Valerium et 126. ad Albinam, §. 7. de episcopatu Ep. 31. ad Paulinum et
+Therasiam; uberiora paullo de iis saltem quæ eo vel ab eo facta sunt, in
+Serm. quem, ne "fama sua pollueretur," de vita et moribus clericorum suorum
+habuit. §. 355. §. 2. "Ego, quem Deo propitio videtis episcopum vestrum,
+juvenis veni ad istam civitatem, ut multi vestrum noverunt. Quærebam ubi
+constituerem monasterium, et viverem cum fratribus meis. Spem quippe omnem
+sæculi reliqueram, et quod esse potui, esse nolui: nec tamen quæsivi esse
+quod sum. 'Elegi in domo Dei mei abjectus esse magis, quam habitare in
+tabernaculis peccatorum.' Ab eis qui diligunt sæculum, segregavi me: sed
+eis qui præsunt populis, non me coæquavi. Nec in convivio Domini mei
+superiorem locum elegi, sed inferiorem et abjectum: et placuit illi dicere
+mihi, 'Adscende sursum.' Usque adeo autem timebam episcopatum, ut quoniam
+coeperat esse jam alicujus momenti inter Dei servos fama mea, in quo loco
+sciebam non esse episcopum, non illo accederem. Cavebam hoc, et agebam
+quantum poteram, ut in loco humili salvarer, ne in alto periclitarer. Sed,
+ut dixi, domino servus contradicere non debet. Veni ad istam civitatem
+propter videndum amicum, quem putabam me lucrari posse Deo, ut nobiscum
+esset in monasterio; quasi securus, quia locus habebat episcopum.
+Apprehensus, presbyter factus sum, et per hunc gradum perveni ad
+episcopatum. Non adtuli aliquid, non veni ad hanc Ecclesiam, nisi cum iis
+indumentis quibus illo tempore vestiebar." Suam, quam vocat "tenuem
+paupertatulam (seu "paucos agellulos paternos" Ep. 126. §. 6.) vendiderat,
+et pauperibus erogaverat, ut de communi viveret; ("commune autem nobis
+esset magnum et uberrimum prædium ipse Deus," ib.) quum eam "perfectionem
+de qua Dominus locutus est Mat. 19, 21. vehementer adamaverit" (Ep. 157. §.
+39.) et "solo victu ad valetudinem corporis necessario contentus esse
+decreverit." (de util. cred. §. 3.)
+
+[295] Vid. sup. l. vi. §. 3. p. 85. c. 15. p. 95. et not. 142. et Actt.
+Eccles. S. Aug. Ep. 213. "ante meridiem et post meridiem occupationibus
+hominum implicor" ub. plur. et de op. Monach. §. 37. "Dominum Jesum, in
+cujus nomine securus hæc dico, testem invoco super animam meam, quoniam
+quantum adtinet ad meum commodum, multo mallem per singulos dies certis
+horis, quantum in bene moderatis monasteriis constitutum est, aliquid
+manibus operari, et ceteras horas habere ad legendum et orandum, aut
+aliquid de divinis litteris agendum liberas, quam tumultuosissimas
+perplexitates caussarum alienarum pati de negotiis sæcularibus, vel
+judicando dirimendis, vel interveniendo præcidendis: quibus nos molestiis
+idem affixit Apostolus, non utique suo, sed ejus, qui per eum loquebatur,
+arbitrio. Omitto alias innumerabiles ecclesiasticas curas, quas fortasse
+nemo credit nisi qui expertus est. Non ergo 'alligamus onera gravia, et
+humeris vestris imponimus quæ nos digito non tangimus:' quandoquidem si
+officii nostri salva ratione possemus, (videt ille qui probat corda
+nostra,) mallemus hæc agere, quæ ut agatis hortamur, quam ea quæ nos agere
+cogimur."
+
+[296] Porro mysteria sua in Scripturis Deus ideo nebulis texit, ut amor
+veri in hominibus ipsa inveniendi difficultate accendatur. Si enim ea
+tantum essent quæ facillime intelliguntur, nec studiose quæreretur, nec
+suaviter inveniretur veritas. Aug. de vera relig. c. 17.
+
+[297] "Vox Domini perficientis, cervos." Vox enim Domini primo perfecit
+superatores et repulsores venenosarum linguarum. "Et revelabit silvas." Et
+tunc eis revelabit opacitates divinorum librorum et umbracula mysteriorum,
+ubi cum libertate pascantur. Aug. ad Ps. 28. 9.
+
+[298] Vid. ad l. vi. c. 3.
+
+[299] Vid. inf. l. vii. c. 11.
+
+[300] Vid. l. x. §. 53.
+
+[301] In æterno enim, cum proprie dicitur, neque quicquam præteritum, quasi
+transierit, neque quicquam futurum quasi nondum sit; sed quidquid est
+tantummodo est. Aug. lib. 83 quæst. qu. 19.
+
+[302] Principium, ait, quia et loquor vobis. Principium me credite, ne
+moriamini in peccatis vestris. Tamquam enim in eo quod dixerunt, 'Tu quis
+es,' nihil aliud dixerint, quam 'Quid te esse credimus:'
+respondit,'Principium,' id est,'Principium me credite.' Nam si principium
+sicuti est, ita maneret apud Patrem, ut non acciperet formam servi et homo
+loqueretur hominibus, quomodo ei crederent; cum infirma corda intelligibile
+Verbum sine voce sensibili audire non possent? 'Ergo,' inquit, 'credite me
+esse principium; quia, ut credatis, non solum sum, sed et loquor vobis.'
+Aug. ad loc.
+
+[303] Quo se autem convertat, ut fiat bonus animus, nisi ad bonum, cum hoc
+amat, et appetit, et adipiscitur? Unde se si rursus avertat, fiatque non
+bonus, hoc ipso quo se avertit a bono, nisi maneat in se illud bonum, unde
+se avertit, non est quo se iterum, si voluerit emendare, convertat. Aug. de
+Trin. l. viii. c. 3.
