diff options
Diffstat (limited to '30735-h')
| -rw-r--r-- | 30735-h/30735-h.htm | 13529 | ||||
| -rw-r--r-- | 30735-h/images/book.png | bin | 0 -> 364 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 30735-h/images/external.png | bin | 0 -> 172 bytes |
3 files changed, 13529 insertions, 0 deletions
diff --git a/30735-h/30735-h.htm b/30735-h/30735-h.htm new file mode 100644 index 0000000..300af09 --- /dev/null +++ b/30735-h/30735-h.htm @@ -0,0 +1,13529 @@ +<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" +"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source. --> +<html lang="nl"> +<head> +<meta name="generator" content= +"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org"> +<title>Bedenkingen tegen de leer van Darwin</title> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8"> +<meta name="generator" content= +"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/"> +<meta name="author" content="[Antoine Charles Reuther]"> +<link rel="schema.DC" href= +"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="DC.Creator" content="[Antoine Charles Reuther]"> +<meta name="DC.Title" content="Bedenkingen tegen de leer van Darwin"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl"> +<meta name="DC.Format" content="text/html"> +<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg"> +<style type="text/css"> +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} +/***** Titlepage *****/ +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +} +h1.docTitle +{ +font-size:1.6em; +line-height:2em; +} +h2.byline +{ +font-size:1.1em; +font-weight:normal; +line-height:1.44em; +} +span.docAuthor +{ +font-size:1.2em; +font-weight:bold; +} +h2.docImprint +{ +font-size:1.2em; +font-weight:normal; +} +/***** End Titlepage *****/ +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.advertisment +{ +background-color:#FFFEE0; +border:black 1px dotted; +color:#000; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} +.width20 +{ +width: 20%; +} +.width40 +{ +width: 40%; +} +.indextoc +{ +text-align: center; +} +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} +.index +{ +font-size: 80%; +} +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} +.apparatusnote +{ +text-decoration: none; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} +.alignleft +{ +text-align:left; +} +.alignright +{ +text-align:right; +} +.alignblock +{ +text-align:justify; +} +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} +.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} +.epigraph span.bibl +{ +display: block; +text-align: right; +} +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} +.figure +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +} +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} +.figAnnotation +{ +font-size:80%; +position:relative; +margin: 0 auto; /* center this */ +} +.figTopLeft, .figBottomLeft +{ +float: left; +} +.figTop, .figBottom +{ +} +.figTopRight, .figBottomRight +{ +float: right; +} +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} +img +{ +border-width:0; +} +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} +.leftnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} +a.noteref, a.pseudonoteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} +.displayfootnote +{ +display: none; +} +div.footnotes +{ +margin-top: 1em; +padding: 0; +} +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} +p.footnote +{ +font-size: 80%; +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} +p.footnote .label +{ +float:left; +width:2em; +height:12pt; +display:block; +} +.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption +{ +font-size: 80%; +} +/****** Tables ******/ +td.sum +{ +padding-top: 2px; border-top: solid black 1px; +} +/****** Poetry ******/ +.lgouter +{ +margin-left: auto; +margin-right: auto; +display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */ +} +.lg +{ +text-align: left; +} +.lg h4, .lgouter h4 +{ +font-weight: normal; +} +.lg .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left:-2.5em; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} +p.line +{ +margin: 0 0% 0 0%; +} +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} +.versenum +{ +font-weight:bold; +} +/***** Drama *****/ +.speaker +{ +font-weight: bold; +margin-bottom: 0.4em; +} +.sp .line +{ +margin: 0 10%; +text-align: left; +} +/***** End Drama *****/ +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} +.footnotes .line +{ +font-size:80%; +} +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} +/****** Font Styles and Colors *****/ +.letterspaced +{ +letter-spacing:0.2em; +} +.smallcaps +{ +font-variant:small-caps; +} +.caps +{ +text-transform:uppercase; +} +/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */ +.overline, .overtilde +{ +text-decoration: overline; +} +.rm +{ +font-style: normal; +} +.red +{ +color: red; +} +/***** End Font Styles and Colors *****/ +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} +h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure +{ +text-align:center; +} +h1,h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} +h1.label,h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} +h5,h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} +p,p.initial +{ +text-indent:0; +} +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} +.lg +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} +p.quote,div.blockquote,div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} +ul { list-style-type: none; } +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } +/***** External Links *****/ +.exlink +{ +background: url(images/external.png) center right no-repeat; +padding-right: 13px; +} +.exlink:hover +{ +background-color: #FFDCDC; +} +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} +body, a.hidden +{ +color: black; +} +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} +.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} +sub, sup +{ +line-height: 0; +} +.pagenum, .linenum +{ +speak: none; +} +</style> +</head> +<body> + +<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Bedenkingen tegen de Leer van Darwin, by Antoine Charles Reuther</p> +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and +most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions +whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms +of the Project Gutenberg License included with this eBook or online +at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you +are not located in the United States, you will have to check the laws of the +country where you are located before using this eBook. +</div> + +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Bedenkingen tegen de Leer van Darwin<br> +Gevolgd door beschouwingen over eenige philosophische onderwerpen.</div> +<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Antoine Charles Reuther</div> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: December 22, 2009 [eBook #30735]<br> +[Most recently updated: December 10, 2022]</p> +<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p> + <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ from scans made available by the University of Groningen.</p> +<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BEDENKINGEN TEGEN DE LEER ***</div> + + +<div class="front"> +<div class="titlePage"> +<h1 class="docTitle">Bedenkingen tegen de leer van Darwin,</h1> +<h2 class="docTitle">Gevolgd door</h2> +<h2 class="docTitle">Beschouwingen over eenige philosophische +onderwerpen.</h2> +<h2 class="byline">Door den schrijver van het werk,<br> +<br> +Getiteld:<br> +<br> +Over de werking der natuurwetten op zedelijk gebied enz.<br> +<br> +En van<br> +<br> +Het vervolg op dit werk.</h2> +<h2 class="docImprint">Amsterdam,<br> +<br> +J. C. Loman J<sup>r</sup>.<br> +<br> +1871.</h2> +</div> +<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Inhoud.</h2> +<ul> +<li> <span class="tocPagenum">bladz.</span></li> +<li>1<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch1">Bedenkingen +tegen de leer van Darwin.</a></span> <span class= +"tocPagenum">3.</span></li> +<li>2<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch2">Beschouwingen +over de oorzaak van het kwaad en over het doel van het +leven.</a></span> <span class="tocPagenum">64.</span></li> +<li>3<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch3">Beschouwingen +over eenige onderwerpen op buitenzinnelijk gebied.</a></span> +<span class="tocPagenum">143.</span></li> +<li>4<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch4">Beschouwingen +over de geestelijke ontwikkeling van den mensch.</a></span> +<span class="tocPagenum">205.</span></li> +<li>5<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch5">Beschouwingen +over de drie algemeene natuurwetten en eenige andere hiermede in +verband zijnde zaken.</a></span> <span class= +"tocPagenum">231.</span></li> +</ul> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Zinstorende drukfouten.</h2> +<div class="table"> +<table> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top">6</td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">2 v. o.</td> +<td valign="top">staat</td> +<td valign="top">22<sup><i>n</i></sup>. <i>lees</i> +2<sup>2<sup><i>n</i></sup></sup>.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb9" class="pageref">9</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">6 v. b.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">hunne eigen <i>lees</i> de meest op hen +gelijkende.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb22" class="pageref">22</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">7 v. o.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">omheden <i>lees</i> omstandigheden.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb45" class="pageref">45</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">11 v. o.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">deze <i>lees</i> dezer.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb61" class="pageref">61</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">15 v. o.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">achter wanneer <i>te lezen</i> zulk.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb61" class="pageref">61</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">13 v. o.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">achter verarmen <i>te lezen</i> onder steeds +toenemende druk.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb162" class="pageref">162</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">11 v. b.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">achter perihelium <i>te lezen</i> digt bij het +oppervlak van den uitgezetten bol <i>b</i>.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb176" class="pageref">176</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">11 v. o.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">staat tot <i>lees</i> dit.</td> +</tr> +<tr valign="top"> +<td valign="top">Bladz.</td> +<td valign="top"><a href="#pb264" class="pageref">264</a></td> +<td valign="top">regel</td> +<td valign="top">5 v. b.</td> +<td valign="top">lees</td> +<td valign="top">achter eindigen <i>te lezen</i> tijd.</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> +</div> +<div class="body"> +<p><span class="pagenum">[<a id="pb3" href="#pb3" name= +"pb3">3</a>]</span></p> +<div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Bedenkingen tegen de leer van Darwin.</h2> +<p>Onze bedenkingen tegen de thans bij het beschaafde publiek vrij +bekende leer van <i>Darwin</i> zijn de volgende:</p> +<p>1<sup>o</sup>. Dat de splitsing van diersoorten in andere soorten, +van deze weder in nieuwe enz. slechts bij uitzondering kan plaats +hebben; namelijk, wanneer de natuur aan eenige diersoort een grooter +aantal wijzen van bestaan aanbiedt dan vroeger en anders belet wordt, +door dat de voortplanting door paring van mannetjes en wijfjes van +diezelfde soort geschiedt.</p> +<p>2<sup>o</sup>. Dat het uitsterven van diersoorten slechts bij +uitzondering kan plaats hebben, omdat, naarmate van zulk eene soort, +binnen dezelfde uitgestrektheid grond, het aantal exemplaren +vermindert, elk dezer onder levensomstandigheden komt, waarin het beter +dan vroeger aan de oorzaken, deszelfs soort trachtende te vernietigen, +kan wederstaan.</p> +<p>3<sup>o</sup>. Dat het geschikter worden der organisatie van +diersoorten, voor de omstandigheden waarin zij verkeeren, onmogelijk +door de natuurkeus (anders gezegd door de werking van het toeval) kan +geschieden.</p> +<p>4<sup>o</sup>. Dat, zelfs aangenomen, dat de natuurkeus die +geschiktwording kon voortbrengen, hierdoor nog niet verklaard zou +worden, hoe lagere diersoorten van lieverlede hoogere organisatien +verkrijgen, zoodat de leer van <i>Darwin</i> de vraag wat was eerder de +kip of het ei, onbeantwoord laat.</p> +<p>Een wel is waar niet volledig, maar desniettemin vrij voldoend +antwoord op die vraag wordt toch slechts gegeven, wanneer men kan +aantoonen, dat al de thans <span class="pagenum">[<a id="pb4" href= +"#pb4" name="pb4">4</a>]</span>bestaande diersoorten ontsproten zijn +uit een aantal anderen, elk op den allerlaagsten trap van dierlijke +organisatie staande.</p> +<p>Deze hypothese heeft reeds, voordat de onderzoekingen<a id= +"xd19e433" name="xd19e433"></a> der versteeningen, binnen de +sedimentaire lagen bevat hare waarschijnlijkheid aangetoond hadden, den +bijval van denkers genoten. Ten allen tijden hebben deze toch +aangenomen, dat het bijzondere, uit het meer algemeene, het +zamengestelde (mits die zamengesteldheid in eene meer kunstige +inrigting bestond), uit het meer eenvoudige en het hoogere uit het +lagere (zoo dit een even bijzonder karakter als dit hoogere bezat), +moest voortspruiten.</p> +<p>De ervaring toonde toch aan, dat in het maatschappelijke en op het +gebied van kunst en wetenschap dit steeds het geval was en vandaar, dat +men stelde, dat die schoone regels ook op het gebied van het +buitenzinnelijke moesten gelden. Raadpleegt men zelfs de Oude +Cosmogonien, zoo ontwaart men daarin eene veelal op kinderlijke, wijze +ontvouwde grondgedachte, dat er, wel is waar, niet een begin van alles, +maar wel van het bijzondere bestaan heeft, namelijk dat de wereld met +al derzelver verscheidenheden zich uit een eenvormigen chaos ontwikkeld +heeft en dat uit een nevelachtigen en een karakter van algemeenheid +bezittende Oergod, de menschen en bijzondere goden voortgesproten +zijn.</p> +<p>Men kan gemakkelijk opmerken dat het hoogere, mits dit een even +sterk karakter van bijzonderheid als het lagere bezit, dit laatste +noodig heeft om te bestaan; terwijl het omgekeerde niet doorgaat.</p> +<p>De vleeschetende dieren verslinden bijv. de gemiddeld minder +geestelijk ontwikkeld dan zij zijnde plantetende dieren; terwijl deze +zeer gevoegelijk eerstgemelde kunnen ontberen. De kleine vogels voeden +zich met de lager dan hen staande insecten, deze weder met +microscopische diertjes en zelfs de planten zouden niet kunnen bestaan, +<span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name= +"pb5">5</a>]</span>zoo er geene microscopische plantjes en diertjes +aanwezig waren, terwijl daarentegen deze de hoogere planten wel kunnen +missen. Zoo toch het regenwater geene organische bestanddeelen bevatte, +zouden er door zouten uit den bodem gevoerd, maar geene nieuwe zouten +door ontbinding dier organische bestanddeelen, er ingebragt worden. +Deze laatste worden nu geleverd door de microscopische plantjes en +diertjes, welke de zouten van den Oceaan binnen hunne ligchamen +opnemen, tijdens het waaijen, door de beroering der lucht, hoog in den +dampkring gevoerd en aldaar binnen de waterblaasjes en de zich vormende +regendruppeltjes opgenomen worden.</p> +<p>Ook op maatschappelijk gebied dient het lagere het hoogere, als +onmisbaar hiervoor, vooraf te gaan. Een leger bijv. zonder hoofd vormt +wel een ordeloozen troep, maar kan niettemin bestaan, terwijl een +officier zonder soldaten onmogelijk zijne functiën kan uitoefenen. +Kinderen kunnen des noods van zelf leeren, maar een onderwijzer zonder +scholieren onmogelijk als schoolmeester werkzaam zijn.</p> +<p>Tusschen dieren van dezelfde soort en die van naburige soorten +bestaat, naar ons inzien, dit onderscheid, dat mannetjes en wijfjes van +naburige soorten geene en die van dezelfde soort wel neiging tot +geslachtparing bezitten. Hierdoor ontstaan er scherpe kloven tusschen +de soorten, omdat bijv. mannetjes, zekere afwijkingen vertoonende van +die, welke het beste de eigenaardigheden hunner soort vertoonen en +alsware in het midden dier soort staan, in de meeste gevallen met +wijfjes, gelijksoortige afwijkingen dier eigenaardigheden niet +vertoonende, zullen paren, maar door de organisatie der jongen alsware +naar die der exemplaren, zoo als zoo even gezegd is, in het midden der +soort staande, teruggebragt zullen worden.</p> +<p>Dit kan vergeleken worden met het rollen van voorwerpen naar de eene +of andere teen van een dijk, zoo deze geene <span class= +"pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name="pb6">6</a>]</span>kruin bezit +en men er die voorwerpen boven laat vallen. De klove tusschen de +naburige diersoorten wordt dan bij die vergelijking voorgesteld door de +breedte van den grondslag van den dijk.</p> +<p>Bestaat de helft der bevolking van een eiland uit blanken en de +andere helft uit negers en is het voor elk hunner onverschillig, of zij +al dan niet met kleurgenooten huwen, zoo zal de eerstvolgende generatie +gemiddeld bestaan uit een kwart blanken, de helft mulatten en een kwart +negers. Dit aantal mulatten bij die generatie kan, wel is waar, minder, +maar even goed meer dan die helft bedragen, en bij die generatie is +voor elken blanken de kans, om met een kleurgenoot te huwen ¼. +Klaarblijkelijk zal dus bij de daarop volgende generatie het aantal +zuiver blanken gemiddeld maar ¼ × ¼ = 1/16 van het +geheel bedragen. Dezelfde redenering, door ons voor de eerste generatie +gedaan, voor de tweede doende, zoo zal men bevinden, dat bij de derde +generatie het aantal zuiver blanken maar gemiddeld 1/16 × 1/16 = +1/256 van het geheel zal bedragen.</p> +<p>Dit ook doorgaande voor de negers en voor de kleurlingen, hetzij +naar de blanken hetzij naar de negers overhellende, zoo zal men +ontwaren, dat na slechts weinig generatien op zulk een eiland enkel +mulatten gevonden zullen worden<a class="noteref" id="xd19e456src" +href="#xd19e456" name="xd19e456src">1</a>.</p> +<p>De gevolgen der accidentele oorzaken, waardoor de kinderen eenigzins +van hunne ouders en onderling verschillen, worden aldus door eene +constante oorzaak tegengewerkt, <span class="pagenum">[<a id="pb7" +href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span>zoodat die gevolgen (namelijk de +afwijkingen van het gemiddelde type) aldus zekere sterkte niet kunnen +overschrijden. Bestaat er bij kleurgenooten zekere voorkeur voor +elkander, zoo zal het gemengde ras niet zoo snel, maar niettemin bij de +achtereenvolgende generatie steeds meer gaan predomineren, (hetgeen +bijv. in <i>Brazilië</i> thans schijnt te geschieden). Slechts, +wanneer de personen van elke kleur onmogelijk bij die eener andere +kleur kinderen kunnen verwekken, zal de onderlinge betrekking der +blanken, negers, mulatten enz. bij de achtervolgende generatien +dezelfde blijven.</p> +<p>Zoo men aanneemt, dat voor een mannetje eener diersoort, hoe weinig +ook, de mogelijkheid bestaat, om neiging tot paring met een wijfje +eener naburige soort te bezitten, en om bij dit wijfje vruchtbare +jongen te verkrijgen, zullen de bastaarden, ofschoon zeer langzaam, in +aantal toenemen, en eindelijk, al is het ook na zeer langen tijd, +alleen bestaan. Elk dier beide soorten bezit echter nog andere naburen, +waarmede iets dergelijks geschieden kan, zoodat bijv. <i>n</i> +diersoorten in <i>n</i> - 1 tusschensoorten zullen veranderen. Deze +zullen op dergelijke wijze in <i>n</i> - 2 nieuwe tusschensoorten +omgezet worden, en zoo voortgaande, er na een uiterst langen, maar +eindigen tijd, slechts eene resulterende diersoort bestaan, hoe ver ook +de beide uiterste soorten der primitieve reeks van elkander +stonden<span class="corr" id="xd19e498" title="Bron: ,">.</span></p> +<p>Deze werking (de tegengestelde van die door <i>Darwin</i> +aangenomen) wordt echter tegengewerkt, doordat er eene constante +oorzaak bestaat, deels door tusschenkomst van den wil der dieren (de +stelling van <i>Lamarck</i>), doch grootendeels buiten die +tusschenkomst, gedurende het leven de organisatie der dieren, voor de +omstandigheden waarin deze verkeeren, geschikt trachtende te doen +worden.</p> +<p>Gesteld bijv. dat bij het op blz. <a href="#pb6" class= +"pageref">6</a> aangegeven voorbeeld de kinderen steeds de levenswijze +hunner vaders volgen <span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8" +name="pb8">8</a>]</span>en dat hierdoor gedurende hun leven hunne +kleur, trekken enz. tot die dier vaders naderen (hetgeen overeenkomt +met de nadering der bastaarden gedurende hun leven tot die der twee +stamdiersoorten wier levenswijze zij kiezen), zoo zal bij de +eerstvolgende generatie de helft der mulatten, gedurende den tijd +tusschen hunne eigen geboorte en die hunner kinderen verloopen, de +blanke en de andere helft de negertype wat naderen. Hetzelfde bij de +volgende generatie plaats hebbende, zoo zal er eindelijk eene generatie +ontstaan, waarvan de beide helften in uitzigt zoo weinig van elkander +verschillen, dat de zoo even gemelde neiging der kinderen om gedurende +hun leven tot den type hunner vaders te naderen, even sterk is als die +om, (door voor hunne geboorte wat van de type hunner moeders over te +nemen), alsdan van die hunner vaders af te wijken.</p> +<p>Klaarblijkelijk zal, wanneer de zucht tot paren van individuen, tot +verschillende rassen behoorende, zwakker is, dan bij individuen van +hetzelfde ras, dit tegen elkander opwegen van zooeven gemelde constante +oorzaak en die op blz. <a href="#pb6" class="pageref">6</a> aangegeven, +vroeger en bij grootere verschillen tusschen de na eenige +generatiën bestaande rassen bestaan. Olie tracht bijv. steeds +boven water te drijven, en roert men beide die vochten, zoo zal +eindelijk de vermengende werking dier beroering gebalanceerd worden +door de neiging der olie om op- en die van het water om nederwaarts te +gaan. Hoe zwakker nu die beroering (vergelijkbaar met de werking der +paring tusschen individuen van verschillend ras) is, hoe zuiverder de +olie in het bovenste en het water in het onderste deel van het vat +zullen zijn.</p> +<p>Met de kloven tusschen de diersoorten kunnen vergeleken worden, die +tusschen de volken en die tusschen de belijders der verschillende +godsdiensten bestaande.</p> +<p>Het geriefelijke voor menschen, om de eigenaardigheden <span class= +"pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" name="pb9">9</a>]</span>van een of +ander volk aan te nemen, of om eenige bestaande godsdienst te belijden +en aldus niet, zoo als bij het geïsoleerd staan tusschen twee +volken, of twee godsdiensten, voor een ieder een vreemdeling te zijn, +is toch met de voorkeur der mannetjes voor de wijfjes van <span class= +"corr" id="xd19e528" title="Bron: hunne eigen">de meest op hen +gelijkende</span> soort te vergelijken.</p> +<p>Naarmate zekere verschillen in organisatie de neiging tot +geslachtparing sterker verzwakken, zullen er kleinere maar meer +diersoorten bestaan en, naarmate, bij minder beschaving, het verkeer +tusschen de menschen en hun geest van zamenwerking geringer is, er meer +natiën bestaan.</p> +<p>Volken ontstaan, doordat niet ieder mensch zijne afzonderlijke +wetten kan bezitten en, zonder aansluiting aan anderen, voor zijne +veiligheid kan zorgen; godsdienstige gezindheden, wegens de behoefte om +gemeenschappelijk de eerdienst te verrigten; diersoorten, doordat de +neiging tot paring niet reeds door de minste verschillen in organisatie +(de sexuele niet in aanmerking genomen), uitgedoofd wordt en, doordat +de voortplanting niet door hermaphroditen plaats heeft; doch, terwijl +tot eene natie, of eene religie menschen kunnen behooren van zeer +verschillende geestelijke, ontwikkeling en overigens onder +verschillende levensomstandigheden verkeerende, is zoo iets bij de +dieren eener zelfde soort veel minder mogelijk.</p> +<p>Voor de verdeeling eener diersoort in verschillende rassen dienen +deelen er van onder andere levensomstandigheden te gaan verkeeren +(hetgeen met het ontstaan van zelfstandige koloniën bij de volken +te vergelijken is). De neiging der organisatiën der dieren, om +voor de levensomstandigheden, waarin deze dieren verkeeren, geschikt te +worden, kan dan maken dat die rassen zooveel van elkander gaan +verschillen, dat de neiging tot paring tusschen hen wordt uitgebluscht, +even als bijv. tusschen de Engelsche en Amerikanen het gevoel van +gemeenschappelijke nationaliteit. <span class="pagenum">[<a id="pb10" +href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span></p> +<p>Gaan echter die kortelings ontstane diersoorten later weder onder +dezelfde omstandigheden verkeeren, en met elkander vermengd leven, zoo +zal noodwendig het omgekeerde van zooeven moeten plaats hebben.</p> +<p>Noodigt de aardoppervlakte de dieren steeds tot evenveel +verschillende wijzen van bestaan uit, zoo zullen wel is waar +accidentele oorzaken splitsing van soorten teweeg kunnen brengen, doch +zamensmelting hier van gemiddeld even menigvuldig plaats hebben, doch, +wanneer die mogelijke wijze van bestaan menigvuldiger worden, de +soorten dit insgelijks doen.</p> +<p>Dit laatste schijnt nu het geval geweest te zijn. Primitief was toch +de aardbodem overal met water van even groote diepte en even hooge +temperatuur bedekt en hield de met dikke vochtblaasjes vervulde lucht +de aarde in de schaduw gedompeld. Later ontstonden droog land, +stranden, moerassen, bosschen en meer of minder diep en heet water, nog +later de bloemen ontluikende zonneschijn, groote hoogten, diepe +valleijen, uitgestrekte landen, groot verschil in gewassen en in +temperatuur enz.</p> +<p>Men denke voorts niet, dat enkele exemplaren eener diersoort, in een +ander land en klimaat overgebragt, zich aldaar steeds sterk +vermenigvuldigen. Dit is somtijds het geval geweest, zoo als bijv. met +de paarden en runderen in Z. Amerika, omdat deze dieren aldaar in zeer +gunstige omstandigheden verkeerden en de beschermende hand van den +mensch zich niet terstond van hen aftrok, doch in veel andere gevallen +zijn de per scheepsgelegenheid naar vreemde gewesten overgebragte tamme +dieren aldaar uitgestorven.</p> +<p>Terwijl geheel gemis aan neiging tot paring maakt, dat, ofschoon op +verschillende wijze levende dieren van verschillende soorten, met +elkander vermengd, dezelfde landstreek kunnen bewonen, zonder dat die +soorten te zamen smelten, <span class="pagenum">[<a id="pb11" href= +"#pb11" name="pb11">11</a>]</span>is dit niet zoo goed mogelijk bij +dieren van aangrenzende rassen, omdat tusschen deze er nog eenige +neiging tot paring bestaat.</p> +<p>Bij die rassen zal dan iets plaats hebben overeenkomende met hetgeen +op blz. <a href="#pb8" class="pageref">8</a> aangevoerd is, namelijk, +er zal na een aantal generatiën twee verscheidenheden, minder dan +de twee rassen, toen deze met elkander vermengd gingen leven, van +elkander verschillende, ontstaan.</p> +<p>Zoo men het aantal der tusschen die beide verscheidenheden gelegen +kruislingen vermenigvuldigt met derzelver afwijkingen van de eene of +andere verscheidenheid, zal eenmaal dit product niet meer vergrooten, +door het geboren worden van nieuwe kruislingen, als verminderen, +doordat gedurende hun leven al die kruislingen, deels tot de type der +eene, deels tot die der andere verscheidenheid naderen.</p> +<p>Laatstgemelde terugbrenging ontstaat, doordat de dieren, het zuivere +type der verscheidenheden <i>m</i> bezittende voor de +levensomstandigheden waarin zij verkeeren (niet meer zijnde die der +beide primitieve rassen) beter georganiseerd zullen zijn dan die +kruislingen.</p> +<p>De dieren schikken niet alleen hunne organisatie naar de +levensomstandigheden waarin zij verkeeren, maar zoeken tevens naar +levensomstandigheden voor hunne organisatie geschikt (even als bijv. +een plotseling verrijkt mensch, niet slechts zijne behoeften grooter +doet worden, maar tevens door werkeloosheid en zorgeloosheid zijne voor +hem te aanzienlijke inkomsten vermindert).</p> +<p>De kruislingen, door paring dier beide primitieve rassen <i>n</i> +ontstaan, zullen dit ook eenigzins doen en aldus wel is waar, zich niet +geheel in voor hunne organisatie geschikte levensomstandigheden +bevinden, maar ook niet meer geheel in die der uiterste van hen het +meeste afwijkende leden van een dier beide primitieve rassen +verkeeren.</p> +<p>Voor zooverre nu die kruislingen door achtervolgende <span class= +"pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name="pb12">12</a>]</span>paringen +de organisatie dier uiterste leden dier beide rassen meer tot elkander +doen naderen, moet klaarblijkelijk, het opzoeken van +levensomstandigheden voor de veranderde organisatie meer geschikt, de +levensomstandigheden dier uiterste leden der beide rassen <i>n</i> meer +tot elkander doen naderen en deze alsdan in de bovengemelde +verscheidenheden <i>m</i> veranderen.</p> +<p>Hiermede kan vergeleken worden, hetgeen bij twee volken, in +karakter, geest, beschaving enz. van elkander verschillende en elk voor +die qualiteiten geschikte instellingen bezittende, plaats heeft, +wanneer zij met elkander in aanraking komen. Alsdan nemen zij wat van +elkanders zeden en qualiteiten over, beginnen aldus wat meer op +elkander te gelijken en schikken tegelijk hunne instellingen naar hunne +nieuwe qualiteiten.</p> +<p>Even als echter zulk een verkeer tusschen twee volken, hen slechts +tot zekeren graad meer op elkander doet gelijken, zoo zal van de +bovengemelde verscheidenheden <i>m</i> de gelijkenis zekeren grens, +bepaald door de sterkte hunner onderlinge paring, niet kunnen +overschrijden. Niet alleen zoeken, wanneer eene diersoort door eene +andere teruggedrongen wordt en zij in aantal individuen vermindert, +deze (zie blz. <a href="#pb11" class="pageref">11</a>) plaatsen op, +waar zij beter dan vroeger het bestaan hunner soort kunnen verdedigen, +maar bij de door overmaat van geboorten boven sterfgevallen in aantal +toenemende indringers heeft het tegenovergestelde plaats. Hoe verder +deze aldus dringen, hoe moeijelijker dit geschiedt, zoodat er eindelijk +een toestand van evenwigt zal ontstaan waarbij aanval en verdediging +tegen elkander opwegen. Het is bijv. mogelijk, dat de Indianen der +Vereenigde Staten, in aantal zeer <span class="corr" id="xd19e590" +title="Bron: vermindert">verminderd</span>, zich eindelijk binnen voor +den landbouw van onwaarde en weinig genaakbare streken als jagers en +visschers zullen kunnen staande houden, en dat de olm en andere +grotdieren vroeger buiten de holen leefden, <span class= +"pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>maar in +deze alsware teruggetrokken zijn, eigenschappen, hen geschikt makende, +om die duistere verblijfplaatsen te bewonen, verkregen hebben, en dat +thans bij die diersoorten het aantal geboorten tegen dat der +sterfgevallen opweegt<span class="corr" id="xd19e595" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p>Niettegenstaande sedert eenige eeuwen binnen het<a id="xd19e600" +name="xd19e600"></a> beschaafde Europa het schadelijke wild met +vuurwapens bestreden wordt, weet het zich, in aantal <span class="corr" +id="xd19e602" title="Bron: vermindert">verminderd</span>, binnen weinig +genaakbare plaatsen vrij wel staande te houden.</p> +<p>Dat, wanneer hoogere rassen met lagere in aanraking komen, +laatstgemelde uitsterven, is onjuist. Het ongedierte bijv. volhardt met +onze ligchamen in aanraking te komen en sterft niet uit. Somtijds +worden de bewoners van eenig land door veroveraars hiervan aan zich +dienstbaar gemaakt en sterven zij, zooals bijv. de Heloten in het Oude +Lacedemon, niet uit. Het lot der plantetende dieren, na de optreding +onder hen der carnivoren, kan hiermede vergeleken worden.</p> +<p>Tijdens den inval der Anglo Saxen in Groot-Brittanje zijn de Celten +door hen teruggedrongen, maar niet uitgeroeid, en die laatste volkstam +neemt thans in Wallis in aantal individuen niet af, maar integendeel +toe.</p> +<p>Een deel der Indianen van Mexico heeft zekeren graad van beschaving +verkregen en, in plaats van uit te sterven, neemt het in invloed toe en +heeft zelfs iemand uit zijn midden den presidentszetel beklommen.</p> +<p>Door opneming in andere stammen, door vermenging hiermede, door +verandering van naam en gewoonten kunnen buitendien volkstammen +schijnbaar van den aardbodem verdwenen zijn en wegens het verkrijgen +van andere organisatien dit met de diersoorten der voorwereld +insgelijks het geval geweest zijn.</p> +<p>Uitsterving van diersoorten en menschenstammen kan naar ons inzien +slechts bij uitzondering en wel voornamelijk, daar waar geschikte +ruimten om er binnen terug <span class="pagenum">[<a id="pb14" href= +"#pb14" name="pb14">14</a>]</span>te trekken en verschil in +localiteiten gemist worden, plaats hebben.</p> +<p>Wordt ergens het klimaat kouder, zooals bijv. dat van Europa +gedurende en na het tertiaire tijdperk, zoo zal de vegetatie er minder +weelderig worden en aldus minder voedsel aan de plantetende dieren +aanbieden. Een deel hiervan zal zich alsdan terugtrekken naar warmere +oorden en van de overblijvende de organisatie voor het koudere klimaat +van lieverlede geschikt gemaakt worden.</p> +<p>Voor de vleeschetende dieren zal dit eveneens doorgaan, aangezien de +veelvuldigheid van derzelver voorkoming van die der plantetende +afhangt, en zoo iets is nu vergelijkbaar met hetgeen in eenig door een +vreemden stam veroverd land plaats heeft, wanneer voor een deel der +inwoners émigratie mogelijk is. Dit deel gaat alsdan in een +vreemd land hetzelfde vrije leven van vroeger voeren; terwijl de +achterblijvers zich onderwerpen en voor den slavenstaat geschikt +worden.</p> +<p>Zoo bij elke generatie een ieder slechts wist hetgeen hij van de +vorige generatie leerde en er niets van zijne eigen vinding bijvoegde, +zou de wetenschap gedurende de achtereenvolgende generatien steeds +achteruit gaan, daar toch de onderwijzers slechts een deel hunner +kennis in den geest hunner leerlingen kunnen doen overgaan.</p> +<p>Nu verkeert misschien de overdragt der deugd der organisatie van +ouders op hunne kinderen, gedurende het vruchtleven dezer, in een geval +met dat van het onderwijs vergelijkbaar. Deugd veronderstelt toch iets +dat verstoorbaar is en dat aldus eene neiging bezit om te verminderen, +wanneer er toevallige veranderingen bij ontstaan, zooals bijv. bij de +bijna goed gerangschikte letters van een woord, zoo men eenige dier +letters blindelings verzet. De kans, dat van de juiste rangschikking +verder afgeweken wordt, is alsdan veel grooter, dan die dat er toe +genaderd wordt. <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15" name= +"pb15">15</a>]</span></p> +<p>Om zelfs op eene zeer gebrekkig wijze te bestaan, moeten de dieren +eene organisatie bezitten, zoo weinig van die het beste voor de +omstandigheden, waarin zij verkeeren, geschikt, afwijkende, dat men +toevallige afwijkingen er bij naar de eene of andere zijde, kan +vergelijken met de blindelingsche verzettingen der bijna goed +gerangschikte letters van eenig woord. Iets waarvoor grootere kans +bestaat heeft nu op den langen duur zoo goed als zeker het +veelvuldigste plaats, zoodat, zoo geene constante oorzaak zulks +tegenging, de herhaalde toevallige afwijkingen der jongen van hunne +ouders na eene reeks van generatien de organisatie der dieren zoo +slecht zou maken, dat zij onmogelijk meer zouden kunnen bestaan.</p> +<p>Kan die constante oorzaak nu deze zijn, dat de zeer enkele toevallig +wat beter dan hunne ouders georganiseerde jongen, gemiddeld meer +nakomelingen dan de andere verkrijgen en zulks bij de volgende +generatien insgelijks liet geval is (de zoogenaamde Darwinsche +natuurkeus).<a class="noteref" id="xd19e631src" href="#xd19e631" name= +"xd19e631src">2</a></p> +<p>Naar ons inzien niet. Wat zou bijv. Darwin zeggen, zoo men +voorstelde de Engelsche wetten voor den veranderenden maatschappelijken +toestand van Engeland geschikt te maken door de volgende politieke +keus? De ministers stellen in den blinde gedane wijzigingen der wetten +voor en het parlement neemt onder die geheel ondoordacht en dus +natuurlijk slechte wijzigingen betrekkelijk betere aan, naarmate eene +grootere meerderheid er zich voor verklaart. Die meerderheid bij die +politieke keus zou dan overeenkomen met bovengemelden overheerschenden +invloed op <span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" name= +"pb16">16</a>]</span>de nakomelingschap der betrekkelijk beter +georganiseerde dieren. Klaarblijkelijk zou zulk eene politieke keus van +de Engelsche wetten weldra louter onzin maken.</p> +<p>Hoe volmaakter de organisatie van een dier is, hoe meer gemiddeld +die zijner jongen voor de zijne zal onderdoen, want waar het meeste te +bederven valt, zal de blinde werking van het toeval gemiddeld het +meeste bederven. Na eenige generatien zal aldus, hetgeen bij sommige +individuen der eerste generatie eene deugdzame eigenaardigheid was, van +lieverlede verbasteren en eindelijk niet meer deugdzaam zijn. Bij de +generatie, waarbij dit laatste het geval is, bezitten de die +eigenaardigheid vertoonende individuen aldus niets meer voor boven +hunne soort en tevens tijdgenooten en zullen zij aldus gemiddeld niet +meer jongen dan deze verkrijgen. Om dit te vergelijken met een +voorbeeld op zedelijk gebied, zoo merken wij op, dat iemands +zuinigheid, door zijne nakomelingen op eene onberedeneerde wijze +nagevolgd, bij hen zal ontaarden in eene soort van gierigheid, in +benarde omstandigheden niets voor hebbende boven gemis van +zuinigheid.</p> +<p>Gaat eenige diersoort een kouder klimaat bewonen, zoo zullen de +individuen er van, met eene dikkere vacht dan de anderen voorzien, met +betrekking tot de nieuwe omstandigheden, waarin zij verkeren, +volmaakter dan deze zijn, zoo hunne gansche organisatie in harmonie is +met die dikkere vacht. Zoo echter bij hunne nakomelingen die harmonie +van lieverlede verdwijnt, kan het zijn, dat het nut dier +overgeërfde dikkere vacht zulks ook doet.</p> +<p>Wordt bijv. een zwaarder pantser bij een oorlogschip aangebragt, +zonder dat de constructie en bevrachting er van met dit zwaardere +pantser in harmonie gebragt worden, zoo zal zulk een vaartuig te diep +in het water zinken, een tragen gang bezitten, door de geschutpoorten +water ontvangen en in het gevecht ten slotte welligt <span class= +"pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" name="pb17">17</a>]</span>minder +goed voldoen dan toen het nog ligter gepantserd was.