+
+[304] Vid. sup. l. vii. c. 15.
+
+[305] Ubi enim dies nec hesterni fine inchoatur, nec initio crastini
+terminatur, semper hodiernus est. Aug. Enchir. 49.
+
+[306] Antequam perveniamus ad unum, multis indigemus. Unum nos extendat, ne
+multa distendant, et abrumpant ab uno. Aug. Serm. 255. c. 6.
+
+[307] Si enim recte discernuntur æternitas et tempus, quod tempus sine
+aliqua mobili mutabilitate non est, in æternitate autem nulla mutatio est;
+quis non videat quod tempora non fuissent nisi creatura fieret, quæ aliquid
+aliqua mutatione mutaret? Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 6. Vide inf. l. xii.
+c. 29. sub fin.
+
+[308] Apud Deum quidem disposita et fixa sunt omnia; nec aliud facit, quasi
+consilio repentino, quod non ex æternitate se facturum esse præscivit: sed
+in creaturæ temporalibus motibus, quam gubernat mirabiliter, ipse, non
+temporaliter motus, quasi repentina voluntate facere dicitur, quod
+ordinatis rerum causis consilii sui secretissimi immutabilitate disposuit,
+qua suis quæque temporibus agnita et præsentia facit, et futura jam fecit.
+Aug. in Ps. 105, 45. §. 35.
+
+[309] Manichæis, vid. sup. ad l. iii. §. 11. p. 34. n. 39.
+
+[310] Vid. sup. l. ix. §. 11.
+
+[311] Vid. sup. l. iii. §. 10. p. 32. not. 37. et not. 94. p. 60. ad l. iv.
+§. 26.
+
+[312] Sc. Manichæorum.
+
+[313] Nec frustra de illo dictum est, quod solus habeat immortalitatem: nam
+immortalitas ejus vere immortalitas est, in cujus natura nulla est
+commutatio. Ipsa est etiam vera æternitas quæ est immutabilis Deus, sine
+initio, sine fine; consequenter et incorruptibilis. Aug. de Trin. l. xv. §.
+7.
+
+[314] "Vos substantiam quamdam malum esse dicitis; nos vero non
+substantiam, sed inclinationem ab eo quod magis est, ad id quod minus est,
+malum esse dicimus. (Aug. c. Secundin. Man. c. 12.) Voluntas autem aversa
+ab incommutabili et communi bono, et conversa ad proprium bonum, aut ad
+exterius, aut ad inferius, peccat. Ad proprium convertitur, cum suæ
+potestatis vult esse: ad exterius, cum aliorum propria, vel quæcumque ad se
+non pertinent cognoscere studet: ad inferius, cum voluptatem corporis
+diligit; atque ita homo superbus, curiosus, et lascivus (vid. sup. ad l. x.
+§. 41. p. 188. n. 273.) effectus, excipitur ab alia vita, quæ, in
+comparatione superioris vitæ, mors est. Id. de lib. arb. l. ii. §. 53. vid.
+sup. l. vii. c. 16.
+
+[315] Vid. sup. l. v. c. 2. p. 63. et not. 96. 97. 98.
+
+[316] Vid. sup. ad l. iv. §. 3. p. 46. n. 65.
+
+[317] Vid. inf. §. 19. et ib. not.
+
+[318] Sup. l. xi. §. 38. inf. §. 18.
+
+[319] Inf. ad. l. xiii c. 35.
+
+[320] Vid. inf. c. 29. v. fin. et ib. not. 332. p. 247.
+
+[321] Manichæos, qui V. T. respuerunt, ideoque eos forsan "gladio bis
+acuto" salubriter feriri cupit, utpote qui utrumque Testamentum designet.
+"Sermo Dei, gladius bis acutus. Unde bis acutus? Dicit de temporalibus,
+dicit de æternis. In utroque probat quod dicit, et eum quem ferit, separat
+a mundo." Quidquid temporaliter nobis promissum est, ad unam partem gladii
+pertinet; quidquid in sempiternum, ad alteram partem gladii pertinet. Venit
+ergo Dominus noster ferens gladium bis acutum, promittens æterna, implens
+temporalia. Nam ideo et duo Testamenta dicuntur.--Duo Testamenta ad gladium
+bis acutum pertinent? Vetus Testamentum terrena promittit, Novum æterna. In
+utroque sermo Dei verax inventus est, ut gladius bis acutus. Aug. in Ps.
+149, 6. cf. in Ps. 143, 17.
+
+[322] Fatendum est enim et Angelos natura esse mutabiles, si solus Deus est
+incommutabilis. Sed ea voluntate qua magis Deum quam se diligunt, firmi et
+stabiles manent in illo, et fruuntur majestate ipsius, ei uni libentissime
+subditi. Aug. de vera relig. c. 13.
+
+[323] Templo autem suo, quod sunt omnes sancti et Angeli et homines, sic
+impertitur habitationem suam Deus, ut illi ex ipso habeant tale bonum, quo
+beati esse possint, non ex eis ille talem domum, sine qua beatus esse non
+possit. Aug. c. Adv. Leg. et Proph. l. i. c. 2.
+
+[324] Cf. in Joh. Tract. xiv. §. 2. xxxv. §. 3. c. Ep. Parmenian. l. ii. c.
+14.
+
+[325] C. Manichæos, vid. sup. l. iv. n. 26. n. 92. p. 59.
+
+[326] Vid. sup. l. ix. §. 24. v. fin. et inf. l. xiii. c. 13.
+
+[327] Vid. sup. l. ii. c. 1. et not. 26. p. 18. l. ix. §. 10. l. x. c. 29.
+et 40. et ib. n. 288. p. 201.
+
+[328] "Materiei" nomine designat Aug. quicquid, in "creaturis
+spiritualibus," incorporeum licet, non est Deus, sed Dei opificium, ut
+verbis Dub. utar, "Ipsamet creatura qualis esset si non æterna luce
+perfunderetur, et Deo inhæreret casto illo et indeficiente amore quo
+naturalis illius mutabilitas cohibetur" (coll. §. 9. 12. 15. 21. 25 sub
+fin. 33 sub fin.) unde, ne corporeum quiddam sonet, id alibi appellat
+(monente Martin.) "quandam pro suo genere materiam," "spiritalis materies,
+si fuit ulla, unde anima fieret," "quasi materies," de Gen. ad Litt. 1.
+vii. §. 9. 10. "Sicut caro habuit materiem, id est terram, de qua fieret,
+ut omnino caro esset: sic fortasse potuit et anima, antequam ea ipsa natura
+fieret, quæ anima dicitur, cujus vel pulcritudo virtus, vel deformitas
+vitium est, habere aliquam materiam pro suo genere spiritalem, quæ nondum
+esset anima; sicut terra de qua caro facta est, jam erat aliquid, quamvis
+non erat caro.
+
+[329] Cum ista quæruntur, et ea sicut potest quisque conjectat, non
+inutiliter excercentur ingenia, si adhibeatur disceptatio moderata, et
+absit error opinantium se scire quod nesciunt. Quid enim opus est, ut hæc
+atque hujusmodi affirmentur vel negentur, vel definiantur cum discrimine,
+quando sine crimine nesciuntur! Aug. Enchir. c. 59.
+
+[330] In rebus obscuris, et a nostris oculis remotissimis, si qua inde
+scripta etiam divina legerimus, quæ possint, salva fide qua imbuimur, alias
+atque alias parere sententias, in nullam earum nos præcipiti affirmatione
+ita projiciamus, ut si forte diligentius discussa veritas eam
+labefactaverit, corruamus; non pro sententia divinarum scripturarum, sed
+pro nostra ita dimicantes, ut eam velimus scripturarum esse quæ nostra est,
+cum potius eam quæ scripturarum est, nostram esse velle debeamus. Aug. de
+Gen. ad Lit. l. i. §. 37.
+
+[331] Nec putandus est Deus informem prius fecisse materiam, et, intervallo
+aliquo interposito temporis, formasse quod prius informe fecerat; sed sicut
+a loquente fiunt verba sonantia, ubi non prius vox informis post accepit
+formam, sed formata profertur: ita intelligendus est Deus de materia quidem
+informi fecisse mundum, sed simul eam concreasse mundo. Non tamen
+inutiliter prius narratur unde aliquid fit, et postea quod inde fit; quia
+et si potest utrumque simul fieri, non simul potest utrumque narrari. Aug.
+contra Advers. Legis et Proph. l. i. c. 9. cf. de Gen. ad Lit. i. 14. v. 5.
+et sup. ad c. 20. p. 238. n. 328.
+
+[332] Factæ itaque creaturæ motibus coeperunt currere tempora; unde ante
+creaturam frustra tempora requiruntur, quasi possint inveniri ante tempora
+tempora. Motus enim si nullus esset, vel spiritalis vel corporalis
+creaturæ, quo per præsens præteritis futura succederent, nullum esset
+tempus omnino: Moveri autem creatura non utique posset, si non esset.
+Potius ergo tempus a creatura, quam creatura coepit a tempore, utrumque
+autem ex Deo. Aug. de Gen. ad Lit. l. v. c. 5.
+
+[333] Cum divinos libros legimus, in tanta multitudine verorum
+intellectuum, qui de paucis verbis eruuntur, et sanitate fidei Catholicæ
+muniuntur, id potissimum eligamus, quod certum apparuerit eum sensisse quem
+legimus. Si autem hoc latet, id certe quod circumstantia Scripturæ non
+impedit, et cum sana fide concordat. Si autem et Scripturæ circumstantia
+pertractari et discuti non potest, saltem id solum quod fides sana
+præscribit. Aliud est enim quid potissimum Scriptor senserit non
+dignoscere, aliud a regula pietatis errare. Si utrumque vitetur, perfecte
+se habet fructus legentis. Si vero utrumque vitari non potest, etiam si
+Scriptoris voluntas incerta sit, sacræ fidei congruam non inutile est
+eruisse sententiam. Aug. de Gen. ad Lit. l. i. fin.
+
+[334] a Vid. l. i. §. 2. et n. 7. p. 2.
+
+[335] Nec faciendis eguit, qui factis non eget. Aug. c. adv. Leg. et Proph.
+l. i. c. 4.
+
+[336] Ille quippe servitute nostra non indiget, nos vero dominatione ejus
+indigemus, ut operetur et custodiat nos; et ideo verus et solus est
+Dominus, quia non illi ad suam, sed ad nostram utilitatem salutemque
+servimus. Aug. de Gen. ad Lit. l. viii. c. 11.
+
+[337] Creatura, quamquam spiritalis et intellectualis et rationalis, potest
+habere informem vitam.--Aversa enim a sapientia incommutabili, stulte ac
+misere vivit, quæ informitas ejus est. Formatur autem conversa ad
+incommutabile lumen sapientiæ, quod est verbum Dei. A quo enim existit ut
+sit, utque vivat, ad illum convertitur ut sapienter et beate vivat. Aug. de
+Gen. ad Lit. l. i. c. 5.
+
+[338] Quod cum ita sit, huic naturæ, quæ in tanta excellentia creata est,
+ut licet ipsa sit mutabilis, inhærendo tamen incommutabili bono, id est,
+summo Deo, beatitudinem consequatur, nec expleat indigentiam suam nisi
+utique beata sit, eique explendæ non sufficiat nisi Deus; profecto non illi
+adhærere vitium est. Aug. de Civ. Dei, l. xii. c. 1.