</p> +<p>Darwin gewaagt van de accumulatie van gelijksoortige wijzigingen +gedurende achtereenvolgende generatiën. Zoo echter de deugd dier +wijzigingen niet gepaard is met eene constante oorzaak, waardoor die +accumulatie plaats heeft, wordt deze toevallig en onwaarschijnlijk. +Ziet men bijv. de nakomelingen van twee blonde menschen gedurende +achtervolgende generatiën steeds blonder worden? Neen het +tegendeel heeft eerder plaats, want, zelfs zoo de voortplanting door +hermafroditen geschiedde, zou die toevallige accumulatie, evenmin +plaats hebben, als het blindelings achtereen trekken van witte ballen +uit eene bus, evenveel ballen van die kleur als zwarte ballen +bevattende.</p> +<p>Bloedverwanten zullen dikwijls gelijksoortige eigenaardigheden bij +hunne organisatie bezitten, en ware het nu dat uit een de +opeenstapeling hiervan bij de latere generatiën voor het menschdom +uit een physiologisch oogpunt <span class="corr" id="xd19e654" title= +"Bron: nietnadeelig">niet nadeelig</span> ware, zoo zouden huwelijken +tusschen bloedverwanten onmogelijk eene ligchamelijke verbastering van +het nageslacht kunnen voortbrengen. Dit wordt echter beweerd het geval +te zijn en zou gedeeltelijk ontstaan kunnen, doordat alsdan niet, +zooals bij huwelijken tusschen geheel vreemden, man en vrouw nog al +vaak tegenovergestelde vicieuse afwijkingen van eene goede organisatie +bezitten, en bij hunne kinderen die tegenovergestelde gebreken elkander +alsware opheffen.</p> +<p>Dit kan ook de reden zijn der deugd der organisatie van kruislingen +van twee tamme rassen. Het paren bijv. van langbekkige en kortbekkige +duiven kan goedbekkige jongen in het leven roepen.</p> +<p>In den wilden staat zijn het alleen accidentele oorzaken, welke de +organisatie der dieren minder geschikt voor de levensomstandigheden +dezer maken.</p> +<p>In den tammen staat daarentegen leidt hiertoe eene <span class= +"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name= +"pb18">18</a>]</span>constante oorzaak, namelijk de kunstkeus. Terwijl +aldus in den wilden staat twee rassen van elkander onderscheiden zijn, +omdat zij niet in dezelfde omstandigheden verkeeren, zijn in den tammen +staat twee door dwang gevormde verscheidenheden aan dezelfde +omstandigheden blootgesteld. Deze kunnen nu voor den tammen kruisling +nog gunstig zijn, terwijl de wilde kruisling geene voor zijne +organisatie geschikte levensomstandigheden kan vinden.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb16" class="pageref">16</a> hebben <span class= +"corr" id="xd19e670" title="Niet in bron">wij</span> aangegeven, hoe +eene gunstige wijziging, gedurende de overerving er <span class="corr" +id="xd19e673" title="Bron: van bij,">van, bij</span> de achtervolgende +generatiën door de werking van het toeval hare deugd kan +verliezen. Bij de kunstkeus is dit bij eene opeenstapeling van +gelijksoortige wijzigingen insgelijks het geval voor de dieren zelf, +doch niet voor het gebruik, welke wij van deze wenschen te maken.</p> +<p>Wenscht men bijv. het op blz. <a href="#pb16" class="pageref">16</a> +gemelde met een zwaarder pantser voorziene oorlogschip als drijvende +batterij slechts binnengaats te gebruiken, zoo kan die onberedeneerde +verzwaring van het pantser nuttig zijn, doch zij is dit dan slechts, +omdat men aan het schip eene bestemming geeft in strijd met zijne +primitieve.</p> +<p>Een vleezig en zelfs nog al vet beest kan zeer gezond zijn, terwijl +zijne nakomelingen, waarbij die eigenaardigheid voortgeplant is, zulks +niet meer zijn, en zelfs zoo deze nog vleeziger en vetter dan hun +voorzaat worden, het ware wanstaltigheden worden. Daar echter, zie blz. +<a href="#pb7" class="pageref">7</a>, eene constante oorzaak gedurende +het leven der dieren die wanstaltigheden tracht te verminderen, en +aldus <span class="corr" id="xd19e686" title= +"Bron: ver-verwilderde">verwilderde</span> tamme rassen de organisatie +hunner wilde voorouders tracht terug te geven, kan de uit ons oogpunt +beschouwde veredeling der rassen, door middel der kunstkeus, slechts +tot zekere hoogte gedreven worden.</p> +<p>Die grens ligt echter verder zoo men de levenswijze dier dieren +geschikt tracht te maken voor de eigenaardige <span class= +"pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" name= +"pb19">19</a>]</span>organisatie, welke zij verkregen hebben, of zoo +men deze door zeker régime te voorschijn tracht te roepen. De +Engelschen noemen dit laatste entrainement en passen dit niet alleen op +de tamme dieren, maar ook op menschen toe, die zij tot jockeys, boxers +enz. bestemmen.</p> +<p>De kunstkeus alleen is even onmagtig om dieren voor de hen door ons +menschen opgelegde levensomstandigheden geschikter te maken, als de +natuurkeus om hen geschikter te doen worden voor de omstandigheden van +het vrije natuurleven.</p> +<p>De sexuele keus, waardoor de best georganiseerde mannetjes, vaders +van meer jongen worden dan de anderen, kan voor de verbetering der +organisatie der latere generatiën geen ander gevolg hebben, dan +hetgeen eigenlijk (zie de noot dier blz.) op blz. <a href="#pb15" +class="pageref">15</a> gesteld is, namelijk dat de best georganiseerde +hermaphroditen meer nakomelingen dan de anderen bekomen.</p> +<p>Gewis zou dit van elke opvolgende generatie de gemiddelde +organisatie der exemplaren iets beter doen worden, dan die der +voorgaande en zoo voort, totdat (bij niet verandering der +levensvoorwaarden), de volmaaktheid bereikt zou zijn, zoo de jongen +(behoudens het onderscheid wegens verschil in leeftijd) volmaakt +naauwkeurige copijen hunner ouders waren. Alsdan zou echter bij elke +generatie het eene individu geene betere organisatie dan het andere +kunnen bezitten dan door omstandigheden na de geboorte er van plaats +hebbende en wel door omstandigheden de vrucht van eene constante +oorzaak, de organisatie der dieren trachtende te verbeteren, daar, even +goed na de geboorte als gedurende het vruchtleven, afwijkingen, door +het toeval teweeg gebragt, (zie blz. <a href="#pb15" class= +"pageref">15</a>) gemiddeld ten nadeele dier organisatiën zullen +strekken.</p> +<p>Het schijnt dat, naarmate dieren jongen kunnen verwekken, beter +georganiseerd voor de levensomstandigheden hunner ouders, de +vruchtbaarheid dezer laatste gemiddeld <span class="pagenum">[<a id= +"pb20" href="#pb20" name="pb20">20</a>]</span>wat grooter is. Van daar +dat gekruist wordende soorten en bastaarden in het algemeen +onvruchtbaar zijn en gekruist wordende tamme rassen en tamme +kruislingen in het algemeen in vruchtbaarheid uitmunten (zie blz. +<a href="#pb17" class="pageref">17</a>). Dit zou maken, dat bij de +opvolgende generatiën, de op blz. <a href="#pb15" class= +"pageref">15</a> gemelde overheerschende werking der goed +georganiseerde individuen, wat grooter werd, doch desniettemin zal de +natuurkeus evenzeer onvoldoende blijven, om de organisatie der +diersoorten voor hunne levensomstandigheden geschikter te maken, als +bij de politieke keus, op blz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a> +gemeld, het bestaan eener wat sterkere meerderheid om de verbastering +der wetten te verhinderen.</p> +<p>Ook op zedelijk en maatschappelijk gebied tracht eene constante +oorzaak het een voor het ander geschikt te maken.</p> +<p>Verarmde menschen trachten bijv. hunne behoeften te verminderen, +plotseling rijk gewordene, om zich de beschaving der vermogenden te +geven, handwerkslieden om hun ambacht beter uit te oefenen, gehuwden, +wier huisgezin vergroot, om ruimer te wonen, volken, betrekkelijk hunne +regering in beschaving gestegen, om eene vertegenwoordiging te +verkrijgen enz.</p> +<p>Gebrek aan goeden wil en traagheid kunnen de neiging der menschen, +om alles ten beste voor zich te schikken, om zich naar de +omstandigheden te voegen en voordeelige omstandigheden op te zoeken, +gering maken, doch, zoolang de menschen zich niet geheel blindelings +aan hunne hartstogten overgeven, bestaat die neiging bij hen. Zou deze +nu, zelfs bij zeer groot gebrek aan doorzigt der menschen, ten gevolge +hebben, dat deze zich werkelijk voor hunner levensomstandigheden +geschikt maken? Naar ons inzien wel, zoo de werking der accidentele +omstandigheden en de verandering der omstandigheden vroeger opgedane +ondervinding niet somtijds grootendeels nutteloos maakten en aanleiding +tot dwalingen gaven. Bleven <span class="pagenum">[<a id="pb21" href= +"#pb21" name="pb21">21</a>]</span>die omstandigheden steeds dezelfde, +zoo zou zelfs de domste mensch, hoe langzaam ook, juist te weten komen, +wat voor hem nuttig en wat voor hem schadelijk is, en het begrijpen +hiervan, kort na verandering dier omstandigheden, stelt dan ook daar, +hetgeen men doorzigt noemt.</p> +<p>Zelfs tracht in het maatschappelijke het eene voor het andere +geschikt te worden door de collectieve werking der menschen, en zonder +dat deze zulk een doel voor oogen hebben. Dit is bijv. het geval met +het verdwijnen van primitief onregtvaardige toestanden, zoo de +omstandigheden niet zoodanig veranderen, dat, bij het niet bestaan dier +neiging tot geschiktwording, die onregtvaardigheden sterker worden. +Wordt bijv. een volk in slavernij gedompeld en verdierlijkt het +hierdoor zoodanig, dat zelfs de minste vrijheid tot ledigheid en +losbandigheid aanleiding geeft, zoo is die toestand van slavernij niet +langer iets onregtvaardig.</p> +<p>Neemt echter daarna de graad van beschaving tegelijk bij de meesters +en slaven toe, zoo wordt die slavernij weder een kwaad, omdat +willekeurige behandeling dit bij een hoogeren graad van beschaving is. +De heerschappij, door de meer geestelijk ontwikkelden over de +betrekkelijk hen minder beschaafde menschen <span class="corr" id= +"xd19e731" title="Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, dient alsdan +niet in sterkte, maar wel in karakter te veranderen.</p> +<p>Zoo thans eene patentbelasting ingevoerd werd, zouden de winkeliers +en industriëlen onregtvaardig behandeld worden, doch later de tijd +die onregtvaardigheid van lieverlede doen verdwijnen, daar alsdan het +aantal winkeliers en industriëlen zoo lang zou verminderen, totdat +elk derzelve, betrekkelijk den bloei van het gansche land, evenveel zou +verdienen als voor den invoer dier belasting. Wij zeggen betrekkelijk +den bloei van het gansche land, omdat die patentbelasting handel en +industrie <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" name= +"pb22">22</a>]</span>zou doen inkrimpen en aldus dien bloei tot zekeren +grens zou doen verminderen. Dit echter niet in aanmerking nemende, zoo +zou alsdan, bij overname eener zaak, de kooper er zooveel minder voor +betalen, dan voor den invoer dier patentbelasting, als ten bedrage +dezer belasting gekapitaliseerd, en het oprigten eener nieuwe zaak, +slechts dan plaats hebben wanneer, bij gelijke kosten van oprigting, de +winsten, na aftrek der patentbelasting, even groot als de winsten voor +den invoer dier belasting zouden worden.</p> +<p>Wanneer eene partij, hoe zwak ook, gegronde grieven bezit, zal zij +trachten deze te doen verdwijnen, en er hiervoor aldus eene constante +oorzaak bestaan. De veroordeelen der meerderheid, waardoor deze de +schade aan het publiek belang door het bestaan dier grieven +teweeggebragt, over het hoofd ziet, worden daarentegen door den tijd +<span class="corr" id="xd19e740" title= +"Bron: vermindert">verminderd</span>.</p> +<p>Ook bij de dieren, ofschoon minder dan bij ons menschen, en minder +bij de laag dan bij de hoog ontwikkelde dieren, maakt de werking der +accidentele omstandigheden en de verandering der omstandigheden, dat de +op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde poging tot +geschiktwording hunner organisatiën gedurig tegengewerkt wordt, en +aldus slechts tot zekeren grens haar doel kan bereiken. Hoe digter toch +bij de volmaaktheid de organisatie van een dier is, hoe zwakker zooeven +gemelde poging tot verdere volmaking er van zal zijn, (even als bijv. +iemand, die bijna het noodige bezit, minder ijverig zal zijn om het +alsdan nog ontbrekende te bekomen), en hoe meer die variatien der +<span class="corr" id="xd19e748" title= +"Bron: omheden">omstandigheden</span> die organisatien onvolmaakter +zullen trachten te doen worden.</p> +<p>Er zal aldus zekere nadering tot den volmaakten toestand zijn, +waarbij die twee tegengesteld werkende oorzaken even krachtig zullen +werken.</p> +<p>Bij dien toestand van evenwigt zal de nadering tot <span class= +"pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" name="pb23">23</a>]</span>de +volmaaktheid der organisatie der dieren minder zijn, wegens het niet +steeds op aarde voortleven derzelfde individuen. Op blz. <a href= +"#pb15" class="pageref">15</a> hebben wij toch gezegd, dat de jongen +slechts gedeeltelijk de deugdzame eigenschappen der organisatie hunner +ouders erven, hetgeen beschouwd kan worden te ontstaan door de werking +van accidentele omstandigheden gedurende het vruchtleven.</p> +<p>De organisatien der dieren en planten trachten ook voor periodiek +veranderende omstandigheden geschikt te worden. De dieren hebben bijv. +hun slaaptijd geregeld naar de lengte der nachten en de op hooge +breedten groeijende planten, kunnen de winterrust niet ontberen.</p> +<p>De geschiktwording dier organisatie geschiedt echter traag, zoodat +eerst langen tijd, nadat de nieuwe levensomstandigheden ontstaan zijn, +zij den hierboven gemelden niet te overtreffen graad van geschiktheid +kan voortbrengen. De planten bijv. zijn ontstaan, terwijl op alle +breedten er eene vochtige en eene hooge temperatuur bezittende lucht, +ofschoon welligt weinig of geen zonneschijn bestond, en welligt is de +sedert verloopen tijd nog te kort geweest om die planten in koude +klimaten weelderig te doen groeijen.</p> +<p>Accidentele oorzaken kunnen iets kenmerkend bij de organisatie van +vele individuen eener diersoort voortbrengen en door overerving zullen +zulke meestal vicieuse eigenaardigheden zich bij de opvolgende +generatiën voortplanten. De op blz. <a href="#pb7" class= +"pageref">7</a> gemelde geschiktmakende oorzaak zal dan wel is waar +zulke toevallige eigenaardigheden van lieverlede doen verdwijnen; doch +tevens sneller hen voor die dieren nuttiger maken en alsware eene +primaire en tegelijk eener snellere secundaire verbetering van de +organisatie dezer dieren voortbrengen.</p> +<p>De wapens der dieren bestaan bijv. in klaauwen, hoeven, horens, +schilden enz. en voor de gemiddelde levensomstandigheden <span class= +"pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24" name="pb24">24</a>]</span>van elke +diersoort kan eene zekere verhouding tusschen den graad van +ontwikkeling van elk dier wapens de voordeeligste voor haar zijn. De +verschillen der levensomstandigheden der diersoorten wettigen echter +niet zulke verschillen in bewapening en in het algemeen in uitzigt, als +men bij die soorten opmerkt. Die groote verschillen moeten aldus de +vruchten van accidentele omstandigheden zijn, doch terwijl de oorzaak, +waardoor de organisatien dier soorten voor derzelver +levensomstandigheden geschikt worden, bovengemelde verhoudingen tracht +daar te stellen, verbetert zij tevens elk dier wapens en plooit zij er +na de levenswijze van derzelver dragers.</p> +<p>Op maatschappelijk gebied is dit eveneens het geval. Thans en bij +toekomstige hoogere trappen van beschaving nog meer, zal bijv. +gelijkheid van munt in alle beschaafde staten iets zeer wenschelijk +zijn. In sommige Europesche staten is men dan ook reeds begonnen hier +werk van te maken, doch, waar men nog ter naauwernood aan zoo iets +denkt, tracht men de munt tiendeelig te maken en aldus eene secundaire +verbetering daar te stellen.</p> +<p>Als zulk eene secundaire verbetering kan thans gelden, het oprigten +van goede bewaarscholen en als primaire verbetering het onderwijs der +kleine kinderen door hunne moeders.</p> +<p>Hoe grooter de gemeenschap tusschen de volken zal worden en hoe +hooger de wetenschap zal staan, hoe meer de behoefte aan eene +universele wetenschappelijke taal gevoeld zal worden. Die primaire +verbetering zal, hoe langzaam ook ontstaande, niet uitblijven, doch als +eene secundaire verbetering kan de beschaving der verschillende +volkstalen en het geschikt maken dezer voor de uitdrukking van +abstracte en wetenschappelijke denkbeelden aangemerkt worden. Dit toch +is bij den thans <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" name= +"pb25">25</a>]</span>bestaanden toestand het eenige middel om de +wetenschap en de bellettri in elk rijk binnen een uitgestrekten kring +te verbreiden.</p> +<p>Gedurende de middeleeuwen diende het Latijn als wetenschappelijke +taal, omdat de moderne talen toen nog in staat van kindschheid +verkeerden. Thans zou het eerste door zoo even gemelde secundaire +verbetering tegengewerkt worden, terwijl zulk eene aanwending van het +Latijn, voor het voortbrengen der primaire verbetering van gering nut +zou zijn, omdat het nationale gevoel der volken nog te sterk is, om hen +die laatste verbetering sterk te doen wenschen en om hen de volkstalen +tot ondergeschikte rollen te doen bestemmen<a class="noteref" id= +"xd19e784src" href="#xd19e784" name="xd19e784src">3</a>.</p> +<p>Dat toevallig de Europesche volken gedurende de middeleeuwen het +Latijn konden aanwenden om wetenschappelijke denkbeelden uit te +drukken, heeft echter het hier voor geschiktmaken der moderne talen +vertraagd. Hiermede kan nu vergeleken worden de hulp door den wind en +de insecten aan de planten, ter overbrenging van het stuifmeel van de +meeldraden der mannelijke bloemen naar de stampers, verleend. Deze hulp +maakt dat de oorzaak, de organisatie der planten verbeterende, slechts +weinig tracht om de onderlinge plaatsing der meeldraden en stampers +doelmatiger te doen worden.</p> +<p>Voor het eten van elk der onderscheidene soorten van organische +stof, zooals bladeren, vruchten, dood en levend vleesch enz. zijn er +diersoorten geschikt geworden. Bestonden er alleen plantetende dieren, +zoo zou het <span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name= +"pb26">26</a>]</span>totale aantal dieren veel geringer dan thans zijn, +evenals bijv. Engeland minder bevolkt zou zijn, zoo van deszelfs +rijkdom aan delfstoffen geen gebruik gemaakt werd. Onwaar is het echter +dat, bij gemis van carnivoren, de plantetende dieren steeds +menigvuldiger zouden worden.</p> +<p>Hoe hooger de stand van beschaving der menschen zal worden, hoe +minder het klimaat op hunne <span class="corr" id="xd19e796" title= +"Bron: organitie">organisatie</span> van invloed zal zijn en dus hoe +meer zij in alle landen op elkander zullen gaan gelijken. Wanneer in de +verre toekomst dit in hooge mate het geval zal zijn, zal welligt +gelijkheid in geestontwikkeling grootendeels de keuze bij huwelijken +bepalen.</p> +<p>Het kan zijn dat de neiging, om voor de bestaande omstandigheden +eene geschikte organisatie te verkrijgen, ook bestaat bij organische +wezens andere hemelbollen bewonende, hoe of de natuur dier bollen ook +zijn moge, en dus welke omstandigheden die wezens er ook mogen +aantreffen. Naarmate die omstandigheden op zulk een bol meer +verscheiden en veranderlijk zijn, zullen de er op wonende wezens, naar +aanleiding van hetgeen op blz. <a href="#pb20" class="pageref">20</a> +en <a href="#pb22" class="pageref">22</a> gezegd is, minder geschikt +voor die omstandigheden zijn en aldus meer lijden, maar tevens (zooals +later verklaard zal worden), meer in geestontwikkeling toenemen.</p> +<p>Onze aarde kan nu misschien, wegens de ongelijkheid in verhitting +welke zij, wegens hare betrekkelijke nabijheid van de zon ondervindt +en, wegens de verschillen in aantrekking door zon en maan op de +onderscheidene deelen van hare gesmolten kern <span class="corr" id= +"xd19e809" title="Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, betrekkelijk +andere hemelbollen eene sterke verscheidenheid en veranderlijkheid van +omstandigheden voortbrengen. Dat de zon bestemd is, om haar licht en +warmte mede te deelen is evenmin juist, alsdat de menschen voor het hun +bloed opzuigend ongedierte bestemd zijn, en <span class= +"pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name="pb27">27</a>]</span>het is +zelfs de vraag, of het bezit der planeten van zwak elliptische banen en +van eene betrekkelijk digte groepering om de zon, van geen accidentelen +en tijdelijken aard is, en, of die planeten zich niet eenmaal zullen +verspreiden en in derzelver normalen toestand zeer lange en zeer sterk +elliptische banen om elkander, of om andere hemelligchamen bezitten. +Alsdan dienen, derzelver bewoners zich naar geheel andere +omstandigheden, dan de thans er bij-bestaande (waaronder behoort de +gemiddelde uitwerking van de gesmolten aardkern op de aardkorst) te +schikken.</p> +<p>Tegelijk met de oorzaak, de organisatie der dieren, voor de +levensomstandigheden, waarin deze verkeeren (hetzij daardoor die +organisatie hoog of laag, ingewikkeld of eenvoudig wordt) geschikt, of +anders gezegd die dieren betrekkelijk volmaakter trachtende te doen +worden, poogt eene tweede constante oorzaak die organisatiën +hooger op te voeren, dat is hen passende voor de stijgende +geestontwikkeling der hen bezittende wezens te doen worden. Die tweede +oorzaak vermindert meer de betrekkelijke volmaaktheid dier +organisatiën, naarmate zij sterker gedrongen wordt, te werken, +evenals bijv. het sterker groeijen van jongelieden deze teringachtiger +doet worden.</p> +<p>Zoo bijv. een dier hoogere levenstoestanden opzoekt verheft zich +zijn geest en dien ten gevolge ook zijn ligchaam, maar, wegens de +werking der traagheid, kan die verheffing (evenmin als de +geschiktwording voor veranderde omstandigheden) in korten tijd in +genoegzame mate geschieden. Vrij geschikt zijnde voor zijne vroegere +levensomstandigheden, wordt het dier aldus ongeschikter voor de nieuwe +omstandigheden en aldus betrekkelijk onvolmaakter. Gaat het even snel +voort met naar hoogere levensomstandigheden te zoeken, zoo zal zijne +organisatie zich eindelijk wel even sterk als die omstandigheden +verhoogen, maar steeds evenveel hierbij ten <span class= +"pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name="pb28">28</a>]</span>achteren +blijven en dit in sterkere mate doen, naarmate die zucht naar hoogere +levensomstandigheden sterker is. Die achterblijving kan bijv. +vergeleken worden met de spanning der lijn, waarmede een paard eene +schuit voorttrekt, hoe harder het paard loopt, hoe grooter de spanning +dier lijn wordt. Vandaar dat, van de op deze aarde levende wezens, die +het traagste opwaarts zijn gestegen, zooals de infusiediertjes en +dergelijken, de <span class="corr" id="xd19e820" title= +"Bron: volmaakste">volmaaktste</span> en wij menschen de betrekkelijk +onvolmaaktste zijn.</p> +<p>De verhooging der organisatie der dieren geschiedt naar ons inzien, +evenals, (zie blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a>), de +geschiktwording er van voor de bestaande omstandigheden, deels door den +wil (of anders gezegd door zekere soort van eigen denking der dieren) +deels zonder, maar wel op aansporing hiervan, eene wijze van verhooging +dier organisatie door den schrijver der <i>Natuurlijke geschiedenis der +Schepping</i> de geheimzinnige inwendige aandrift genaamd<a class= +"noteref" id="xd19e831src" href="#xd19e831" name="xd19e831src">4</a>. +Een paard alleen kan geen spoortrein voorttrekken, hierin moet het door +de stoomkracht geholpen worden, doch geschiedt dit laatste slechts in +zulk eene mate, dat de trein iets trager zou bewegen dan het paard +zulks verlangt, zoo zal dit niet alleen tot die beweging bijdragen, +maar zelfs de impulsie er toe geven. De beweegkracht, alsdan door het +paard uitgeoefent, kan vergeleken worden met de verhooging der +organisatie der dieren, ten gevolge van de werking van hun wil, alsmede +met de genezing van patiënten ten gevolge der geneeskundige +behandeling. De beweegkracht, in zulk een geval door den locomotief +geleverd, is daarentegen vergelijkbaar met de verhooging der +organisatie der dieren en met de genezing der patiënten buiten hun +toedoen door de Natuur.</p> +<p>Hoe lager, bij gelijkheid van geestelijken aanleg, de <span class= +"pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" name= +"pb29">29</a>]</span>geestontwikkeling en dus gemiddeld ook de +ligchamelijke organisatie van eenig dier is, hoe geringer de invloed +van zijn wil betrekkelijk die der Natuur op de veranderingen zijner +organisatie zal zijn; terwijl bij de planten uitsluitend de Natuur, zoo +voor derzelver geschiktwording, als voor de verhooging van derzelver +organisatie zorgt.</p> +<p>De zucht naar het hoogere werkt bij de menschen als een harstogt, de +leiding der rede behoevende, omdat de vooruitgang anders niet steeds in +de goede rigting, of wel te snel geschiedt, zoodat de geschiktwording +voor meer nederige levensomstandigheden er te veel aan opgeofferd +wordt. Hoe menigmalen wordt toch aan de menschen niet gezegd, dat +aanzien, magt, rijkdom en zelfs kennis hen niet gelukkiger kunnen +maken, dat zij met een bescheiden lot tevreden moeten zijn, en toch +trachten zij opwaarts te gaan, en hebben zij in zooverre gelijk, dat +zij betrekkelijke volmaaktheid en geluk niet met volstrekten stilstand +willen koopen.</p> +<p>Een geoefende timmermansknecht zal baas worden, maar hiervoor de +noodige kennis en kapitaal missende, in zijne nieuwe positie meer +bekrompen moeten leven dan in de vorige en misschien zelfs van het +huwelijk moeten afzien. Stelt men nu, dat al de kinderen van zulk soort +bazen insgelijks bazen worden en dat de kinderen van hen, die knecht +gebleven zijn, knechten worden, hoe kunnen dan bij gene de geboorten de +sterfgevallen en bij deze laatste de sterfgevallen de geboorten +overtreffen? Zoo iets zou niettemin noodig zijn, om uit eene generatie, +uit enkel knechten bestaande, andere generatiën te doen +voortspruiten steeds en meer en meer en eindelijk uitsluitend uit bazen +zamengesteld, <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name= +"pb30">30</a>]</span>zoo er geen drang naar het hooge bij de menschen +bestond.</p> +<p>Evenmin zal nu een zeehond, de levenswijze van een otter trachtende +aan te nemen en in organisatie wat tot die van zulk een dier naderende, +het beter hebben en meer jongen verkrijgen dan zijne makkers, welke bij +hunne oude gewoonten gebleven zijn. De verhooging der organisatie der +dieren door de Natuurkeus veronderstelt echter zoo iets en kan aldus +niet bestaan.</p> +<p>Naar ons inzien heeft die verhooging plaats gehad, op eene wijze, in +hoofdzaak overeenkomende met de hypothese door den schrijver der +Natuurlijke geschiedenis der schepping op blz. <a href="#pb62" class= +"pageref">62</a> en volgende van het vervolg van zijn werk +voorgesteld.</p> +<p>Gesteld dat de hoogten van organisatie der verschillende thans +bestaande diersoorten aangeduid worden door de lengten der loodlijnen +onder de horizontale lijn <i>a</i> van vorenstaande figuur, en dat, +voor de aanduiding dier hoogte, elke diersoort hare bepaalde loodlijn +bezit en wel eene meer naar den linkerkant, naarmate op hetzelfde +oogenblik die diersoort eene hoogere organisatie bezit, betrekkelijk +die der anderen. Zoo nu, tijdens het geologische tijdvak, waarin het +organische leven op deze aarde begonnen is noemenswaardig te worden, al +de diersoorten, zoo ligchamelijk als geestelijk, uiterst, weinig +ontwikkeld waren, maar in geestelijken aanleg verschilden, zullen die +van grooteren aanleg, zoowel ligchamelijk als geestelijk, sneller dan +die van minderen aanleg voorwaarts gegaan zijn en aldus de loodlijnen, +derzelver ligchamelijke ontwikkeling bij vorenstaande fig. aanduidende, +meer links dan die van die diersoorten van lageren aanleg gelegen zijn. +De loodlijnen, begrepen tusschen de horizontale <i>a</i> en de schuine +lijn <i>b</i>, zullen dan de hoogten, welke de ontwikkeling der +organisatie der verschillende diersoorten <span class="pagenum">[<a id= +"pb31" href="#pb31" name="pb31">31</a>]</span>op een gegeven tijdstip +bereikt hebben, aangeven.</p> +<p>Zij, welke zich dan het meeste ontwikkeld hebben, zullen +klaarblijkelijk achtervolgens de meeste veranderingen hebben ondergaan +en het meeste aantal keeren schijnbaar uitgestorven zijn.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb22" class="pageref">22</a> hebben wij gezegd +dat, naarmate die soorten sneller in organisatie veranderen, deze +gemiddeld minder geschikt voor de omstandigheden, waarin die +diersoorten verkeeren, zal zijn. Van daar dat, gedurende zulke snelle +veranderingen, diersoorten, of somtijds werkelijk uitsterven, of +althans minder individuen tellen dan wanneer de verandering van +derzelver organisatie trager is. Van daar welligt het gemis aan +overgangsvormen tusschen de gedurende den voorhistorischen tijd +bestaande diersoorten, waarvan de schaarsche overblijfselen voor den +dag gekomen zijn. Van elk dezer soorten is de stamboom te vergelijken +met eene rivier, een snelleren stroom bezittende, naarmate derzelver +bedding kleiner is. De grootte dezer komt dan overeen met het aantal +individuen eener diersoort en de stroomsnelheid met de snelheid +waarmede de organisatie te dier soort verandert.</p> +<p>Op een later tijdstip dan het bovengemelde zullen de loodlijnen, +tusschen de horizontaal <i>a</i> en de schuine lijn <i>b′</i> +begrepen, de hoogten, welke de organisatie der verschillende alsdan +bestaande diersoorten bereikt hebben, aanduiden, en, wanneer eenmaal de +aard en beperktheid onzer planeet de verdere verhooging der alsdan +aanzienlijk geworden ontwikkeling der diersoorten steeds sterker zal +tegenwerken, de tijdvakken, gedurende welke eene soort een zeker bedrag +in organisatie en geestontwikkeling klimt, al grooter en grooter +worden.</p> +<p>Veronderstellende dat bij het punt <i>b′</i> de meest +beschaafde hedendaagsche Europeanen staan, zoo zullen zeer <span class= +"pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span>digt +links van het snijpunt der lijnen <i>b′</i> en <i>a</i> de thans +bestaande infusiediertjes staan en al de andere diersoorten, +gerangschikt naar hare hoogte, van geestelijke ontwikkeling, tusschen +dit snijpunt en het punt <i>b′</i> verondersteld moeten worden te +staan.</p> +<p>Een dier diersoorten zal nu staan bij het punt waar eene horizontale +lijn, uit het punt <i>b</i> getrokken, de schuine lijn <i>b′</i> +snijdt en deze soort bij minderen geestelijken aanleg, thans even sterk +ligchamelijk en geestelijk ontwikkeld zijn als de bij het punt <i>b</i> +staande voorouders der beschaafde volken van Europa in een uiterst ver +verleden.</p> +<p>Klaarblijkelijk heeft de ontwikkeling der diersoorten op eene meer +zamengestelde wijze plaats gehad dan hierboven aangegeven is. Zoo +kunnen bijv. accidentele oorzaken gemaakt hebben, dat eene diersoort +tijdelijk trager in ontwikkeling is toegenomen dan eene andere van wat +minderen aanleg, en alzoo tijdelijk lager dan deze in geestelijke +ontwikkeling heeft gestaan. Iets dergelijks ontwaart men ook in de +geschiedenis der volken. De Chinezen bijv. bezitten klaarblijkelijk +minder aanleg dan de Duitschers, en niettemin waren zij voor achttien +eeuwen beschaafder dan de Germanen. Deze hebben echter de Chinezen veel +meer dan ingehaald, en het schijnt dat de geestelijke aanleg dezer +laatste hunne beschaving thans weinig verder vermag te voeren, iets dat +in de verre toekomst ook voor de Europeanen het geval zal worden, +wegens de op blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> gemelde die +vergrooting in beschaving tegenstrevende invloed der woonplaats der +menschelijke ligchamen.</p> +<p>Buitendien zullen de bij de diersoorten van hoogeren aanleg als ware +sterker gegroeide stamboomen, door de bovengemelde loodlijnen van fig. +blz. <a href="#pb29" class="pageref">29</a> aangeduid, zich vertakt +hebben en wel in meer takken, naarmate het verschil in ontwikkeling +tusschen de gelijktijdig bestaande <span class="pagenum">[<a id="pb33" +href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span>diersoorten grooter werd, omdat +toen de verscheidenheid der door de aardkorst opgeleverde +levensomstandigheden zulks ook werd.</p> +<p>Somtijds zelfs zullen de stam, of eenige der takken uitgestorven +zijn, somtijds de naburige takken van stamboomen meer of minder te +zamen gegroeid zijn. Iets dergelijks ontwaart men ook bij +menschenrassen. Deze zenden vertakkingen uit, zooals bijv. de +Engelschen, waaruit de Amerikanen, de Nederlanders, waaruit de Kaapsche +boeren voortgesproten zijn, en ook vermengen zij zich geheel, of +gedeeltelijk met elkander, zooals bijv. de Angelsaxen met de Celtische +Schotten, de Franken met de Galliërs enz. De lage stand der +geestontwikkeling der dieren betrekkelijk die der menschen, maakt +echter dat, bij gene naburige soorten slechts door onderlinge paring +eigenaardigheden van elkander kunnen overnemen, terwijl bij de +menschenrassen dit ook door het maatschappelijke verkeer kan +geschieden.</p> +<p>Slechts indirect en wel door strijd kan de eene diersoort de andere +in geestontwikkeling doen toenemen, terwijl, wegens de zamenwerking der +menschen en van deze en de tamme dieren, dit ook bij hen door onderwijs +kan geschieden. Voorts bezitten de dieren niet zoo als de menschen de +middelen, om door kunst voor zich de verschillen in klimaat, +bodemgesteldheid enz. minder te doen worden, en (zie <span class="corr" +id="xd19e925" title="Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>) ten gevolge hiervan, hier en elders meer op elkander +te gaan gelijken. Naarmate echter de geestontwikkeling eener diersoort +hooger staat, is derzelver organisatie minder gevoelig voor verschillen +in levensomstandigheden, of liever geschikter voor eene grootere +verscheidenheid hiervan en is, evenals bij volken van hoogere +beschaving, het leven bij zulk eene diersoort meer gevarieerd.</p> +<p>De op blz. <a href="#pb30" class="pageref">30</a> gemelde hypothese +wordt door de paleontologie bevestigd, daar deze toch leert, dat, hoe +ouder <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34" name= +"pb34">34</a>]</span>de sedimentaire lagen zijn, hoe lager de hoogst +ontwikkelde dieren zijn wier overblijfselen zij bevatten, alsmede dat +van twee opvolgende sedimentaire lagen de lagere dier vormen in +ontwikkeling minder dan de hoogere verschillen. Bij fig. blz. <a href= +"#pb29" class="pageref">29</a> wordt dit laatste aangeduid door het +kleiner zijn der verticale distantiën tusschen de schuine lijnen +<i>b</i> en <i>b′</i>, naarmate men de snijpunten dier lijnen met +de horizontaal <i>a</i> nadert.</p> +<p>Het is mogelijk, dat thans bestaande diersoorten in enkele gevallen +toevallig zoo gelijken op er mede in ontwikkeling gelijkstaande fossile +soorten van hoogere en aldus individuen van meer aanleg bezittende +stamboomen, dat men hen voor dieren van zeer naverwante soorten +aanziet. Evenzoo waande eene Engelsche touriste, bij het zien der +Fellahs van Opper-Egypte, zich in de tijden der aartsvaders verplaatst +en aldus de voorouders der thans, wegens hun grooten aanleg, zoo +beschaafde Israëlieten te ontmoeten. Even als de thans bestaande +diersoorten eene reeks vormen van af de laagst staande infusiediertjes +tot de Frankrijk, Duitschland en Engeland bewonende menschen, zoo +ontwaart men thans op onze aarde volken op allerlei trappen van +beschaving staande en in geestelijken aanleg nog al verschillende, +zooals de wilden van Zuid-Australië, de Maories, de Ashantijnen, +de Kabijlen, de Japanezen, de Columbianen, de Russen en eindelijk de +Franschen.</p> +<p>Eene eeuw geleden stonden deze laatste minder hoog in beschaving dan +thans en evenaarden zij hierin de Russen van heden. Even als thans in +Rusland, was toen in Frankrijk de lage volksklasse in onwetendheid +gedompeld, de burgerij in snelle opkomst en de adel nog bevoorregt.</p> +<p>Tijdens de bloedige burgeroorlogen der Ligue waren de Franschen nog +minder beschaafd dan gedurende de vorige eeuw en in beschaving +evenaarde zij de thans bestaande en in bloedige twisten gedompelde +Columbianen. <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" name= +"pb35">35</a>]</span></p> +<p>Tijdens den bloei van het leenstelsel en de zamenspanningen der +leenmannen tegen de koningen was de beschaving der Franschen nog lager +dan tijdens de Ligue en kon zij met die der Japanezen van heden +gelijkgesteld worden.</p> +<p>Ten tijde van Cesar was de beschaving der Galliërs niet hooger +dan die der hedendaagsche Arabieren van Algerië en vervulde +<i>Vincengetorix</i>, de kampioen der nationaliteit in den krijg tegen +de beschaving, eene rol, veel op die door <i>Abdelkader</i> gespeeld, +gelijkende. Bij de oudere Galliërs deden de Druïden ter eere +der Goden binnen teenenpoppen menschen verbranden, en thans ziet men de +Ashantijnen menschen offeren ter eere hunner goden en overleden +vorsten.</p> +<p>Gaat men nog verder terug, zoo ontmoet men digt bij Frankrijk de +ruïnen der meerdorpen, namelijk die der woningen van een volk dat, +even als thans de Maories, sterkten bouwde, stoffen weefde en onbekend +was met het gebruik der metalen, even als thans de Maories nog zouden +zijn, zoo er geen Europeanen op hunne eilanden geland waren.</p> +<p>Eindelijk in Frankrijk een laatsten terugtred doende, zoo ontmoet +men aldaar de tijdgenoten van den mammouth en van den holenbeer, +namelijk een volk wiens beschaving wel niet hooger dan die der thans +minst ontwikkelde stammen van Australië gesteld kan worden.</p> +<p>Bij volken van minder geestelijken aanleg ontbreekt de toename in +beschaving door eigen ontwikkeling niet. Toen bijv. de hooger in aanleg +dan de oude Mexicanen zijnde Spanjaarden onder Cortes in Mexico kwamen, +waren zij gedurende de toen laatst verloopen eeuwen meer in beschaving +dan de Mexicanen toegenomen, doch de oorkonden dezer laatste maakten +melding van hervormers en van het ontstaan van vrij groote rijken aldus +van toename in beschaving.</p> +<p>Constante oorzaken van verschil in zeden, godsdienst <span class= +"pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name= +"pb36">36</a>]</span>wetenschap, moraal en uitzigt der menschen zijn +den trap van geestontwikkeling of beschaving, de grond en +luchtgesteldheid en den volksaard. Accidentele omstandigheden maken +echter, dat, even als bij de diersoorten, (zie blz. <a href="#pb22" +class="pageref">22</a>), die onderscheidene zaken bij de volken meer +uiteenloopen, dan ten gevolge dier verschillende constante oorzaken, +even als bijv. bij personen van denzelfden leeftijd, beroep en +woonplaats, de wijze waarop zij gekleed gaan, zoo zij zich niet op de +voor hen doelmatigste wijze kleeden, maar onafhankelijk van elkander +ook hunne grillen en individuele opvattingen van schoonheid +raadplegen.