+
+[339] Quid "montibus Dei" designetur, vid. Aug. in Joann. Tract. i. &c. et
+in Ps. 35, 7, ubi (§.10.) ita pergit; "Abyssum dicit profunditatem
+peccatorum, quo quisque pervenit contemnendo Deum. Sicut montes Dei
+justitia ejus, qui per gratiam ipsius fiunt magni: sic et per judicia
+ipsius fiunt in profundo, qui merguntur in ultima. Hac ergo delectent te
+montes, hac avertere ab abysso, et convertere ad id quod dicitur, 'Auxilium
+meum a Domino.' Sed unde? Quia 'levavi oculos meos in montes.' Quid est
+hoc? Latine dicam: In ecclesia Christi invenis abyssum, invenis et montes;
+invenis ibi pauciores bonos, quia montes pauci sunt, abyssus lata est, id
+est, multos male viventes ab ira Dei, quia sic egerunt ut traderentur in
+concupiscentias cordis sui, ut jam defendant peccata sua, et non
+confiteantur, sed dicant, Quare? Quid feci? Et ille illud fecit; et ille
+hoc fecit. Sed nondum es mons, nondum es abyssus: fuge abyssum, adtende in
+montes; sed nec remaneas in montibus. 'Auxilium enim tuum a Domino, qui
+fecit cælum et terram.'"
+
+[340] Inde est civitatis sanctæ, quæ in sanctis Angelis sursum est, et
+origo, et informatio, et beatitudo. Nam si quæratur unde sit, Deus eam
+condidit; si unde sit sapiens, a Deo illuminatur; si unde sit felix, Deo
+fruitur. Subsistens modificatur, contemplans illustratur, inhærens
+jocundatur; est, videt; amat; in æternitate Dei viget; in veritate Dei
+lucet; in bonitate Dei gaudet. Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 24.
+
+[341] Ille qui non alio, sed se ipso bono beatus est, ideo ipse miser non
+potest esse, quia non se potest amittere. Id. l. xii. c. 1.
+
+[342] Intelligimus Filium in Principii nomine, qui non Patri, sed per
+seipsum creatæ--creaturæ principium est. Aug. de Gen. ad Lit. I. i. §. 12.
+
+[343] Eadem iisdem fere verbis habet Aug. Ib. §. 13.
+
+[344] Nulla re fruitur anima cum libertate, nisi qua fruitur cum
+securitate. Nemo autem securus est in iis bonis, quæ potest invitus
+amittere. Aug. de lib. Arb. l. ii. §. 37.
+
+[345] Quæ est 'aqua sine substantia,' nisi aqua peccatorum sine substantia.
+Peccata enim non habent substantiam; inopiam habent, non substantiam;
+egestatem habent, non substantiam. Aug. ad loc. §. 9.
+
+[346] Quo etiam peccato suo teste convincitur, bonam conditam se esse
+naturam. Nisi enim magnum et ipsa, licet non æquale conditori, bonum esset,
+profecto desertio Dei, tanquam luminis sui, malum ejus esse non posset. Nam
+sicut cæcitas oculi vitium est, et idem ipsum indicat ad lumen videndum
+oculum esse creatum, ac per hoc, etiam ipso vitio suo excellentius
+ostenditur coeteris membris membrum capax luminis;--ita natura quæ
+fruebatur Deo, optimam se institutam docet etiam ipso suo vitio, quo ideo
+misera est quia non fruitur Deo. Aug. de Civ. Dei, l. xxii. c. 1.
+
+[347] Qualis est locus iste? Non dixit, Abscondes eos in sinu Abrahæ.
+Vilescat totum quidquid præter Deum est. Qui nos tuetur in loco vitæ hujus,
+ipse post istam vitam sit locus noster: quia et iste Psalmus, hoc ei ait
+superius, 'Esto mihi in Deum protectorem, et in domum refugii.' Ergo erimus
+in vultu Dei absconditi. Quis sinus est in facie Dei, a me exspectatis
+audire? Purgate cor, ut ipse illuminet, et quem invocatis, intret. Esto
+domus ejus, et erit domus tua: habitet in te, et tu habitabis in eo. Si eum
+in hoc sæculo exceperis corde tuo, ille post hoc sæculum excipiet te vultu
+suo. Aug. ad Ps. 30, 21. Enarr. 4. §. 8.
+
+[348] Porro rectissime Spiritus sanctus, cum sit Deus, vocatur etiam Donum
+Dei. Quod donum proprie quid nisi charitas intelligenda est, quæ perducit
+ad Deum, et sine qua quodlibet aliud donum Dei non perducit ad Deum? Aug.
+de Trin. l. xv. c. 18.
+
+[349] Ita enim corpus pondere, sicut animus amore fertur, quocumque fertur.
+Aug. de Civ. Dei, l. xi. c. 28.
+
+[350] "Et nos quidem in nobis, tametsi non æqualem, immo valde longeque
+distantem, neque coæternam, et, quo brevius totum dicitur, non ejusdem
+substantiæ, cujus est Deus, tamen qua Deo nihil sit in rebus ab eo factis
+natura propinquius, imaginem Dei, hoc est summæ illius Trinitatis,
+agnoscimus, adhuc reformatione perficiendam, ut sit etiam similitudine
+proxima. Nam et sumus, et nos esse novimus, et id esse ac nosse diligimus.
+In his autem tribus quæ dixi, nulla nos falsitas veri similis turbat." Aug.
+de Civ. Dei, l. xi. c. 26. "Sicut autem duo quædam sunt, mens et amor ejus,
+cum se amat: ita quædam duo sunt, mens et notitia ejus, cum se novit.
+Igitur ipsa mens et amor et notitia ejus, tria quædam sunt, et hæc tria
+unum sunt: et cum perfecta sunt, æqualia sunt. Si enim minus se amat quam
+est, ut, verbi gratia, tantum se amet hominis mens, quantum amandum est
+corpus hominis, cum plus sit ipsa quam corpus; peccat, et non est perfectus
+amor ejus. Item si amplius se amat quam est, velut si tantum se amet,
+quantum amandus est Deus, cum incomparabiliter minus sit ipsa quam Deus;
+etiam sic nimium peccat, et non perfectum habet amorem sui. Majore autem
+perversitate et iniquitate peccat, cum corpus tantum amat, quantum amandus
+est Deus. Item notitia si minor est, quam est illud quod noscitur, et plene
+nosci potest, perfecta non est. Mens vero cum se ipsam cognoscit, non se
+superat notitia sua; quia ipsa cognoscit, ipsa cognoscitur. Cum ergo se
+totam cognoscit, neque secum quidquam aliud, par illi est cognitio sua:
+quia neque ex alia natura est ejus cognitio, cum se ipsam cognoscit. Et cum
+se totam nihilque amplius percipit, nec minor nec major est. Recte igitur
+diximus, hæc tria cum perfecta sunt, esse consequenter æqualia.--Simul
+etiam admonemur, si utcumque videre possumus, hæc in anima exsistere, et
+tamquam involuta evolvi ut sentiantur et dinumerentur substantialiter, vel,
+ut ita dicam, essentialiter, non tamquam in subjecto, ut color aut figura
+in corporo, aut ulla alia qualitas aut quantitas. Quidquid enim tale est,
+non excedit subjectum in quo est. Non enim color iste aut figura hujus
+corporis potest esse, et alterius corporis. Mens autem amore quo se amat,
+potest amare et aliud præter se. Item non se solam cognoscit mens, sed et
+alia multa. Quamobrem non amor et cognitio tamquam in subjecto insunt
+menti; sed substantialiter etiam ista sunt, sicut ipsa mens: quia etsi
+relative dicuntur ad invicem, in sua tamen sunt singula quæque
+substantia.--At in illis tribus, cum se novit mens et amat se, manet
+trinitas, mens, amor, notitia; et nulla commixtione confunditur: quamvis et
+singula sint in semetipsis, et invicem tota in totis, sive singula in
+binis, sive bina in singulis. Itaque omnia in omnibus. Nam et mens est
+utique in se ipsa, quoniam ad se ipsam mens dicitur: quamvis noscens, vel
+nota, vel noscibilis, ad suam notitiam relative dicatur; amans quoque, et
+amata, vel amabilis, ad amorem referatur, quo se amat. Et notitia quamvis
+referatur ad mentem cognoscentem vel cognitam, tamen et ad se ipsam nota,
+et noscens dicitur: non enim sibi est incognita notitia, qua se mens ipsa
+cognoscit. Et amor, quamvis referatur ad mentem amantem, cujus amor est,
+tamen et ad se ipsum est amor, ut sit etiam in se ipso: quia et amor
+amatur, nec alio nisi amore amari potest, id est, se ipso. Ita sunt hæc
+singula in se ipsis. In alternis autem ita sunt, quia et mens amans in
+amore est, et amor in amantis notitia, et notitia in mente noscente." Aug.
+de Trin. l. ix. c. 4, 5. ubi pluribus rem persequitur, non quo Sacrosanctæ
+Trinitatis mysterium planum faciat, sed quo ostendat Deum "se non sine
+testimonio" in mente humana "reliquisse;" librum vero ita claudit; "Et est
+quædam imago Trinitatis, ipsa mens, et notitia ejus, et amor tertius: et
+hæc tria unum, atque una substantia. Nec minor proles, dum tantam se novit
+mens quanta est: nec minor amor, dum tantum se diligit quantum novit et
+quanta est."
+
+[351] Ut quoniam coeli et terræ nomine sæpe in Ecclesia spiritales
+carnalesque significantur, coelos ostenderit pertinere ad serenam
+intelligentiam veritatis, dicens, 'Qui fecit coelos in intelligentia;'
+terram vero ad fidem simplicem parvulorum, sed prophetica et evangelica
+prædicatione firmissimam, quæ per baptismum solidatur, et ideo subjecerit,
+dicens, 'Fundavit terram super aquam.' Aug. de Gen. ad Lit. l. ii. §. 4.
+cf. Serm. 56. in Mat. 6. §. 7. et 57. §. 6.
+
+[352] "Propter ipsum Christum, qui assidue in Scripturis mons appellatur."
+Aug. de div. Quæst. 83. §. 6. vid. sup. n. 215. p. 148. ad l. ix. §. 5.
+
+[353] Quæ ergo abyssus, quam invocat abyssum? Si profunditas est abyssus,
+putamus non cor hominis abyssus est? Quid enim est profundius hac abysso?
+Loqui homines possunt, videre possunt per operationem membrorum, audiri in
+sermone: sed cujus cogitatio penetratur, cujus cor inspicitur? Quid intus
+gerat, quid intus possit, quid intus agat, quid intus disponat, quid intus
+velit, quid intus nolit, quis comprehendet? Puto non absurde intelligi
+abyssum hominum. Abyssus abyssum invocat, homo hominem. Abyssum invocant
+sancti prædicatores verbi Dei. Numquid et ipsi, non abyssus? Quanta
+profunditas infirmitatis latebat in Petro, quando quid in se ageretur intus
+nesciebat, et se moriturum cum Domino vel pro Domino temere promittebat!
+quanta abyssus erat! Quæ tamen abyssus nuda erat oculis Dei. Ergo omnis
+homo licet sanctus, licet justus, licet in multis proficiens, abyssus est,
+et abyssum invocat, quando homini aliquid fidei, aliquid veritatis propter
+vitam æternam prædicat. Sed tunc est utilis abyssus abysso invocatæ, quando
+fit in voce cataractarum tuarum. Aug. ad Ps. 41, 8. §. 13.