<a class="noteref" id="xd19e982src" href="#xd19e982" name= +"xd19e982src">5</a> Wel tracht de op blz. <a href="#pb20" class= +"pageref">20</a> gemelde tot geschiktwording leidende oorzaak, die +onderscheidene zaken zoo doelmatig mogelijk voor de volken, met +inachtneming van derzelver stand van beschaving, karakter en +landsklimaat te doen worden, doch gedurig worden zij hierin door op +nieuw ontstaande accidentele omstandigheden gestoord. Dit een en ander +maakt nu, dat er tusschen eenig thans bestaand volk, en de op een even +hoogen trap van ontwikkeling als dit staande voorzaten van een thans +beschaafder volk zekere gelijkenis, maar tegelijk ook zeker verschil +bestaat, waarvoor men bijv. de Galliërs met de Kabijlen van heden +kan vergelijken. Evenzoo zullen de thans bestaande grootste apensoorten +tegelijk gelijken op en verschillen met de voorouders der Europeanen, +toen deze op den trap van geestontwikkeling dier hedendaagsche apen +stonden.</p> +<p>In elke maatschappij bestaan er voor menschen, op dezelfde hoogte +van geestontwikkeling staande, verschillende geschikte werkkringen, +terwijl er beroepen bestaan <span class="pagenum">[<a id="pb37" href= +"#pb37" name="pb37">37</a>]</span>voor de meest en anderen voor de +minst beschaafde leden van een zelfde volk geschikt.</p> +<p>Gesteld nu dat leden van een zeer onbeschaafd volk beroepen kiezen, +dat de meest ontwikkelde onder hen krijgsman en priester en de minst +ontwikkelde landbouwer en lastdrager worden: voorts, dat die beroepen +erfelijk zijn en eindelijk, dat zulk een volk van lieverlede in +beschaving klimt tot die thans in Nederland bestaande, wat zal er dan +plaats hebben?</p> +<p>De met dierenvellen omhangen en met knods en werpspies gewapende +krijgslieden van voorheen verkrijgen tot nakomelingen soldaten in laken +gekleed en met achterladers gewapend. De met amuletten omhangen +priesters herkennen hun toga en bef dragende nakomelingen niet. Van den +in eene uit boomtakken zamengestelde hut wonende en met een ruw steenen +werktuig den bodem omwroetende landbouwer van voorheen, bewonen de +nazaten hofsteden en wordt door hen de voor den ploeg gespannen paarden +gemend, terwijl van den naakten lastdrager de nakomelingen gekleed +zijn, handwagens voortduwen, of wel als koetsier fungeren. Buitendien +zijn de beroepen in aantal vermeerderd, de onbeschaafde krijgsman van +voorheen bezit tot nakomelingen infanteristen, artilleristen, mineurs +enz.; van de fetische priesters stammen af professoren in de theologie, +aalmoezeniers en monniken, de primitieve landman bezit tot nazaten +wijngaardeniers, bouw- en weiboeren en de lastdrager van voorheen, +koetsiers, fabriekarbeiders, matrozen enz. Een hiermede vergelijkbaar, +maar veel grooter verschil bestaat er nu tusschen de thans bestaande +diersoorten en de alleroudste uiterst weinig ontwikkelde stichters +hunner stamboomen. De wijzen waarop de dieren hun voedsel magtig +worden, kunnen namelijk met de beroepen der menschen vergeleken +worden.</p> +<p>Zeer verschillende wijzen van voeding kunnen van <span class= +"pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name="pb38">38</a>]</span>dieren +evenveel geestontwikkeling vorderen, doch dit is volstrekt niet altijd +het geval. Meer geestontwikkeling wordt er bijv. vereischt bij dieren, +welke moeten klauteren, om vruchten en noten te plukken, dan bij die +zich met gras en kruiden voedende, meer, wanneer zij vleesch moeten +eten en aldus vlugtende en zich verbergende prooijen moeten vangen, dan +wanneer zij slechts naar plantenvoedsel te zoeken hebben, meer, wanneer +hunne prooijen grooter zijn en dus schaarser voorkomen, dan, wanneer +deze uit overal fladderende insecten bestaan, meer, wanneer zij, +vleeschetende zijnde, het land, dan wanneer zij de zee bewonen enz.</p> +<p>De primitieve op blz. <a href="#pb30" class="pageref">30</a> gemelde +uiterst weinig ontwikkelde diersoorten kunnen nu verschillende wijzen +van voeding en alzoo ook van leven (natuurlijk veel minder van elkander +verschillende, dan die der heden bestaande diersoorten) aangenomen +hebben. Van die primitieve diersoorten kunnen er nu twee zeer weinig in +aanleg verschild hebben en de eene plant- en de tweede vleeschetende +geworden zijn, echter met dien verstande, dat de laatste slechts +gemakkelijk te vangen prooijen te bemagtigen had.</p> +<p>Van elk tijdperk moeten echter de hoogst ontwikkelde diersoorten +doorgaans de krachtigste en best gewapende diersoorten van dit tijdperk +geweest zijn.</p> +<p>Zoo nu elk dier primitieve diersoorten derzelver wijze van voeding +op hare nakomelingen overgedragen heeft, deze weder op de hare enz. tot +op heden, zoo is het gemakkelijk te begrijpen, dat hare zoo veel meer +dan zij ontwikkelde nazaten, een veel minder dan voorheen uniformen +bodem bewonende, veel meer dan zij van elkander in organisatie en wijze +van leven moeten verschillen.</p> +<p>Aan de thans bestaande roofdiersoorten staan die van het katten en +hondengeslacht hooger dan de insectenetende zoogdiersoorten alsmede dan +de gras en kruidenetende <span class="pagenum">[<a id="pb39" href= +"#pb39" name="pb39">39</a>]</span>diersoorten, doch dat zij hooger +staan dan de verschillende op boomen klauterende en noten bolsterende +apensoorten is zeer twijfelachtig.</p> +<p>Dieren, in gedaante en levenswijze veel verschillende, kunnen in +aanleg en geestelijke ontwikkeling zulks veel minder doen dan met +andere dieren, waarmede zij in uitzigt meer overeenkomen. Olifanten +moeten bijv. in geestontwikkeling minder met honden dan met +rinocerossen verschillen. Die laatste dieren leven toch niet zooals de +eerste gezellig bij elkander, en buitendien zijn zij ontembaar en +bezitten zij niet de geestontwikkeling voor het gebruik maken van een +langen snuit gevorderd wordende.</p> +<p>Voor de diersoorten van hetzelfde geslacht kunnen de voorouders hun +bloed eenigzins met elkander vermengd hebben, en, zoo zij van eene +enkele soort afstammen, moet deze nog al lager dan hen gestaan en +betrekkelijk zeer veel vroeger dan hen bestaan hebben.</p> +<p>Zoo bijv. de verschillende soorten van het kattengeslacht afgestamd +zijn van eene enkele soort van katachtige dieren, moeten deze, in eene +even ontwikkelde en verscheiden natuur als hunne nazaten, geleefd +hebben. Het is aldus moeijelijk te verklaren, hoe voor de verschillende +groepen dezer, de levensomstandigheden zoo zeer met elkander zijn gaan +verschillen, dat, naar aanleiding van hetgeen op blz. <a href="#pb9" +class="pageref">9</a> gezegd is, elk dier groepen zoo in soortkenmerken +van de andere moest gaan verschillen, dat de lust tot paring met deze +verdween<a class="noteref" id="xd19e1026src" href="#xd19e1026" name= +"xd19e1026src">6</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40" +name="pb40">40</a>]</span>Zoo echter die gemeenschappelijke stamvaders +der katachtige dieren ver achterwaarts van hen staande zeedieren +geweest zijn, laat zoo iets zich beter verklaren, doch het is de vraag, +of de geslachtkenmerken eener diersoort niet geheel onafhankelijk van +den invloed der andere soorten van ditzelfde geslacht, door de op blz. +<a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde neiging tot +geschiktwording voor gelijksoortige levensomstandigheden, in +verschillende landen kunnen ontstaan.</p> +<p>De noodzakelijkheid om bijv. in streken, sterk door groote +plantetende dieren bewoond en aldus in het bezit eener weelderige +vegetatie zijnde, hunne prooijen in eene hinderlaag af te wachten en +hen te bespringen, kan dezelfde geslachtkenmerken gegeven hebben aan de +leeuwen in <i>Afrika</i>, aan de gestreepte tijgers in +<i>Azië</i>, en aan de jaguars in <i>Z.-Amerika</i>. Dezelfde +strijdwijze heeft bijv. aan de tirailleurs der verschillende legers +vrij gelijksoortige uitrusting en bewapening doen geven, zonder dat het +eene leger daarvoor het voorbeeld van het andere noodig had. De +ondervinding, door elk leger opgedaan, was hiervoor voldoende.</p> +<p>De onjuistheid onzer laatste stelling zou alleen aangetoond worden, +zoo bijv. onder de geslachtkenmerken der katachtige diersoorten er +gebreken voorkwamen, door accidentele oorzaken ontstaan, door +overerving voortgeplant en door de meergemelde oorzaak van +geschiktwording van lieverlede uitgeroeid wordende. Zulke gebreken +kunnen aan elke diersoort van een geslacht moeielijk anders dan bij het +bestaan van bloedverwantschap tusschen hen medegedeeld zijn, even als +bijv. het bezit van beerenmutsen door tirailleurs van verschillende +legers moeijelijk anders dan door navolging te verklaren is.</p> +<p>Zoo daarentegen de diersoorten van een geslacht, door in +ontwikkeling toe te nemen, eene gemeenschappelijke vroegere wijze van +leven voor eene nieuwe vaarwel gezegd <span class="pagenum">[<a id= +"pb41" href="#pb41" name="pb41">41</a>]</span>hebben, kunnen zij, +wegens de werking der traagheid, allen nog eene zelfde eigenaardigheid, +goed voor die vorige, maar ondoelmatig voor die nieuwe wijze van +bestaan, bezitten. Zulke veranderde eigenaardigheden (zooals bijv. de +zwemvliezen der pooten der nimmer zwemmende fregatvogels) vormen alsdan +gebreken, welke echter veel minder zeker dan de hierboven gemelde op +bloedverwantschap tusschen die verschillende diersoorten wijzen. +Evenzoo vindt men bijv. in vele legers heden nog kurassiers, ofschoon +de thans bestaande vuurwapenen het nut der kurassen hebben doen +verdwijnen. Deze bestaan echter, niet doordat de departementen van +oorlog van verschillende staten eene gril eener hunner nagevolgd +hebben, maar wel, doordat allen te traag geweest zijn, om het vroeger +wel, maar thans niet meer doelmatige bij tijds afteschaffen.</p> +<p>Om de op blz. <a href="#pb30" class="pageref">30</a> ontwikkelde +hypothese te bewijzen, zouden de geraamten van althans eenige leden van +elk der vroegere generatien van elken stamboom opgedolven moeten worden +en men, bij die stamboomen steeds achterwaarts gaande, gemiddeld tot +steeds lagere, maar in wijze van voeding eenigzins met elkander +overeenkomende diervormen moeten komen.<a class="noteref" id= +"xd19e1057src" href="#xd19e1057" name="xd19e1057src">7</a> Om het +onmogelijke, vooral voor de overblijfselen van landdieren, hiervan na +te gaan, behoeft men slechts te bedenken, dat van die dieren het +verrotten der beenderen slechts kan worden belet, wanneer hunne lijken +overdekt worden met veen, vulcanische asch, opgestoven zand, of in +holen nederploffende kalk en wanneer zij door beken of rivieren naar +opslibbende, of verzandende meeren, of zeevakken gevoerd worden. +<span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name= +"pb42">42</a>]</span></p> +<p>Wij hebben zooeven gesproken van gemiddelde verlaging, daar bij +uitzondering de latere generatien eener diersoort eene lagere +organisatie dan derzelver voorouders kunnen verkrijgen. De Schrijver +der Sporen der Natuurlijke geschiedenis der schepping, stelt bijv. dat +de nazaten van althans sommige der groote landhagedissen van het +secundaire tijdvak gedurende het tertiaire tijdvak de slangenvorm +aangenomen hebben.</p> +<p>Nu kan het zijn dat, toen de magtige landzoogdieren en landvogels in +groote hoeveelheden optraden, het land als ware door twee legers +veroverd geworden is en dat hierdoor die landhagedissen tot binnen +holen en digt struikgewas terug gedrongen en in aantal vermindert +zijn.</p> +<p>De drang tot geschikt wording voor nieuwe en lagere +levensomstandigheden kan toen laatstgemelde dieren sterker achter, dan +die tot het hoogere voorwaarts hebben doen gaan, zoodat eene +resulterende verlaging en voor de nieuwe levenswijze der dieren +betrekkelijke verbetering hunner organisatie later op die terugdringing +gevolgd is en het cijfer der geboorte weder op dat der sterfgevallen +gebragt heeft, zie blz. <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.</p> +<p>Iets hiermede vergelijkbaar wordt ook bij den strijd tusschen de +volken waargenomen.</p> +<p>Verovert bijv. een dezer het grondgebied van eenig ander volk en +dringt het dit terug tot binnen woeste bergstreken, zoo zal +laatstgemeld volk, om zich in zijne nieuwe positie beter te handhaven +en er voor geschikt te worden, op een lager standpunt van beschaving +dan vroeger moeten gaan staan, en, in plaats van te leven van landbouw +en handel, zulks grootendeels van stroopen moeten gaan doen. In zulk +een geval kunnen bijv. de Montenegrijnen, na den inval der Turken in +het Illyrische schiereiland, verkeerd hebben. Thans echter kan die +drang tot geschiktworden voor zekeren toestand bij hen weder zwakker +dan die tot verhooging geworden <span class="pagenum">[<a id="pb43" +href="#pb43" name="pb43">43</a>]</span>zijn en zij aldus, na een +tijdelijke achteruitgang, thans weder in beschaving stijgen.</p> +<p>Wanneer een volk een ander, of leden daarvan, op gelijken trap van +beschaving als dit eerste volk staande, gaat overheerschen, zooals +bijv. plaats heeft bij volken, hunne krijgsgevangenen tot slavernij +veroordeelende, zal de neiging tot geschikt wording voor nieuwe +toestanden dit eerste volk in beschaving vooruit en het tweede +achteruit doen gaan.</p> +<p>Bij beiden te zamen genomen kan dan die dwang tot geschiktwording +den graad van beschaving even groot laten. Staat het eerste volk in +beschaving hooger dan het tweede, iets dat gemiddeld plaats zal hebben, +zoo zullen die voor en achteruitgang beide kleiner worden en zelfs +kunnen omkeeren, omdat bijv. het contact met zijne meer beschaafde +meesters, de levensomstandigheden van het in dienstbaarheid gebragte +volk sterker kan verhoogen, dan die dienstbaarheid, op zich zelf +genomen, het verlaagt. Dit bijv. was het geval met de uit Afrika naar +N. Amerika gevoerde en aldaar tot slavernij veroordeelde negers.</p> +<p>Heeft daarentegen het omgekeerde plaats, zoo zal de verhooging in +beschaving van het overheerschende volk en die in barbaarschheid van +het dienstbare sterker zijn dan in het eerste geval.</p> +<p>Zoo iets heeft plaats gehad na den inval der barbaren in de +wingewesten van het Romeinsche rijk, en zoo men nu zamen voegt de +beschaving der barbaren en die der onderdanen van Rome voor dien inval, +en die som vergelijkt met die na den inval, is het de vraag of de +eerste som veel kleiner dan de tweede geweest is, tengevolge dat +accidentele omstandigheden de verlaging der eene natie grooter dan de +verhooging der andere hebben doen worden. Buitendien bedenke men wel, +dat de beschaving, niet enkel uit intellectueele, maar tevens uit +morele ontwikkeling bestaat. Beide trachten nu op eene overeenkomstige +<span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44" name= +"pb44">44</a>]</span>hoogte te gaan staan, zoodat de intellectuele +ontwikkeling, door onderwijs bevorderd wordende, de zedelijke +ontwikkeling absoluut grooter zal doen worden, ofschoon het de vraag +is, of de eischen der maatschappij dan niet eveneens gestegen zijnde, +de menschen alsdan beter hier aan zullen voldoen en betrekkelijk +deugdzamer en volmaakter dan vroeger zullen zijn.<a class="noteref" id= +"xd19e1086src" href="#xd19e1086" name="xd19e1086src">8</a></p> +<p>Verhooging, zoowel in zedelijke als in intellectuele ontwikkeling, +vereischt zekere inspanning, en zelfs wordt zekere inspanning, waaraan +wij allen gewoonlijk behoefte hebben, vereischt, om de +geestontwikkeling niet te doen dalen. Ontstaat er nu door zekere +verzadiging van rijkdom en magt, gebrek aan veerkracht en matheid, +zoodat men zich zelf die inspanning niet gunt, zoo daalt eerst de +zedelijke ontwikkeling en sleept zij de intellectuele in haren val +mede.</p> +<p>Dit bijv. was het geval in de Romeinsche wingewesten ten tijde van +den inval der barbaren.</p> +<p>In morele ontwikkeling stonden deze welligt hooger dan de door hen +overwonnen volken, even als tijdens het begin der Romeinsche republiek +zulks bij de zegevierende Romeinen het geval was. Bij deze stond toen +de morele ontwikkeling hooger dan de intellectuele. Dat voorts +toeneming in beschaving en dus ook in absolute welvaart en rijkdom met +zedebederf gepaard zou gaan, is geheel bezijden de waarheid. De +beschaving toch versterkt de maatschappelijke banden en dus ook het +onderling hulpbetoon en de beredeneerde opoffering voor de publieke +zaak. Zij maakt dat men meer om de toekomst geeft en aldus minder aan +de neigingen van het oogenblik toegeeft, zij verhoogt de werkzaamheid +en vervangt <span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name= +"pb45">45</a>]</span>den blinden moed door eene uit plichtbesef +ontstaande dapperheid.</p> +<p>De hooger geestelijk ontwikkelde menschen overheerschen de minder +dan zij geestelijk ontwikkelden, hetgeen bewezen wordt door de +betrekking tusschen meesters en dienstboden, door die tusschen de +hooger standen en de lagere volksklassen, door het kiezen van hoofden +onder de meer beschaafden door het gepeupel en door de betrekkingen +tusschen de Europeanen en de inboorlingen hunner kolonien.</p> +<p>Dit heeft eveneens plaats bij de dieren, doch bij deze bestaat er +geene zamenwerking tusschen de heeren en de onderdanen, maar slechts +een leven der eersten ten koste der laatsten.</p> +<p>Zoo bijv. verslinden de roofvogels de lager dan zij in +geestontwikkeling staande granen etende vogels, vele kleine vogels +verslinden insecten, zeevogels visschen, deze weder weekdieren; +terwijl, wanneer de lager staande dieren eene grootere ruwe kracht +bezitten dan de hooger staande waarmede zij in contact komen, deze +laatste middelen bezitten om, of gene te ontwijken, of zoodanig aan te +vallen dat hunne kracht nutteloos wordt.</p> +<p>Even als eene gansche kudde schapen eene grootere totale ruwe kracht +bezit dan een wolf en niettemin deze eenige van de schapen rooft, +zonder dat deze makkers door collectieve handeling zich hiertegen weten +te verzetten, zoo overheerscht een betrekkelijk klein aantal Europeanen +millioenen Hindoes of Javanen en in beide gevallen heeft de duur van +die en de berusting in die overheersching haar gerechtvaardigd. +Klaarblijkelijk zouden toch de schapen, zoo zij vonden op eene voor +hunne eigene geestontwikkeling door de wolven te vernederen de wijze +behandeld te worden, zie blz. <a href="#pb43" class="pageref">43</a>, +hunne positie omhoog trekken, even als bijv. de Israëlieten zulks +gedurende en na de middeleeuwen, de meest beschaafde <span class= +"pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46" name="pb46">46</a>]</span>Galliers +(onder anderen die tot geestelijken stand behoorende), zulks na den +vermeestering van Gallie door de Franken en zooveel tot groot aanzien +gekomen vrijgelaten slaven, zulks onder de Romeinsche keizers gedaan +hebben.</p> +<p>Dat de roofdieren beter gewapend zijn dan de dieren welke zij +bemagtigen, spruit althans in de meeste gevallen voort uit hunne +meerderheid in geestontwikkeling, want op blz. <a href="#pb28" class= +"pageref">28</a> hebben wij aangegeven, hoe de impulsie tot verhooging +der organisatie door den eigen wil der dieren ontstaat. Buitendien +zouden de wapens der roofdieren hen van weinig nut zijn, zoo eene +hoogere geestelijke ontwikkeling dan die van de door hen bemagtigde +dieren, hen niet in staat stelde er een doelmatig gebruik van te +maken.</p> +<p>Een rund met de tanden en klaauwen van een leeuw, en zich alleen met +vleesch kunnende voeden, zou van honger sterven, zoo hij niet even als +dit roofdier prooijen wist op te sporen, zijn sprong wist te meten, en +de opvoeding zijner jongen zoover wist te drijven, als dit bij de +roofdieren het geval is.</p> +<p>Beschaafde volken overwinnen wilde stammen, door tegenover de pijlen +en lanzen en onzamenhangende werking dezer stammen, te stellen +vuurwapens en zamenwerking. Voor dit laatste wordt er eene hoogere +geestelijke ontwikkeling gevorderd dan die der wilden, en eigenlijk is +zulks voor het gebruik van vuurwapens ook het geval, wegens de +noodzakelijkheid om het geschut te transporteren, de vuurwapens te +repareren, buskruid te vervaardigen enz.</p> +<p>Waren de dieren ligchamelijk onsterfelijk, stoorde geene accidentele +oorzaken van de op blz. <a href="#pb22" class="pageref">22</a> gemelde +constante oorzaak tot geschiktwording gedurig de werking en bestond er +geen drang tot verhooging der geestelijke ontwikkeling, zoo zou +eindelijk elke diersoort, over anderen <span class="pagenum">[<a id= +"pb47" href="#pb47" name="pb47">47</a>]</span>in ontwikkeling lager dan +zij staande soorten, eene heerschappij, geevenredigd met derzelver +overmaat van geestelijke ontwikkeling, uitoefenen, en zij daarentegen +door anderen, hooger dan zij staande diersoorten, op hare beurt in +reden van het verschil tusschen hare geestontwikkeling en die dezer +hooger staande soorten overheerscht worden.</p> +<p>Geen dier zou dus alsdan eenige reden bezitten om over zijn toestand +ontevreden te zijn en de aarde worden een eentoonig paradijs, waarin +van vooruitgang geene sprake meer zou zijn.</p> +<p>De drang tot vooruitgang maakt echter, dat, bij eene volgens de +opgegeven wijze bepaalden graad van overheersching, de overheerschte +soorten de over haar uitgeoefende heerschappij gemiddeld even sterk +zullen trachten te verzwakken (zooals bijv. door het beter ontvlugten +van roofdieren) als de heerschappij voerende soorten haar nog sterker +zullen trachten te doen worden (zooals bijv. door het behendiger vangen +van prooijen door roofdieren). Hierdoor zal er tusschen die heerschers +en beheerschter een strijd ontstaan, van beide zijden met gemiddeld +evenveel kracht gevoerd wordende en waarin aldus gemiddeld aan beide +zijden evenveel voordeel behaald zal worden, zoodat de verschillen in +geestontwikkeling tusschen beide soorten even groot blijvende, de +heerschappij der eene over de andere zulks gemiddeld ook zal doen.</p> +<p>De inspanning, door zulk een strijd gevorderd, bij beide partijen +alsdan even groot zijnde, zal beider geestontwikkeling even veel doen +stijgen en aldus bovengemelde verschillen hierin even groot laten. De +overheerschte soort wordt door zulk een strijd in geestontwikkeling en +dus ook in positie verhoogd, maar daarom niet gelukkiger. De +handwerksman, die niet alleen voor zijn gezin moet zorgen, maar ook +zijne geldelijke belangen <span class="pagenum">[<a id="pb48" href= +"#pb48" name="pb48">48</a>]</span>tegenover zijne bazen of werkgevers +moet verdedigen, zal bijv. niet gelukkiger zijn dan den onbezorgden +minder ontwikkelden slaaf, en het roofdier, dat beter dan vroeger +prooijen kan vangen<span class="corr" id="xd19e1136" title= +"Niet in bron">,</span> het niet ruimer en rustiger dan toen hebben, +zoo (zie blz. <a href="#pb38" class="pageref">38</a>) die prooijen +moeijelijker te vangen geworden zijn.</p> +<p>De verhouding tusschen de geboorten en de sterfgevallen zal aldus na +zulk eene verhooging bij die roofdieren niet gunstiger voor +eerstgemelde worden.</p> +<p>Daar echter door zulk een strijd gebrek aan geschiktheid voor de +omstandigheden, waarin de dieren verkeeren, levendiger dan anders +gevoeld zal worden, zoo zal hij tevens strekken om de organisatie dier +dieren sterker dan anders voor die omstandigheden geschikt te doen +worden.</p> +<p>Zoo van de overheerschte soort, tijdens zulk een strijd, de positie +te laag voor de geestontwikkeling is, zal dit te laag zijn dier positie +die ontwikkeling trachten te verminderen, terwijl de strijd ze tracht +te vergrooten. Bij de overheerschende soort de positie te hoog voor de +geestontwikkeling zijnde, zoo zal gene lager en deze ontwikkeling +hooger worden en beiden trachten zich naar elkander te schikken. De +strijd nog in het bijzonder die geestontwikkeling trachtende te +verhoogen, zoo zal dit dan bij die diersoort wegens twee oorzaken +geschieden. Bij beide die soorten te zamen genomen zal aldus, even als +in het vorige geval, de strijd de geestontwikkeling en dus ook de +positie verhoogd hebben.</p> +<p>Na de nederzetting der Germanen in de vroegere Romeinsche +wingewesten zijn bijv. de eerste meer in beschaving gestegen dan de +vroegere onderdanen van Rome er in gedaald zijn.</p> +<p>Zelfs wanneer twee diersoorten even hoog staan en even magtig zijn, +zullen zij strijden om elkander te overvleugelen en, wegens de hiervoor +gevorderde inspanning, beiden in geestontwikkeling verhoogen. +<span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name= +"pb49">49</a>]</span></p> +<p>Iets dergelijks bestaat ook op maatschappelijk gebied, zooals bij de +concurrentie der verschillende industriën, der arbeiders en bazen, +der politieke en religieuse partijen, der spelers, legers en zelfs der +regeringen en volksvertegenwoordigers, want, al handelen geen dezer +beiden in strijd met de wet, zoo trachten zij niettemin op elkanders +gebied te dringen en, bij gelijke inspanning van beide zijden, zal de +verhouding van beider magt gemiddeld constant blijven, maar beiden in +talent toenemen.</p> +<p>Hoe digter opeengehoopt de dieren binnen zekere streek zijn, hoe +moeilijker elk derzelve het noodige voedsel zal kunnen bekomen, en daar +dit integendeel gemakkelijker zal geschieden, wanneer hunne organisatie +beter voor de omstandigheden, waarin zij verkeeren, geschikt is, zoo +zal, naarmate dit laatste meer het geval is, bij den toestand, waarbij +elk dier gemiddeld het noodige heeft, (namelijk die waarbij er niet +meer dieren geboren worden dan sterven), deze binnen zulk eene streek +meer opeengehoopt zijn.</p> +<p>De eene helft der dieren van elke soort zal, bij het bestaan van +dien toestand, wat meer en de andere helft er van wat minder dan dit +noodige bezitten, en bleven zij dan steeds op deze aarde voortleven, +zoodat er geen nieuwe zouden geboren worden en waren zij niet gedurig +aan de werking van storende accidentele oorzaken blootgesteld, zoo zou +elk dier dieren in een standvastigen toestand komen, waarbij het juist +het noodige zou bezitten. Alsdan toch zouden de in overvloed levende, +wat minder goed voor hunne middelen van bestaan gaan zorgen en tegelijk +hunne organisatie zich naar dien overvloed schikken, zoodat deze er van +lieverlede minder misbaar voor zou worden, totdat zij eindelijk met een +gemiddelde zorg voor hun bestaan, niet meer dan het noodige zouden +hebben.</p> +<p>Evenzoo zal een arm geworden mensch harder gaan <span class= +"pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name="pb50">50</a>]</span>werken, +ten einde minder te kort te komen, maar tegelijk zijne behoeften +verminderen. Hoe minder hij nu te kort komt, hoe geringer die overmaat +van arbeid zal worden, om geheel te verdwijnen, wanneer hij geen gebrek +meer heeft, althans zoo die meerdere werkzaamheid niet eene behoefte +voor hem wordt.</p> +<p>Hoe zamengestelder de levensomstandigheden van dieren zijn, hoe meer +tijd de op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde constante +oorzaak noodig heeft, om hunne organisatie voor hunne +levensomstandigheden geschikt te maken. Van daar, dat er reeds voor het +leven in den Oceaan goed georganiseerde visschen bestonden, tijdens dat +er nog slechts gebrekkig georganiseerde landdieren aanwezig waren.</p> +<p>De ten gevolge der snelheid, waarmede (zie blz. <a href="#pb27" +class="pageref">27</a>) derzelver ontwikkeling stijgt, ontstaande +ongeschiktheid der organisatie der diersoorten voor de omstandigheden +waarin deze verkeeren, maakt dat alsdan accidentele oorzaken +gemakkelijker, even als op blz. <a href="#pb23" class="pageref">23</a> +gezegd is, verschillen tusschen de soorten kunnen daarstellen. Naarmate +toch verschillende diersoorten, in dezelfde omstandigheden verkeerende, +allen hiervoor minder geschikte organisatien bezitten, kunnen deze bij +grootere onderlinge verschillen allen even goed voldoen.</p> +<p>Wordt daarentegen de ongeschiktheid der organisatie van elk dier +diersoorten uiterst gering, zoo zullen zij uiterst weinig van elkander +moeten verschillen en aldus, wanneer eenmaal de organisatien der +diersoorten <span class="corr" id="xd19e1179" title= +"Bron: opge-gehouden">opgehouden</span> zullen zijn met in ontwikkeling +te stijgen, er kleinere verschillen tusschen de nabij in dezelfde +levensomstandigheden verkeerende dieren bestaan dan thans.</p> +<p>Het zoo evengemelde bestaat ook op maatschappelijk gebied, want toch +iets, bijv. een werktuig, tot zeker doel dienende, kan slechts op eene +wijze geconstrueerd zijn en tegelijk volmaakt voldoen; terwijl er eene +grootere verscheidenheid van allen even goed voldoende constructien +<span class="pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name= +"pb51">51</a>]</span>mogelijk is, naarmate deze allen minder voldoen. +Het is dan zelfs wenschelijk zulk een verscheidenheid toe te laten, +daar men dan, door na te gaan waarin elk derzelver uitmunt, +gemakkelijker meer volmaakte constructien kan vinden. Op de +instellingen, de manieren van leven en zelfs op de karaktertrekken der +menschen is dit ook van toepassing.</p> +<p>De wederkeerige versterking van het geschikt worden voor zekere +daden van eenig deel der organisatie der dieren en het verrigten van +zulke daden beslist het pleit tusschen de beweringen, dat bijv. vogels +vliegen, omdat zij vleugels hebben, of wel deze bezitten om te kunnen +vliegen. Beide beweringen zijn waar. De allereerste pogingen om zich +van den bodem te verheffen, ten gevolge van den op blz. <a href="#pb27" +class="pageref">27</a> gemelden drang, leiden namelijk tot vorming der +eerste rudimenten van vleugels en, wegens de zeer trage toeneming der +poging om te vliegen gedurende eene reeks van generatien, bleven bij +elk dezer de werktuigen, voor het in zulk eene mate vliegen, als door +elk dier generatien gewenscht werd, zeer weinig in gebreke.</p> +<p>Iets hiermede vergelijkbaar heeft ook op maatschappelijk gebied +plaats. Zoo zou men bijv. kunnen vragen: genieten de studenten hooger +onderwijs (wel te verstaan in de gezonde beteekenis van dit woord) +omdat er universiteiten bestaan? of wel: bestaan er universiteiten om +studenten hooger onderwijs te doen genieten? Klaarblijkelijk konden de +Batavieren geene universiteiten stichten, al gevoelden zij de +noodzakelijkheid om hunne jeugd eenig onderwijs te doen genieten.</p> +<p>De pogingen hiertoe door onze onbeschaafde voorouders aangewend, +kunnen nu vergeleken worden met die, welke de vetganzen of manchots tot +vliegen doen.</p> +<p>Evenmin als bij de organisatie eener diersoort, staan in de +Maatschappij, wegens de werking van accidentele <span class= +"pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" name= +"pb52">52</a>]</span>oorzaken, de verschillende zaken op dezelfde +hoogte. Ten gevolge van den drang tot geschiktwording van het een voor +het ander, trekt hetgeen het hoogste staat het tegelijk lager staande +omhoog en omgekeerd, terwijl, wegens den op blz. <a href="#pb27" class= +"pageref">27</a> gemelden drang tot verhooging, het gemiddelde van +beiden verhoogt.</p> +<p>De kop en vooral de hersens der dolphijnen schijnen ons bijv. op een +hoogeren trap van ontwikkeling te staan dan het achterlijf dier +zeezoogdieren, en eveneens staan in de Maatschappij de inrigtingen van +liefdadigheid op een hooger standpunt dan het tweegevecht. Wat houdt +echter dit voor onze Maatschappij achterlijke gebruik in stand? +Eenvoudig het door de werking der traagheid bestaande gemis aan +zamenwerking bij het publiek, waardoor dit de zaak der beleedigden niet +genoegzaam opneemt en de beleedigers door verachting niet genoegzaam +straft, om gene te ontslaan van het zich verschaffen van eigen +regt.</p> +<p>Evenzoo staat thans bij de volken van Middel-Europa (in +tegenstelling van gedurende het begin der middeleeuwen) de godsdienst +te laag betrekkelijk de wetenschap, en tracht deze thans hier te lande +op de gemengde scholen gene op te heffen, terwijl op de sectescholen de +godsdienst de wetenschap omlaag tracht te brengen<span class="corr" id= +"xd19e1206" title="Bron: ,">.</span></p> +<p>Bij uitzondering kunnen sommige zaken te hoog staan voor de eischen +der omstandigheden, ofschoon gemiddeld, wegens de werking der +traagheid, het tegenovergestelde plaats heeft. Die uitzondering bestaat +bijv. bij nieuwe kinderkleederen, welke op den groei gemaakt worden; +terwijl groeijende kinderen gemiddeld voor hen te kleine, of als ware +achterlijke kleederen dragen.</p> +<p>Zulk een tijdelijk te hoogen stand van iets, kan ontstaan, doordat +zulk eene zaak vroeger, door te laag voor de eischen dier +omstandigheden te staan, groote rampen <span class="pagenum">[<a id= +"pb53" href="#pb53" name="pb53">53</a>]</span>heeft te weeg gebragt, en +dat sommige menschen, sterk met de zucht bezield om dit te verhelpen, +wegens de werking der traagheid (waardoor men iets doende, niet op het +gepaste oogenblik weet uit te scheiden) zulk eene zaak te hoog +opvoeren.</p> +<p>Dit is bijv. het geval met het toekennen van het kiesregt aan de +onbeschaafde klassen onzer Maatschappij, met het gemis der doodstraf in +Saxen, en met het bestaan der republiek in Frankrijk tijdens de +revolutie van 1789. De republiek is een geschikte vorm van regering, +daar waar er een sterken geest van zamenwerking tusschen en eerbied +voor de wet bij de burgers bestaat. Waar echter deze hiervoor te +onbeschaafd zijn, kunnen zij echter met eene lager staande deugd dan de +eerbied voor de wet, namelijk met trouw bezield zijn, en het is nu op +deze, bij sommige dieren, zooals bijv. de hond, bestaande deugd, dat de +monarchie en het feodale stelsel gebouwd zijn.</p> +<p>Neemt de Maatschappij met zekere snelheid in beschaving toe, zoo +wordt zij hierdoor betrekkelijk onvolmaakter, omdat de inertie der +menschen maakt, dat al de maatschappelijke inrigtingen niet bij tijds +voor de nieuwere en hoogere behoeften geschikt gemaakt worden.</p> +<p>Zoo bijv. binnen een staat het absolute stelsel goed werkt en de +bevolking neemt sterker in gemasseerde en zamenwerkende geestelijke +ontwikkeling toe dan de regering, zal zij over het bestuur ontevreden +worden.</p> +<p>Maakt de vergrooting der bevolking en dien tengevolge gemiddeld die +der beschaving, dat steden zich uitbreiden, zoo neemt de drukte op +straat toe, en vroeger genoegzaam breede straten worden later te smal +gevonden.</p> +<p>Het Noord-Hollandsch Kanaal voldeed 40 jaren geleden goed aan de +behoeften van den Amsterdamschen zeehandel, en thans hebben de +toegenomen behoeften van <span class="pagenum">[<a id="pb54" href= +"#pb54" name="pb54">54</a>]</span>dien zeehandel dit kanaal te +bekrompen hiervoor gemaakt.</p> +<p>Wegens gebrek aan geest van zamenwerking bij de leden der +Maatschappij, moet deze, als geheel werkende, in sommige gevallen aan +hare leden dwang opleggen. De hiertoe strekkende instellingen zijn +thans, nu die geest van zamenwerking bij de individuen toegenomen is, +veelvuldiger dan wenschelijk is.</p> +<p>Wanneer eenige instelling van hoogeren aard wordt en aldus met +zekere snelheid verandert, zullen er ware en ingebeelde belangen +gekwetst worden, en, wegens de werking der traagheid, des te meer, hoe +sneller de opwaartsstreving dier instelling geschiedt. Laatstgemelde +grieven moeten door de slijtende werking van den tijd verdwijnen +terwijl, eene slechts, wegens het effect der traagheid, na zekeren tijd +mogelijke betere inrigting dier tot hooger gestreven instelling aan de +eerstgemelde grieven te gemoet kan komen.</p> +<p>Wegens dit effect der traagheid zullen bijv. vroeger in het water +levende dieren, tot landdieren opgeklommen zijnde, in hunne organisatie +deelen bezitten, door dit leven op het land op eene ongunstige wijze +aangedaan wordende en somtijds eerst na een reeks van generatien de op +blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde tot geschiktwording +leidende oorzaak dien euvel wegnemen.</p> +<p>Wegens de werking der traagheid zullen eerst, lang nadat het drooge +voor landdieren bewoonbaar geworden was, in het water levende +diersoorten noemenswaardig tot landdieren opgeklommen zijn en dit bij +die soorten bij een lageren trap van organisatie geschieden, naarmate +van derzelver thans bestaande nazaten de organisatie lager is.</p> +<p>Goed voor het leven op het land georganiseerde dieren verdrinken in +het water en in overeenkomst hiermede zou een bijna perpetuelen +oorlogstoestand, zoo als bij de wilden, beschaafde volken ten gronde +rigten. <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name= +"pb55">55</a>]</span></p> +<p>Als een verouderd deel der organisatie van eenig tot eene hoogere +levenswijze opgeklommen diersoort kunnen de in ingekrompen toestand nog +bestaande zwemvliezen van den fregatvogel beschouwd worden. Hiermede +kan nu vergeleken worden den hinderlijken en verouderden band tusschen +staat en kerk thans in Engeland bestaande, doch, even als voor de lager +dan hen staande en nog zwemmende voorouders der fregatvogels die +zwemvliezen nuttig waren, zoo was, tijdens de regering van +<i>Elizabeth</i>, bij het toen allerwege bestaande verband tusschen de +godsdienstige voorschriften en de burgerlijke wetten, de koppeling van +kerk en staat noodig voor het weren van vreemden staatkundigen +invloed.</p> +<p>Even als voorts thans voor de lager dan de fregatvogels staande +eenden de zwemvliezen zeer nuttig zijn, kan bijv. thans in het lager +dan Engeland staande Abyssinië, voor de aldaar bestaande +christelijke kerk het schild van den staat vereischt worden.</p> +<p>De graad van zamenwerking tusschen de individuen, bij de dieren +slechts zeer gering, wijst den stand aan der maatschappelijke +beschaving. Die zamenwerking nu verhoogt den aard van den strijd noodig +voor de vergrooting der geestelijke ontwikkeling der individuen. In +plaats van strijd, slechts het persoonlijk eigenbelang tot motief +bezittende, wordt het strijd door het publiek belang uitgelokt, zooals +bij het oorlogvoeren van natiën, bij den aanleg van groote werken, +bij de bestrijding van (naarmate de mensch zich meer van den +natuurstaat verwijderd, de bevolking digter wordt en het verkeer +toeneemt) hinderlijker wordende maatschappelijke kwalen enz.<a class= +"noteref" id="xd19e1252src" href="#xd19e1252" name="xd19e1252src">9</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" name= +"pb56">56</a>]</span></p> +<p>Den strijd, het eigenbelang tot motief bezittende, ondergaat ook, +naarmate de maatschappij beschaafder wordt, verandering, daar in plaats +dat er dan bloed bij gestort, er geld bij omgewisseld wordt, zoodat de +een te veel en de ander te weinig geld voor zijne behoeften bekomt, een +kwaad, wel minder in het oogvallende dan het vergieten van bloed, maar +dat niettemin bestaat.