+
+[354] Sentit se non videre quod cupit, et tamen sperare non desinit. Spes
+enim quæ videtur, non est spes. Intelligit tamen quare non videat, quia
+nondum nox peracta est, id est, tenebræ quas peccata meruerunt. Non ille
+es, inquit, qui possis videri ab eis, quorum ab oculis nox peccatorum
+nondum recessit: peracta ergo erroris mei nocte, et discedentibus tenebris,
+quas mihi peccatis meis feci, exaudies vocem meam. Aug. in Ps. 5, 4.
+
+[355] Vid. sup. n. z. ad l. vii. §. 24.
+
+[356] Extat enim authoritas divinarum Scripturarum, unde mens nostra
+deviare non debet; nec relicto Solidamento divini eloquii, per suspicionum
+suarum abrupta præcipitari, ubi nec sensus corporis regit, nec perspicua
+ratio veritatis elucet. Aug. de Trin. 1. iii. c. 10. Hanc auctoritatem
+primo posuit Deus in Ecclesia sua, inde cæpit exsequi cætera; posuit enim
+coelum, et extendit sicut pellem. Id. in Ps. 103, §. 8.
+
+[357] "Mortuorum dicta, quia non eorum, sed per eos illius erant, qui
+extendit cælum sicut pellem, manent usque ad posteritatem nostram. Nam post
+mortem plus innotuerunt Prophetæ et Apostoli, non erant tam noti cum
+viverent: Prophetas vivos sola Judæa habuit, mortuos omnes gentes. Cum enim
+viverent, nondum erat extenta pellis, nondum erat extentum cælum, ut
+tegeret orbem terrarum." Aug. ad Ps. 103. §. 8. Cæterum "typum" hunc, quo
+"coeli" ministros Dei designant, varie illustrat ad hunc loc. et ad Ps. 8,
+4. §.7. Ps. 18, 1. Ps. 32, 6. §. 4-7. Ps. 146, 8. §. 15.
+
+[358] Imprimis Manichæos. vid. sup. l. iv. §. 26. et nott. 92. 93. 94.
+
+[359] Propterea enim legitur lex, quia nondum venimus ad illam sapientiam,
+quæ implet corda et mentes intuentium; et non opus erit ut aliquid ibi
+nobis legatur. Quia in eo quod nobis legitur, syllabæ sonant et transeunt;
+illa lux veritatis non præterit, sed fixa permanens inebriat corda
+videntium. Aug. in Ps. 93. §. 6.
+
+[360] "'Spes omnium finium terræ et in mari longe:' et quia 'in mari,' ideo
+'longe.' Mare enim in figura dicitur sæculum hoc, salsitate amarum,
+procellis turbulentum; ubi homines cupiditatibus perversis et pravis, facti
+sunt velut pisces invicem se devorantes. Ille si non esset spes, et in mari
+longe, non diceret discipulis suis, 'Faciam vos piscatores hominum.' Jam in
+mari capti per retia fidei, gaudeamus nos ibi natare adhuc intra retia;
+quia adhuc mare hoc sævit procellis, sed retia quæ nos ceperunt,
+perducentur ad littus. Littus est finis maris; ergo perventio in finem
+sæculi. Interim intra ipsa retia, Fratres, bene vivamus; non retia
+rumpentes foras exeamus." Aug. in Ps. 64, 6. §. 9.
+
+[361] Deus itaque super omnia, qui condidit omnia, et regit omnia, omnes
+naturas bonus creat; omnes voluntates justus ordinat. Aug. de Gen. ad Lit.
+l. viii. c. 9. vid. sup. l. i. c. 10. p. 9. n. 13. l. v. c. 2. p. 63. n.
+98.
+
+[362] "'Confiteantur tibi populi, Deus, confiteantur tibi populi omnes,
+terra dedit fructum suum.' Quem 'fructum?' 'Confiteantur tibi populi
+omnes.' Terra erat, spinis plena erat: accessit eradicantis manus, accessit
+vocatio majestatis ejus et misericordiæ, coepit terra 'confiteri,' jam 'dat
+terra fructum suum.' Daret fructum suum, nisi ante compluerentur? Daret
+terra fructum suum, nisi misericordia Dei veniret desuper?--Ergo hoc factum
+est, ibi pluente Domino per os suum, facta sunt quæ legimus in Evangelio;
+quo pluente per nubes suas, missis Apostolis, et prædicantibus veritatem,
+terra amplius dedit fructum suum, et ista seges jam implevit orbem
+terrarum." Aug. ad Ps. 66, 6. §. 8.
+
+[363] Distat tamen ab æternorum contemplatione actio qua bene utimur
+temporalibus rebus, et illa sapientiæ, hæc scientiæ deputatur. Quamvis enim
+et illa quæ sapientia est, possit scientia nuncupari, sicut et Apostolus
+loquitur, ubi dicit, "Nunc scio ex parte, tunc autem cognoscam sicut et
+cognitus sum;" quam scientiam profecto contemplationis Dei vult intelligi,
+quod sanctorum erit præmium summum: tamen ubi dicit, "Alii quidem datur per
+Spiritum sermo sapientiæ, alii sermo scientiæ secundum eundem Spiritum;"
+hæc utique duo sine dubitatione distinguit, licet non ibi explicet quid
+intersit, et unde possit utrumque dignosci. Verum scripturarum sanctarum
+multiplicem copiam scrutatus, invenio scriptum esse in libro Job, eodem
+sancto viro loquente, "Ecce pietas est sapientia, abstinere autem a malis
+est scientia." In hac differentia intelligendum est, ad contemplationem
+sapitentiam, ad actionem scientiam pertinere. Pietatem quippe hoc loco
+posuit Dei cultum, quæ Græce dicitur [Greek: Theosebeia]. Nam hoc verbum
+habet ista sententia in codicibus Græcis. Et quid est in æternis
+excellentius quam Deus, cujus solius immutabilis est natura? Et quis cultus
+ejus, nisi amor ejus, quo nunc desideramus eum videre, credimusque et
+speramus nos esse visuros; et quantum proficimus 'videmus nunc per speculum
+in ænigmate, tunc autem in manifestatione?' Aug. de Trin. l. xii. §. 22.