</p> +<p>Wegens de werking der traagheid, voert de betrekkelijk snel in +beschaving toegenomen maatschappij eene voor haar stand van beschaving +gemiddeld te lage soort strijd. Echter moeit men vermijden om de voor +de thans bestaande maatschappij in sommige gevallen noodzakelijken en +nuttigen oorlog te willen afschaffen, omdat men hem voor eene hoogere +denkbeeldige maatschappij in alle omstandigheden te barbaarsch vindt. +Zoolang toch de internationale zamenwerking tusschen de staten niet zoo +groot is, dat sommige hunner, in het belang van allen te zamen en van +de menschheid, afstand doen van deelen van hun grondgebied, zonder door +nederlagen hiertoe gedwongen te worden, zoo lang zal de oorlog +noodzakelijk blijven ter verbetering der verdeeling van den aardbodem +in rijken, zonder nog te gewagen van het regt tot defensieven +oorlog.</p> +<p>Bij de dieren van dezelfde soort bestaat er te weinig zamenwerking +om hen te leiden, om zich te vereenigen tot groote met elkander +strijdende groepen en slechts ziet men hen somtijds elkander prooijen +betwisten. Bij onbeschaafde volken is de geest van zamenwerking te +gering om te vormen groote groepen in wier boezem er niet gevochten +wordt, zoodat bij hen de politie en de regtbanken in een rudimentairen +toestand verkeeren. Een ieder behoort bij hen maar te strijden om zich +regt te verschaffen en buiten de mogelijkheid zijnde om dit te +beletten, of iets verhevener er voor in de plaats te stellen, hebben de +regeringen van zulke volken gewis gelijk zoo zij het tweegevecht aan +zekere regels binden. <span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57" +name="pb57">57</a>]</span></p> +<p>De dieven voeren voorzeker binnen onze maatschappij een voor de +belangen dezer veel te lage soort van strijd, die buitendien den meer +verheven strijd, welke tot verhooging der beschaving leidt en door de +met elkander zamenwerkende leden der maatschappij gevoerd wordt, +belemmert. Desniettemin toonen de kunstgrepen, welke die dieven moeten +verzinnen en de behendigheid, welke zij moeten bezitten aan, dat hun +bedrijf strekt tot vergrooting van die lagere soort van +geestontwikkeling, welke men in Sparta trachtte te bevorderen, doch met +het oogmerk om er slechts in den oorlog partij van te trekken. Bij meer +verhevene wijzen van oorlogvoeren mag dit laatste zelfs niet gedaan +worden en zijn de antagonisten, als leden der de gansche menschheid +bevattende maatschappij gehouden, terwijl zij tegen elkander strijden, +met elkander zamen te werken in den meer verheven strijd door die +gansche maatschappij tegen ziekten, vijandige elementen enz. +gevoerd.<a class="noteref" id="xd19e1265src" href="#xd19e1265" name= +"xd19e1265src">10</a></p> +<p>Klassen der maatschappij kunnen met elkander zamenwerken, zooals +bijv. de bazen en werklieden, bij het uitvoeren van publieke werken, +het fabriceren van voorwerpen en, zonder derzelven gemeenschappelijke +belangen te benadeelen, te zamen strijden, zoo dit bestaat in wettig +concureren bij het opdrijven der loonen van de eene en het laag houden +dezer van de andere zijde.</p> +<p>Dat de werklieden thans trachten zamen te werken is een teeken dat +hunne intellectuele ontwikkeling en tegelijk hunne behoeften gestegen +zijn en moet, voor zoo verre die zamenwerking tot geene daden van +geweld aanleiding geeft, gunstig werken op de toename in +geestontwikkeling van al de klassen der maatschappij. Deze toch +<span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58" name= +"pb58">58</a>]</span>derzelver onderlinge distantie willende behouden, +zoo moet een stoot voorwaarts bij de eene, dergelijke stooten bij de +andere klassen tot gevolg hebben.</p> +<p>Dat men niet alleen de menschen iets nuttig, of anders gezegd, iets +ten bate der geschiktheid der Maatschappij voor de omstandigheden +waarin deze verkeert, gesticht hebbende, hoogschat, maar insgelijks hen +in eere houdt, die de geestontwikkeling van eene menigte individuen +sterk hebben doen toenemen, bewijst de betooverende werking van +roemrijke daden. Deze toch strekken meestal meer om de individuen te +doen vooruitgaan door strijd van lagere of hoogere soort, door +inspanning van hunne vermogens, dan om de maatschappij gelukkiger te +maken.</p> +<p>Even als strijd tusschen twee diersoorten en zelfs tusschen dieren +van dezelfde soort, leidt tot verbetering hunner organisatie, zoo leidt +de strijd tusschen de fabrieken tot verbetering der wijze van +fabricering, zonder dat de fabrieken uitgebreid worden, of dat er in +nieuwe wijze van bewerking (voortbrengselen van een hoogeren trap van +beschaving) in praktijk gebragt worden, of, anders gezegd, dat de +fabrieken passende voor een hoogeren trap van beschaving gemaakt +worden. Die verheffing der industrie is wel is waar evenzeer een gevolg +van industrielen strijd als de boven gemelde wijze van verbetering der +fabricering, doch leidt niet voor de fabrikanten tot dezelfde +uitkomsten als deze, want, terwijl die enkele verbetering zonder +verheffing, wegens de geringe er voor gevorderde uitgaven en de +zekerheid waarmede de fabriekanten te werk kunnen gaan voor deze +voordeelig is, strekt de verheffing hunner fabrieken, wegens de groote +er voor gevorderde uitgaven en de onbekendheid van den weg, waarop de +fabrikanten zich begeven, deze dikwijls tot schade. Eerst later, +wanneer alles meer in overeenstemming gebragt is met die op grootere +schalen aangelegde <span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59" +name="pb59">59</a>]</span>en procedes, van hoogeren trap van beschaving +getuigende, aanwendende fabrieken gebragt is, wanneer die +procedés, zonder verdere verhooging er van, verbeterd zijn en +dat het publiek zich op de hoogte dier bij hoogeren trap van beschaving +passende fabrieken gesteld heeft, ontstaat er voordeel voor de +fabriekanten.</p> +<p>Alsdan dringen zulke fabrieken, die bij lageren stand van beschaving +passende, tot op zekere distantie terug en onderwerpen hen in zekeren +zin aan zich. Die minder hoog opgevoerde fabrieken kunnen dan wel is +waar nog bestaan, doch moeten een meer bescheiden en anderen rol dan +vroeger vervullen, om bij dien hoogeren trap van beschaving van het +publiek nog te passen.</p> +<p>Dit laatste vergelijkende met het inkrimpen der moerassen, zoo komen +die lager staande fabrieken overeen met de in die moerassen levende +kruipende dieren en de tot op een hoogeren trap geklommen fabrieken met +de tot zoogdieren verheven dieren, nadat deze het drooge land in bezit +genomen hadden, zie blz. <a href="#pb42" class="pageref">42</a>. De +bewerking van het ijzer in het groot en door middel van door stoom +bewogen werktuigen, heeft wel is waar het smeden uit de hand van +voorwerpen tot een geringer aantal hiervan beperkt, doch slechts tot +zekeren grens teruggedrongen en buitendien worden er in de groote +ijzerfabrieken ook voorwerpen, waarbij dit moeijelijk anders kan +geschieden, uit de hand gesmeed en bewerkt.</p> +<p>De ijzerindustrie staat bijv. hooger dan de houtindustrie, doch kan +deze slechts tot zekeren grens terugdringen, daar, naarmate die +houtindustrie vermindert, zij zich hoe langer hoe meer bepaalt tot het +leveren van voorwerpen, niet slechts geschikter van hout dan van ijzer +gemaakt kunnende worden, maar zelfs in het eerste geval in het gebruik +beter voldoende. Men verkeert dus hierbij in een geval overeenkomende +met dat op blz. <a href="#pb13" class="pageref">13</a> aangegeven. De +gansche vernietiging van soorten van industrie <span class= +"pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name="pb60">60</a>]</span>behoort +evenzeer tot de uitzondering, als, naar ons inzien, het uitsterven van +soorten van dieren of planten.</p> +<p>Evenmin als men, hetgeen op het gebied van vrijen handel en +industrie gebeurt, kan opmaken uit hetgeen, waar de staat den eenigen +industrieel en handelaar is, plaats heeft, dat evenmin kan men, uit +hetgeen bij de tamme soorten plaats heeft, afleiden hetgeen bij de +wilde geschiedt.</p> +<p>Zoo bijv. het verbod om varkensvleesch te eten uit den Koran +geschrapt werd, zouden de Muzelmannen meer varkens en minder schapen +gaan houden en zou men nu hieruit mogen besluiten, dat in den strijd +des levens de varkens eene belangrijke overwinning op de schapen +behaald hebben?</p> +<p>Hetgeen op blz. <a href="#pb21" class="pageref">21</a> gezegd is, +dat met belastingen bezwaarde neringen, eindelijk in handen geraken van +lieden, er zooveel minder voor gegeven hebbende, als de belasting +gekapitaliseerd bedraagt, zou waar zijn, zoo die neringen in het geval +verkeerden van met grondbelasting bezwaard wordende landerijen, of met +huurwaarde bezwaard wordende huizen, (onverschillig of die belasting +door de eigenaars of huurders betaald wordt), edoch zij doen dit +slechts gedeeltelijk. Neemt de bevolking eener stad niet toe, zoo zal, +na den invoer eener belasting op de huizen, deze allen ter bewoning +aangeboden worden, en, daar de huurders er van wat bekrompener gaan +wonen, het bod van huizen de vraag er naar zoo lang overtreffen, totdat +de waarde er van tot bovengemeld bedrag gedaald is, de huurders weder +even ruim als voor den invoer der belasting wonen en bod en vraag weder +even sterk geworden zijn.</p> +<p>Het aantal der bovengemelde neringen zal daarentegen na den invoer +der belasting verminderen en buitendien de waarde er van gedeeltelijk +bestaan uit die van zaken door arbeid gedurig op nieuw voortgebragt +moetende <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name= +"pb61">61</a>]</span>worden. Van zulke zaken stijgt nu, door meerdere +vraag dan bod de prijs na den invoer der belasting in zulk eene mate, +dat deze niet alleen door de met patent belaste neringdoenden, maar in +werkelijkheid door de gansche maatschappij (ter wier bate de opbrengst +er van eindelijk komt) en wel gemiddeld in reden, van het vermogen van +elk lid er van opgebragt wordt.<a class="noteref" id="xd19e1308src" +href="#xd19e1308" name="xd19e1308src">11</a></p> +<p>De onregtvaardigheid eener belasting op den arbeid, verdwijnt aldus +door dat de arbeiders er eindelijk niet meer in deelen dan het gansche +publiek, die van eene belasting op het geene vaste renten gevende +kapitaal door den dood der bezitters dier kapitalen, en door de +gewoonte hunner erven aan het bezit van minder fortuin. Zelfs al bleven +dezelfde menschen steeds op aarde voortleven, zou dit het geval +blijven, omdat de menschen zich kunnen voegen naar het bezit van minder +inkomen, mits hun werkkring tegelijk die wordt van personen van minder +beschaving. De opvolgers, zoo van intellectuelen, als van +handenarbeiders kunnen zich daarentegen niet voegen naar het bezit van +minder verdiensten dan hunne voorgangers, zoo zij dezelfde soort van +werk als deze willen blijven uitoefenen. Van daar, dat, wanneer +<span class="corr" id="xd19e1313" title="Niet in bron">zulk</span> een +arbeider en een kapitalist zich dezelfde moeite geven om niet te +verarmen <span class="corr" id="xd19e1316" title="Niet in bron">onder +steeds toenemende druk</span>, de eerste kan maken dat zijn loon niet +beneden zeker bedrag gevoerd wordt en de tweede slechts dat zijn +kapitaal niet al te snel wegslinkt.</p> +<p>Bovengemelde neringdoenden verkeeren nu daaromtrent in +tusschengelegen gevallen; deels wordt belast hun <span class= +"pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62" name="pb62">62</a>]</span>arbeid, +of wel dien der fabriekanten, waarbij zij gestadig inkoopen doen, deels +hunne bedrijfskapitalen, zooals werktuigen, uitstallingen enz. en daar +beide zaken naauw verbonden zijn die arbeid te zamen, met de inkrimping +der neringen, die bedrijfskapitalen beletten tot op het op blz. +<a href="#pb21" class="pageref">21</a> aangegeven bedrag te dalen. +Verteringsbelastingen kunnen aldus door de belaste personen slechts +gedeeltelijk, door het grooter worden van het bod dan de vraag, en door +tijdelijk eene meer bekrompen levenswijze te voeren, geladen worden op +de bedrijfskapitalen van hunne leveranciers en van hen die hun woning, +vervoer enz. verschaffen. Wordt nu dit slechts tijdelijk voelbare +verlies over een groot aantal en eene groote verscheidenheid van +bedrijfskapitalen geladen, zoo zal, daar de behoeften van den Staat en +die der ambtenaren ook door de bezitters van eene groote +verscheidenheid van bedrijfskapitalen voldaan worden en deze trachten +te verhoogen, zelfs de tijdelijke onregtvaardigheid, na den invoer van +zulke belastingen ontstaande, veel verminderd worden. Er bestaat eene +oorzaak trachtende een ieder van het maatschappelijke kapitaal een deel +te verschaffen, evenredig met van zijn stand van beschaving afhangende +behoeften. Bezit hij minder dan dit voor hem geschikte deel, zoo zal +hij (zie <span class="corr" id="xd19e1326" title= +"Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb49" class="pageref">49</a>) duurder +dan gemiddeld zijn arbeid en producten trachten te verkoopen, en +goedkooper dan gemiddeld trachten te koopen, terwijl, zoo hij meer dan +zijn geschikt deel bezit, het omgekeerde zal plaats hebben.<a class= +"noteref" id="xd19e1332src" href="#xd19e1332" name= +"xd19e1332src">12</a> <span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63" +name="pb63">63</a>]</span></p> +<p>Alle onregt is een gevolg der variatie der wereldsche zaken, ook bij +den door belastingen teweeg gebragten druk. Bestond toch die variatie +niet, zoo zou het slechtste stelsel van belasting eindigen met geen +onregt te baren, omdat een ieder een vermogen zou verkrijgen dat, na +aftrek der gekapitaliseerde belasting, die hij werkelijk zou opbrengen, +het voor hem geschikte deel van het maatschappelijke kapitaal zou +vormen. <span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64" name= +"pb64">64</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e456" href="#xd19e456src" name="xd19e456">1</a></span> Wiskundigen +zouden zeggen, dat het aantal zuiver blanken bij de +<i>n</i><sup>de</sup> generatie gemiddeld het +1/(2<sup>2<i>n</i></sup>)<sup>de</sup> of +1/(2<sup>2<i>n</i></sup>)<sup>de</sup> deel der individuen dier +generatie zal bevatten.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e631" href="#xd19e631src" name="xd19e631">2</a></span> Hierbij is +eigenlijk verondersteld, dat de voortplanting door <span class="corr" +id="xd19e633" title="Bron: hemafroditen">hermafroditen</span> +geschiedt, want anders zal een toevallig niet slechter dan hare ouders +georganiseerd wijfje, meestal paren met een door de werking van het +toeval slechter dan zijne ouders georganiseerd mannetje.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e784" href="#xd19e784src" name="xd19e784">3</a></span> Als +secundaire verbetering kan aangemerkt worden, het krachtig verdedigen +van een privilegie, wanneer vroegere bezitters er van hetzelve uit +zwakheid in minachting gebragt hebben; als primaire verbetering het +niet beleid opgeven van zulk een privilegie, zoo dit in strijd is met +het publieke welzijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e831" href="#xd19e831src" name="xd19e831">4</a></span> Zie blz. 64 +van het vervolg van het hierboven gemelde werk.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e982" href="#xd19e982src" name="xd19e982">5</a></span> Even als +bij het voorbeeld van blz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, voor +het verstoren der juiste rangschikking, bestaat er hier meer kans dat +die accidentele oorzaken het uiteenloopen grooter, dan dat zij het +minder zullen doen worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1026" href="#xd19e1026src" name="xd19e1026">6</a></span> Uit het +feit, dat uit eene diersoort er vele tamme rassen voortspruiten, kan +geen gevolg getrokken worden voor hetgeen in den wilden staat plaats +heeft. Wanneer toch eene diersoort getemd wordt, ondergaat zij eene +soort van revolutie en hervormen de menschen haar door kunstkeus en +entrainement in zooveel verschillende tamme rassen, als zij noodig +hebben, om, nadat hun doel bereikt is, hiermede op te houden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1057" href="#xd19e1057src" name="xd19e1057">7</a></span> Zoo +kunnen bijv. de thans bestaande leeuwen van de grootste en meest +ontwikkelde tijgers van het tertiaire tijdvak en de thans bestaande +tijgers van wat lager staande katachtige dieren van dit tijdvak +afstammen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1086" href="#xd19e1086src" name="xd19e1086">8</a></span> Hierop +moet vooral gelet worden, wanneer men, om de vruchten van het onderwijs +na te gaan, deze bij bewoners van groote steden met die bij bewoners +van achterafhoeken vergelijkt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1252" href="#xd19e1252src" name="xd19e1252">9</a></span> Hiertoe +behooren de nadeelen door de stormen aan de scheepvaart toegebragt, het +verwoesten van steenen gebouwen door aardbevingen, het woeden van +besmettelijke ziekten in groote steden, de verspreiding der smetstoffen +door het verkeer enz.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1265" href="#xd19e1265src" name="xd19e1265">10</a></span> Dit +maakt ook dat middelen, ter eigen bevoordeeling, of ter bereiking van +eenig doel, geoorloofd bij lageren stand van beschaving, bij hoogeren +stand hiervan onzedelijk worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1308" href="#xd19e1308src" name="xd19e1308">11</a></span> Dit is +ook het geval, wanneer er bijv. eene gemaalbelasting op de arbeiders +gelegd wordt. Hun drang tot loonverhooging zal dan eerst bij een +verhoogd loon gelijk zijn aan die tot loonverlaging der werkgevers. +Worden nu de belastingen dezer laatste verligt ten bedrage dier +gemaalbelasting, zoo zullen zij evenveel werk als vroeger verschaffen +en laatstgemelde belasting de arbeiders met kleine huishoudens in een +evenveel ruimeren, als die met zware huishoudens in een bekrompener +toestand brengen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1332" href="#xd19e1332src" name="xd19e1332">12</a></span> +Accidentele omstandigheden zooals bijv. het ongelijk aantal kinderen +bij elk huisgezin, verstoren gedurig die juiste verdeeling van het +kapitaal, doch voor elk der groote klassen der maatschappij moet zij +ongeveer de geschikste zijn, tenzij er groote gebeurtenissen op +industrieel gebied hebben plaats gehad. Ten gevolge hiervan bezit bijv. +thans de handenarbeid verrigtende klasse een wat te klein deel van het +maatschappelijke kapitaal, maar haren drang tot loonverhooging is dan +ook grooter dan dien tot verlaging der werkgevers. Zij tracht buiten +deze om werk te vinden, arbeidersvereenigingen daartestellen enz.</p> +</div> +</div> +<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Beschouwingen over de oorzaak van het kwaad en over het doel van +het leven.</h2> +<p>Het kwaad, zoowel het zedelijke als het stoffelijke, bestaat in +ongeschiktheid van het eene voor het andere en het is even eigen aan +het veranderlijke, als de volmaaktheid zulks is aan het +onveranderlijke.</p> +<p>Wegens de werking der traagheid, anders gezegd de neiging van alles +om, zooals het geworden is, in stand te blijven, moet toch de op blz. +<a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak van +geschiktwording tijd noodig hebben, om haar doel te bereiken, maar +zullen daarentegen volmaakte toestanden bestendigd worden.</p> +<p>Het zedelijke kwaad, dat wij menschen verrigten en de inspanning en +opoffering die deugdsbetrachting ons kost, ontstaan doordat onze geest +niet op de hoogte is van de sedert de wording der maatschappij +verhoogde eischen van ons zedelijk bestaan. Deze eischen vorderen +opoffering van het genot in het heden ten bate, van het welzijn, zoo +van andere menschen als van onze eigen toekomst. De eischen van het +heil der onbeschaafde maatschappijen vorderen zoo iets veel minder, en +die van den dierenstaat bijna niet. De dieren hebben toch bijna geen +besef van hunne toekomst en kunnen zeer weinig zoo hiervoor, als voor +elkander doen, en zoo elk hunner slechts zorgt voor zijne +oogenblikkelijke behoeften, schiet hij bijna niet te kort in de +vervulling der eischen van zijn zedelijk bestaan. <span class= +"pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" name="pb65">65</a>]</span></p> +<p>De, betrekkelijk de toeneming in beschaving der maatschappij, zeer +langzaam opwaarts gestegen dierenstaat, maakt dat, wegens het effect +der traagheid, niet alleen de dieren minder ten achteren zijn met +betrekking tot de eischen van hun zedelijk bestaan en aldus +betrekkelijk minder zedelijk kwaad doen dan de menschen, maar ook dat +bij hen het lichaam betrekkelijk den geest minder ten achteren is dan +bij ons menschen. Ons lichaam tracht ons toch naar het dierlijke en +aldus achterwaarts te trekken, ten einde den geest voor zich geschikt +te maken, terwijl omgekeerd onze geest het lichaam opwaarts moet +trachten te halen, hetgeen, zoo de geest niet ophoudt met in +ontwikkeling toe te nemen, steeds aanhoudt en, wel is waar door de +hulpmiddelen der geneeskunde wat gemakkelijker gemaakt wordt, maar +niettemin het trage lichaam steeds achterlijk zal doen blijven.</p> +<p>Ook de hartstogten kunnen hoog of laag zijn (het woord laag dan +<i>niet</i> in den alsdan gebruikelijken zin bezigende). Wegens zooeven +gemelde werking der traagheid, bezitten wij bijv. hartstogten, waaraan +de dieren zich geheel kunnen overgeven, zonder aan de eischen, van hun +zedelijk bestaan te kort te doen, doch die wij menschen sterk moeten +bedwingen, omdat zij te laag voor de eischen van onze maatschappij +zijn, te meer dewijl zij, wegens de hoogte waarop die maatschappij +gestegen is, op eene meer uitgebreide schaal kunnen werken. Zie noot +blz. <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.</p> +<p>Zelfs de menschen staan daarin op verre na niet gelijk. De toegeving +aan hartstogten doet bijv. de wilden minder kwaad dan ons beschaafde, +en zelfs bij ons is dit kwaad geringer bij de lage dan bij de hooge +standen. Zoo bijv. zal grootspraak van een ijverigen en bekwamen +werkman weinig ergeren en dit daarentegen in de hoogste mate doen in +den mond van een beschaafd mensch. <span class="pagenum">[<a id="pb66" +href="#pb66" name="pb66">66</a>]</span></p> +<p>Het op straat vechten van vischvrouwen maakt niet dezelfde indruk +als dat van dames, en, dat wij daaromtrent aan beschaafde en niet +beschaafde menschen verschillende eischen stellen, moet blijkbaar +gegrond zijn op een verschil in de eischen van beider maatschappelijk +en zedelijk bestaan.</p> +<p>Het ligchaam der vrouwen, van dat der mannen verschillende, moet, +daar het den geest der eerste voor zich geschikt tracht te doen worden, +deze van die der mannen doen verschillen, zoo anders beider geesten +niet onderscheiden zouden zijn.</p> +<p>Voorts neme men in aanmerking; dat, terwijl het ligchaam, door met +betrekking tot den geest te laag te staan, op eene directe wijze de +vergrooting der geestelijke ontwikkeling belemmert, het deze op eene +indirecte wijze, namelijk bij het gebruik der zintuigorganen en der +ledematen, bevordert.</p> +<p>Voor soorten van geestontwikkeling, welke als de verhevenste binnen +eenige onbeschaafde maatschappij beschouwd worden, (bijv. die +betreffende den oorlog en de jagt) kan nu die indirecte werking van het +ligchaam der mannen gunstiger zijn dan van het ligchaam der vrouwen, en +vorderen nu de eischen eener maatschappij, dat de sexe, welke minder +aan huis gebonden is, meer leert, zoo zal bij die sexe de intellectuele +ontwikkeling verder dan bij de andere gedreven worden, en de opvoeding +bij beide sexen niet van denzelfden invloed op de hartstogten zijn.</p> +<p>Die eischen kunnen nu langzaam in het voordeel der vrouwen, +veranderen naarmate de maatschappij beschaafder wordt, doch zullen, +wegens de werking der traagheid, gedurende die met zekere snelheid +toenemende beschaving, steeds wat te veel in het voordeel der mannen +gehouden worden. Van daar welligt dat de eischen van het welzijn der +thans bestaande maatschappij vorderen, dat tusschen het de <span class= +"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name= +"pb67">67</a>]</span>vergrooting der intellectuele ontwikkeling +bevorderende onderwijs aan jongens en meisjes gegeven, het verschil +geringer zij dan werkelijk het geval is. Neemt echter eenmaal de +beschaving zeer weinig toe, zoo zal klaarblijkelijk dit verschil zoo +groot worden als noodig en nuttig is.</p> +<p>Ter opheldering van het hierboven en op blz. <a href="#pb56" class= +"pageref">56</a> gemelde, moeten wij opmerken, dat er op de +verschillende trappen van beschaving tusschen de geestontwikkeling niet +slechts een verschil in quantiteit, maar tevens ook in qualiteit +bestaat. Op lagen trap van beschaving bevat toch de geest veel +denkbeelden over strijd, zoo met natuurlijke als met kunstwapens, want +men wane niet dat er geene andere denkbeelden bestaan, dan die in +woorden uitgedrukt kunnen worden. Integendeel worden er vele door +oefening in de eene of andere zaak verkregen, waarbij dit het geval +niet is en de dieren moeten slechts zulk eene soort van denkbeelden +bezitten.</p> +<p>Het talent van een koorddanser zit bijv. niet in zijne beenen, maar +in zijn geest. Hij bezit voor de spraak onuitdrukbare denkbeelden over +de bewaring van het evenwigt door middel van zekere snelle bewegingen +van het ligchaam, die een ander mensch, slechts van goede beenen +voorzien, niet bezit.</p> +<p>Zoo echter zulk een koorddanser het koord niet meer beklimt en zich +bijv. op de wetenschappen gaat toeleggen, zullen zijne denkbeelden over +de middelen ter bewaring van het evenwigt, zich steeds in den latenten +toestand, of, zooals men zegt, uit zijn hooft bevinden, zij in dien +toestand van lieverlede door ook deels voor de spraak niet uitdrukbare +denkbeelden over de wetenschappen verdrongen worden, en de kunstenaar +van lieverlede voor het loopen op het koord onbekwamer worden.</p> +<p>Denkt men hierover na, zoo zal men gewaar worden, <span class= +"pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name="pb68">68</a>]</span>dat de +waarde der wereld bestaat in den geest, anders genaamd de veropenbaring +der zelfstandigheid door denking. Men bedenke bijv. dat, wanneer een +zuigeling voor de eerste keer de aardsche voorwerpen ziet, wel is waar +die aanschouwing tot het domein zijner denking behoort, maar nog geene +beteekenis voor hem bezit. Die gezigtsvoorstellingen zijn voor hem even +onverstaanbaar als voor een volwassen mensch, de woorden eener in eene +hem onbekende taal uitgesproken redevoering. Door oefening, door met +inspanning denken onder bezit van denkbeelden, in den <i>niet</i> +latenten toestand verkeerende, moet het kind zich de beteekenis dier +gezigtsvoorstellingen eigen maken, en, wanneer dit heeft plaats +gegrepen, het ook met betrekking tot dit zien rijker in denkbeelden +geworden zijn.</p> +<p>Waren zelfs de ligchamen der dieren en menschen onsterfelijk, zoo +zouden zij niettemin, aan allerlei uiterst onregelmatig voorkomende +accidentele omstandigheden blootgesteld zijnde, wegens gedurig gebrek +aan geschiktheid lijden. Zulk een gebrek leidt echter tot +geestinspanning en als gevolg hiervan tot vergrooting der geestelijke +ontwikkeling. Het gemis van zulke accidentele afwijkingen van een +gemiddelden standvastigen toestand zou aldus, zie blz. <a href="#pb47" +class="pageref">47</a>, leiden tot een toestand, waarin er, wel is +waar, noch lijden, noch ongeschiktheid van het een voor het ander meer +zou bestaan, maar tegelijk de prikkel tot verderen vooruitgang gemist +zou worden.</p> +<p>De verhooging der geestelijke ontwikkeling der levende wezens door +die hen lijden berokkende accidentele afwijkingen, sluit niet in dat +elk dezer, (zooals bijv. die van den gemiddelden toestand der gesmolten +stoffen binnen den aardkern, tijdens het bestaan van aardbevingen), +zulk eene verhooging in geestontwikkeling teweeg brengt, dat er +hierdoor eene vergoeding voor het er door teweeg gebragte nadeel +ontstaat, noch zelfs dat zij elk, op <span class="pagenum">[<a id= +"pb69" href="#pb69" name="pb69">69</a>]</span>zich zelve beschouwd, tot +verhooging dier geestontwikkelingen zouden bestemd zijn<a class= +"noteref" id="xd19e1404src" href="#xd19e1404" name= +"xd19e1404src">1</a>.</p> +<p>Dit zou eene kinderlijke en bekrompene wijze van natuurbeschouwing +zijn. Slechts in zooverre men zulke accidentele of toevallige +afwijkingen collectief met andere dergelijke afwijkingen beschouwt, +valt in zekere mate zoo iets er van te zeggen, en wel in <i>sterkere +mate</i>, naar gelang men hen collectief met meer andere soorten van +accidentele afwijkingen beschouwt, en, slechts op een volstrekte wijze, +wanneer alle mogelijke accidentele afwijkingen van gemiddelde +toestanden te zamen beschouwd worden. Aldus, slechts in ruimte en tijd +collectief beschouwd, vormen die afwijkingen iets algemeen en +aanhoudend en, naarmate nu de natuurverschijnsels een meer algemeen en +voortdurend karakter bezitten, komt het ons voor dat alles er bij meer +voor elkander bestemd is<a class="noteref" id="xd19e1412src" href= +"#xd19e1412" name="xd19e1412src">2</a>.</p> +<p>De eenvoudigheid der natuurwetten maakt bovendien dat tusschen +oorzaken en gevolgen er zekere gelijkslachtigheid moet bestaan, zoodat +van accidentele afwijkingen, zooals bijv. aardbevingen, stormen enz. +bij het bestaan van zulke natuurwetten, aard niet kan bepaald worden +door doelmatige wijzen om der menschen geestelijke ontwikkeling te +verhoogen, aangezien dit laatste op geestelijk gebied behoort. Die +eenvoudigheid <span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name= +"pb70">70</a>]</span>dier wetten maakt, dat men kan leeren, terwijl de +er door teweeg gebragte verscheidenheid en afwijkingen dit leeren +bevorderen.</p> +<p>Was het verband tusschen oorzaken en gevolgen, zoo als de +supranaturalisten beweren, dan zouden de natuurwetten zoo uiterst +zamengesteld zijn, dat de gevolgen van zekere gebeurtenissen onmogelijk +zouden te gissen zijn en de ervaring geen leiddraad voor het handelen +meer zou opleveren.</p> +<p>Van daar dat er in het practische leven evenmin zuivere +supranaturalisten als zuivere fatalisten bestaan. De onwetenste +schipper, nimmer van natuurwetten en eene daardoor teweeg gebragte +gelijkslachtigheid van oorzaken en gevolgen gehoord hebbende, maakt +bijv. uit den staat van den atmospheer op, welk weder er te verwachten +is en rigt zich hiernaar in.</p> +<p>Even als <i>Molieres</i> bourgeois gentilhomme in proza sprak zonder +dit te weten, zoo gedraagt zich aldus die schipper, zonder hiervan +bewust te zijn, in strijd met zijne supranaturalistische religieuse +beginselen, als naturalist, en neemt hij bijv. niet aan, dat voor of +tegenwind van de zedelijke gehalte zijner passagiers afhangen, daar hij +dan hun certificaat van goed gedrag zou moeten inzien, in plaats van op +wolken en windwijzer te letten.</p> +<p>Hoe minder intellectueel ontwikkeld de menschen zijn, hoe meer +onmiddelijk de verschijnsels uit elkander voortvloeijen, waarvan het +verwachten der eene uit het voorkomen der andere opgemaakt dient te +worden; en met hoe minder kennis der werking der Natuurwetten op +stoffelijk en geestelijk gebied zij aldus kunnen volstaan. Hieromtrent +gemaakte dwalingen zullen aldus door zulke menschen minder dan door +meer beschaafde opgemerkt worden, en buitendien heeft het bijgeloof +minder invloed op de handelingen, dan men wel denkt. In plaats van +<span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" name= +"pb71">71</a>]</span>deze te doen afhangen van goede of slechte +voorteekens, waardoor het toeval de wijze van handelen zou bepalen, +vallen, naarmate, wegens naturalistische oorzaken, zekere handelingen +al of niet geraden geoordeeld worden, die voorteekens goed of slecht +uit. Vaak toch bedriegen <span class="corr" id="xd19e1435" title= +"Bron: de de">de</span> menschen zich zelf en zien zij hetgeen zij +raadzaam achten te zien.</p> +<p>Wij hebben hierboven de directe en niet de indirecte gevolgen der +verschijnsels in het oog gehad. Zoo is bijv. zeeziekte een direct +gevolg der schommelingen van schepen ten gevolge der deining, maar de +door deze teweeg gebragte bewondering en vrees, moet niet als een +direct gevolg der golving der zee, maar als dat van zekere zinnelijke +indrukken in verband met eene bestaande gemoedsgesteldheid beschouwd +worden. Men heeft hierbij als ware eene andere reeks van oorzaken en +daarmede gelijkslachtige gevolgen.</p> +<p>Behalve de gemiddelde plaats hebbende vergrooting der +geestontwikkeling der soorten bestaat die der wisselende individuen +dier soorten.</p> +<p>Deze, zeer gering bij de geboorte, klimt gedurende een beperkt +aantal jaren tot de hoogte welke die der soort gedurende een veel +grooter aantal eeuwen bereikt heeft; en daar die snelle verhooging der +geestontwikkeling der individuen het gevolg moet zijn van eene snelle +verhooging der levensomstandigheden, zoodat die individuen gedurig aan +hoogere eischen moeten voldoen, zoo zal, wegens de werking der +traagheid, bij elk individu die geestontwikkeling meer te kort +schieten, dan bij de soort, zoo deze bijv. uit steeds op aarde +voortlevende individuen bestond. In dit geval zou gewis de toename in +geestontwikkeling der soort sneller zijn dan thans, daar bijv. eene +generatie, op zeker tijdstip op den graad van geestontwikkeling harer +soort staande, na bijv. 30 à 40 jaren een hooger standpunt van +geestontwikkeling <span class="pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72" +name="pb72">72</a>]</span>zal bereikt hebben, dan zoo op dit eerste +tijdstip die generatie van ongeveer nul af aan alles moet leeren. In +dit laatste geval zal zij echter gedurende zekeren tijd sneller in +geestontwikkeling toenemen dan in het eerste, omdat in dit eerste geval +er geen prikkel bestaat om zich op de hoogte der kennis van voorgangers +te stellen. Dit geldt ook voor individuen van volgende generatiën +met betrekking tot individuen van voorgaande, en vandaar dat bijv. +menschen van hunne geboorte tot hun dertigste jaar meer leeren dan van +af dien leeftijd tot hun zestigste jaar.</p> +<p>Van af den achttienden tot den dertigjarigen leeftijd is de +verhooging der eischen der levensomstandigheden op het sterkste en +vandaar dat alsdan de geestontwikkeling, wegens de werking der +traagheid, het meeste te kort schiet, de menschen uit gebrek aan +ondervinding de meeste dwaasheden en euveldaden verrigten en zich +daardoor het meeste benadeelen. Zelfs de <span class="corr" id= +"xd19e1448" title="Bron: uitmuntenste">uitmuntendste</span> opvoeding +kan dit kwaad slechts gebrekkig wegnemen, daar de menschen veel minder +van andere menschen dan door eigen ondervinding kunnen leeren.</p> +<p>Niet slechts dat, de snelle verhooging der menschen +levensomstandigheden, de voor de vervulling der eischen dier +omstandigheden gevorderde wijsheid meer te kort doet schieten, maar ook +de accidentele veranderingen dier omstandigheden zullen, al wordt er +hierdoor geene verhooging dier eischen daargesteld, wijsheid en +ondervinding (wegens de op blz. <a href="#pb63" class="pageref">63</a> +gemelde werking der traagheid) in gebreke doen zijn, wanneer er door, +alsware nieuwe en onbekende toestanden daargesteld worden. Dit nu zal +veel meer het geval zijn bij vrij kort, dan bij zeer lang op deze aarde +vertoefd hebbende wezens, en aldus reeds wegens twee oorzaken de +sterfelijkheid der individuen voor hen eene bron zijn van te +kortschieten in wijsheid en ondervinding en dus <span class= +"pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" name="pb73">73</a>]</span>ook van +ramp, maar tevens van sterkere toeneming in geestontwikkeling gedurende +een bepaalden tijd.</p> +<p>Evenzoo als des menschen geest ten achteren blijft betrekkelijk de +eischen der levensomstandigheden, doet het ligchaam zulks betrekkelijk +den geest. Dit vooruit-zijn van deze laatsten, waardoor op het ligchaam +eene vooruittrekkende werking uitgeoefend wordt, doet dit lijden en kan +het zelfs ongeschikt maken om tegelijk met eene juiste werkdadige +denking te bestaan. Vandaar het somtijds <span class="corr" id= +"xd19e1460" title="Bron: idiot">idioot</span> worden van geleerde +kinderen.</p> +<p>Buitendien kan men op eene gebrekkige wijze op de hoogte zijn van +hoogere levensomstandigheden dan die waarin men verkeert. Een kind kan +bijv. in sommige opzigten te wijs zijn voor het kinderleven, zonder +zelfs in dit opzigt, aan de eischen der levensomstandigheid van +meervolwassenen te kunnen voldoen, niet wegens eene te lage, maar +wegens eene scheve opvatting dier eischen. Zoo zal bijv. de +republikeinsche regeringsvorm voor de Fransche natie, wanneer bij deze +de eerbied voor de wet grooter en de bekoorlijkheid van het prestige +van naam en roem geringer geworden zal zijn, geschikt worden, doch de +alsdan vigerende republikeinsche constitutie waarschijnlijk beter zijn +dan die gedurende het laatst der voorgaande eeuw en aldus in Frankrijk +te vroeg ingevoerd<a class="noteref" id="xd19e1465src" href= +"#xd19e1465" name="xd19e1465src">3</a>. Thans noemen zich de +materialistische pantheïsten eene zeer geavanceerde partij op +godsdienstig gebied, doch, wanneer het gros van het publiek op hunne +hoogte gekomen zal zijn, zal dit geene hooger staande en minder +kinderlijke, maar wel betere en minder eenzijdige godsdienstbegrippen +dan zij aankleven. Krankzinnigheid, <span class="pagenum">[<a id="pb74" +href="#pb74" name="pb74">74</a>]</span>vaak ontstaande door het +onvervuld blijven van wenschen, en waarbij het denken niet in +overeenstemming is met de eischen der werkelijkheid, gaat, zooals bijv. +bij sommige asceten, dikwijls gepaard met valsche voorstellingen van +hoogere toestanden. Vandaar dat de geestelijke ontwikkeling van +krankzinnigen gemiddeld niet lager is dan die van andere menschen en +bijv. door <i>Cervantes</i>, bij <i>Don Quichotte</i>, zonder dezen +onmogelijk te maken, vooral in het zedelijke op een hoog standpunt +gesteld kon worden<a class="noteref" id="xd19e1482src" href= +"#xd19e1482" name="xd19e1482src">4</a>.</p> +<p>Het achterlijk zijn van het eene met betrekking tot het andere, +ontstaat alleen doordat de vooruitgang van het laatste dit alsware ten +deele vernieuwd heeft, en is aldus een bijzonder geval der uitwerking +der traagheid waardoor, wanneer iets verandert, iets anders, er mede in +verband zijnde, niet terstond eene overeenkomstige verandering +ondergaat.</p> +<p>Wat doen nu de geavanceerde beginselen bezittende menschen en +partijen?</p> +<p>Zij ontwerpen instellingen, geschikt behoorende te zijn niet voor +den bestaanden, maar voor toekomstige toestanden, en neemt men nu in +aanmerking, hoe, door veranderingen in het verledene, de bestaande +toestand nog min of meer nieuw is, zoo zal men beseffen, hoe veel meer +nieuws veronderstelde toekomstige toestanden zullen opleveren, en +hoeveel moeijelijker het wordt, om de eischen en aard hiervan dan van +een bestaanden toestand te bepalen. Door menschen van evenveel talent +en doorzigt ontworpen, zoo zullen ontwerpen van geavanceerde +instellingen noodwendiger gebrekkiger zijn dan die van instellingen +voor bestaande toestanden bestemd. <span class="pagenum">[<a id="pb75" +href="#pb75" name="pb75">75</a>]</span></p> +<p>Door de ondervinding ingelicht, zullen daarentegen de ontwerpers van +instellingen voor verleden toestanden bestemd, deze volmaakter maken +dan de instellingen werkelijk gedurende die verleden toestanden bestaan +hebbende, mits de aard dezer niet te zeer onbekend geworden is.</p> +<p>Zoo weten de menschen gemiddeld beter wat zij vroeger hadden +behooren te doen, dan zij zulks vroeger geweten hebben en weten zij +minder goed wat zij later zullen moeten verrigten, dan zij zulks later +zullen weten.</p> +<p>De miskenning der eischen van dezen thans bestaanden toestand, het +zonder zulks te weten, voor oogen houden van hoogere toestanden dan den +thans bestaanden, benevens de zeer gebrekkige kennis van den aard en +eischen er van, hebben aanleiding gegeven tot het ontwerpen en zelfs +tot het voor een deel in praktijk brengen van allerlei wel is waar +buitensporige instellingen, wetten en gebruiken, maar waarbij de meeste +der ontwerpers, deze in dit opzigt, gene in eenig ander opzigt, iets +voorgesteld hebben werkelijk voor hoogere maatschappelijke toestanden +geschikt. Die ontwerpers zijn te vergelijken met de pionniers, welke in +<i>Amerika</i> en <i>Australie</i> de ontginners van den bodem in de +wildernis voorafgaan, dikwerf verdwalen zij, doch niettemin wijzen zij +aan het hen achterna komende gros van het menschdom den te volgen +weg.</p> +<p>Op wetenschappelijk en godsdienstig gebied is dit nu evenzeer het +geval. De hierop geavanceerde stellingen en hypothesen, hoe eenzijdig, +gebrekkig en somtijds zelfs buitensporig, bevatten meestal eenige +vroeger onbekende waarheden, die wel vaak lang onbegrepen blijven, +maar, telkens op nieuw verkondigt, eindelijk wortel schieten; terwijl, +de tegelijk met hen voorgedragen dwalingen, van lieverlede in de +vergetelheid geraken. Daar echter de <span class="pagenum">[<a id= +"pb76" href="#pb76" name="pb76">76</a>]</span>wetenschap gemiddeld +steeds voorwaarts gaat, houdt het opwerpen van geavanceerde stellingen +niet op. Zekere dosis dwalingen, en wel gemiddeld eene grootere, +naarmate de voortschrijding der wetenschap sterker is, blijft aldus +steeds in omloop.</p> +<p>Nemen wij bijv. de stelling van Bouddha, dat alle bestaan een kwaad +is, zoodat de mensch, door onderdrukking zijner begeerten en door +zedelijke veredeling, moet trachten op te gaan in het Nirwana en zich +te onttrekken aan eene wedergeboorte. Vooreerst verstonden Bouddha en +zijne aanhangers onder Nirwana het niet, of wel de oplossing in de +oneindige onveranderlijke denking onder verlies der eigenaardige +menschelijke natuur, en verstonden zij onder bestaan alle zijn hoe ook, +of wel gevarieerde op die van ons menschen gelijkende wijzen van +bestaan. De tweede onderstelling komt ons de aannemelijkste voor, daar +de stelling, dat men zich door veredeling moet voorbereiden voor het +niet ongerijmd is, en omdat daarop, zelfs bij de traagste Oosterlingen, +geen godsdienst te bouwen is.</p> +<p>In zooverre had echter Bouddha gelijk, dat veranderlijkheid bij het +bestaan, wegens de werking der inertie-wet, ramp te weeg brengt, zoodat +slechts eene, met onze geestelijke natuur niet overeenkomende +onveranderlijke wijze van bestaan, met volmaakte zaligheid te +vereenigen is en ook had hij gelijk door te stellen dat onderdrukking +der begeerten, tot geluk leidt, doch hij had er bij moeten voegen, ook +tot stilstand.</p> +<p>Was toch die tweede stelling van Bouddha aanbevelingswaardig, zoo +zouden de menschen, even als Diogenes, hunne stoffelijke en geestelijke +behoeften moeten trachten te verminderen, en in zooverre als de +ontwikkeling van handel, industrie en wetenschap meer dient om nieuwe +stoffelijke en geestelijke behoeften te scheppen, dan om aan reeds +bestaande behoeften te voldoen, <span class="pagenum">[<a id="pb77" +href="#pb77" name="pb77">77</a>]</span>zij gebreideld moeten worden. +Bij het onderwijs zou dan alles wat kan strekken om de leerlingen een +hoogeren graad van beelding, dan voor den maatschappelijken toestand +hunner ouders past, te doen geven, zorgvuldig geweerd moeten +worden.</p> +<p>De indeeling der maatschappij in kasten behoorde alsdan weder te +worden ingevoerd. Schadelijk voor den vooruitgang dier maatschappij, +omdat de geest van routine er door opgewekt wordt en rijk begaafde +individuen uit de lagere standen er door belet worden om op de +maatschappij eene opheffende werking uit te oefenen, zoo bevordert +daarentegen zulk eene indeeling de rust en tevredenheid, wanneer de +kinderen van jongs af opgeleid worden voor de bekwame vervulling van +den ouderlijken werkkring.</p> +<p>De gilden en het staatstoezigt over handel en industrie zouden +alsdan weder ingevoerd en vrije handel afgeschaft moeten worden. De +vrije concurrentie gaat toch gepaard met een strijd, waarin de knapste +industrielen de andere ten gronde trachten te rigten, waarin zij op +middelen peinzen, om in het bedriegen van het publiek elkander de loef +af te winnen en waarin een ieder dus maar, ten bate der verhooging +zijner geestontwikkeling, maar moet zorgen om niet de verliezende +partij te zijn.</p> +<p>Wilden zou men slechts moeten trachten in den wilden toestand in +gunstige omstandigheden te doen leven, maar zich overigens wel hoeden +moeten om hen te beschaven, kortom men zou enkel aan de zucht tot +geschiktmaking gehoor moeten geven. Dit echter wordt door de +instinctmatige zucht tot vooruitgang, den mensch in veel hoogere mate +dan de dieren deelachtig, onmogelijk gemaakt, maar tevens wordt, door +het gehoorgeven aan die zucht, verklaard hoe de mensch, getooid met +eene schoone, maar met distelen doorvlochte kroon, <span class= +"pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78" name="pb78">78</a>]</span>tegelijk +is het verhevenste en het betrekkelijk onvolmaaktste, het edelst en het +ongelukkigste wezen der aarde.</p> +<p>Even als bij snellen gang troepen niet meer opgesloten blijven, maar +zich verdeelen op den weg, doet de betrekkelijke snelle toeneming in +geestontwikkeling van den mensen een groot verschil in verhevenheid +ontstaan tusschen zijne denkbeelden betreffende de eene en de andere +zaak. Van daar zekere disharmonie, zekere tegenstrijdigheid bij zijn +wezen, die gevoegd bij de uitwerking der met elkander strijdende +neigingen naar geluk en naar vooruitgang, hem in zijn eigen oog, zooals +Pascal zeide, tot een onbegrijpelijk monster maken<a class="noteref" +id="xd19e1528src" href="#xd19e1528" name="xd19e1528src">5</a>.</p> +<p>Des menschen geest neemt te snel in ontwikkeling toe, om voor +blijvende aardsche ligchamen geschikt te zijn, daar de aarde zelve het +streven dier ligchamen naar hoogere ontwikkeling (volstrekt niet in +vergrooting der gezondheid bestaande) belemmert. Het is dan ook +verkeerd te beweren, dat de waarde van den geest hand aan hand gaat met +die van het ligchaam uit het oogpunt van gezondheid en goede werking +der verschillende organen.</p> +<p>De menschen bijv. bezitten meer wijsheid, kennis en zelfs in het +algemeen eene grootere geestelijke ontwikkeling, wanneer op hoogen +leeftijd hun ligchaam gebrekkig geworden is, dan toen dit in vollen +bloei verkeerde. Wanneer echter de zintuigen beginnen te begeven en +alle bewegingen moeijelijker en vermoeijender worden, let men minder op +hetgeen in de omgeving geschiedt en gezegd wordt. Geestelijk leeft men +dan minder in het heden en op de plaats zelve waar men zich bevindt, en +van daar het schijnbare gemis aan geheugen en die schijnbare botheid +van geest welke de grijsaards met <span class="pagenum">[<a id="pb79" +href="#pb79" name="pb79">79</a>]</span>afgetrokken en diepzinnige +personen gemeen hebben.<a class="noteref" id="xd19e1537src" href= +"#xd19e1537" name="xd19e1537src">6</a> Bij de kinderen heeft het +tegenovergestelde plaats, hunne denkvormen gelijken meer op die der +dieren dan die der volwassenen. Geheel vervuld met het heden en de +omgeving, ontgaat er weinig aan hunne opmerkzaamheid, doch worden hunne +vroeger gemaakte denkbeelden snel uitgewischt door andere, ten gevolge +van nieuwe zintuigelijke indrukken ontstaan.</p> +<p>Ofschoon aan het leven gehecht, zouden de meeste menschen niet +andermaal hun levensloop willen herhalen. Wel zouden zij wenschen hun, +door inspanning en wegens gebrek aan ondervinding, onder betaling van +leergeld, vooruitgeganen geest, aan een verjongd ligchaam te koppelen, +doch niet in geestontwikkeling tot den kinderlijken toestand terug te +keeren.</p> +<p>De geest kan overigens bij alle graden van ontwikkeling jong of oud +zijn, daar zulks afhangt, of dat hij zekere toestanden en omgeving +sedert kort begonnen is met bewustheid te aanschouwen, of dat hij +hieraan reeds lang gewoon geworden is, of, met andere woorden, van het +verkrijgen van nieuwe denkbeelden, of van het behouden der +vroegere.</p> +<p>Werkte, bij de op eenigen hemelbol aanwezige ligchamen van wezens +slechts de oorzaken hen voor de omstandigheden, door den aard van dien +hemelbol opgeleverd, geschikt trachtende te maken, zoo zou zulk eene +beschadiging dier ligchamen, dat het organische leven er niet meer bij +mogelijk is, bij elke volgende generatie moeijelijker dan bij de +voorgaande plaats hebben. Gemiddeld <span class="pagenum">[<a id="pb80" +href="#pb80" name="pb80">80</a>]</span>zou aldus elke generatie langer +leven dan de haar voorgaande en van de, na een oneindig langen tijd +bestaande, de ligchamen onsterfelijk zijn; terwijl reeds thans dit het +geval zou zijn, zoo die constante oorzaak reeds gedurende eene +eeuwigheid alleen gewerkt had.</p> +<p>Tegelijk er mede heeft echter de oorzaak, de organisatie dier +ligchamen trachtende te verhoogen, gewerkt, en daar nu de snelheid +waarmede zulks geschiedt, zoo als op blz. <a href="#pb72" class= +"pageref">72</a> verklaard is, juist het tegengestelde effect der +voorgaande oorzaak te weeg brengt, beide oorzaken, vereenigt werkende, +de organische ligchamen uit de stoffen van zekere hemelbollen gevormd, +wel meer zamengesteld van bouw en hooger ontwikkelt, doch tegelijk meer +teer en vernielbaar dan bij het gemis dier laatste oorzaak doen +zijn.</p> +<p>Hoe geringer de toeneming in geestontwikkeling en aldus ook de +verhooging der organisatie der ligchamen van wezens is, hoe zwakker de +werking van de tweede der boven gemelde oorzaken wordt, en hoe +bezwaarlijker aldus het leven der ligchamen van zulke wezens +uitgebluscht moet kunnen worden. Van daar de taaiheid van het leven en +den meer onbeperkten groei der lagere dieren. Het optreden van hen +overheerschende namelijk bestrijdende hoogere dieren heeft echter voor +die lagere dieren veranderde levensomstandigheden daargesteld, waarvoor +eerstgemelde constante oorzaak, wegens de binnen geen beperkten tijd te +overwinnen werking der traagheid, hen niet geheel geschikt kon maken. +Hunne ligchamen moeten aldus voor die hoogere dieren verslindbaar zijn, +en, korteren tijd bestaande, door groeijen niet zulk een omvang +verkrijgen, als die der mede in ontwikkeling gelijk staande dieren, aan +zulk eene overheersching niet blootgesteld. Van daar dat welligt de +(zie <span class="corr" id="xd19e1558" title="Bron: bl.">blz.</span> +<a href="#pb30" class="pageref">30</a>) binnen de sedimentaire lagen +gevonden fossile weekdieren, levende voor dat de visschen optraden, +grooter waren dan de <span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81" +name="pb81">81</a>]</span>heden bestaande weekdieren en dat de +kruipende dieren van het secundaire tijdperk grooter waren dan de heden +bestaande door vogels en zoogdieren overheerschte kruipende dieren.</p> +<p>Naar ons inzien kan aldus gesteld worden, dat kortere duur van het +leven van ligchamen gemiddeld een teeken is van snelle toename in +ontwikkeling en tevens van betrekkelijke onvolmaaktheid van geest en +ligchaam.</p> +<p>Neemt een volk in beschaving af, zoo zullen na zekeren tijd, +deszelfs instellingen en geestelijke ontwikkeling op de hoogte der +eischen van den verminderden graad van beschaving zijn, een maximum +bereikt hebben, na dien dalen, en voor de eischen der afnemende +beschaving, wegens de werking der traagheid, te hoog blijven (zie Noot +<span class="corr" id="xd19e1570" title="Bron: bl.">blz.</span> +<a href="#pb72" class="pageref">72</a>). Al bleven echter de individuen +steeds voortleven, zoo zou zulk een volk geruimen tijd in beschaving +moeten achteruitgaan, voordat de nog stijgende geestelijke ontwikkeling +dier individuen in elk opzigt op zulk eene hoogte zou gekomen zijn, dat +zij aan de eischen der omstandigheden, door den trap van beschaving +daargesteld, zou voldoen.</p> +<p>Nu kunnen zulke afnamen in beschaving slechts bij uitzondering, +gedurende betrekkelijk korten tijd en gedurende den leeftijd der +individuen slechts in geringe mate plaats hebben. Voor deze blijven +aldus de eischen der levensomstandigheden gedurende hun leven toenemen, +zoodat hunne geestelijke ontwikkeling er beneden en buitendien, wegens +andere soorten van verandering dier omstandigheden (zie <span class= +"corr" id="xd19e1578" title="Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb71" +class="pageref">71</a>), onvoldoende zal blijven.<a class="noteref" id= +"xd19e1584src" href="#xd19e1584" name="xd19e1584src">7</a> <span class= +"pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" name="pb82">82</a>]</span></p> +<p>Hoe, wanneer de beschaving toeneemt, de zedelijke ontwikkeling der +volken absoluut kan toenemen en nogthans even onvoldoende blijven, +blijkt bijv. uit het gemis aan eerlijkheid, waarover men thans niet +minder dan vroeger klaagt. Welligt zijn wij in geldzaken eerlijker dan +onze voorouders vier à vijf eeuwen geleden, doch hoe +uitgebreider is het finantieel verkeer geworden, hoe noodzakelijker het +is geworden, dat men op de eerlijkheid van anderen staat kan maken.</p> +<p>De opvoeding van een timmerman duurt bijv. korter dan die van een +staatsman, en niettemin levert gene gemiddeld beter werk dan deze en +zullen er over de kunsten van koorddansers gemiddeld minder +aanmerkingen dan over de verzen van dichters te maken zijn. Slechts in +zooverre de lagere klasse aan dezelfde eischen als de hoogere moet +voldoen, vertoont zij zich betrekkelijk onvolmaakter dan deze, terwijl, +wanneer die eischen evenredig zijn met de graden van beschaving van +beide klassen, de lage het in betrekkelijke zedelijke volmaaktheid van +de hooge wint. Dit zou echter het geval niet zijn, zoo de menschen tot +hoogere klasse behoorende, langer en alsware langzamer leefden dan die +van lagere klassen, zoodat zij niet sneller dan deze in +geestontwikkeling moesten toenemen.</p> +<p>De graad van beschaving of geestelijke ontwikkeling der menschen +zal, na gedurende zeker tijdvak vertragende gestegen te zijn, dit op +deze aarde eenmaal niet meer noemenswaardig moeten doen.</p> +<p>De beperktheid der zintuigelijke aanschouwing is toch onvereenigbaar +niet eene onbepaalde geestontwikkeling en, naarmate de drang tot +vergrooting hiervan zwakker is, zal die grens, waarboven de +geestontwikkeling niet meer noemenswaardig stijgt, lager gelegen zijn, +even als, naarmate een steeds aanhoudende wind zwakker is, de er door +voortgebragte toenemende, maar eindelijk in sterkte circa standvastig +wordende golving, geringer is. <span class="pagenum">[<a id="pb83" +href="#pb83" name="pb83">83</a>]</span></p> +<p>Dit laatste nu ziet op de hoogere en lagere dieren, want ook deze +bezitten, ofschoon in veel zwakkere mate dan de mensch, bewuste +aanschouwing en zucht tot uitbreiding hiervan.</p> +<p>Zoo elk mensch steeds op deze aarde bleef voortleven zou hij, nadat +zulk een eindtoestand der beschaving bereikt is, alles weten wat hij +maar eenigzins in zijn stand wenschelijk zou achten te weten, omdat hij +een onbepaalden tijd ter zijner beschikking zou hebben om een bij de +maatschappij niet noemenswaardig meer toenemende dosis kennis op te +doen. Hoe langer de individuen leven, hoe sneller het gansche +menschengeslacht bij gelijken aanleg in kennis zal toenemen, omdat elke +generatie alsdan meer tijd zal hebben om hare verkregene kennis aan het +opkomende geslacht mede te deelen.</p> +<p>Hoe hooger de beschaving is, hoe meer elke generatie zal moeten +leeren, en hoe betrekkelijk gebrekkiger de opvoeding zal worden, al is +het dat alsdan, wegens de grootere zamenwerking en onderlinge +gemeenschap der menschen, de mededeeling van wetenschap aan de jeugd +gemakkelijker geschiedt.</p> +<p>Elke generatie zal aldus op lateren leeftijd meer in kennis moeten +toenemen, om zich op de hoogte te stellen der kennis door het vorige +geslacht bereikt. Dit zal nu gemiddeld wel geschieden en zelfs iets +meer dan dat, zoolang de beperktheid der zintuigelijke aanschouwing die +vergrooting der wetenschap der aardbewoners niet belet, maar de zoo +even gemelde oorzaak de vergrooting der kennis van het menschdom trager +doen toenemen.</p> +<p>Van deze kennis zal alsdan elk individu een kleiner deel zich eigen +kunnen maken dan tijdens het bestaan van een minder gevorderden trap +van beschaving, elk individu alsdan, met betrekking tot het dan zoo +zamengesteld geworden maatschappelijk leven, meer in ondervinding +<span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" name= +"pb84">84</a>]</span>te kort schieten; zij alsdan gedurende hun leven +wel sterker in geestontwikkeling dan thans toenemen, doch tevens meer +teleurstellingen ondervinden; met betrekking tot hetgeen zij wenschen +te leeren en te doen, minder en gebrekkiger leeren en doen, in een +woord betrekkelijk onvolmaakter zijn dan tijdens het bestaan van lagere +trappen van beschaving.</p> +<p>Zij die de individuen geschikt voor het leven op deze aarde wenschen +te zien, zullen aldus door de toeneming der beschaving niet bevredigd +worden. Wel integendeel zij, die de toename der geestelijke +ontwikkeling der individuen, al zij het dat hierdoor hunne ligchamen +gesloopt en hun leven verkort wordt, als het doel hiervan +beschouwen.</p> +<p>De aanhangers van eerstgemelde levensbeschouwing (die der +geschiktheid voor het aardsche), waartoe behooren de epicuristen, +voegen den mensch toe: gedenk te leven, in den zin van gedenk op eene +oordeelkundige wijze te genieten, tracht uwe gezondheid en welvaart te +bevorderen, in vrede met andere menschen te verkeeren, bedenk dat +slechts in een gezond ligchaam eene gezonde ziel kan huizen en weet dat +onnieuwsgierigheid een zacht hoofdkussen voor een welgevormd hoofd +is.</p> +<p>De aanhangers der tweede levensbeschouwing (die van den +vooruitgang), waartoe de rationele stoïcijnen behooren, roepen +daarentegen de menschen toe: gedenk te sterven, namelijk leef zoodat +uwe geestelijke ontwikkeling op het oogenblik van het verscheiden hoog +opgevoerd zij, offer hieraan op gezondheid en welvaart, schroom niet in +strijd met anderen te komen en oneenigheid te stichten, wanneer het +beginselen geldt het menschdom naar hooger leidende en tracht zoover +mogelijk, door peinzen en denken, op het gebied van het +buitenzinnelijke door te dringen.</p> +<p>Een gemiddelde tusschen beide soorten van levensbeschouwing +<span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85" name= +"pb85">85</a>]</span>komt ons voor de voorkeur te verdienen.</p> +<p>Dat onze geest ons ligchaam noodig heeft om werkdadig te denken en +om indrukken van de buitenwereld te verkrijgen en dat de bloeijende +toestand van het ligchaam, bij gelijke hoogte der organisatie hiervan, +maakt dat het de streving opwaarts van den geest gemakkelijker kan +volgen, en die streving aldus dan minder tegenwerkt, maakt het noodig, +dat men in zekere mate een geschikt ligchaamsleven leidt en dat onze +geest zich bezig houdt met het verkrijgen van hetgeen noodig is voor de +behoeften van het ligchaam en aldus de wetenschap beoefent met het oog +op het materiele en praktische nut. Dit een en ander maakt tevens dat +wij aan den bloei van het ligchaamsleven en aan de welvaart van anderen +zorgen moeten wijden, terwijl het leven in vrede met deze zamenwerking +met hen gemakkelijker maakt, hetgeen weder strekt ter bevordering der +vergrooting der geestelijke ontwikkeling. Eindelijk moet de beperktheid +der zintuigelijke aanschouwing grenzen stellen aan het doordringen van +den geest op buitenzinnelijk gebied (zie later).</p> +<p>Van den anderen kant moet het ligchaam dienstbaar gemaakt worden aan +de toename der geestontwikkeling om aldus de machine, slechts in +zooverre in goeden staat gehouden worden, als de eischen van het +gebruik er van zulks toelaten. Zelfs behoort men, om aan die eischen te +voldoen, niet te schromen om de machine te verslijten en aan gevaar +voor vernieling bloot te stellen. Ook moet de wetenschap, met het oog +op die toename der geestontwikkeling, zelfs ten koste van stoffelijke +welvaart beoefent worden.</p> +<p>Voorts behoort men zich jegens anderen zoo te gedragen, dat men +hunne materiele welvaart in zekere mate ondergeschikt maakt aan de +toename hunner geestontwikkelingen moet de deze bevorderende strijd van +denkbeelden en beginselen niet aan eene te ver gedreven <span class= +"pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" name="pb86">86</a>]</span>zucht +naar eensgezindheid en vrede opgeofferd worden<a class="noteref" id= +"xd19e1629src" href="#xd19e1629" name="xd19e1629src">8</a>. De liefde +voor anderen moet niet alleen ten doel hebben om hen van lijden te +bevrijden, of anders gezegd om hen geschikt te maken voor de +omstandigheden waarin zij verkeeren, maar tevens om de zedelijke +ontwikkeling, zoowel van hem die liefde betoont als van hem aan wie zij +betoond wordt, te verhoogen, en zij aldus ook ten bate van den +vooruitgang der individuen strekken.</p> +<p>Slechts, wanneer de liefde op deze wijze beschouwd wordt, kan het +verstandig geacht worden zich groote offers op te leggen, ten einde op +eene onzekere wijze het lijden van anderen een weinig te +verminderen.</p> +<p>Het is waar dat, hoe hooger de geestelijke ontwikkeling der +menschheid is, hoe meer de menschen zich om hunne natuurgenooten en om +de belangen hunner eigen toekomst bekreunen en dit kunnen doen, doch +het is er verre van af, dat het directe nut dat men, zoo voor anderen +als voor zich zelf, op deze aarde sticht, de hiervoor genomen +inspanning loont.</p> +<p>Ook nemen de menschen (tenzij oppervlakkig op gezag) niet gaarne +onderrigt en teregtwijzing van anderen aan, zij leeren liever zelf en +nemen hierdoor wel is waar trager in kennis toe, doch deze wordt alsdan +dieper, inniger en minder vergeetbaar, terwijl hunne grootere en meer +langdurige inspanning ten gunste van hun intellectuelen aanleg en van +hunne geestontwikkeling in het algemeen werkt. Om een anders ideën +goed te begrijpen, dient men zelfs (al zij het meer onbepaald en minder +naauwkeurig) van zelf op die ideën gekomen te zijn.</p> +<p>Hoe moeten nu de aanhangers der epicuristische <span class= +"pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87" name= +"pb87">87</a>]</span>levensbeschouwing zich gevoelen op het gezigt +eener omgeving weerbarstig in het aannemen van onderrigt, en wel is +waar grif in het aannemen van materiele hulpmiddelen, doch slechts +wanneer zij hierover naar goedvinden kunnen beschikken; op het gezigt +van min of meer direct ten gevolge van hun individuelen vooruitgang +lijdende menschen en dieren, waarvoor zij slechts zeer weinig kunnen +doen? Zij die zulk eene levensbeschouwing aanhangen, het doel van het +lijden aldus niet begrijpen en aan de liefde geene hoogere beteekenis +geven dan om dit lijden te verzachten en, zoo der naasten als hunne +eigen geestontwikkeling, elk oogenblik met vernietiging bedreigd +achten, moeten geleid worden tot moedeloosheid, tot minachting van zich +zelf en van anderen, tot gemis aan zedelijke kracht en moed om zich +offers te getroosten ten behoeve van anderen of van eigen toekomst; tot +het zich verdooven in de beslommeringen en genietingen van het heden; +tot het ontvlugten van het lijden van anderen en zelfs tot ontkenning +er van, omdat dit lijden een protest is tegen die slechts geschiktheid +bij een aardsch bestaan noodig achtende levensbeschouwing.</p> +<p>Wanneer deze dan ook door de massas in praktijk wordt gebragt, moet +zedelijk verval het gevolg zijn, zooals bijv. bij de Grieken en +Romeinen tijdens het begin onzer jaartelling. De natuurwet, dat van een +verschijnsel oorzaak en gevolg aan elkander tegengesteld zijn, deed +echter toen hare werking gevoelen, namelijk dit zedelijke verval deed +eene tegengestelde levensbeschouwing een kerkelijk gewaad aantrekken +en, aldus geschikt geworden voor de massas, tot binnen deze +dringen<a class="noteref" id="xd19e1644src" href="#xd19e1644" name= +"xd19e1644src">9</a>.</p> +<p>Te weinig wijsgeerig om te weten, dat het lijden een <span class= +"pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88" name="pb88">88</a>]</span>gevolg +is der werking der traagheid bij het veranderlijke en aldus ook bij het +zich verheffende (zie blz. <a href="#pb63" class="pageref">63</a>), zoo +hebben de menschen niettemin een zeker besef, dat er geleden moet +worden om opwaarts te streven en dit besef nu werd levendig in de +levensbeschouwing van het Christendom, dat het lijden heiligt, op den +weg ter heerlijkheid plaatst en door het zich omhoog heffende kruis +zinnebeeldig voorstelt.</p> +<p>De aanhangers der épicuristische levensbeschouwing verdiepen +zich ongaarne in de beschouwing der individuen, maar liever in die der +in beschaving toenemende maatschappij, in die harer kunstgewrochten, in +die der schoone en jaarlijks herlevende natuur. Doch is de duur van dit +alles zoo zeker, kunnen betrekkelijk snelle en groote veranderingen bij +de aardkorst en het gasvormige omkleedsel onzer planeet dit alles niet +vernietigen? Buitendien die schoone organische natuur maskert een +slagveld, een strijdperk waarop dieren en planten al strijdende hoogere +organisatiën verkrijgen en zich individueel trachten te verheffen +en buitendien, waartoe leidt die toenemende beschaving? Naar aanleiding +van het op blz. <a href="#pb83" class="pageref">83</a> gemelde, tot +sterkeren vooruitgang der individuen gedurende hun leven, maar +volstrekt niet tot hun geluk of geschiktheid voor de omstandigheden +waarin zij verkeeren.</p> +<p>De maatschappij wordt gevormd door zamenwerkende individuen, en in +het belang van beider vooruitgang is het noodig dat die individuen +zekere zelfstandigheid behouden, en dat zij aldus geene +levensbeschouwing, de individualiteit in minachting brengende, +aanhangen.</p> +<p>Om te begrijpen, hoe het zedelijke verval eener maatschappij, +derzelver beschaving achteruit moet doen gaan, behoeft men slechts te +bedenken, welk een nadeeligen invloed vermindering van arbeid en +vertrouwen op handel en industrie uitoefent. Zoo bijv. de menschen +slechts werken om geld te winnen, zal hun arbeid geene <span class= +"pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name="pb89">89</a>]</span>vruchten +opleveren van zulk eene gehalte, als wanneer men hem tevens ter +vergrooting der geestelijke ontwikkeling, zoo van anderen als van zich +zelf, doet strekken. Dit verschil, niet noemenswaardig bij grof +handenarbeid, zal grooter worden, naarmate die arbeid van meer verheven +aard wordt. Verder zal, zoo de winsten geringer worden, de productie +van den arbeid insgelijks verminderen, en ook weder in sterkere mate, +naarmate de aard hiervan meer verheven is<a class="noteref" id= +"xd19e1666src" href="#xd19e1666" name="xd19e1666src">10</a>.</p> +<p>De vergrooting der hulpmiddelen der wetenschap maakt dat de vruchten +van den arbeid grooter worden, terwijl de vergrooting der digtheid der +bevolking eene tegenovergestelde werking uitoefent. Gedurende de +toeneming der beschaving en der volkrijkheid komt ons de toeneming der +hulpmiddelen der wetenschap eerst en die der digtheid van bevolking +later de overhand te moeten hebben.</p> +<p>Volstrekte overbevolking, wegens gebrek aan te bebouwen bodem, kan +wel is waar niet gezegd worden te bestaan, zoolang die bodem nog een +mud graan, of het voedsel voor een rund meer kan opbrengen, iets wat +overal het geval is, doch dit belet niet, dat, het digter worden der +bevolking, den arbeid, noodig om bijv. een mud graan voort te brengen, +grooter doet worden. Minder arbeid zal er dus, naarmate (bij denzelfden +trap van beschaving) die digtheid der bevolking grooter wordt, besteed +kunnen worden aan de vervaardiging van voorwerpen niet volstrekt +onmisbaar voor de menschen onderhoud, minder van zulke voorwerpen +zullen er aldus dan te verkrijgen <span class="pagenum">[<a id="pb90" +href="#pb90" name="pb90">90</a>]</span>zijn voor hen, die hen dan met +de winsten, door hun arbeid opgeleverd, willen koopen.</p> +<p>Wel is waar zullen de meer beschaafde menschen steeds meer behoeften +hebben dan de andere en grootere rijkdom aldus voor hen eene +noodzakelijkheid blijven, doch dit overwigt in geestelijke ontwikkeling +zich (wanneer de digtheid der bevolking grooter is met betrekking tot +de beschaving) meer door hare innerlijke waarde en minder door +uiterlijk vertoon veropenbaren.</p> +<p>De kleinere verschillen in rijkdom, bij het kleiner zijn der winsten +van den arbeid, kan men vergelijken met het meer opgesloten zijn der op +blz. <a href="#pb77" class="pageref">77</a> gemelde manschappen, +naarmate deze gemiddeld trager loopen. Het verschil in snelheid +tusschen de verschillende manschappen zal hierdoor evenzoo verminderen, +als dat der gemaakte overwinsten door het mindere gemak om overwinsten +te verkrijgen. De neiging der manschappen tot opsluiting komt bij deze +gelijkenis overeen met de uitwerking der verdeeling der rijkdommen bij +het erven, met die der giften aan behoeftigen en met het effect van den +grooteren prikkel voor armen dan voor rijken om geld te winnen, zie +blz. <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.</p> +<p>Tegen hetgeen op blz. <a href="#pb86" class="pageref">86</a> gezegd +is, zal men welligt aanvoeren, dat het kwaad, in ongeschiktheid van het +een voor het ander bestaande, het zedelijke kwaad eerder moet af- dan +toenemen, wanneer de menschen zich geschikter voor hun aardsch leven +trachten te maken. Men dient hierbij echter te onderscheiden de eischen +van het maatschappelijke en zedelijke leven van den mensch en die van +zijn zinnelijk of ligchaamsleven.</p> +<p>De drang tot vooruitgang maakt dat de menschen die eerste eischen +zoodanig verhoogen, dat, wegens de werking der traagheid, hunne +geestontwikkeling er bij te kort schiet. Verlagende op deze werken nu +de eischen van het zinnelijke leven en verlagende op de organisatie +<span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name= +"pb91">91</a>]</span>van het ligchaam de onbewerktuigde aardt. Deze +vier zaken, waarvan nu de laatste onveranderlijk is, trachten op +gelijke hoogte te komen en aldus voor elkander geschikt te worden, en, +zoo nu de eerste verlaagd wordt, namelijk zoo de menschen trachten de +maatschappij meer barbaarsch te doen worden en naar het dierlijke terug +te brengen, zullen zij tot elkander naderen en de menschen werkelijk +betrekkelijk beter worden.</p> +<p>Zoo bijv. eene generatie in geestontwikkeling minder toeneemt dan de +vorige, zal de werking, de toeneming in ontwikkeling van het ligchaam +bevorderende, hierbij ook eenigzins kleiner dan bij de vorige generatie +zijn. De laatste generatie zal aldus aan hare kinderen wat minder hoog +ontwikkelde ligchamen achter laten dan zij van hare ouders ontvangen +heeft, en de ligchamen dier kinderen zullen, door de werking van den +geest, wat moeijelijker dan die hunner ouders in ontwikkeling kunnen +toenemen. Bij die derde generatie zal aldus de toeneming der +geestontwikkeling nog wat zwakker zijn dan bij de tweede, zoo zij zich, +betrekkelijk haar standpunt van ontwikkeling, niet meer dan deze +inspant, en dit zoo voortgaan; zoodat de mensch dan langs den op blz. +<a href="#pb30" class="pageref">30</a> gemelden stamboom, alsware terug +zal gaan, en, aangezien de geest der dieren ook opheffende en de +onbewerktuigde aarde verlagende op hunne ligchamen werkt, die teruggang +niet ophouden, voordat het punt van aanvang van dien stamboom weder +bereikt is<a class="noteref" id="xd19e1699src" href="#xd19e1699" name= +"xd19e1699src">11</a>.</p> +<p>Wanneer de menschen hunne geestelijke ontwikkeling, onder +tegenwerking der eischen der zinnelijkheid, bijzonder verhoogen, zal +zij, wel is waar, steeds in het een of ander ten achteren staan bij de +eischen van het zedelijke <span class="pagenum">[<a id="pb92" href= +"#pb92" name="pb92">92</a>]</span>en maatschappelijke leven, doch die +eischen en die ontwikkeling digter bij elkander komen en gene sneller +opwaarts gedreven worden.</p> +<p>Het tegengestelde zal daarentegen plaats hebben, zoo, wegens den +drang tot vooruitgang, men die eischen wel tracht te verhoogen, maar de +geestelijke en vooral de zedelijke ontwikkeling, door het toegeven aan +de eischen de zinnelijkheid, daalt. Dit laatste dan kan in zulk eene +mate geschieden, dat de eischen van het zedelijke en maatschappelijke +leven en aldus ook de beschaving er sterker door omlaag getrokken, dan +door den drang tot vooruitgang omhoog gedrongen worden. Zulk een geval, +op blz. <a href="#pb86" class="pageref">86</a> bedoeld, is +vergelijkbaar bij eene schuit, die een paard stroomopwaarts tracht te +trekken, maar daartoe onvermogend is, zoodat dit paard (met die eischen +der beschaving vergelijkbaar) achterwaarts moet stappen, omdat de +spanning der treklijn (met de betrekkelijke zedelijke slechtheid der +menschen vergelijkbaar) groot is.</p> +<p>De groote afstand tusschen de beschaving der menschen en de +organisatie van hun ligchaam maakt dat de beschaving middelen aanbiedt +om zinnelijk te genieten en tevens dit ligchaam te benadeelen, iets dat +bij dieren slechts in veel zwakkere mate bestaat, en bijv. het geval is +bij hen, welke de epicuristische levensbeschouwing op eene verbasterde +wijze in praktijk brengen, namelijk bij hen die zich aan grove +zinnelijke lusten overgeven en onverschillig worden voor de geestelijke +ontwikkeling zoo van anderen, als van zich zelf, zie blz. <a href= +"#pb87" class="pageref">87</a>.</p> +<p>De verbasterde opvatting der tegenovergestelde levensbeschouwing +ontmoet men bij de asceten, die, om alle zinnelijkheid te vernietigen, +hun ligchaam martelen, dit alzoo minder bekwaam maken, om op eene +indirecte wijze de vergrooting der geestelijke ontwikkeling te +bevorderen en deze laatste zooals zij die opvatten, zoodanig ter +<span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name= +"pb93">93</a>]</span>harte nemen, dat zij andersdenkenden +vervolgen<a class="noteref" id="xd19e1724src" href="#xd19e1724" name= +"xd19e1724src">12</a>.</p> +<p>Vele menschen zijn in het eene punt de eene en in tegengestelde het +andere de levensbeschouwing toegedaan, doch steeds zullen die +onderdeelen hunner levensbeschouwing zich in harmonie met elkander +trachten te stellen.</p> +<p>Een gemiddelde tusschen beide dient echter in innigheid en +wetenschappelijkheid toe te nemen, naarmate de beschaving zulks doet, +en aldus de instinctmatige aandrang en tot geschiktheid en tot +vooruitgang, bij de dieren, zie blz. <a href="#pb64" class= +"pageref">64</a>, voldoende, alsdan meer te kort schieten om de +menschen in de school van het leven te leiden.</p> +<p>Het humanisme, zooals de aanhangers der <span class="corr" id= +"xd19e1749" title="Bron: epikuristische">epicuristische</span> +levensbeschouwing dit opvatten, zou slechts kunnen bestaan, zoo de +menschen steeds op aarde bleven voortleven, de onbewerktuigde natuur +niet de op blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a> gemelde +terugtrekkende werking op der menschen ligchamen uitoefenende en de +beschaving niet meer toenam. Wegens de neiging der dingen om, wanneer +geene oorzaken dit tegengaan, harmonisch met elkander te worden, zouden +dan de eischen van zedelijke en maatschappelijke leven, de +geestontwikkeling, de eischen van het zinnelijke leven <span class= +"pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span>en de +organisatie der menschelijke ligchamen zich op dezelfde hoogte stellen, +en de betrachting van het goede geene opoffering meer kosten en niet +meer in strijd zijn met het genieten in het heden.</p> +<p>Die toestand zou echter, zelfs bij zulk eene aardsche +onsterfelijkheid deelachtige wezens, niet mogelijk zijn, zoo de +onbewerktuigde aarde de organisatie hunner ligchamen omlaag trok, daar +dit tegengegaan zou moeten worden door eene even sterke hen omhoog +trekkende werking en deze niet zou kunnen bestaan, zoo der menschen +geestontwikkeling niet hooger dan die hunner ligchamelijke ontwikkeling +stond, en door hoogere eischen van het zedelijke en maatschappelijke +leven, die geestelijke ontwikkeling niet, tegen omlaagtrekking er van +door de eischen van het zinnelijke leven, behoed werd<a class="noteref" +id="xd19e1759src" href="#xd19e1759" name="xd19e1759src">13</a>.</p> +<p>Een trap van beschaving, wegens de terugtrekkende werking der +onbewerktuigde aarde voor geene verdere verhooging vatbaar, zal, wegens +de op blz. <a href="#pb71" class="pageref">71</a> gemelde oorzaak, bij +sterfelijke wezens niet zulk eene hoogte kunnen bereiken als bij +ligchamelijk onsterfelijke. Die beschaving, door den eenen mensch in +dit en door den anderen in andere opzigten opgedreven, zal eischen +stellen voor het zedelijke en maatschappelijke leven, waaraan de +menschen, wegens den korten duur van hun leven, <span class= +"pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95" name="pb95">95</a>]</span>nog +minder zullen voldoen, dan zoo zij steeds op deze aarde bleven +voortleven, aan den eenigzins hoogeren trap van beschaving, die dan +bereikbaar zou worden.</p> +<p>In dit laatste geval zou toch die beschaving het werk zijn van de +alsdan levende menschen, terwijl tot de werkelijk op deze aarde +bestaande beschaving de vroegere generatiën bijgedragen hebben, +zoodat zij voor elke volgende iets nieuws is.</p> +<p>De korte duur van ons leven maakt aldus dat wij in denzelfden tijd, +om even goed te voldoen, in geestontwikkeling sneller moeten toenemen, +dat wij dit wel eenigzins sneller doen, doch niet in zulk eene mate dat +wij even goed voldoen als bij langer leven, dat onze taak zwaarder dan +in dit laatste geval is en dat, wegens dien gevorderden snelleren +aanwas in geestontwikkeling, de eischen van het zinnelijke leven meer +ten achteren staan bij die van het maatschappelijke en zedelijke leven, +zie blz. <a href="#pb71" class="pageref">71</a>.