+add. §. 25. l. xiii. §. 1. de div. quæst. ad Simplic. l. ii. §. 3. et in
+Ps. 135. §. 8.
+
+[364] Si discernimus duo Testamenta, Vetus et Novum, non sunt eadem
+sacramenta, nec eadem promissa, eadem tamen pleraque præcepta. Sacramenta
+non eadem, quia alia sunt sacramenta dantia salutem, alia promittentia
+Salvatorem. Sacramenta novi Testamenti dant salutem, sacramenta veteris
+Testamenti promiserunt Salvatorem. Cum ergo jam teneas promissa, quid
+quæris promittentia, habens jam Salvatorem? Mutata sunt sacramenta, facta
+sunt faciliora, pauciora, salubriora, felicioria. Aug. in Ps. 73. §. 2.
+
+[365] Nihil enim horum est, quod in hujus sæculi nocte non sit necessarium;
+quæ cum transierit, necessaria ista non erunt, ideo 'in potestatem noctis.'
+Aug. in Ps. 135. §. 8.
+
+[366] Quia a deliciis ad delicias migrare cupiebat, et has quibus
+delectabatur relinquere formidabat, abscessit tristis ad thesauros suos
+terrenos. Aug. Serm. 38. c. 5.
+
+[367] Dominus Deus noster fidem in qua vivimus, et ex qua vivimus, per
+libros sanctos, Scripturas sanctas multipliciter nobis varieque diffudit,
+sacramenta quidem verborum varians, fidem tamen unam commendans. Una enim
+eademque res ideo multis modis dicitur, ut modo ipso dicendi propter
+fastidium varietur, sed propter concordiam una teneatur. Aug. in Ps. 46.
+init.
+
+[368] Et quia in Baptismo, quem acceperunt, inconcussa credulitate
+consistunt, ideo dictum est, "Firmavit terram super aquas." Aug. in Ps.
+135. §. 8.
+
+[369] Tertull. de Bapt. c. 1. Nos Pisciculi secundum [Greek: ICHTHYN]
+nostrum Jesum Christum in aqua nascimur; nec aliter quam in aqua permanendo
+salvi sumus. Optat. cont. Parmen. l. iii. p. 62. Hic est Piscis qui in
+Baptismate per invocationem Frontalibus undis inseritur, ut quæ aqua
+fuerat, a Pisce etiam Piscina vocitetur. Cujus Piscis nomen, secundum
+Appellationem Græcam in uno nomine per singulas Literas turbam sanctorum
+nominum continet, [Greek: ICHTHYS] quod est Latine, Jesus Christus Dei
+Filius Salvator.
+
+[370] Nulla vita est, quæ non sit ex Deo, quia Deus utique summa vita est,
+et ipse fons vitæ.--Vita ergo voluntario defectu deficiens ab eo, qui eam
+fecit, et cujus essentia fruebatur, et volens contra Dei legem frui
+corporibus, quibus eam Deus præfecit, vergit ad nihilum. Nam si ea quæ
+moriuntur, penitus morerentur, ad nihilum sine dubio pervenirent: sed
+tantum moriuntur, quantum minus essentiæ participant. Aug. de vera Rel. c.
+11.
+
+[371] Et quod eis dictum est, Habete potestatem, &c.: salvo quidem
+intellectu, quo manifestum est omnibus his animalibus hominem ratione
+dominari; recte tamen intelligitur etiam spiritaliter; ut omnes affectiones
+et motus animi, quos habemus istis animalibus similes, subditos haberemus,
+et eorum dominaremur per temperantiam et modestiam. Cum enim non reguntur
+isti motus, erumpunt et pergunt in foedissimas consuetudines, et per
+diversas perniciosasque delectationes nos rapiunt, et faciunt similes omni
+generi bestiarum. Cum autem reguntur et subjiciuntur, omnino mansuescunt,
+et nobiscum concorditer vivunt. Non enim a nobis alieni sunt motus animi
+nostri. Pascuntur etiam nobiscum cognitione rationum et morum optimorum, et
+vitæ æternæ, tamquam herbis seminalibus et lignis fructiferis et herbis
+viridibus. Et hæc est hominis vita beata atque tranquilla, cum omnes motus
+ejus rationi veritatique consentiunt; et vocantur gaudia, et amores sancti,
+et casti, et boni. Si autem non consentiunt, nihilo minus dum negligenter
+geruntur, conscindunt et dissipant animum, et faciunt vitam miserrimam; et
+vocantur perturbationes, et libidines, et concupiscentiæ malæ. De quibus
+jam nobis præcipitur, ut eas cum quanto possumus labore crucifigamus in
+nobis, 'donec absorbeatur mors in victoriam.' Dicit enim Apostolus: 'qui
+autem Jesu Christi sunt, carnem suam crucifixerunt cum perturbationibus et
+concupiscentiis.' Aug. de Gen. c. Manich. l. i. c. 20.
+
+[372] Illa est igitur plena satietas animorum, hæc est beata vita, pie
+perfecteque cognoscere a quo inducaris in veritatem, qua veritate
+perfruaris, per quid connectaris summo modo. Quæ tria unum Deum
+intelligentibus unamque substantiam, exclusis vanitatibus variæ
+superstitiones, ostendunt. de Vita Beata, §. 35.
+
+[373] Vid. sup. §. 29. not. 369
+
+[374] Penuriam quippe pati quorumcumque hominum est; sed scire penuriam
+pati magnorum est. Sic et abundare quis non potest? Sed scire et abundare
+non nisi eorum est quos abundantia non corrumpit. Aug. de Bonæ conjug. c.