</p> +<p>Het maatschappelijke verkeer maakt niet slechts, door die beschaving +een hoogeren trap te doen bereiken en aldus het doel verder te stellen, +dat wij onze geestontwikkeling sterker moeten vergrooten, maar tevens +door het onderwijs, dat wij geholpen worden om nog sterker in +geestontwikkeling toe te nemen.</p> +<p>Deze zou men kunnen vergelijken met een kapitaal, dat gedurende +zekeren tijd van af circa nul gemiddeld vertragende toeneemt en alsdan +renten afwerpt. Het totale bedrag hiervan is vergelijkbaar met de baten +die iemands geestontwikkeling aan anderen verschaft, en zal, +betrekkelijk het kapitaal, op het oogenblik dat dit ophoudt met renten +af te werpen, meer bedragen naar gelang <span class="pagenum">[<a id= +"pb96" href="#pb96" name="pb96">96</a>]</span>die renteafwerping langer +duurt. Men kan zich nu voorstellen dat de inspanning, gevorderd voor de +vergrooting van zulk een kapitaal, grooter is dan het nut door het +totaal die renten voortgebragt.</p> +<p>Zoo echter dit totaal minder misbaar is, naar gelang die rente +kleiner is, zal, na zekere vertraging bij de vergrooting van het +kapitaal, het nut, door het totaal der kleinere renten voortgebragt, +gelijk worden aan de inspanning gevorderd voor die mindere vergrooting +van het kapitaal. Dit nu is vergelijkbaar met de grootere behoefte voor +de leden eener maatschappij, wier zedelijke eischen tot zekere hoogte +opgedreven zijn, om van de geestelijke ontwikkeling hunner medeleden te +profiteren, naarmate zij zulks minder doen, of anders gezegd met de +grootere behoefte aan het goede, naarmate het gebrek hiervan grooter +is.</p> +<p>Wordt daarentegen het totaal der renten niet minder misbaar, +naarmate het minder bedraagt, hetgeen te vergelijken is met het op blz. +<a href="#pb90" class="pageref">90</a> gemelde geval, dat de eischen +der beschaving van de maatschappij tegelijk met geestelijke +ontwikkeling van derzelver leden verminderen, zoo is er geene reden +waarom, na het ophouden der renteafwerping, gedurig zulke kapitalen +verloren moeten gaan, en gedurig nieuwe van meet af aan vergaard moeten +worden, zie blz. <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.</p> +<p>Schoonheid bestaat evenzeer als deugd in geschiktheid, doch, terwijl +men iets deugdelijk noemt, wanneer het zekere geschiktheid bezit voor +de omstandigheden waarin het verkeert, zoo noemt men daarentegen iets +schoon, wanneer deszelfs deelen voor elkander geschikt zijn. Voor +volmaakte deugdelijkheid wordt wel is waar dit laatste ook gevorderd, +doch bij zekeren graad er van, kan van iets de geschiktheid der deelen +voor elkander nog al te wenschen overlaten.</p> +<p>Verschillende typen van diervormen vinden wij bijv., <span class= +"pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97" name="pb97">97</a>]</span>wegens +de juiste harmonie der deelen, schoon, maar daar onder behoort niet de +vorm der miereneters, niettegenstaande de organisatie dezer dieren +geschikt is voor het vangen en opslurpen van mieren.</p> +<p>Dit is evenzeer het geval op zedelijk gebied. Men zegt bijv. dat een +deugdzaam mensch eene schoone ziel bezit, doch het komt ons voor dat +het beter is te stellen dat eene schoone ziel zulk eene is, wier +eigenschappen goed met elkander overeenstemmen en voor elkander +geschikt zijn. De geniüs van het kwaad, zooals Milton die +geschilderd heeft, kan bijv. kwalijk de bewondering opwekken als door +zekere harmonie bij zijn zedelijken aard, die wij vermeenen morele +schoonheid te moeten noemen.</p> +<p>De werking der traagheid bij veranderlijke en dus ook bij naar de +hoogte strevende wezens, moet, zooals op blz. <a href="#pb53" class= +"pageref">53</a> gezegd is, de harmonie en geschiktheid voor elkander +bij de deelen dier wezens verbreken en deze noodwendig leelijk maken. +De aap, naar het ligchaam half mensch half dier, het vogelbekdier, van +vogel tot zoogdier opklimmende, een wilde met vederen op het hoofd, een +knods in de hand en een pantalon met souspieds aan de beenen, kwetsen +evenzeer het schoonheidsgevoel als iemand, binnen eene beschaafde +maatschappij handelende, zooals dit bij de wilde stammen gebruikelijk +is, het zedelijk gevoel kwetst.</p> +<p>Men dient wel onderscheid te maken tusschen het <i>schoone</i>, of +de innerlijke harmonie van iets, het <i>goede</i>, of de geschiktheid +van iets voor hetgeen waarmede het in verband is, en de verhevenheid, +of het behooren van iets bij hoogere phasen van bestaan.</p> +<p>Zoo noemen wij bijv. eene uitmuntende geteekende mestvaalt, waarin +een varken wroet, eene goede, maar geene schoone en nog veel minder +eene teekening van verheven genre. De getrouwheid der afbeelding geeft +deze zekere geschiktheid voor ons en maakt haar aldus <span class= +"pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98" name="pb98">98</a>]</span>goed, +doch eene verzameling van allerlei vuil en heterogene vodden kan +kwalijk gezegd worden innerlijk harmonisch te zijn, terwijl het +wroetende varken naar het grove dierlijke terugtrekt.</p> +<p>Wegens op blz. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> gemelde de +werking der traagheid binnen onze veranderlijke wereld, kan evenmin +iets innerlijk volmaakt harmonisch zijn als precies passen voor alles +waarmede het in verband komt. Bij het eene kan het eerste en bij iets +anders het laatste meer het geval zijn en volmaakter zal iets zijn +naarmate deugd en schoonheid beide in hoogere mate er in vereenigd +zijn.</p> +<p>Het streven naar de hoogte van Natuur en Maatschappij maakt verder +dat het schoone en goede in hoogere phasen van bestaan komen. Zoo staat +bijv. de schoonheid van een insect lager dan die van een vogel, die van +eene mosplant lager dan die van eene roos, die van een vogel lager dan +die van een mensch, die van de kleeding en hut eener negerin lager dan +die van het gewaad en woning eener beschaafde dame, niettegenstaande in +elk dier gevallen de betrekkelijke schoonheid even groot kan zijn. +Evenzoo is het met de deugd van zaken gelegen. Die van een spoorweg +staat bijv. hooger dan die van een straatweg, die van een schietgeweer +hooger dan die van een boog, die van ons burgerlijk wetboek hooger dan +de burgerlijke gebruiken der Maories, die van eene fotografie hooger +dan die eener silhouette, die van een gekleurd en met haren en +nagemaakte oogen voorzien wassen beeld, hooger die van een bronzen +beeld, niettegenstaande met betrekking tot hetgeen waarmede zij in +verband zijn, elk dier zaken even goed kan voldoen.</p> +<p>Dit zal daarentegen, wegens de werking der traagheid, minder het +geval zijn bij iets, naarmate men sneller van een lageren tot een +hoogeren trap van deugd tracht te komen en van daar dat bijv. wassen +poppen minder voldoen <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99" +name="pb99">99</a>]</span>dan bronzen beelden. De betrekkelijke +schoonheid van zaken zal ook door de sterkte van zulk eene opklimming +vermindert worden, doch ook hierbij de gevolgen dier opklimming zich +nog doen gevoelen, nadat deze geëindigd is, omdat alsdan de +werking der traagheid, waardoor het eene met betrekking tot het andere +achterblijft, door de werking, alles wel met elkander in verband is, +voor elkander geschikt trachtende te doen worden, nog niet geheel +overwonnen is. Zoo zal bijv. wanneer een troep soldaten verspreid +wordt, ten gevolge van zijn snellen gang, eerst zekeren tijd, nadat de +voorste man stilhoudt, de troep weder opgesloten zijn, en een wilde, in +eene op dezelfde hoogte van vrij groote beschaving blijvende +maatschappij gebragt, nog lang te laag ontwikkeld, voor de +omstandigheden waarin hij verkeert, kunnen blijven. Stelt men bij +nevenstaande fig. in plaats der bovenste letter <i>a</i>, +<i>a′</i>, zoo zullen de ordinaten der kromme <i>ab</i> +voorstellen de graden van beschaving van dien wilde, zoo hij bij zijne +landgenooten bleef en die der kromme <i>a′b′</i> de graden +van beschaving van den kring waarin hij gebragt wordt. De kromme +<i>ab′</i>, in dit geval de opklimming in beschaving van dien +wilde voorstellende, zal nu de lijn <i>a′b′</i> eerst +eenigzins regts van <i>aa′</i> raken.</p> +<p>Zoo de menschen zich direct voorgesteld hadden om het menschelijke +gelaat volledig af te beelden, dan zou gewis de silhouette hen nimmer +zoo goed voldaan hebben als thans de fotografie ons voldoet, terwijl, +zoo zij zich tot taak stellen om zeer naauwkeurige afbeeldingen van +schoone voorwerpen te maken, deze dezelfde blijvende, hunne +afbeeldingen schooner moeten worden, naarmate die menschen in +kunstvaardigheid toenemen. <span class="pagenum">[<a id="pb100" href= +"#pb100" name="pb100">100</a>]</span></p> +<p>Wij vermeenen hiermede aangetoond te hebben, dat de volmaakte +schoonheid en deugd niet in eene veranderlijke wereld en bij +veranderlijke wezens gevonden kunnen worden en voorts dat schoonheid en +deugd, onafhankelijk van derzelver betrekkelijke grootte, op zeer +verschillende standpunten van alsware volstrekte grootte kunnen +staan.</p> +<p>Op deze aarde kan de volstrekte grootte, van schoonheid en deugd, +even als die der kennis der waarheid, slechts eene beperkte hoogte +bereiken, en nu kunnen wij ons wel wezens voorstellen, waarbij die +volstrekte grootte van schoonheid en deugd, die van al de werkelijk +bestaande menschen overtreft, doch dit is slechts binnen zekere grenzen +mogelijk, willen zulke wezens voor ons te begrijpen blijven. De oude +Grieken stelden zich hunne goden voor als wezens, niet slechts van +groote <span class="corr" id="xd19e1866" title= +"Bron: lichamelijke">ligchamelijke</span>, maar ook van groote morele +schoonheid in den zin als op blz. <a href="#pb97" class= +"pageref">97</a>. Dier goden absolute grootte van zedelijkheid was, +toen de Grieken nog barbaarsch waren, nog vrij wel boven die dezer +laatste verheven, doch later toen die Grieken, ofschoon niet zedelijker +met betrekking tot de intusschen verhoogde eischen van hun zedelijk en +maatschappelijk leven geworden, desniettemin in zedelijke ontwikkeling +geklommen waren, konden hunne goden, als voorbeelden van het goede en +verhevene, hen niet meer voldoen. Hunne godsdienst strekte toen niet +langer ter opheffing hunner zedelijke ontwikkeling en daar zij +voortgingen met de eischen van hun maatschappelijk bestaan te +verhoogen, moesten zij deze op eene meer gebrekkige wijze gaan +vervullen.</p> +<p>Buitendien moet (zie blz. <a href="#pb77" class="pageref">77</a>) +bij denkbeeldige goddelijke wezens, wier geestelijke ontwikkeling men +niet beneden die van menschen stelt, er, evenals bij ons menschen, +disharmonie tusschen geest en ligchaam bestaan, zoo de ligchamen, die +goden toegekend, innerlijk <span class="pagenum">[<a id="pb101" href= +"#pb101" name="pb101">101</a>]</span>harmonisch gemaakte, of anders +gezegd, verfraaide copijen van onze ligchamen zijn, en aldus, zie blz. +<a href="#pb97" class="pageref">97</a>, wel betrekkelijk, maar weinig +of niet absoluut schooner en verhevener zijn als deze.</p> +<p>Dit hebben de stichters van den Islam begrepen en vandaar hun verbod +om Allah, ofschoon zij dezen menschelijke denkvormen toeschreven, onder +menschelijke gedaante af te beelden. Omdat het ligchaam der menschen +lager staat dan hun geest, voldoet men zooveel mogelijk in het geheim +aan de ligchaamsbehoeften en tracht men voor het gezigt beider +disharmonie te verminderen door het ligchaam gedeeltelijk te bedekken +en wel, naarmate de geest verhevener geacht wordt, door de +ligchaamsvormen meer masquerende gewaden<a class="noteref" id= +"xd19e1884src" href="#xd19e1884" name="xd19e1884src">14</a>.</p> +<p>De absolute grootte van deugd en schoonheid wordt niet alleen +vermeerderd door de hulpmiddelen van hoogere beschaving, zie blz. +<a href="#pb97" class="pageref">97</a>, maar ook door het passen er van +in meer verhevene spheren, in spheren waarin eene grootere geestelijke +ontwikkeling als in het dagelijksche leven te huis behoort. Het er in +ontmoeten der schoonheid, maakt het treden binnen zulke spheren +aantrekkelijker en in zooverre kan men zeggen dat de schoonheid de +menschen naar hooger opvoert. Dat zij dit steeds van zelf direct doet +en afgezien van hetgeen waarbij zij opgemerkt wordt, vermeenen wij +daarentegen te moeten ontkennen.</p> +<p>De harmonie tusschen de verschillende deelen eener zaak wordt toch +teweeg gebragt doordat (zie ons werk get. Over de werking der +Natuurwetten, enz., blz. 501, en het vervolg hierop, blz. 207 en 414), +elk dier deelen het gemiddelde is van de overeenkomstige deelen van +<span class="pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102" name= +"pb102">102</a>]</span>overeenkomstige zaken, omdat bij die gemiddelden +accidentele en grillige afwijkingen gemist worden.</p> +<p>Wanneer er nu bij zaken sprake kan zijn van hoogere en lagere +vormen, zullen die bemiddelden evenmin naar de laatste als naar de +eerste hellen. Zal bijv. een menschelijk ligchaam, wiens deelen, +indirect dienende tot verhooging der geestelijke ontwikkeling van zijn +bezitter, sterk en wiens deelen, meer bestemd voor dierlijke +verrigtingen, weinig ontwikkeld zijn, schoon gevonden worden? Naar ons +inzien neen.</p> +<p>Zijn de talen der meest beschaafde volken de zuiverste en van de +regelmatigste constructie? Eigent zich fraaije stijl het beste voor het +uitdrukken van diepzinnige denkbeelden, van verhevene wetenschap? Wordt +de aanschouwing van den sterrenhemel, van een tal van lichtende +werelden (gedurende den spreekwoordelijk leelijken nacht), bij +uitnemendheid schoon gevonden? Worden de Gothische kerken schooner +gevonden dan de met de weinig verhevene godsdienst der oude Grieken zoo +in harmonie zijnde tempels van het oude Hellas? Op dit alles vermeenen +wij dat ontkennend geantwoord moet worden.<a class="noteref" id= +"xd19e1900src" href="#xd19e1900" name="xd19e1900src">15</a></p> +<p>Dat de harmonie der deelen van tafereelen ontstaat doordat die +deelen in den gemiddelden toestand verkeeren van die bij andere +dergelijke tafereelen, wordt bijv. aangetoond bij die van stormen. Om +het tafereel hiervan schoon te doen zijn moet toch eene bewolkte en +driftige en geene heldere lucht zich boven eene onstuimige zee +bevinden.</p> +<p>Het daarstellen van schoone gewrochten is aldus eene <span class= +"pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name= +"pb103">103</a>]</span>bijzondere soort van geschiktmaken van het een +voor het ander. De kleêrmaker, die een rok voor iemand pas maakt, +de staatsman, de constitutie van een staat zamenstellende en +<i>Phidias</i> toen hij de majesteit van den Dondergod door een +marmeren blok trachtte uit te drukken, zij allen doen dit; terwijl de +burgerman, die den edelman nabootst en zich hierdoor belagchelijk en +ongelukkig maakt, even goed aan den drang vooruitgang gehoorzaamt, als +<i>Columbus</i> toen deze de Spanjaarden naar Amerika leidde en dien +ten gevolge Spanje van de noodige inwoners beroofde en als iemand, die +het voorvaderlijk geloof verzaakt en zijn geest te gelijk met twijfel +en met philosophische bespiegelingen vult.</p> +<p>Dat er nu in elk dier tweede soort van gevallen een tijdelijk kwaad +geboren wordt, ontstaat, zooals reeds op blz. <a href="#pb68" class= +"pageref">68</a> gezegd is, ten gevolge der werking der traagheid bij +overgangen.</p> +<p>Hoe, ten gevolge hiervan, vooruitgang het schoone benadeelt, bemerkt +men bijv. aan de klagten geheven over het bederven van landschappen +door fabrieken, over het gemis aan schoonheid der Protestantsche +eerdienst, over het ondichterlijke dat er in gelegen is om bijv. per +spoorweg te <i>Athene</i> te komen enz. Zoo echter deze stad eenmaal de +bloeijende hoofdplaats van een bedrijvig volk wordt, zal een +spoorwegstation er evenmin misstaan als in vele oude en thans +bedrijvige steden van Europa.</p> +<p>De neiging tot het geschikt maken van het een voor het ander kan +zich veropenbaren, als teedere liefde voor bloedverwanten, die men, met +opoffering van vooruitzigten, niet wil verlaten; als practisch gezond +verstand, dat doelmatigheid boven theoretische volkomenheid en +verhevenheid verkiest; als huisbakken bekrompenheid slechts kleine +belangen trachtende te bevredigen; als lage zelfzucht slechts zoekende +eigengenot in het heden te verkrijgen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb104" href="#pb104" name="pb104">104</a>]</span></p> +<p>De neiging tot vooruitgang kan zich daarentegen veropenbaren, als +opofferende liefde voor menschheid, wetenschap en geloof; als +verstandelijke bespiegeling over verhevene en duistere onderwerpen; als +onpractische plannenmakerij; als dwaze naäperij van +maatschappelijk hooger verheven personen.<a class="noteref" id= +"xd19e1931src" href="#xd19e1931" name="xd19e1931src">16</a></p> +<p>Het is er aldus (zie blz. <a href="#pb83" class="pageref">83</a>) +verre van af, dat aan den drang tot geschiktmaken en aan dien tot +vooruitgang steeds op eene wijze toegegeven wordt in het welbegrepen en +aldus ruim opgevatte heil der maatschappij zijnde.</p> +<p>Achteruitgaan en tevens het een voor het ander ongeschikt maken, +doen de menschen nimmer tegen beter weten in; en, wanneer dit door hun +toedoen gebeurt, vermeenen zij dat, men, door te sterk en op verkeerde +wijze vooruitgegaan te zijn, de geschiktheid van het een voor het ander +geschaad heeft.</p> +<p>Geschikt houden is in het algemeen, ofschoon niet geheel teregt, het +doel der conservatieven, de vooruitgang het doel der liberalen. (Zie +blz. <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.)</p> +<p>Tusschen het toegeven aan beiderlei soorten van drang moet eene +behoorlijke en van de omstandigheden afhangende verdeeling gemaakt +worden, bij het voorschrijven van zedelijke beginselen, zie blz. +<a href="#pb83" class="pageref">83</a>, bij het onderwijzen, zie, blz. +<a href="#pb76" class="pageref">76</a>, bij het voeren van strijd en +het bestaan van bescherming en regeling op verschillend gebied +enz.<a class="noteref" id="xd19e1953src" href="#xd19e1953" name= +"xd19e1953src">17</a></p> +<p>De drang tot geschiktwording van het een voor het andere veroorzaakt +bijv. dat de aan wilde volken gepredikte Christelijke godsdienst bij +hen van lieverlede verbastert, dat is wel, door hooger als deze te +zijn, de <span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" name= +"pb105">105</a>]</span>beelding van zulke volken wat verhoogt, maar +zich te gelijk, door te dalen, op de hoogte hiervan stelt. Wel zal dan +die invoering der Christelijke godsdienst bij zulke volken hunne +beschaving wat verhoogen, doch die verhooging er niet alleen aan te +danken zijn, dewijl er bij de rest hunner beelding (zie blz. <a href= +"#pb47" class="pageref">47</a>) eene eigen impulsie tot verhooging +bestaat<span class="corr" id="xd19e1963" title= +"Bron: ,">.</span><a class="noteref" id="xd19e1965src" href= +"#xd19e1965" name="xd19e1965src">18</a></p> +<p>Bij de menschen wordt de aard hunner godsdienst bepaald door hun +graad van intellectuele ontwikkeling, door de eigenaardigheden van hun +karakter, den aard van het land dat zij bewonen, hunne omgeving, +benevens door accidentele omstandigheden.</p> +<p>Van elk dezer laatste kan de invloed niet blijvende zijn, doch daar +er gedurig nieuwe accidentele omstandigheden, van invloed op der +menschen godsdienstbegrippen, ontstaan, zoo zal er hierbij op den duur +een zeker van aard veranderend deel het gevolg van het toeval zijn.</p> +<p>Het in zulke deelen bevatte zal echter, even als de op blz. <a href= +"#pb22" class="pageref">22</a> gemelde door het toeval ontstaande +afwijkingen bij de organisatie der dieren, gemiddeld ten nadeele +werken, en aldus het geheel der godsdienstige begrippen van elk mensch, +noch voor dezen, met betrekking tot zijne beelding gemiddeld geschikter +maken, noch gemiddeld nader tot de kennis van hetgeen werkelijk op +buitenzinnelijk gebied bestaat, brengen.</p> +<p>De invloed der omgeving baart zekere ofschoon vaak geringe +gelijkenis tusschen de godsdienstige begrippen van met elkander +verkeerende menschen, en op blz. <a href="#pb9" class="pageref">9</a> +hebben wij aangetoond hoe deze zich in groepen splitsen, waarvan elk +gezegd wordt tot zekere secte te behooren. De grootte dezer wordt, even +als die der rijken, door de geographische gesteldheid der landen, het +verkeer en den <span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106" name= +"pb106">106</a>]</span>aard der menschen, den aard der godsdiensten +benevens door accidentele oorzaken (zooals bijv. accidentele grootere +of kleinere gelijkvormigheid in opinie) bepaald. In het algemeen nemen +zij, even als de rijken, in grootte toe naarmate de beschaving zulks +doet.</p> +<p>Overigens brengen veranderingen bij dien invloed der omgeving der +volwassen menschen, bij de godsdienstige begrippen dezer accidentele +afwijkingen naar alle kanten van de godsdienstige begrippen, welke zij, +zonder het bestaan dier invloeden, zouden bezitten. Deze zijn te +vergelijken met die op onze daden ten gevolge der raadgevingen der +menschen, waarmede wij achtervolgens te doen krijgen.</p> +<p>Die onderscheidene oorzaken, de accidentele uitgezonderd, bepalen de +religieuze begrippen der menschen geheel onafhankelijk van de leering +en daden der stichters der godsdiensten. Zoo belijden bijv. +voornamelijk de Germaansche volken de Protestantsche godsdienst, wegens +de hoogte waartoe hunne beelding op het einde der middeleeuwen gestegen +was, benevens wegens hunnen grooteren ernst en minder zinnelijk +karakter dan de Latijnsche en Slavische volken. Het deel hunner +godsdienstige begrippen niet het gevolg hiervan, maar van hetgeen er +buitendien van de leer der hervormers overgeleverd is, kan als iets +toevallig beschouwd worden en moet van lieverlede verdwijnen.</p> +<p>Men bedenke toch dat, wanneer zoo iets door eene constante oorzaak +wordt voortgebragt, niet enkele, maar zeer vele menschen in dien geest +werkzaam zijn, zoodat, bij gemis dier enkele voorgangers, de menigte +het werk verrigt, voor zooveel die arbeid levert hetgeen die constante +oorzaken tot gevolg kunnen hebben.</p> +<p>Die arbeid der achtervolgende generatien is grooter dan men denkt en +zou bijv., al hadden de stichters van het Christendom nimmer bestaan, +de meer verheven begrippen <span class="pagenum">[<a id="pb107" href= +"#pb107" name="pb107">107</a>]</span>betreffende de betrekking van God +tot de menschen, de pligten en roeping dezer enz., waardoor het Nieuwe +Testament zich van het Oude Testament en van het Neoplatonisme enz. +onderscheid en hooger dan deze staat, stellig voortgebragt hebben, +omdat de aard en toename in geestontwikkeling der bewoners van het +Romeinsche rijk tijdens het verval der Romeinsche staatsgodsdienst +hiertoe leidde, maar dat die menigte tot de bijzonderheden der +Christelijke dogmas, bij onstentenis der vinders dezer, zou gekomen +zijn, is daarentegen zeer onwaarschijnlijk.<a class="noteref" id= +"xd19e1998src" href="#xd19e1998" name="xd19e1998src">19</a></p> +<p>Die bijzonderheden zijn aldus gewrochten van het toeval, zooals +alles wat in iemands geest opkomt, gelijkslachtig is met hetgeen tot +vergrooting der kennis van het menschdom kan strekken, en later niet +opkomt in den geest van eene menigte andere menschen te zamen genomen, +zoo al deze in dezelfde omstandigheden als hij gaan verkeeren.</p> +<p>De geniën, welke, door een toevalligen loop der omstandigheden, +in de zending, welke zij zich opgelegd hebben, zeer goed slagen, +(voorzeker de minderheid hunner) vervullen dan ook de noodzakelijke +behoeften der menschheid iets eerder, maar op eene meer gebrekkige +wijze, dan dit bij hun gemis later gebeurd, en het lot dier +nakomelingschap hangt alzoo niet af van het broze bestaan dier enkele. +Van daar ook dat zij, welke dit <span class="pagenum">[<a id="pb108" +href="#pb108" name="pb108">108</a>]</span>anders begrijpen, zulke +geniën als door God speciaal bestemd en bewaard achten voor zulke +zendingen, een begrip onvereenigbaar met de eenvoudigheid der +Natuurwetten en aldus van supranaturalistischen aard.</p> +<p>De bij de menschen bestaande godsdienstige begrippen<span class= +"corr" id="xd19e2009" title="Niet in bron">,</span> bepaald wordende +deels door accidentele oorzaken, deels door dier menschen aanleg, +karakter en woonplaats, aldus door dergelijke oorzaken als die der +beschaving, zoo dienen die godsdienstige begrippen bij de volken van +grooteren aanleg gedurende denzelfden tijd meer dan bij die van minder +aanleg in ontwikkeling en verhevenheid gestegen te zijn, er op aarde te +gelijk religieuse begrippen op allerlei graden van ontwikkeling te +bestaan, en in het verleden ook het geval geweest zijn, maar, naarmate +men in dit verleden verder achterwaarts gaat, de hoogst ontwikkelde der +religieuse begrippen, gedurende elk tijdstip omhelsd, gemiddeld in +verhevenheid lager te staan.</p> +<p>Dit is dan ook het geval, want bijv. zijn bij de Europeanen +gedurende de laatste achttien eeuwen de religieuse begrippen in +verhevenheid veel meer gestegen dan bij de Hottentotten en zelfs dan +bij de Bedouinen, ofschoon deze gedurende dien tijd van het heidendom +tot den Islam geklommen zijn. Voorts bestaan thans op aarde de geheel +op wijsgeerigen grondslag berustende godsdienst-begrippen bezittende +vrije Duitsche gemeenten, wilde stammen, wier godsdienst het plengen +van menschenbloed voorschrijft, en volken met godsdiensten op allerlei +trappen tusschen die beide ingelegen.</p> +<p>Gaat men in het verledene achterwaarts, zoo ontwaart men een paar +eeuwen geleden als hoogste godsdienstbegrippen die van het orthodoxe +protestantisme, vier eeuwen geleden, die van het catholicisme, +negentien eeuwen geleden, die van het mozaïsme en van het wordende +neoplatonicisme.</p> +<p>Toen het gansche menschdom op den laagsten trap <span class= +"pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109" name="pb109">109</a>]</span>van +beschaving stond, was het verdeeld in eene menigte in geestelijken +aanleg verschillende kleine stammen. Bij uitzondering zijn er van die +stammen uitgestorven, doch meestal hebben zich, naarmate, bij +verhooging hunner beelding, er meer geest van zamenwerking tusschen de +menschen ontstond, zich eerst tot kleine en later tot grootere, volken +gegroepeerd. Elk dier volken vormde niet altijd een staat of eene +politieke eenheid, maar deszelfs leden waren door taal, zeden, wetten, +godsdienst, benevens door veelvuldiger onder elkander dan met leden van +andere volken gesloten huwelijken, met elkander verwant, en splitste +zich somtijds, zooals bij het vormen van kolonien, in verschillende van +lieverlede zich van elkander vervreemende deelen. Het bovenstaande, kan +nu (zie blz. <a href="#pb33" class="pageref">33</a><span class="corr" +id="xd19e2023" title="Niet in bron">)</span> voorgesteld worden door +eene menigte stamboomen, sneller groeijende naarmate de aanleg der +stammen of volken grooter was (somtijds zal deze, zoo als bij +vermenging van hoogere met lagere rassen, den gemiddelden van die van +beide geworden zijn) en dan zamengroeijende en dan zich in +verschillende takken splitsende.<a class="noteref" id="xd19e2026src" +href="#xd19e2026" name="xd19e2026src">20</a> De bovenste einden dier +takken en stammen zullen dan de thans bestaande volken (wel te +onderscheiden van staten) en de distantie dier verschillende uiteinden +tot den bodem, de graden van beschaving dier volken aanduiden. Zoo nu +van elk dezer de leden dezelfde godsdienstige begrippen aankleefden, +zouden die takken en stammen tevens den groei dezer begrippen +voorstellen. Het Britsche rijk en deszelfs koloniën zou bijv. +bevatten catholieke Ieren, angelicaansche Engelschen, presbyteriaansche +Schotten, mozaïsche Israëlieten, mohamedaansche Maleijers, +brahmmaansche Hindoes, boedhisthische Singalezen, zonvereerende Parsen +enz. <span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110" name= +"pb110">110</a>]</span></p> +<p>Het bezit van dezelfde godsdienst door verschillende dier volken zou +dan niet als eene zamensmelting van derzelver stamboomen moeten +beschouwd, maar meer met het bezitten van dezelfde wetten moeten +vergeleken worden en de bekeering van een volk tot eene andere +godsdienst, onder behoud van sporen der vorige, met het enten van +buiten aangebragte wetten op oude vergelijkbaar zijn en aldus niet als +eene verandering van stamboom aangemerkt moeten worden.</p> +<p>Die onderscheidene religieuse begrippen van volken zullen nu, even +als de diersoorten, onder den invloed zijn van een drang tot +geschiktwording, een drang tot vooruitgang en de werking van het +toeval.</p> +<p>Het geschikt worden der organisatie der dieren voor hunne +levensomstandigheden, benevens het geschikt worden der verschillende +deelen dier organisatie voor elkander, wordt bij die religieuse +begrippen der volken vervangen door het harmonisch worden derzelve met +de beschaving en aard dier volken en met het goed bij elkander passen +der verschillende deelen dier begrippen, zoodat zij te zamen een +harmonisch geheel vormen. Die geschiktheid of betrekkelijke +volmaaktheid der godsdienstige begrippen neemt aldus volstrekt niet toe +met derzelver wetenschappelijke waarheid van voorstelling van hetgeen +in tijd en ruimte op buitenzinnelijk gebied bestaat. Bij onbeschaafde +volken moeten zij bijv. eenvoudig en zinnelijk zijn om voor hen +geschikt te zijn en dit maakt bijv. dat men niet in elke omstandigheid +welke ook dwalingen moet bestrijden. Hierdoor zou meer dan wenschelijk +is den vooruitgang ten koste der geschiktheid begunstigd worden.</p> +<p>Even als bij de organisatie der dieren, bestaat er ook bij die +begrippen een drang tot vooruitgang waardoor zij echter in het algemeen +niet te hoog voor den graad van beschaving der volken worden, omdat +hierbij ook een <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111" +name="pb111">111</a>]</span>dergelijken eigen drang tot vooruitgang +bestaat, waardoor zij dan trager en dan sneller dan die begrippen zal +klimmen en die godsdienstbegrippen aldus dan voor en dan achter zich +zal laten. Daar echter in het eerste geval die begrippen de beschaving +voor- en deze die begrippen achterwaarts tracht te trekken en omgekeerd +in het tweede geval, kan beider ongelijke snelheid van vooruitgang door +geene constante oorzaak in stand gehouden worden. Bij vooruitgang dier +begrippen zullen echter derzelver verschillende deelen dit nimmer even +sterk doen en van daar dat, naarmate zij sneller vooruitgaan, de +harmonie en consequentie bij het geheel verbroken wordt. Die +verandering moet dan noodwendig twist over en twijfel aan de +verschillende deelen der begrippen benevens splitsing van derzelver +aanhangers in verschillende rigtingen doen ontstaan. In een woord er +ontstaat dan bij hen iets gebrekkigs, dat met gemis aan opsluiting en +rigting van met den looppas gaande soldaten vergelijkbaar is, maar dat +bij trageren voortgang dier begrippen van lieverlede moet verminderen, +daar de drang tot geschiktwording van het een voor het ander, die +begrippen evenzoo op gelijke hoogte tracht te stellen en voor elkander +passende maakt, als het bevel tot opsluiting die soldaten bij elkander +brengt.</p> +<p>Ook zijn die begrippen, even als de organisatie der dieren, aan de +werking van accidentele oorzaken onderhevig en, terwijl bij de +ligchamen der dieren die toevallige bijzonderheden, zoo als bijv. de +bogchels der kameelen, door geslachtsvoortplanting van generatie tot +generatie overgaan, geschiedt dit bij de toevallige bijzonderheden dier +begrippen, door het onderwijs der jeugd.</p> +<p>Hierboven hebben wij reeds gezegd, hoe bij zeker geheel van +godsdienstige begrippen de onderscheidene deelen, even als bij de +organisatie dier diersoorten, op ongelijke hoogte kunnen staan, doch +ook kunnen deelen <span class="pagenum">[<a id="pb112" href="#pb112" +name="pb112">112</a>]</span>der organisatie van diersoorten, zonder +hooger of lager dan de rest te staan, buitengemeen ontwikkeld, vervormd +of gereduceerd zijn. Somtijds maakt zoo iets zulke diersoorten +geschikter voor hunne levensomstandigheden, doch somtijds is het deels +eene toevallige en aldus door den drang tot geschiktwording voor die +levensomstandigheden van lieverlede weggenomen wordende wanstaltigheid. +Evenzoo bij de godsdienstige begrippen. Zoo vindt men bijv. bij die van +het oude Israel het bestaan van een volksgod zeer sterk en dat der +zielsonsterfelijkheid zeer zwak uitgedrukt<span class="corr" id= +"xd19e2046" title="Bron: ,">.</span> In zekere mate kan dit geschikt +zijn geweest voor een volk, waarbij het individu zoo sterk in het +volksbestaan opging als bij de oude Israelieten, doch deels was het ook +eene door het toeval ontstane wanstaltigheid, die, wel is waar, door +het geloof aan eene regtvaardige vergelding der daden en geschikte +rolsverdeeling gedurende dit aardsche leven, wel min of meer bedekt +bleef, doch bij de latere Israelieten desniettemin van lieverlede +verminderd werd. Evenzoo kan men zeggen dat het fatalisme wel min of +meer eigenaardig is bij een volk van een passief en het begrip van een +volstrekte wilsvrijheid bij dat van een actief karakter, doch beide +stellingen zijn niettemin accidentele afwijkingen van het juiste.</p> +<p>De stelling, dat, wat men ook denkt of doet, eene zaak zal uitvallen +zoo als dit vastgesteld is, leidt tot moedeloosheid, die, dat men eene +zaak goed of slecht kan doen uitvallen, naarmate men zus of zoo +verkiest te denken, tot overmoed.<a class="noteref" id="xd19e2051src" +href="#xd19e2051" name="xd19e2051src">21</a> De aanhangers der absolute +wilsvrijheid stellen eigenlijk dat de loop der verschijnselen oneindig +zamengesteld is, zoodat zij met geene mogelijkheid te ontwarren en te +voorzien is; de fatalisten daarentegen, dat de loop dier verschijnselen +eenvoudiger is dan in <span class="pagenum">[<a id="pb113" href= +"#pb113" name="pb113">113</a>]</span>waarheid. Zij maken van de +menschen alsware inerte blokken wier aaneenschakeling van denkbeelden +van geen invloed is op hetgeen bij hun ligchaam door anderen +waargenomen wordt plaats te hebben.</p> +<p>Evenals de dieren zoo handelen, dat zij van de gebreken hunner +organisatie zoo min mogelijk hinder hebben, zoo verzaken de aanhangers +van dergelijke eenzijdige begrippen deze grootendeels in het practische +leven.</p> +<p>Dit is zelfs het geval bij hetgeen wel eens door de godsdienst als +maatschappelijken plicht voorgesteld is. De christenleeraars vermanen +bijv. niet hunne gemeenteleden aan om zich te laten vertrappen, of om +te zorgen dat ieder hunner even rijk blijft. Voor de toeneming der +ontwikkeling van het menschdom is het toch noodig, dat men tracht door +arbeid in vermogen toe te nemen en dat men voor zelfverdediging zorg +draagt. Er bestaan dan trouwens ook maar weinig christenen welke dit +niet aldus opvatten en de slagtoffers worden van de naauwgezette +opvatting hunner godsdienstleer.</p> +<p>De anatomisten hebben bevonden dat de hoofddeelen der ligchamen der +dieren volgens een grondtype, bij de hoofddeelen van al de andere +diersoorten terug gevonden wordende, gevormd zijn. In dergelijke +gevallen verkeeren bijv. het hoofd, het hart, het zenuwstelsel, de +ledematen enz. Naarmate de organisatie der diersoorten lager is, +bevinden die deelen zich in een meer rudimentairen toestand en +buitendien verschillen die volgens denzelfden grondtype gevormde deelen +ook als derzelver organisatie ongeveer even hoog is, zooals bijv. de +voorpooten van honden en de vleugels van vleermuizen.</p> +<p>Iets hiermede overeenkomende ontwaart men bij de verschillende +godsdienstbegrippen der volken. Bij elk dezer kunnen toch die begrippen +in drie deelen verdeeld worden, namelijk: 1º. die over God met of +zonder ondergoden en hooger dan den mensch zijnde wezens, 2º. die +<span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name= +"pb114">114</a>]</span>over de zielsonsterfelijkheid, 3º. die over +het werelddoel.</p> +<p>Elk dezer deelen vindt men bij de godsdienstbegrippen van alle +volken in meer rudimentairen toestand, naarmate die begrippen bij eene +lagere geestontwikkeling passen en buitendien met elkander +verschillende, wanneer zij, over het geheel genomen, op gelijke hoogte +staan. Zoo staat bijv. het christelijke godsbegrip hooger dan dat der +Israelieten van voor 3000 jaren, doch of het hooger staat dan het +werkelijke der thans bestaande Israelieten is de vraag. In sommige +opzigten misschien wel, doch in andere opzigten zal welligt het +Israelitiesche godsbegrip, wegens deszelfs strenger monotheïstisch +karakter en het stellen dat God niet onder menschelijke gedaante kan +afgebeeld worden, het in verhevenheid winnen.</p> +<p>In zooverre zij door het karakter, den graad van beschaving en den +aard der woonplaats der volkeren bepaald worden, zullen zulke +verschillen bij die godsdienst begrippen door eene constante oorzaak in +stand gehouden worden, doch voor de rest zijn zij accidenteel en zullen +zij, door de op blz. <a href="#pb20" class="pageref">20</a> gemelde +constante oorzaak van geschiktwording van lieverlede weggenomen +worden.</p> +<p>Naarmate de geestontwikkeling der menschen grooter is, worden die +godsdienstbegrippen gemiddeld niet slechts meer verheven, maar moeten +zij, naar ons inzien, ook meer bevatten van hetgeen op buitenzinnelijk +gebied werkelijk bestaat, zonder evenwel, wegens de beperking welke de +aard hunner woonplaats aan de vergrooting der geestontwikkeling der +aardsche menschen stelt, die waarheid op dit gebied ooit geheel en +zuiver te kunnen bevatten.</p> +<p>Zelfs bij de minst ontwikkelde menschen overtreft de bewuste +aanschouwing der dingen ver die der dieren. Zij zien niet slechts dat +de lucht schijnbaar een gewelf vormt, dat zon en maan daarop groote +lichtende plekken en de sterren kleinere plekken vormen, dat het licht +van <span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name= +"pb115">115</a>]</span>de zon komt, dat de aardbodem, bergen en dalen +niet in achtgenomen, plat voorkomt, dat zon en maan het uitspansel +doorloopen van horizon tot horizon, maar zien dit met bewustheid, dat +is zij merken het op en prenten het in hun geest. Hoe is het nu +mogelijk dat zulke door hunne zintuigen bedrogen menschen niet stellen +dat de aarde plat is, dat zon en maan bewegen, dat de sterren zijn +lichtende punten, vastgehecht aan het uitspansel enz.? Kunnen zij reeds +dadelijk opmerken, dat de voorwerpen bij den horizon duiken, dat, +naarmate voorwerpen hooger gelegen zijn, zij, wanneer men zich +verplaatst, meer mede gaan, zoodat de hemelligchamen, dit in de hoogste +mate doende, uiterst ver moeten liggen, neen zoo naauwkeurig kunnen zij +eerst later opmerken.</p> +<p>Kunnen zulke menschen denken, wij zijn onbekwaam om door opmerking +en redenering over den aard der hemelligchamen iets vast te stellen, +wij schorten ons oordeel op? Neen zoo iets kan slechts gedaan worden, +wanneer de ondervinding aangetoond heeft, dat vroeger gedane +waarnemingen en daarop gebouwde begrippen onjuist zijn. De +naauwkeurigheid der opmerkingen en die der daarop gebouwde redeneringen +en stellingen staat tot bewuste aanschouwing der dingen in dezelfde +verhouding als de organisatie der diersoorten tot de omstandigheden +waarin deze verkeeren. Hoe sneller deze verhoogd zijn, hoe meer zie +blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> die organisatie te wenschen +zal overlaten en eveneens, hoe sneller de bewuste aanschouwing der +dingen zich uitbreidt, hoe meer dwaling der menschen begrippen zullen +bevatten. De veranderlijkheid is aldus, wegens de werking der +traagheid, bij gebrek aan tijd, evenzeer de moeder der dwaling als die +der betrekkelijke onvolmaaktheid.</p> +<p>Zoo aldus de bewuste aanschouwing van menschen bijna steeds op eene +zelfde zeer beperkte hoogte bleef, zou eindelijk dit effect der +traagheid bijna vernietigd <span class="pagenum">[<a id="pb116" href= +"#pb116" name="pb116">116</a>]</span>moeten worden en de menschen bijv. +wel van den aard en den loop der hemelligchamen zeer weinig afweten, +maar daaromtrent bijna geene dwalingen aankleven. Hunne dan door geene +noemenswaardige overmaat van bewuste aanschouwing alsware omhoog +getrokken en alzoo bijna niet meer toenemende sterrekundige kennis zou +tot die onzer hedendaagsche astronomen bijv. staan als de organisatie +van een laagstaand, maar vroeger zeer traag in ontwikkeling gestegen +dier, bijv. een oester, tot die van een veel hooger staand, maar +sneller in ontwikkeling toegenomen dier, bijv. een paard. Even als nu, +wegens die snellere ontwikkeling, de organisatie van dit dier +betrekkelijk onvolmaakter is dan die van den oester, zoo zou de +astronomische kennis van bovengemelde bijna niet in geestontwikkeling +stijgende menschen minder dwaling dan die der hedendaagsche +sterrekundigen moeten bevatten<a class="noteref" id="xd19e2092src" +href="#xd19e2092" name="xd19e2092src">22</a>.</p> +<p>Dit zal daarentegen het geval niet zijn met de kinderlijke +astronomische begrippen der werkelijk bestaande of bestaan hebbende +zeer onbeschaafde volken, omdat de bewuste aanschouwing der dingen bij +hen niet in elk geval trager toeneemt dan bij de beschaafde volken.</p> +<p>In het naauwste verband met de bewuste aanschouwing staat de +verbeelding. Deze rigt in der menschengeest gebouwen op, en het +verstand komt later deze verbeteren, wijzigen en zelfs gedeeltelijk +afbreken<a class="noteref" id="xd19e2099src" href="#xd19e2099" name= +"xd19e2099src">23</a>. Hoe <span class="pagenum">[<a id="pb117" href= +"#pb117" name="pb117">117</a>]</span>grooter de verbeeldingskracht +eener natie is, hoe sterker derzelver bewuste aanschouwing der dingen +in uitgebreidheid zal toenemen, hoe meer dwalingen zulk eene natie zal +aanhangen, maar ook hoe sneller die toename der bewuste aanschouwing de +wetenschappelijke kennis zal verhoogen<a class="noteref" id= +"xd19e2108src" href="#xd19e2108" name="xd19e2108src">24</a>. Gebrek aan +verbeeldingskracht is bijv. de oorzaak dat de wetenschappelijke kennis +der Chinezen zoo langzaam stijgt en tevens dat deze zoo arm aan +<span class="corr" id="xd19e2114" title="Bron: mijthen">mythen</span> +en zoo weinig bijgeloovig zijn.</p> +<p>Omgekeerd zal gebrek aan oordeel en kritiserend verstand maken, dat +de wetenschappelijke kennis moeijelijker voortgaat, en dit de toename +in uitgebreidheid der bewuste aanschouwing vertragen. Waar dit nu het +geval is, zal de vooruitgang, zoo in bewuste aanschouwing als in +kennis, even als in het vorige geval, traag zijn, maar, in plaats dat +de laatste weinig bij de eerste ten achteren zal zijn, zoo als in het +eerste geval, zal zij zulks veel zijn. Zulke volken paren een bijna +stationnairen intellectuelen toestand aan rijkdom van mythen; terwijl +daarentegen volken van scherp verstand en tevens van veel +verbeeldingskracht, (zooals bijv. de oude Grieken) snel voorwaarts gaan +in kennis en tevens rijk aan mythen zijn.</p> +<p>Was de bewering der Atheïsten, dat alle begrippen omtrent de +zielsonsterfelijkheid, het werelddoel en den oneindigen +onveranderlijken geest, buiten der menschen en dieren geesten +bestaande, geheel het werk der verbeelding en valsch waren, juist zoo +zou der menschen verstand <span class="pagenum">[<a id="pb118" href= +"#pb118" name="pb118">118</a>]</span>deze niet gebaat hebben om, +bouwende op de ervaring op zielkundig en ander gebied, het werk hunner +verbeelding te achtervolgen en alsware te verbeteren. De middelste der +drie bovengemelde gevallen zou alsdan in zeer geprononceerde mate +bestaan en aldus die begrippen als werk der verbeelding slechts een +lagen trap van ontwikkeling hebben kunnen bereiken, even als bijv. de +organisatie van dieren, zoo deze zich hoegenaamd niet naar hoogere +levensomstandigheden kunnen schikken.</p> +<p>Welk een verschil neemt men daarentegen waar tusschen de +godsdienstige begrippen der fetischdienaars en der menschen van het +steenen tijdperk en die van sommige wijsgeeren en in den jongsten tijd +ook van vrijzinnige godsdienstleeraars.</p> +<p>Uit het voorgaande volgt, dat, naarmate de godsdienstige begrippen +in verhevenheid klimmen, zij niet altijd minder dwaling zullen +bevatten. Wanneer de bewuste aanschouwing het sterkste toeneemt, zullen +die dwalingen gemiddeld op een maximum zijn, en, zoowel in het +verledene als in de toekomst, verminderen, even als bijv. bij zeer +kleine kinderen het vallen voor en na zekeren leeftijd zulks doet, en +wij vermeenen dat de protestanten dit keerpunt reeds achter zich +hebben.</p> +<p>Bleef de geestontwikkeling van een volk steeds op dezelfde hoogte en +bestonden er (zie blz. <a href="#pb68" class="pageref">68</a>) geene +storende en verandering aanbrengende accidentele oorzaken, zoo zouden +eindelijk zijne godsdienstige begrippen, door de volledige achterhaling +van het werk der verbeelding door dat van het kritiserende verstand, +niet alleen van (zie blz. <a href="#pb104" class="pageref">104</a>) +door het toeval, maar ook van door constante oorzaken, zooals +zinnelijkheid, bekrompenheid enz. ontstaande dwalingen gezuiverd +worden. In plaats van met dwalingen vermengde en op eene gebrekkige +wijze uitgewerkte waarheden te bevatten, zouden zij slechts uit zuivere +waarheden bestaan, maar deze, even <span class="pagenum">[<a id="pb119" +href="#pb119" name="pb119">119</a>]</span>als, zie blz. <a href= +"#pb115" class="pageref">115</a>, de astronomische begrippen van zulk +een volk zeer rudimentair kunnen zijn<a class="noteref" id= +"xd19e2145src" href="#xd19e2145" name="xd19e2145src">25</a>.</p> +<p>Bij het voorgaande moeten bij de dwalingen, door de verbeelding bij +bewuste aanschouwing der dingen voortgebragt, gevoegd worden, die +geboren door onzuivere redeneringen, waarmede men meent den aard der +dingen op eene wetenschappelijke wijze te verklaren. Vandaar dat het +maximum der dwalingen, dan niet alleen, uit wat men mythen kan noemen, +bestaande, eigenlijk eenigzins later zal bestaan dan tijdens dat de +bewuste aanschouwing op het sterkste toeneemt, en dat eindelijk ook de +uitbreiding van het veld van bespiegeling minder nieuwe dwalingen ten +gevolge zal hebben, dan er oude door de kritiek weggenomen +worden<a class="noteref" id="xd19e2153src" href="#xd19e2153" name= +"xd19e2153src">26</a>.</p> +<p>Onder die dwalingen, door constante oorzaken bij de +godsdienstbegrippen teweeggebragt, behoort de speciale en directe +goddelijke veropenbaring. Deze dwaling zal in kracht afnemen, naarmate +de voorstellingen van den aard en de werking van het Opperwezen minder +gebrekkig worden. Integendeel doet de met de beschaving toenemende +behoefte aan godsdienst haar in kracht toenemen. Beneden zeker +standpunt van ontwikkeling der godsdienstbegrippen schijnt het laatste +en na dien het eerste de overhand te hebben. Hunne bewuste aanschouwing +van hetgeen in de natuur voorvalt buiten de ten gevolge hunner eigen +denking ontstaande handelingen en arbeid, moest de op lagen trap van +geestontwikkeling staande menschen leiden om zulke voorvallen, even als +hunne eigen handelingen, te stellen, het gevolg te zijn van denking, +maar van denking van magtige, <span class="pagenum">[<a id="pb120" +href="#pb120" name="pb120">120</a>]</span>onsterfelijke ofschoon +menschelijke denkvormen bezittende wezens zie blz. <a href="#pb4" +class="pageref">4</a>.</p> +<p>Dat die Goden der wilden ons zoo weinig zedelijk voorkomen spruit +hieruit voort, dat bij volken, waarbij den maatschappelijken band zeer +zwak is, wat wij onregt, willekeur en wreedheid noemen, veel minder +schaadt dan bij ons. De vergrooting der geestontwikkeling der +individuen kan bij wilden slechts door lagere soorten van strijd +geschieden en het is klaar dat zulke wilden niet hunne goden kunnen +<span class="corr" id="xd19e2173" title= +"Bron: modeleren">modelleren</span> naar de behoeften van +maatschappelijke toestanden ver boven de hunne verheven.</p> +<p>Tot het begrip van een eenigen God kunnen door eigen ontwikkeling +wilden zich niet verheffen, deels omdat zij de verschillende +natuurverschijnsels niet genoegzaam met elkander in verband weten te +brengen, om zich een eenigen regelaar er van te denken, deels omdat zij +geen eenige wijze van denking slechts Gode waardig weten te keuren. +Zoodra dit laatste plaats heeft vervalt het polijtheisme, omdat het +ongerijmd is om zich verscheidene wezens alle precies op dezelfde wijze +denkende en handelende en aldus als volmaakt identiek voor te +stellen.</p> +<p>Wegens die losheid der maatschappelijke banden en de slechts +vijandelijke gevoelens welke wilden van verschillende stammen voor +elkander koesteren, kunnen menschenoffers niet als voor hen +schandelijke en zeer schadelijke gebruiken gerekend worden. Evenals +toch de zijne jongen zorgvuldig opvoedende arend, andere dieren die hij +magtig kan worden, rooft en moordt, zonder zijne zedelijke +verpligtingen te kort te doen, evenzoo kan de wilde deze vrij wel +vervullen, terwijl hij steeds vijandig optreedt tegen andere stammen en +zelfs tegen andere huisgezinnen. Op hoogeren trap van beschaving en +aldus van gevoel en deelneming voor de menschen in het algemeen staan +bijv. gewis de <span class="corr" id="xd19e2180" title= +"Bron: protestansche">protestantsche</span> Kaapsche <span class= +"pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121" name= +"pb121">121</a>]</span>boeren en niettemin achten deze zich jegens de +Kaffers aan bijna niets gebonden en ontzeggen zij zelfs deze den naam +van mensch.</p> +<p>Ofschoon nu de wilde, wegens de bovengemelde rede, andere waarden +dan wij aan de zedelijke daden toekent, wenscht hij echter eene +vergelding dier daden <span class="corr" id="xd19e2187" title= +"Bron: bepaalt">bepaald</span> door de hem er aan toegekende waarde, +dat is hij wenscht dat er billijkheid heersche. De menschen komen hem +daartoe onvermogend voor, de goden moeten te hulp komen en wel, wegens +zijne beperkt inzigt in den tijd, binnen korten tijd, of wel zij laten +het onregt met het oog op een voor de menschen verborgen doel, toe.</p> +<p>In tweederlei opzigten werkt aldus zijn godsbegrip gunstig voor hem, +primo als drijfveer tot het goede, zooals hij dit, met het oog op de +eischen van zijn lagen maatschappelijke toestand, opvat, en secundo als +een drang tot het hoogere, omdat hij zich zijne goden, ofschoon, wegens +zijne beperkte opvatting, naar zijn model geschoeid, als hooger +geestelijk ontwikkelde wezens voorstelt.</p> +<p>In zulk een godsbegrip bestaat er, naar ons inzien, een grond van +waarheid. De billijkheid heerscht, maar niet gedurende een beperkt, +maar slechts gedurende grootst eindig aantal jaren, (zie ons werk get: +Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz. blz. 131.)</p> +<p>Hij die het goede betracht verheft zijne zedelijke ontwikkeling en +maakt zich geschikter voor hoogere levens toestanden, terwijl hij, die +zich aan het kwaad overgeeft, naar lagere toestanden neigt. Het onregt +bestaat, deels wegens de betrekkelijke snelle verhooging der eischen +van den maatschappelijken toestand, deels wegens de werking van +accidentele oorzaken en beide oorzaken strekken, zie blz. <a href= +"#pb67" class="pageref">67</a>, ter verheffing van de geestelijke +ontwikkeling der menschen, ofschoon, zooals op blz. <a href="#pb68" +class="pageref">68</a><a id="xd19e2202" name="xd19e2202"></a> gezegd +is, slechts, in zooverre zulke onregt teweegbrengende <span class= +"pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" name= +"pb122">122</a>]</span>accidentele omstandigheden vereenigt met andere +accidentele omstandigheden beschouwd worden, zij voor zulk een doel als +die geestelijke verheffing kunnen geacht worden bestemd te zijn. +Desniettemin is hij, die de werking der Natuurwetten op geestelijk +gebied niet nagegaan heeft, geregtigd om te zeggen, dat het bestaan van +het onregt zamenhangt met een voor hem verborgen doel. Dat het opzien +naar en het zich wenden tot een hooger wezen geestopheffende is, zal +wel niet <span class="corr" id="xd19e2206" title= +"Bron: ontkent">ontkend</span> worden, maar bekrompen zijn de +begrippen, dat zulk een wezen qualitatief niet van wijze menschen +verschilt, dezelfde denkvormen als deze bezit, dat zijne werking op de +menschen gelijkt op die van deze op elkander en dat men zich met hem in +gemeenschap kan stellen zoo als de menschen dit onderling doen. Naar +ons inzien is de gemeenschap van ons menschen met het oneindige +oerwezen wel in het duister verborgen, maar veropenbaart zij zich +echter hierdoor, dat de beschouwing van de stoffelijke en geestelijke +wereld onzen in het bezit van zekeren aanleg zijnde geest vraagstukken +ter oplossing voorstelt en ons aldus alsware vragender wijze doet +leeren en ten gevolge hiervan in geestontwikkeling doet toenemen. +Geheel de beschaving en wetenschap van ons geslacht en de toeneming in +geestontwikkeling der menschen gedurende hun leven is hiervan het +gevolg. Op blz. <a href="#pb56" class="pageref">56</a> hebben wij +aangetoond, dat de verhooging der geestelijke ontwikkeling der wezens +door geestinspannenden strijd geschiedt. Nu zijn hulp en bescherming +zaken voorkomende bij strijd met collectieve handeling met onderlinge +zamenwerking der menschen gepaard gaande en waarvan dus slechts +tusschen de medestrijders onderling sprake kan zijn. Ja zelfs bij de +aldus strijdende maatschappij, wordt, in het belang der toeneming van +hare geestelijke ontwikkeling, bescherming en hulpbetoon beperkt. Dit +zoeken van hulp en bescherming bij volksgoden, bij sommige der goden +en, bij <span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name= +"pb123">123</a>]</span>hoogeren trap van beschaving, bij het eenige +Opperwezen is een gevolg van het op blz. <a href="#pb117" class= +"pageref">117</a> gemelde vooruitloopen der werking der verbeelding. +Hoe sterker de maatschappelijke banden worden, hoe sterker bij den +mensch het denkbeeld van hulpbetoon, wordt, doch hij blijft ten +achteren om, door middel van beredeneerde beschouwing en doorgronding +der dingen, te bepalen bij wie hij hulp bij arbeid en strijd mag +ondervinden om haar vruchtbaar voor zijne geestelijke ontwikkeling te +doen zijn zie blz. <a href="#pb55" class="pageref">55</a><a class= +"noteref" id="xd19e2220src" href="#xd19e2220" name= +"xd19e2220src">27</a>.</p> +<p>Tot een noemenswaardig begrip der onsterfelijkheid der ziel is de +mensch eerst op een hoogeren trap van geestelijke ontwikkeling en aldus +later gekomen dan tot een godsbegrip. Eerstgemeld begrip is toch niet +in zulk direct verband met zijn heden als dit laatste en de +onbeschaafde mensch houdt zich zeer weinig met de toekomst op. +Buitendien was het gemakkelijker om zon, maan enz. bezield te achten, +dan te stellen dat van den mensch iets anders dan een bewegingloos lijk +kan overschieten.</p> +<p>Bij de wilden, die wijsheid bij verzwakte en oude en daarentegen +minder geestontwikkeling bij krachtige ligchamen bezittende menschen +vermeenen te vinden, onder anderen bij onze voorouders de Germanen, +verkregen de dapperste en krijgshaftigste, dat is in zeker opzigt de +(zie blz. <a href="#pb65" class="pageref">65</a>) meest geestelijk +ontwikkelde onder hen eene eereplaats in den Walhalla.</p> +<p>Reeds dit rudimentaire begrip der onsterfelijkheid der ziel is een +bewijs hoe vroeg de mensch tot het bewustzijn komt, dat wij in dit +aardsche leven wel in zekeren zin ons ligchaam verslijten, zoodat dit +na volbragte taak geene reden van bestaan meer heeft, maar dat wij in +geestelijk opzigt, door werken, strijden en leeren, iets <span class= +"pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" name="pb124">124</a>]</span>voor +ons eigen ik bekomen, zoodat dit niet behouden blijvende, dit leven +grootendeels zijn doel zou missen.</p> +<p>De onbeschaafde mensch is echter te beperkt van opvatting om zich +een leven hier namaals voor te stellen, waarin men niet ligchamen bezit +op de aardsche gelijkende en met dezelfde zintuigen als deze begiftigd, +waarin niet perpetueel de menschelijke denkvormen en de menschelijke +geestelijke natuur, al zij het in verhevener vorm, behouden blijven en +dat elders dan boven de wolken, of in de diepte der aarde gesleten +wordt.</p> +<p>Trouwens het bestaan van een onnoemelijk aantal werelden buiten onze +aarde, waarvan de meeste tot woonplaatsen kunnen dienen van ver boven +ons verheven wezens, is betrekkelijk kort geleden ontdekt en de meest +gevorderde godsdiensten hebben zich nog niet op de hoogte der +astronomie kunnen stellen. Evenmin hebben zij zich kunnen verheffen tot +het bij sommige wijsgeeren wortelgeschoten hebbende begrip van eene +reeks van toekomstige levens, waarin de gewonnen schat (namelijk de +geestontwikkeling) niet alleen voor roesten bewaard of behouden, maar +ook door arbeid en strijd vergroot moet worden; van eene reeks van +levens, waarin van lieverlede de denkvormen van het wezen veranderen en +meer gelijkslachtig met die van het oerwezen worden, totdat na een +grootst eindigen tijd en grootst eindige vergrooting der +geestontwikkeling, er eene volmaakte oplossing in dit oerwezen plaats +grijpt.</p> +<p>Slechts bij het Boeddhisme wordt die eindelijke oplossing op eene +twijfelachtige en gebrekkige wijze, (omdat zij plotseling geacht wordt +te kunnen geschieden) aangenomen.</p> +<p>Bij de godsdienst der Brachmanen vindt men het zinrijke denkbeeld, +dat hij, die zijne zedelijke ontwikkeling vermindert, zich voor lagere +levensvormen geschikt maakt en deze deelachtig wordt, en aldus een +verband tusschen <span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125" +name="pb125">125</a>]</span>menschen en dieren, alsmede het begrip van +preexistentie (zie later). In sommige opzigten zijn aldus die +godsdiensten de christelijke vooruitgestreefd, evenals dieren, over het +geheel eene lagere organisatie dan andere bezittende, in sommige +opzigten hooger dan deze staan.</p> +<p>De mensch hecht aan het leven, zelfs dan wanneer zijn door ouderdom +uitgeput ligchaam zijn naderend einde verkondigt en desniettemin +voldoet het leven hem niet, terwijl noch het een noch het ander zou +moeten plaats hebben, zoo het, in plaats van eene leerschool, die men +op allerlei leeftijden en door allerlei toevallen kan verlaten, een +goed voltooiden loopbaan, waarvan al de vruchten achterbleven, +vormde.</p> +<p>Hoe minder dit laatste, naar aanleiding van het op blz. <a href= +"#pb83" class="pageref">83</a> gemelde, het geval is, naarmate bij de +maatschappij de geestontwikkeling en dus ook de beschaving grooter is, +hoe meer behoefte men dan aan duurzaamheid heeft, hoe meer men dan om +de toekomst denkt en hiervoor leeft, in hoe scherper tegenstelling dan +met die behoefte de broosheid van het leven van het ligchaam wordt en +hoe inniger het bewustzijn, dat met dit ligchaam onze geestelijke +ontwikkeling niet kan ten ondergaan, moet zijn. Zoo toch bij hoogere +beschaving de kunst meer hulpmiddelen verschaft om het ligchaam te +behoeden, is men dan ook meer verpligt om in den strijd des levens, in +het streven naar hooger, op de onmetelijke vlakte der zee, in de +ingewanden der aarde, bij werktuigen, bij het minste ongeval +verwoesting veroorzakende, het bestaan van dit ligchaam te wagen, +terwijl van den dan gedurende zijn leven meer leerende mensch de +grootere geestinspanning zie bl. <a href="#pb72" class="pageref">72</a> +en <a href="#pb84" class="pageref">84</a> ook vernielender op zijn +ligchaam werkt. Ook met betrekking tot het werelddoel vormt de +onbeschaafde mensch zich bekrompen, maar kiemen van waarheid bevattende +begrippen. Zoo bijv. acht hij dieren en planten voor hem geschapen. Dit +nu is (zie bl. <a href="#pb18" class="pageref">18</a>) niet juist, +<span class="pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name= +"pb126">126</a>]</span>maar, wegens de uitwerking der oorzaak de mensch +geschikt trachtende te maken voor de levensomstandigheden waarin hij +verkeert, en de wijzigingen die hij ook, tengevolge dier oorzaak, bij +sommige dier en plantensoorten heeft teweeggebragt bestaat er wel een +zeker verband tusschen zijne behoeften en den aard der dieren en +planten.</p> +<p>Ook het nederdalen van Goden op deze aarde om het menschdom in +moeijelijke omstandigheden te helpen is een bekrompen denkbeeld, doch +dat de waarheid bevat, dat in zulke omstandigheden er werkelijk redding +komt, maar van de menschheid zelve die, geprikkeld door het ongeluk, +onder inspanning en vergrooting harer geestontwikkeling de vereischte +hulpmiddelen vindt en in toepassing brengt. Ook behoort tot de +begrippen over het werelddoel die, dat eene opvolging van generatien +elk een leven leidende, zoo rijk aan ramp en teleurstelling als het +menschelijke leven, niet steeds heeft plaats gehad, noch immer zal +voortduren, maar gevolgd is op een zeer gelukkigen primitieven toestand +en, na de totale nederlaag van het genie van het kwaad, eindelijk zal +opgevolgd worden door een niet minder gelukkigen eindtoestand.</p> +<p>Bij dit begrip heeft men dan het oog gehad op een volk, dat +eindelijk de anderen zal overheerschen, dan op eene godsdienst, die +eindelijk het gansche menschdom onder hare banier zal brengen, dan op +de menschheid, die eindelijk het godsrijk zal binnentreden<a class= +"noteref" id="xd19e2278src" href="#xd19e2278" name= +"xd19e2278src">28</a>.</p> +<p>Laat ons thans zien in hoeverre die begrippen waarheid bevatten.</p> +<p>Op bl. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> en <a href="#pb67" +class="pageref">67</a> hebben wij aangegeven dat de veranderlijkheid, +de voorwaarde van allen vooruitgang, wegens <span class= +"pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127" name="pb127">127</a>]</span>de +werking der traagheid, de bron is van alle kwaad, dwaling en +onvolmaaktheid, terwijl die zelfde traagheid de voorwaarde is van alle +bestendigheid. Is er nu in de wereld voor een grootst eindigen tijd +eene uiterst kleine verandering ontstaan, zoo kan eerst toen er op het +kwaad in eene noemenswaardige mate ontstaan en aldus het rijk van +<i>Ahriman</i> geboren zijn. Zoolang echter die veranderingen zeer +luttel waren, moest dit kwaad zulks ook zijn, omdat, even als een zeer +traag groeijend kind gemiddeld steeds weinig uit zijne kleederen zal +gegroeid zijn, de trage verandering van het eene, waarna zich het +andere moet schikken, dit laatste veroorlooft om weinig achterna te +komen. Toen echter die verandering sneller plaats had moesten +onvolmaaktheid en kwaad grooter en aldus <i>Ahriman</i> magtiger +worden, doch tegelijk, naar aanleiding van het op bl. <a href="#pb13" +class="pageref">13</a> gezegde, de organische Natuur in ontwikkeling +sneller dan vroeger toenemen. Stelt men echter dat, wanneer deze +ontwikkeling eene zeer groote hoogte zal bereikt hebben, de +veranderingen weder trager gaan geschieden, zoo zal alsdan het kwaad +weder afnemen, om bijna niet meer te bestaan wanneer na een uiterst +langen tijd die verandering weder uiterst luttel geworden is.</p> +<p>Na eene eeuwigheid moet dan <i>Ormuzd</i> weder alleen heerschen, +doch er dit verschil met den toestand in het eeuwig verleden aanwezig +bestaan, dat toen die ontwikkeling nul en nu oneindig groot is. Op deze +aarde is echter zoo iets onmogelijk, wegens de gedurige verandering van +in geestontwikkeling toenemende individuen, zie bl. <a href="#pb82" +class="pageref">82</a>. Dit systema vindt men bij het <i>Parsisme</i> +op eene wel is waar gebrekkige en kinderlijke wijze ontwikkeld, doch +het doet dit in zoo verre staan boven het christendom, dat met eeuwige +straffen in de hel dreigt, niettegenstaande de oorzaak, het eene voor +het andere geschikt trachtende te maken, bij een constanten toestand +der hel, onmogelijk de verdoemden <span class="pagenum">[<a id="pb128" +href="#pb128" name="pb128">128</a>]</span>gedurende eene eeuwigheid +onvoldaan kan laten.</p> +<p>Een slecht mensch is iemand sterk ten achteren zijnde betrekkelijk +de zedelijke eischen van zijn bestaan, (zoodat slechtheid niet de +tegenstelling van deugdzaamheid in het algemeen, maar slechts van die +met offers gepaard gaande, is). Deze eischen trekken hem opwaarts en, +ofschoon zoo iemand gedrongen wordt naar wijzen van bestaan waarbij die +eischen lager zijn, zoo gaan gemiddeld toch die lagere eischen ook +opwaarts. Zoo zal b.v. een verspilziek beschaafd man wel matroos of +soldaat kunnen worden, betrekkingen waarin men met weinig zorg voor de +toekomst kan volstaan, doch ook de matrozen en soldaten moeten, +naarmate de beschaving klimt, aan hoogere maatschappelijke eischen +voldoen. Stijgen nu deze eischen zeer weinig, zoo moet klaarblijkelijk +een slecht mensch minder betrekkelijk die eischen ten achteren geraken +en aldus betrekkelijk minder slecht worden, en, wanneer die eischen +gedurende uiterst langen tijd bijna niet vooruitgegaan zijn, niet meer +noemenswaardig slecht zijn. Hiertegen zal men aanvoeren dat zijne +finale trap van oneindige ontwikkeling dan kleiner moet zijn dan bijv. +die van een steeds braaf mensch, doch een ieder, in de hoogere wiskunde +ervaren, weet dat oneindige grootheden zelfs oneindig veel met elkander +kunnen verschillen, en dat eene kromme lijn steeds minder en minder +boven de abcissen as kan stijgen en niettemin bij oneindig groote +abcissen er oneindig hoog boven verheven kan zijn.</p> +<p>Naarmate de beschaving stijgt, hechten de menschen meer aan hunne +godsdienstbegrippen, doch begrijpen zij tevens beter dat die begrippen +hen niet direct op goddelijke wijze geopenbaard zijn. Heeft nu, +gedurende de toeneming in ontwikkeling dier begrippen, eerst het eerste +en later het tweede de overhand, zoo zal bij zekere graad van +ontwikkeling dier begrippen, (evenwel nog al veel <span class= +"pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129" name= +"pb129">129</a>]</span>uiteen loopende, naarmate van den aard dezer) +het toekennen van goddelijk gezag aan de godsdienstbegrippen op een +maximum van sterkte zijn.</p> +<p>Bij elk volk vindt men individuen, zoo wegens opvoeding als wegens +ouderdom, op zeer verschillende trappen van geestontwikkeling staande. +Ofschoon nu hierin de lage klassen en de kinderen bij beschaafde volken +op gelijke hoogte als de volwassenen onder de hooge standen bij minder +beschaafde volken kunnen gerekend worden te staan, is dit niet het +geval voor elk deel dier geestontwikkeling. Bij sommige deelen hiervan +zullen die hooge standen bij minder beschaafde volken, omdat zij de +andere standen moeten overheerschen, hooger dan bij ons de lage standen +en bij andere deelen dier geestontwikkeling, omdat zij het onderrigt +van meer beschaafde menschen dan zij missen, lager dan deze staan. Men +kan echter niet zeggen dat hierdoor, zoo bij de hooge standen der +minder beschaafde als bij de lage standen der meer beschaafde volken, +het harmonische verband tusschen de deelen hunner geestontwikkeling +verbroken is. Zij verkeeren toch in verschillende omstandigheden, even +als bijv. de groote gras en kruidenetende en de kleine vleeschetende +zoogdieren, die insgelijks niet quantitatief maar wel qualitatief met +elkander in geestontwikkeling verschillen. Zie blz. <a href="#pb38" +class="pageref">38</a>.</p> +<p>Desniettemin moet bijv. de volksklasse lagere en meer kinderlijke +godsdienstige begrippen dan de meer beschaafde klasse bezitten, zonder +dat zij daarom bij gene meer dan bij deze, met die, zooals op blz. +<a href="#pb104" class="pageref">104</a> gezegd is, door het toeval +ontstane begrippen vermengd zijn. De geschiedenis leert dan ook dat bij +sommige volken hiervoor welligt (in tegenoverstelling van bij ons) +zelfs in te sterke mate gezorgd werd, doch men moet niet hieruit +besluiten dat het oningewijd blijven der volksklassen in de +mysteriën der godsdienst niet voornamelijk tot oorzaak +<span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name= +"pb130">130</a>]</span>had de onvatbaarheid dier volksklassen om die +mysteriën te begrijpen.</p> +<p>Wanneer menschen betrekkelijk anderen in kennis van iets toenemen, +oefenen zij te weinig gezag uit en willen zij anderen te veel van hunne +verkregen kennis mededeelen, en, wanneer hunne superioriteit +vermindert, heeft het omgekeerde plaats.</p> +<p>Bij het harmonisch zijn der verschillende takken van het weten, +gelooft men met betrekking tot het godsdienstige aan hetgeen men, +krachtens de ervaring (die op zielkundig gebied er onder begrijpende) +krachtens op die ervaring gebouwde redeneringen en krachten historische +gronden en inspiratie, zeker vermeent te weten. Wanneer echter de +harmonie tusschen de verschillends takken van het weten verbroken is, +ontdekt men bij het licht der verst gevorderde wetenschap, dat de +juistheid der minder gevorderde geen onderzoek meer kan verdragen, en +wordt niettemin het geloof aan die juistheid als iets noodzakelijk voor +den mensch beschouwd, zoo wordt er een anderen grondslag dan eene +vermeende indirect op ervaring gegronde overtuiging aan gegeven. Dit +gebrek aan harmonie tusschen de verschillende takken van wetenschap, +wegens derzelver ongelijken vooruitgang zie blz. <a href="#pb133" +class="pageref">133</a>, benadeelt den <span class="corr" id= +"xd19e2344" title="Bron: phylosophischengeest">phylosophischen +geest</span>, leidende om die verschillende wetenschappen in verband +met elkander te beschouwen en maakt thans dat velen in hun geest eene +scheiding maken tusschen wetenschap en godsdienstig geloof en dezelfde +scheiding bij het onderwijs der jeugd verlangen.</p> +<p>De primaire verbetering van zulk een vicieusen toestand, kan slechts +geschieden door het achterhalen, of althans door het meer nabij +achtervolgen der meest gevorderde takken van weten door de minder +gevorderde, doch als secundaire verbetering is het welligt het beste, +zoo men teregt het onderwijs der jeugd de wereld en <span class= +"pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131" name= +"pb131">131</a>]</span>levensbeschouwing niet verbannen wil, er zeer +bescheiden mede te zijn en de zaak zoo te middelen, dat de gematigden, +namelijk het gros, wanneer zij die levens en wereldbeschouwing der +school niet te veel op den keper beschouwen, er mede kunnen instemmen. +Van de uiterste partijen, namelijk de <a id="xd19e2352" name= +"xd19e2352"></a>sterkste, maar in scheve rigting geavanceerde, die der +materialistische pantheisten en de achterlijkste, die der stijf +orthodoxen, moeten de godsdienstige overtuigingen dan maar +ongeëerbiedigd blijven. Trouwens zij, welke tot de uiterste +politieke partijen behooren, moeten bij gemeenschappelijke handeling +van een gemengd publiek zich evenzeer gekwetst gevoelen. Dit gebrek is +(zie bl. <a href="#pb73" class="pageref">73</a>) het gevolg der sterkte +der toeneming der maatschappelijke ontwikkeling en zal even goed +verminderen als deze toeneming geringer wordt, als dat een troep +soldaten bij vertraagden gang beter opgesloten zal raken.</p> +<p>Zoolang de voorste verwisseld wordende manschappen van den troep +sneller loopen dan het gros, zullen zij meer verspreid en verder van +dit gros verwijderd zijn dan de achterste manschappen, doch het +omgekeerde plaats hebben, wanneer zij naderhand trager dan deze loopen. +Evenzoo zullen, zoolang van de beschaafde klasse, zij die geavanceerde +begrippen koesteren, sneller vooruitgaan dan het gros dier klasse zij +slechts, enkelen zijn betrekkelijk ver van dit gros verwijderd (zooals +bijv. de wijsgeeren) doch kunnen zij eenmaal hier op aarde weinig +verder voorwaarts gaan, het gros bij hen komen en de achterblijvende +uit enkele verspreide personen bestaan. Het voorwaarts gaan bij +nevenst. fig. van <i>a</i> naar <i>d</i> gerekend wordende te +geschieden, zoo zal de digtheid van groepering bij de gelijktijdig +bestaande trappen van vooruitgang in het eerste geval door de ordinaten +der kromme <i>abd</i> en in <span class="pagenum">[<a id="pb132" href= +"#pb132" name="pb132">132</a>]</span>het laatste geval door de +ordinaten der kromme <i>acd</i> aangegeven worden. Onderdrukking der +uiting van denkbeelden, van die van het gros verschillende, ter +bevordering van eenheid en aldus ter daarstelling van geschiktheid in +zekeren zin, zal (behoudens de vertraging van den vooruitgang door het +onderdrukken van den intellectuelen strijd) in het eerste geval bij +gemiddeld al de individuen van bovengemelde beschaafde klasse tot +trageren en in het tweede (zooals bijv. bij het opdringen van het +christendom aan verschillende heidensche stammen door <i>Karel den +Grooten</i>) tot snelleren vooruitgang leiden.</p> +<p>Het gros kleeft de het meeste prestige bezittende denkbeelden aan. +Dit prestige van iets is gemiddeld het gevolg van deszelfs +voortreffelijkheid met betrekking tot de behoeften der menschen +gedurende zeker tijdvak, doch, wegens de werking der traagheid, is het +op het grootste wanneer die voortreffelijkheid reeds aan het +verminderen is. Het belemmert aldus den vooruitgang, maar bevorderd de +geschiktheid, daar het wel eenigzins verouderde, maar niettemin nog +veel goeds bezittende zaken sterker in de maatschappij doet wortelen en +deze als ware, zie blz. <a href="#pb72" class="pageref">72</a> op een +beteren weg trager voorwaarts doet schrijden.</p> +<p>Even als dwang gaat het prestige den intellectuelen strijd tegen en +maakt, door dien dwang aan zich dienstbaar te doen worden, dat deze +gemiddeld meer de uiting der geavanceerde dan die der verachterde +denkbeelden onderdrukt. Zelfs in het geval dat (zie bl. <a href="#pb83" +class="pageref">83</a>) de maatschappij bij de achtervolgende +generatien niet meer in beschaving toeneemt, zal bij de individuen er +verschil in opinie bestaan en den hierdoor verwekten intellectuelen +strijd den vooruitgang dier individuen gedurende hun leven bevorderen. +Deze zal daarentegen, ten bate der geschiktheid, door geen leed teweeg +brengende dwang tegen gegaan worden, want alle soort van dwang schept +<span class="pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133" name= +"pb133">133</a>]</span>evenmin geschiktere levensomstandigheden voor de +individuen, als (zie bl. <a href="#pb56" class="pageref">56</a>) alle +soort van strijd ten beste van hun vooruitgang strekt.</p> +<p>Bestaat er eene oorzaak, waardoor in een staat eene meerderheid en +eene minderheid tegenstrijdige belangen hebben, zoo zal, wanneer elk +hunner toegeeft in omgekeerde reden van derzelver sterkte, de drang van +beide zijden even sterk zijn, er als ware een evenwigtstoestand +ontstaan en de oorzaak, het een voor het ander geschikt makende, zoowel +de grieven der minderheid als die der meerderheid van lieverlede doen +verdwijnen. Veranderingen van omstandigheden, waardoor er nieuwen +strijd tusschen de belangen ontstaat en de trage werking dier oorzaak +van geschiktmaking zijn hierbij de oorzaken van grieven en +tweespalt.</p> +<p>De oorzaak, waardoor gemiddeld de godsdienstbegrippen der volken +eenigzins ten achteren zijn betrekkelijk hunne andere wetenschappelijke +kennis, ontstaat doordat het verstand moeijelijk in het gebied van het +buitenzinnelijke kan dringen, en de godsdienstbegrippen voor een +grooter deel op buitenzinnelijke zaken betrekking hebben dan bijv. de +begrippen over de scheikunde, geologie enz.</p> +<p>Dit is echter het gevolg der toeneming onzer geestelijke +ontwikkeling en is vergelijkbaar met de afstanden tusschen de op bl. +<a href="#pb131" class="pageref">131</a> gemelde soldaten ontstaande, +zoo sommige hunner op moeijelijker paden dan de andere loopen. Hoe +harder zulk een troep dan gemiddeld loopt, hoe verder die soldaten +uiteen zullen geraken, niettegenstaande het bevel tot opsluiting, dat +te vergelijken is met de neiging der verschillende takken van weten om +zich op dezelfde hoogte te stellen en aldus voor elkander geschikt te +worden.</p> +<p>Zoo echter de voorste manschappen van lieverlede langzamer gaan +loopen, zullen de achterblijvende hen <span class="pagenum">[<a id= +"pb134" href="#pb134" name="pb134">134</a>]</span>steeds meer naderen +en eindelijk, wanneer alles stilstaan, de troep volmaakt opgesloten +zijn. Evenzoo zou dit met der menschen verschillende takken van weten +moeten gaan bij wezens slechts voor eene eindige ontwikkeling vatbaar. +Hunne meest gevorderde tak van weten zou zich eindelijk niet verder +ontwikkelen en de andere van lieverlede zich op eene zelfde lijn er +mede stellen, omdat, waar de vooruitgang opgehouden is, de disharmonie +eindelijk ook verdwijnen moet.</p> +<p>Zoo echter het pad voor de achterblijvende manschappen voorbij +zekere plaats van den weg wat gemakkelijker wordt, ofschoon nog steeds +moeijelijker blijvende dan voor de voorste manschappen, zal hunne +distantie verminderen en dit eveneens het geval kunnen zijn met der +geesten verschillende takken van weten gedurende toekomstige wijze van +bestaan.