+21.
+
+[375] Sane non est negligenter prætereundum quod dictum est, 'Et vidit Deus
+omnia quæcumque fecit, esse bona valde.' Cum enim de singulis ageret,
+dicebat tantum, 'Vidit Deus quia bonum est;' cum autem de omnibus
+diceretur, parum fuit dicere 'bona,' nisi adderetur et 'valde.' Si enim
+singula opera Dei cum considerantur a prudentibus, inveniuntur habere
+laudabiles mensuras et numeros et ordines in suo quæque genere constituta,
+quanto magis omnia simul, id est ipsa universitas, quæ istis singulis in
+unum collectis, impletur! Omnis enim pulcritudo quæ partibus constat, multo
+est laudabilior in toto quam in parte: sicut in corpore humano, si laudamus
+oculos solos, et cetera si pulcra singula et sola laudamus; quanto magis
+totum corpus, cui omnia membra, quæ singula pulcra sunt, conferunt
+pulcritudinem suam: ita ut manus pulcra, quæ etiam sola laudabatur in
+corpore, si separetur a corpore, et ipsa amittat gratiam suam, et cetera
+sine illa inhonesta sint: tanta est vis et potentia integritatis et
+unitatis, ut etiam quæ multa sunt bona tunc placeant, cum in universum
+aliquid conveniunt et concurrunt. Universum autem ab unitate nomen accepit.
+Quod si Manichæi considerarent, laudarent universitatis auctorem et
+conditorem Deum; et quod eos propter conditionem nostræ mortalitatis in
+parte offendit, redigerent ad universi pulcritudinem, et viderent
+quemadmodum Deus fecerit omnia non solum bona, sed etiam bona valde. Aug.
+de Gen. c. Man. 1. i. c. 21.
+
+[376] Manichæi. "Offensi enim quibusdam rebus, et rursus quibusdam
+delectati, non earum quibus offenduntur, sed earum quibus delectantur
+volunt esse authorem Deum." Aug. de Vera Relig. c. 9. vide sup. l. vii. c.
+14 et 16.
+
+[377] Manichæus duas dicit esse naturas, unam bonam et alteram malam;
+bonam, quæ fecit mundum, malam, de qua factus est mundus. Euod. de fide c.
+49.
+
+[378] Dicunt isti vaniloqui et mentis seductores in illa pugna, [vid. sup.
+vii. §. 3. et nott.] quando primus eorum homo tenebrarum gentem elementis
+fallacibus irritavit, utriusque sexus principibus ibidem captis, cum ex eis
+mundus construeretur, plerosque eorum in coelestibus fabricis colligatos.
+Aug. c. Faust. vi. 8. Non erubescitis, cum vos commentitium Christum
+vestrum, filium commentitii primi hominis vestri, non sub stellæ
+testificatione ponatis, sed in stellis omnibus colligatum esse dicatis,
+quia videlicet principibus tenebrarum commixtum esse creditis in illo
+bello, quo ipse primus homo vester cum tenebrarum gente pugnavit, ut de
+ipsis principibus tenebrarum tali commixtione captis mundus fabricaretur.
+ib. 11. 5.
+
+[379] Et videmus hæc, et si est in nobis Spiritus ipsius, sic nobis placent
+ut artifex laudetur; non ut ad opera conversi, ab artifice avertamur; et
+faciem quodammodo ponentes ad ea quæ fecit, dorsum ponamus ad eum qui
+fecit. Aug. Tract. in Joann. §. 1. Vid. sup. l. iv. §. 18. p. 55. n. 83. et
+l. x. §. 53. p. 194. n. 282.
+
+[380] "Non satis considerate dictum est; res enim in abdito est valde."
+Aug. Retr. ii. 6.
+
+[381] Cf. de Gen. c. Manich. l. ii. c. 15.
+
+[382] Seu forsan "concupiscendam," quem admodum fere Gen. 3, 16.
+interpretatur Aug. de Gen. c. Manich. l. ii. §. 15. Ad hujus rei exemplum
+femina facta est, quam rerum ordo subjugat viro: ut quod in duobus
+hominibus evidentius apparet, id est, in masculo et femina, etiam in uno
+homine considerari possit: ut appetitum animæ, per quem de membris corporis
+operamur, habeat mens interior tamquam virilis ratio subjugatum.
+
+[383] Pro, Ministris; ut servitia pro servis. Vocem hanc eodem sensu
+usurpat Aug. de vera Relig. §. 110. [Dub.]
+
+[384] Coelestem pacem, quæ vere ita pax est, ut rationalis duntaxat
+creaturæ sola pax habenda et dicenda sit, ordinatissima scilicet et
+concordissima societas fruendi Deo, et invicem in Deo; quo cum ventum
+fuerit, non erit vita mortalis, sed plane certeque vitalis; nec corpus
+animale, quod, dum corrumpitur. aggravat animam, sed spiritale, sine ulla
+indigentia, ex omni parte subditum voluntari. Aug. de Civ. Dei, l. ix. c.
+17.
+
+[385] Sicut enim recte dicitur Deus facere, quidquid ipso in nobis operante
+fecerimus: ita recte Deus dicitur requiescere, cum ejus munere
+requiescimus. Aug. de Gen. ad lit. l. 4. c. 9.
+
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Confessiones, by Saint Augustine
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK CONFESSIONES ***
+
+***** This file should be named 33849-8.txt or 33849-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        http://www.gutenberg.org/3/3/8/4/33849/
+
+Produced by Steven Giacomelli, Keith Edkins and the Online
+Distributed Proofreading Team at http://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by The Internet Archive/Canadian Libraries)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+http://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, are critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at http://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+http://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at http://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit http://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations.
+To donate, please visit: http://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     http://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.