</p> +<p>De practische hulpmiddelen der wetenschap zijn bij de eischen van +het in ontwikkeling toenemende maatschappelijke leven gemiddeld ten +achteren. Toen bijv. <i>Columbus</i> naar de West-Indië toog, liet +zijne kennis van het aardmagnetismus hem in den steek, de mijnwerkers +zouden wel wat meer van den geologischen toestand der aardkorst en de +schippers van de meteorologie wenschen te weten. Trouwens de +vooruitgang van het practische deel der wetenschappen ontstaat +gemiddeld ten gevolge der behoefte hieraan en slechts bij uitzondering +zullen practische hulpmiddelen der wetenschap te verheven voor de +maatschappelijke behoefte zijn, want het tijdelijk verzuimen van +kortelings verkregen hulpmiddelen der wetenschap, wegens de ongewoonte +hieraan, mag niet als het werkelijk er voor te laag zijn dier behoeften +aangemerkt worden. Zulke verkregen hulpmiddelen komen overeen met die +te laat voor de maatschappelijke behoeften ingevoerde instellingen, +waaraan men zich moet gewennen, zoodat in een opzigt men hierbij +<span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name= +"pb135">135</a>]</span>eene zaak reeds vroeger noodig zou gehad hebben +en in een ander opzigt nog niet op hare hoogte gekomen is.</p> +<p>Eigen vooruitgang bij de practische hulpmiddelen der wetenschap +noopt de eischen van het maatschappelijke leven, voor zoo verre zij met +die hulpmiddelen in verband staan, hooger te worden. Zoo bijv. heeft de +uitvinding van het kompas gemaakt dat men wat eerder verre zeereizen is +gaan ondernemen, en zal bijv. de vergrooting der vleugels van vogels +deze hooger doen vliegen. Dit maakt echter slechts dat hetgeen men, om +aan de eischen van iets te voldoen noodig heeft, hierbij minder ten +achteren blijft, terwijl beide evensnel en wat sneller, dan bij het +gemis van den eigen vooruitgang, van het eerstgemelde, voorwaarts gaan. +Dit bijv. voorstellende door eene schuit, zoo zal die eigen voortgang +vergelijkbaar zijn met roeijen, waardoor die schuit, bij wat snelleren +gang dan anders, minder ver achter het jaagpaard zal liggen, zoo het +hiermede verbonden is door eene elastieke treklijn. Dit jaagpaard komt +dan in de plaats van dit iets aan wiens eischen behoort voldaan te +worden en de zamentrekkende werking bij de elastieke treklijn met den +drang tot geschiktwording van het een voor het ander.</p> +<p>In dezelfde verhouding als zulke hulpmiddelen, betrekkelijk de +eischen van het een of ander bedrijf, staan de godsdiensten +betrekkelijk de eischen van het geestelijke leven van den mensch. Deze +vorderen verklaringen betreffende het werelddoel, de bestemming van den +mensch en het Opperwezen, verklaringen bij elke hoogte dier eischen met +betrekking tot deze in geene voldoende mate te geven.</p> +<p>Nu kan het wel zijn dat, evenmin als een schipper inziet, dat bijv. +de bemesting der akkers niet aan de eischen van den landbouw voldoet, +menschen van geringe geestontwikkeling met betrekking tot de +maatschappij <span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136" name= +"pb136">136</a>]</span>waarin zij verkeeren, dit onvoldoende der +godsdienstbegrippen dier maatschappij niet bemerken. Dit echter bewijst +slechts dat zij een oppervlakkigen blik in het leven slaan, of wel met +sterke veroordeelen behebt zijn, en van hen is dan ook geene +bevordering van den vooruitgang dier begrippen te verwachten.</p> +<p>Zoo eenmaal de eischen der beschaving niet meer toenemen moeten de +hulpmiddelen der wetenschap op de hoogte der behoefte er aan komen, +doch ook dan zullen zij er slechts gebrekkig aan voldoen. Veel komt het +toch aan op de aanwending dier hulpmiddelen, en deze zal door de, +wegens hun kortstondig en veranderlijk leven, slechts gebrekkig iets +leerende menschen nimmer volmaakt goed geschieden.</p> +<p>Welke hulpmiddelen men bijv. verzint om schipbreuken bij de zeevaart +te beletten, de niet volkomene ervarenheid der bemanningen zal maken, +dat er steeds op zee ongelukken zullen plaats hebben.</p> +<p>De groote verschillen bij en den accidentelen aard der +omstandigheden, waarin er behoefte aan het aanwenden van zulke +hulpmiddelen bestaat, verhindert ook het steeds voldoen hiervan. Dit +gaat ook door voor menschen, zoodat, om deze in zekeren werkkring beter +te doen voldoen, men hen in zoo min mogelijk variërende +omstandigheden moet plaatsen, iets dat bijv. gedaan wordt bij de +verdeeling van den arbeid. Ten bate der geschiktheid wordt door die +verdeeling den vooruitgang der individuen geschaad, want hoe nadeelig +hiervoor is het veroordeelen van menschen tot steeds denzelfden arbeid +is gemakkelijk na te gaan.</p> +<p>Hoe hooger de graad van beschaving is, hoe meer, naar aanleiding van +het op bl. <a href="#pb83" class="pageref">83</a> gemelde, het individu +in kennis in den algemeensten zin en dus ook in die van ambachten ten +achteren zal staan betrekkelijk de gansche Maatschappij en zulk een +toenemende euvel zal slechts <span class="pagenum">[<a id="pb137" href= +"#pb137" name="pb137">137</a>]</span>door versterking der +werkverdeeling kunnen getemperd worden.</p> +<p>Die verdeeling van den arbeid is, naarmate de staten grooter werden, +ook bij de legers en regeringen meer ingevoerd. Zij baart verschil in +rangen, autoriteit en discipline en strekt ter verhooging der +maatschappelijke beschaving, voor zooverre deze door de zamenwerking +der individuen bevorderd wordt, doch belemmert daarentegen die +verhooging, voor zooverre deze de vrucht der vrije en veelzijdige +werking der individuen is. Vandaar dat bij toeneming der beschaving wel +de willekeur vermindert, maar, noch de vrijheid, noch de gelijkheid der +individuen grooter worden.</p> +<p>Leeren veronderstelt iets nieuws doen op eene gebrekkige wijze, +terwijl men op de beste wijze iets zal doen en aldus op het meeste +practisch nuttig zijn, wanneer men iets, waarmede men bekend is, +verrigt. Vandaar dat de menschen het meeste practisch nuttig zouden +zijn, zoo zij steeds op deze aarde voortleefden en niet door leeren in +geestontwikkeling toenamen, zoodat zij zonder vermoeijende inspanning +werkzaam en, voor de eischen van hun bestaan en de omstandigheden +waarin zij verkeerden, volmaakt geschikt waren.</p> +<p>Op bl. <a href="#pb134" class="pageref">134</a> hebben wij gezegd, +dat der menschen kennis niet op de hoogte is der behoeften der +maatschappij en toch zullen de menschen meer kennis moeten trachten te +bekomen dan die, waarvan zij in de praktijk voordeel kunnen trekken. +Dit nu is het geval, omdat de wetenschap, zoo lang zij in ontwikkeling +toeneemt, bij elken graad hiervan slechts gedeeltelijk voor practische +toepassing vatbaar is, en alzoo hiertusschen en de ontwikkeling der +wetenschap dezelfde verhouding en wederkeerige neiging tot +gelijkwording bestaat als op bl. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> +voor den geest en het ligchaam is aangegeven.</p> +<p>Evenzoo is het gelegen met de intellectuele ontwikkeling +<span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138" name= +"pb138">138</a>]</span>der menschen in het algemeen, benevens met hunne +zedelijke ontwikkeling. Bij het gebruik dat zij hiervan in de praktijk +maken, vervullen zij slechts gebrekkig de eischen van het +maatschappelijke leven, en <span class="corr" id="xd19e2454" title= +"Bron: desnietemin">desniettemin</span> kunnen zij, noch hunne +intellectuele, noch hunne zedelijke ontwikkeling hier op aarde geheel +ten nutte van anderen als van zich zelf benuttigen. Men treft hierbij +aldus tegelijk aan gebrek en overvloed, even als bij de kinderen, welke +niet genoeg weten voor de eischen van het leven als kind en +desniettemin met zaken bekend zijn, waarvan zij als kind nog geen +partij kunnen trekken.</p> +<p>Bleven dezelfde menschen steeds op aarde voortleven, zoo zouden zij, +door in geestelijke ontwikkeling niet meer toe te nemen, die +ontwikkeling door de practisch nuttige aanwending er van doen inhalen +(iets dat gedurende hun beperkt leven in geestontwikkeling veranderende +wezens daarentegen niet kunnen doen) en de stilstand dier ontwikkeling +bij een hoogeren graad er van invallen, naarmate zij later besloten +enkel voor het practisch nuttige te leven.</p> +<p>Dit zou eveneens het geval zijn bij elke generatie, zoo deze geen +onderwijs van de vorige generatie verkreeg en niet in geestontwikkeling +toenam en aldus zoo elk harer van de geboorte af enkel voor het +practisch nuttige geleefd had, er op deze aarde geen hoogere wezens dan +infusiediertjes bestaan, zie blz. <a href="#pb30" class= +"pageref">30</a>.</p> +<p>Bij het wel bestaan van zulk een onderwijs, zou de stelregel, om +zich tot het practisch nuttige te bepalen, de opvolgende generatien in +geestontwikkeling trapsgewijze doen dalen. Zoo toch een dezer het +onderwijs der volgende enkel tot het practisch nuttige bepaalde, zou +deze in geestontwikkeling en beschaving voor hare voorgangster wat +onder doen en hierdoor het veld van het practisch nuttige bij haar wat +kleiner dan bij gene zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb139" href= +"#pb139" name="pb139">139</a>]</span></p> +<p>Men zal toch toegeven, dat de grootte van het veld van het practisch +nuttige afhangt van den graad van geestontwikkeling en beschaving, +zoodat bijv. een wilde onze industriële kennis, onzen eerbied voor +wetten en voorschriften even gevoegelijk kan missen als de zonderling +<i>Diogenes</i> een nap om uit te drinken.</p> +<p>Die volgende generatie zou nu, door zich, bij het onderwijs van het +op haar volgende geslacht, tot het voor haar zelf practisch nuttig +geoordeelde te willen bepalen, deze minder leeren dan zij zelf geleerd +zou hebben en dit bij elke nieuwe generatie zoo voortgaan.</p> +<p>Zoo iets is wel is waar in strijd met de geestelijke natuur van den +mensch, doch niet onmogelijk is het dat elke generatie, bij het +onderwijzen der volgende, zoo weinig buiten de grenzen van het +practisch nuttige treedt, dat elke generatie aan de volgende niet meer +leert dan zij geleerd heeft, iets dat bijv. thans in <i>China</i> het +geval is en zamenhangt met den eerbied der Chinezen voor de +voorvaderlijke overleveringen. Hoe meer de beschaving bij de opvolgende +generatiën toeneemt, hoe meer het onderwijs van elk dezer de +grenzen van het practisch nuttige zal overschrijden, terwijl dit +insgelijks het geval moet zijn, bij het even groot blijven dier +beschaving, naarmate, deze grooter is, omdat als dan die individuen van +elke generatie, op zich zelve beschouwd, gedurende hun leven sneller in +geestontwikkeling toenemen.<a class="noteref" id="xd19e2480src" href= +"#xd19e2480" name="xd19e2480src">29</a></p> +<p>De menschen trachten steeds hulpmiddelen uit te vinden <span class= +"pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name="pb140">140</a>]</span>om +den arbeid te verrigten, anders met weêrzin door menschen verrigt +moetende worden. Daar echter, naarmate de beschaving stijgt, elk +individu meer arbeid vereischende producten verbruikt, zoo zullen, +wegens de werking der traagheid, die hulpmiddelen, menschelijken arbeid +uitsparende, steeds wat te kort schieten. Van den anderen kant zouden +onbeschaafden weinig arbeid vereischende producten consumerende volken +te veel ledigen tijd hebben, zoo het mogelijk was, dat zij over de +hulpmiddelen van beschaafde volken ter besparing van menschelijken +arbeid konden beschikken. Bij de beschaafde standen gebruikt men zelfs +somtijds ter beschikking staande hulpmiddelen, bestemd ter verkrijging +van het gewenschte met minder menschelijken arbeid, niet en geeft men +aan in zeker opzigt meer primitieve middelen de voorkeur, ten einde +gemis aan ligchaamsbeweging en aan vaardigheid in den wapenhandel te +voorkomen. Dit is bijv. het geval bij het verkrijgen van wild door +middel der jagt, terwijl de fokkerijen met veel minder arbeid evenveel +wildbraad kunnen opleveren.</p> +<p>Onze geperfectionneerde wapens zouden bijv. ongeschikt en alsware te +machinaal voor wilden zijn. Naar gelang toch wapens meer primitief +zijn, vereischen zij meer kracht en behendigheid, aldus eene grootere +mate van hetgeen wij op bl. <a href="#pb66" class="pageref">66</a> eene +lage soort van geestontwikkeling genoemd hebben om goed behandeld te +worden, waarvoor men slechts het gebruik van een slinger met dat van +een revolver te vergelijken heeft. Eenvoudige wapens, ofschoon zie blz. +<a href="#pb134" class="pageref">134</a> wat minder primitief dan die +welke zij zelf hebben uitgevonden, zijn aldus geschikter voor wilden, +die veel tijd aan ligchaamsoefeningen en aan den wapenhandel kunnen +wijden en bij wie het oorlogen op eene kleine schaal geschiedt, maar +veel tijd mag wegnemen.</p> +<p>Bleef in het beschaafde deel van Europa de beschaving <span class= +"pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name="pb141">141</a>]</span>van +heden af stationnair, zoo zou men er zoo lang voortgaan met het +verbeteren der middelen van communicatie, als men meenen zou te veel +tijd en inspanning voor het reizen te besteden, maar na dien niet meer. +De menschen zullen hunne woonplaatsen zoo verleggen, dat, waar bijv. +wegens den aard van het terrein, die uitbreiding en volmaking der +middelen van communicatie, kosten zouden veroorzaken overtreffende de +baten door het meerdere gemak en den meerderen spoed bij het reizen +opgeleverd, zij minder en met minder spoed behoeven te reizen en aldus +meer primitieve middelen van communicatie voldoende zijn.</p> +<p>Van daar, dat het onraadzame van den aanleg van eenig middel van +communicatie, zoo de directe en indirecte baten niet tegen de kosten +opwegen, slechts een tijdelijk verschijnsel zal zijn, omdat de menschen +aldaar van lieverlede meer zullen gaan wonen en die baten doen +stijgen.</p> +<p>Hierbij moet men echter stellen, dat er van lieverlede een nadien +niet meer veranderenden toestand ontstaat, want blijft deze +veranderlijk, zoo zal, zooals wij meermalen gezegd hebben, het een +nimmer steeds voor het ander geschikt kunnen blijven.</p> +<p>De meer primitieve middelen van vervoer vereischen meer bedrevenheid +bij de reizigers dan de meer geperfectionneerde. Zij die bijv. hun +talent in de stuurmanskunst willen toonen, maken niet van stoom- maar +van zeiljagten gebruik. Buitendien zijn zij voor de reizigers +leerzamer, meer herinneringen opleverend en minder enkel verplaatsend. +Weet men aldus van den tijd en van het geld, die, bij het gebruik van +<span class="corr" id="xd19e2511" title="Niet in bron">(</span>zie blz. +<a href="#pb97" class="pageref">97</a><span class="corr" id="xd19e2516" +title="Niet in bron">)</span> meer verheven middelen van vervoer +gespaard blijven, geen gebruik te maken, zoo verdient eene meer +primitieve wijze van reizen de voorkeur. Dit een en ander is niet in +strijd met hetgeen wij op blz. <a href="#pb46" class="pageref">46</a> +gezegd hebben, dat namelijk bij de dieren <span class="pagenum">[<a id= +"pb142" href="#pb142" name="pb142">142</a>]</span>het bezit van meer +geperfectionneerde wapens meer geestontwikkeling bij hen vereischt, +want dit laatste is bij de (hetgeen de dieren niet doen) in de +maatschappij zamenwerkende menschen evenzeer het geval, edoch bij de +vervaardigers en niet bij de gebruikers dier wapens. Het bestaan dezer +vordert bij de maatschappij en somtijds ook bij die hen behandelen, in +mindere mate, zie blz. <a href="#pb66" class="pageref">66</a> lagere, +doch in sterkere mate hoogere soorten van geestontwikkeling (namelijk +zulke welke minder het ligchaam vaardig maken) dan de meer primitieve +wapens. <span class="pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143" name= +"pb143">143</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1404" href="#xd19e1404src" name="xd19e1404">1</a></span> Het +kwaad, door zulke kortstondige accidentele veranderingen teweeg +gebragt, kan vergeleken worden met de zwarigheden ondervonden door een +fabriekant, wiens klandisie onregelmatig toe- en afneemt. Wegens de +werking der traagheid, zal hij toch zijne fabriek niet steeds bij tijds +daarna kunnen inrigten. Al het kwaad, zoowel het zedelijke als het +stoffelijke, heeft nu denzelfden oorsprong als de zwarigheden in tijden +van overgang ondervonden wordende.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1412" href="#xd19e1412src" name="xd19e1412">2</a></span> Zoo kan +iemand, ter bevordering zijner gezondheid, veel beweging nemen, zonder +dat daarvan elk dier bewegingen met andere zaken in verband, de +bevordering der gezondheid tot doel heeft en hierdoor geregtvaardigd +wordt<span class="corr" id="xd19e1414" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1465" href="#xd19e1465src" name="xd19e1465">3</a></span> +Gemiddeld zullen (zie <span class="corr" id="xd19e1467" title= +"Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb52" class="pageref">52</a>) de +regeringsvormen wat ten achteren zijn met betrekking tot de eischen der +maatschappij, en desniettemin de individuen, omdat deze, wegens de +werking der traagheid, gebrekkig aan de maatschappelijke eischen +voldoen, zelfs aan die hunner regeringsvormen niet geheel voldoen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1482" href="#xd19e1482src" name="xd19e1482">4</a></span> +Krankzinnigheid is aldus eene zijwaartsche afwijking der gewone +geestelijke ontwikkeling; terwijl slechtheid eene achterwaartsche +afwijking der zedelijke ontwikkeling is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1528" href="#xd19e1528src" name="xd19e1528">5</a></span> Die +wijsgeer verklaarde dit echter door ongelijke daling van de +verschillende deelen der menschennatuur na Adams val.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1537" href="#xd19e1537src" name="xd19e1537">6</a></span> Wij +ontkennen echter niet, dat daar, wegens de, (zie blz. <a href="#pb72" +class="pageref">72</a>), de geestontwikkeling verlagende werking van +het ligchaam, zekere inspanning noodig is, om de geestelijke +ontwikkeling niet te doen verminderen, gebrek aan oefening, deels door +den toestand van hun ligchaam te weeg gebragt, zulk eene vermindering, +ofschoon, minder dan men waant, bij grijsaards te weeg kan brengen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1584" href="#xd19e1584src" name="xd19e1584">7</a></span> Daar de +directe werking van het ligchaam op den geest de ontwikkeling hiervan +tracht te verminderen, zoo kan het zelfs zijn, dat, zelfs bij afnemende +eischen der beschaving, die werking van dat ligchaam de +geestontwikkeling nog te laag voor die eischen tracht te houden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1629" href="#xd19e1629src" name="xd19e1629">8</a></span> Men +spreekt veel van onzalige twisten over eenige belangrijke zaak. Is +onverschilligheid er voor dan beter? Het kwaad bestaat in de verkeerde +wijze waarop men twist, namelijk dat men de ooren sluit voor de +argumenten der tegenpartij, en aldus van den strijd weinig partij +trekt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1644" href="#xd19e1644src" name="xd19e1644">9</a></span> Over de +werking dier Natuurwet is in de beide op het titelblad van dit +geschrift gemelde werken in het breede gehandeld.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1666" href="#xd19e1666src" name="xd19e1666">10</a></span> Van +daar dat, bij gelijke beschaving en behoeften de productie in +vruchtbare, warme landen grooter is dan in koude streken. In deze +stijgt de beschaving eerst trager dan in gene, omdat het verspreid zijn +der bewoners der koude landen, derzelver zamenwerking tegengaat, doch +later heeft het omgekeerde plaats, omdat in die koude landen de +behoeften grooter zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1699" href="#xd19e1699src" name="xd19e1699">11</a></span> Naar +gelang de geestontwikkeling grooter is, zal er absoluut meer inspanning +gevorderd worden, om haar bij de achtervolgende generatiën +constant te houden, zie hierover blz. <a href="#pb83" class= +"pageref">83</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1724" href="#xd19e1724src" name="xd19e1724">12</a></span> Die +indirecte werking van het ligchaam op den geest, zooals bijv. door het +spraakvermogen, bestaat slechts dan wanneer de graad van ontwikkeling +van den geest hooger dan die van het ligchaam is, en wel in sterkere +mate, naar gelang beide meer in hoogte verschillen. Zij maakt die +verheffing van den geest boven het ligchaam gemakkelijker en daar zij +afneemt, wanneer gene dit ligchaam in graad van ontwikkeling nadert, +belet zij niet dit den geest (zoo hierbij geene verheffende werking +bestaat<span class="corr" id="xd19e1727" title="Bron: ,)">),</span> +naar zich toe te halen.</p> +<p class="footnote">Die indirecte werking van het ligchaam kan +vergeleken worden met iets bij de derde winding van de in noot blz. +<a href="#pb94" class="pageref">94</a> gemelde veer, waardoor naarmate +de windingen verder van elkander gelegen zijn, de persoon, die de veer +spant, meer kracht kan uitoefenen.</p> +<p class="footnote">Ook de onbewerktuigde aarde oefent eene dergelijke +indirecte werking uit door het veld van bewuste aanschouwing en door de +hulpmiddelen, ten bate van kunst en wetenschap, er door opgeleverd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1759" href="#xd19e1759src" name="xd19e1759">13</a></span> Deze +verschillende zaken kan men vergelijken met massa bezittende windingen +van eene met de as horizontaal gestelde spiraalveer. Is deze +ontspannen, zoo liggen al de windingen tegen elkander, maar trekt men +aan de voorste winding (met de eischen van het maatschappelijke en +zedelijke leven vergelijkbaar), zoo zullen de andere windingen, wegens +de werking der traagheid bij derzelver massas, betrekkelijk de voorste +eenigzins ten achteren zijn. Bevestigt men daarentegen de achterste +winding (vergelijkbaar met de onbewerktuigde aarde) ergens aan vast, +zoo zullen de windingen verder van elkander komen, naarmate men sterker +aan de voorste trekt en veroorlooft men deze om wat achterwaarts te +gaan, de windingen digter bij elkander komen om dezelfde volgorde te +behouden, zie blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1884" href="#xd19e1884src" name="xd19e1884">14</a></span> Een +leeuw, eene prooi verslindende, kan bijv. een schoon tafereel +opleveren, doch niet een mensch met vraatzucht etende, omdat dit in +disharmonie is met zijne zielswerking.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1900" href="#xd19e1900src" name="xd19e1900">15</a></span> Ons zoo +veranderlijk bestaan doet ons behagen scheppen in verscheidenheid, mits +deze de innerlijke harmonie niet verstoort, hetgeen bijv. wel het geval +zou zijn, zoo men bij eene kolonnade de kolommen om de andere van de +Dorische en van de Ionische orde maakte.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1931" href="#xd19e1931src" name="xd19e1931">16</a></span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1953" href="#xd19e1953src" name="xd19e1953">17</a></span> In die +gevallen maakt men zich niet voor alles geschikter, of gaat men niet in +elk opzigt vooruit, maar slechts voor of in hetgeen in elk dier +gevallen een overheerschende invloed uitoefent. In het laatste bestaat +er bijv. vooruitgang in oppervlakkige beschaving, maar niet in +zedelijke ontwikkeling.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1965" href="#xd19e1965src" name="xd19e1965">18</a></span> De +drang tot <span class="corr" id="xd19e1967" title= +"Bron: voortuitgang">vooruitgang</span> baart emancipatie, die tot +geschiktmaking het kinderlijk en ondergeschikt houden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e1998" href="#xd19e1998src" name="xd19e1998">19</a></span> Men +houde hierbij in het oog, dat bij zekeren trap van geestontwikkeling +der massas, de begrippen dezer omtrent de denking op buitenzinnelijk +gebied zoo bekrompen is, dat zij hunne Goden niet alleen menschelijke +denkvormen toeschrijven, maar zelfs onder menschelijke gedaante, ter +vervulling van missien, hier op aarde doen verkeeren. Het meer +algemeene van zulke begrippen wordt door constante oorzaken, maar de +bijzonderheden er van door het toeval teweeg gebragt. Eene constante +oorzaak maakt dat, naarmate de geestontwikkeling der menschen grooter +is, aan zulke missien een meer verheven aard wordt toegekend.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2026" href="#xd19e2026src" name="xd19e2026">20</a></span> Wegens +de vroeger gemelde oorzaak zal het eerste, vooral bij de hoog boven den +bodem verheven deelen der stammen de overhand hebben.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2051" href="#xd19e2051src" name="xd19e2051">21</a></span> Die +laatste stelling paart zich toch aan die, dat ons willen niet door den +bestaanden toestand bepaald wordt, zie blz. <a href="#pb69" class= +"pageref">69</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2092" href="#xd19e2092src" name="xd19e2092">22</a></span> Later +zullen wij aantoonen, dat zulke menschen ook naar den geest aardsche +producten zouden moeten zijn, daar zij slechts in zulk een geval +gedwongen zouden worden om hunne wetenschap te bepalen tot hetgeen +waarvan de juistheid hier op aarde volkomen te verifieren is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2099" href="#xd19e2099src" name="xd19e2099">23</a></span> De +poëzy wordt alsdan door de phylosophie vervangen. Gene is naar ons +inzien de vrucht der beschouwing door middel der verbeelding van het +betrekkelijke verhevene en tevens schoone bij wezens en zaken, en, +zoowel wanneer men deze van hunne vulgaire zijde beschouwd, als wanneer +bij die beschouwing de verbeelding door de redenering vervangen wordt, +is het met de poëzy gedaan.</p> +<p class="footnote">Waar slechts de verbeelding op het gebied van het +buitenzinnelijke treedt, moeten godsdienst en poëzij innig met +elkander verbonden zijn, doch men behoeft het niet te betreuren dat, +nadat later de redenering zich op dit gebied begeven heeft, de schoone +en geurige bloem door de saprijke vrucht wordt vervangen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2108" href="#xd19e2108src" name="xd19e2108">24</a></span> Zie +over de werking der traagheid bij het voorwaarts getrokkene, wanneer +het voorwaarts trekkende stationnair geworden is, blz. <a href="#pb89" +class="pageref">89</a> en 93.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2145" href="#xd19e2145src" name="xd19e2145">25</a></span> Zoo +iets zou echter slechts bij de in de Noot van blz. <a href="#pb116" +class="pageref">116</a> gemelde wezens mogelijk zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2153" href="#xd19e2153src" name="xd19e2153">26</a></span> Zie +hierover blz. <a href="#pb233" class="pageref">233</a> van ons werk +get: <i>Vervolg op het werk get<span class="corr" id="xd19e2160" title= +"Niet in bron">.</span>: door de werking der Natuurwetten op zedelijk +gebied enz.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2220" href="#xd19e2220src" name="xd19e2220">27</a></span> +Naarmate dit besef van hulpbetoon sneller toeneemt, zal <span class= +"corr" id="xd19e2222" title="Niet in bron">(</span>zie blz. <a href= +"#pb89" class="pageref">89</a> en <a href="#pb118" class= +"pageref">118</a><span class="corr" id="xd19e2230" title= +"Niet in bron">)</span> dit ten achterblijven sterker zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2278" href="#xd19e2278src" name="xd19e2278">28</a></span> Hoe +weinig grond het met het Joodsche Messiasrijk verwante aardsche +idéaal der humanisten, namelijk de menschheid op den hoogsten +trap van beschaving, heeft, is op blz. <a href="#pb83" class= +"pageref">83</a> aangetoond.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2480" href="#xd19e2480src" name="xd19e2480">29</a></span> Bij ons +menschen dient, zie blz. <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, de +geestelijke ontwikkeling de practisch nuttige aanwending ervan te +overtreffen, ten einde hierop uit te oefenen eene opwaarts trekkende +werking, opwegende tegen de tegengestelde werking er op door de aarde +door tusschenkomst onzer ligchamen uitgeoefend. Deze laatste werking +tracht, zie blz. <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, onze met die +practisch nuttige aanwending zamenhangende behoeften die der dieren te +doen naderen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Beschouwingen over eenige onderwerpen op buitenzinnelijk +gebied.</h2> +<p>Hoe ontstaat het vermogen der organisatie der dieren, om, +grootendeels buiten de bijzondere soort van eigen denking der dieren +<i>wil</i> genaamd, geschikt te worden voor de omstandigheden waarin de +dieren verkeeren. Naar ons inzien, door het aan de ligchamen dezer +annex zijn van moleculaire bewegingen der zelfstandigheid, geene +zintuigelijke indrukken te weeg brengende, en alzoo niet makende dat +die zelfstandigheid zich voor ons als ligchaam veropenbaart. Een deel +dier geene zintuigelijke indrukken voortbrengende bewegingen vormen een +geheel en worden bepaald door en bepalen de eigen denking van het dier, +waartoe ook het zien, het voelen, enz. behoort, en die aldus evenmin +door de hersens (namelijk zintuigelijke indrukken te weeg brengende +ligchamen) als de in de denking van het dier begrepen gezigtsindrukken, +door de oogen, plaats heeft.</p> +<p>De overige dier geene zintuigelijke indrukken te weeg brengende +bewegingen, worden naar ons inzien bepaald door en bepalen eindige +deelen eener oneindig groote eenheid van denking, behalve de geesten of +eenheden van denking van menschen en dieren en hiermede verwante wezens +op andere hemelbollen, in de totale veropenbaring der zelfstandigheid +door denking bevat. Die eindige deelen dier oneindige denking werken +nu, door dat zij door bewegingen der zelfstandigheid bepaald +<span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name= +"pb144">144</a>]</span>worden, mechanisch op de deelen der ligchamen +der dieren en zijn wederkeerig aan den invloed hiervan blootgesteld. +Stel bijv. dat iemand, ten gevolge van eenige tot hem gerigte woorden, +gaat zitten, wat heeft er dan plaats. 1<sup>o</sup> Geluidsgolven +planten zich in de lucht voort, 2<sup>o</sup> de trommelvliezen van +dien persoon geraken in trilling, 3<sup>o</sup> onbekende moleculaire +bewegingen ontstaan in zijne gehoorzenuwen, 4<sup>o</sup> in zijne +denking ontstaat een gehoorindruk, 5<sup>o</sup> hij denkt over de +woorden na, 6<sup>o</sup> in zijne denking ontstaat een wilsindruk, +7<sup>o</sup> onbekende moleculaire bewegingen ontstaan binnen eenige +zijner bewegingszenuwen, 8<sup>o</sup> insgelijks onbekende bewegingen +ontstaan binnen de met die zenuwen in verband zijnde spieren, +9<sup>o</sup> beweging der ledematen heeft plaats.</p> +<p>Bij N<sup>o</sup>. 1, 2 en 3 zijn elkander mechanisch bepalende +bewegingen aangegeven, insgelijks bij N<sup>o</sup>. 7, 8 en 9, terwijl +bij N<sup>o</sup>. 4, 5 en 6 er elkander bepalende denkingen zijn +aangeduid. De keten van elkander bepalende bewegingen kan echter +kwalijk na N<sup>o</sup>. 3 afgebroken zijn en bij N<sup>o</sup>. 7 +weder beginnen, want denking en beweging zijn geheel ongelijkslachtige +zaken. Er schiet aldus niets anders over dan te stellen, dat de +denkingen, bij N<sup>o</sup>. 4, 5 en 6 aangeduid, geene zintuigelijke +indrukken teweeg brengende bewegingen der zelfstandigheid bepalen. Van +den anderen kant zou men ook kunnen vragen of, zoo de ons bekende +denking van bewegingen vergezeld moeten gaat, alle bewegingen welke ook +der zelfstandigheid (ofschoon volstrekt niet in reden van derzelver +sterkte) niet mede bepalen en bepaald worden door denking, behalve de +eenheden van denking der eindige levende wezens eene oneindige eenheid +van denking vormende<a class="noteref" id="xd19e2590src" href= +"#xd19e2590" name="xd19e2590src">1</a>. De denking bij N<sup>o</sup>. 4 +aangeduid, zou dan <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145" +name="pb145">145</a>]</span>door die denking buiten ons bepaald worden +en die bij N<sup>o</sup>. 6 aangegeven er bepalende op werken, zoodat +de keten der denking evenmin als die der beweging, afgebroken zou zijn. +De fatalisten stellen eigenlijk dat de aaneenschakeling onzer +denkbeelden van geen invloed is op die denking buiten ons, de +aanhangers der absolute wilsvrijheid, dat deze van geen invloed is op +de aaneenschakeling onzer denkbeelden, terwijl daarentegen die invloed +wederkeerig is.</p> +<p>Veranderen de omstandigheden waarin een dier verkeert, zoo wordt dit +er eerst min of meer aan gewoon en verandert aldus zijn toestand, +zonder dat er eene noemenswaardige verandering bij de organisatie van +zijn ligchaam bespeurd kan worden. Verandering dient er dan evenwel +ergens plaats gegrepen te hebben, en zou deze dan niet kunnen bestaan +bij die geene zintuigelijke indrukken te weeg brengende bewegingen, het +eigenlijke leven daarstellende, en wier er door bepaalde denking, het +ligchaam voor die nieuwe levenstoestanden geschikt zoekt te maken? Deze +bewegingen werken toch mechanisch op de wel zintuigelijke indrukken +voortbrengende moleculaire en andere bewegingen van het ligchaam en +kunnen hierbij alsware eene verandering te weeg brengen in gelijken +geest als die bij haar zelve tijdens het wennen plaats had, ofschoon, +wegens de werking der traagheid, later, zoodat de wijzigingen der geene +zintuigelijke indrukken teweeg brengende bewegingen, die der +organisatie van het ligchaam alsware achter zich voortslepen.<a class= +"noteref" id="xd19e2603src" href="#xd19e2603" name="xd19e2603src">2</a> +<span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name= +"pb146">146</a>]</span></p> +<p>Zonder de aanhoudende werking der op blz. <a href="#pb7" class= +"pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschikthouding, zouden de +ligchamen der dieren onmogelijk aan vele de deugd hunner organisatie +verstorende invloeden kunnen wederstaan, en er bestaat hierdoor eene +ondempbare kloof tusschen de levende organismen aan de eene en de +anorganische en doode organische stof aan de andere zijde. Gene toch +zijn actief, deze passief, van gene kan men zeggen, dat zij voor zich +zelf beter of slechter zijn ingerigt, terwijl het ongerijmd is te +zeggen, dat een stuk goud voor deszelfs eigen ik meer of minder +deugdzaam is.</p> +<p>De denking buiten de eigen denking der menschen en dieren, de +organisatie dezer voor de bestaande omstandigheden geschikt trachtende +te maken, moet niet veronderstelt worden te grijpen naar middelen, +slechts in indirect verband met de gebreken dier organisatie zijnde, +tevens ook niet door redenering het bekende uit het bekende af te +leiden, of tusschen verschillende in te slane wegen eene keus te +doen.</p> +<p>De dieren komen slechts van het eene tot het andere, wanneer dit +laatste in direct verband met het eerste staat, en zijn hierdoor veel +minder dan de menschen aan dwaling onderhevig. Bij deze ontstaat eerst +het begrip van het doen van daden, geschikt bij het verkeeren in zekere +omstandigheden en later worden die daden verrigt. Bij de dieren gaat +dit eerste dit laatste minder vooraf, zij vormen zich meer al +handelende het begrip van hetgeen zij behooren te doen. Zij bezitten +andere denkvormen dan wij, en van daar dat de fabeldichters onder den +naam van dieren eigenlijk menschen van verschillende karakters doen +optreden. Overleg en handeling ten gevolge van eigene opmerking, en +aldus rede kan aan de dieren niet ontzegt worden, zamenwerking met en +opoffering voor andere wezens evenmin, doch wel de bewustheid, dat +hunne daden strekken ter <span class="pagenum">[<a id="pb147" href= +"#pb147" name="pb147">147</a>]</span>vergrooting hunner geestelijke +ontwikkeling, alsmede abstracte en op het gebied van het +buitenzinnelijke treden de denkbeelden. Zij missen geheel de bij vele +menschen zoo flaauw ontwikkelde godsdienstige wijsbegeerte, hunne +levensbeschouwing is gegrond op de directe ervaring, op de eischen van +het practische nut, en dweepen en droomen is hen even vreemd als aan +middelmatige menschen de dwalingen en exentriciteiten van het +genie.</p> +<p>Evenals de op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> gemelde +denking, moet de eigen denking van dieren, wegens de werking der +traagheid, blijven beneden de eischen van zekere levensomstandigheden, +wanneer zij hieraan niet geheel gewoon is, en niet aan die eischen +zonder vermoeijende inspanning kan voldoen. Om bij gelijken aanleg en +even hoogen graad van geestontwikkeling tijdens de geboorte, gedurende +het leven sterk in geestontwikkeling toe te nemen, moet 1<sup>o</sup>. +van het voorgeslacht veel te leeren vallen, 2<sup>o</sup>. de middelen +van gemeenschap met dit voorgeslacht, namelijk het spraakvermogen enz. +op een hoogen trap staan, 3<sup>o</sup>. de levensomstandigheden, +waarvoor men zijne geestontwikkeling geschikt tracht te maken, +insgelijks op een hoogen trap staan, en 4<sup>o</sup>. het ligchaam op +de vergrooting der geestontwikkeling slechts eene kleine directe +tegenhoudende werking uitoefenen.</p> +<p>Met betrekking tot het eerste en derde zijn wij Nederlanders +bevoordeeld boven onze voorouders de Batavieren enz. en deze waren, met +betrekking tot al die zaken bevoordeeld boven hunne op de boomen +klauterende en, bij hoogeren aanleg, de geestontwikkeling der +hedendaagsche apen bezittende voorouders en deze op hunne beurt boven +hunne millioenen jaren vroeger in zee levende en de <span class="corr" +id="xd19e2637" title="Bron: geestonwikkeling">geestontwikkeling</span> +der hedendaagsche visschen bezittende voorzaten, zie blz. <a href= +"#pb31" class="pageref">31</a>. Wel kan men door zijn vrijen wil, of +anders gezegd door daden het gevolg zijnde <span class= +"pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148" name="pb148">148</a>]</span>van +uit elkander voortvloeijende en elkander bepalende redeningen, de +omstandigheden, op wier hoogte men zich tracht te stellen, eenigzins +hooger of lager stellen, en dit ook door het toeval plaats hebben, doch +hiervoor bestaan er grenzen, en, evenmin als Napoleon I in gewone +tijden keizer had kunnen worden, kan een wezen zelfs van grooten +aanleg, met een laag bewerktuigd ligchaam voorzien, en beroofd van de +middelen om uitgebreide waarnemingen te doen en om met andere wezens +denkbeelden te wisselen, gedurende zijn leven belangrijk in +geestontwikkeling klimmen.</p> +<p>Op bladz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> hebben wij +aangegeven, hoe op onze denking eigenlijk niet eene wel of geen +zintuigelijke indrukken te weeg brengende moleculaire beweging bij ons +ligchaam en de daarbuiten gelegen voorwerpen, maar eene hierdoor +gedeeltelijk bepaalde denking (buiten de onze en die van andere eindige +wezens bestaande) van invloed kan zijn. Om meer bij het gewone +spraakgebruik te blijven, gewagende van den invloed door ons ligchaam +op onzen geest <span class="corr" id="xd19e2653" title= +"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, zoo herinneren wij dat, naar +aanleiding van het op blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a> +gemelde, die invloed op eene directe wijze onzen geest tracht te +verlagen. Op eene indirecte wijze tracht hij echter, door ons te +veroorloven waarnemingen te doen en met de buitenwereld en andere +wezens in contact te treden en onder zekere inspanning denkbeelden in +werkdadigen toestand te bezitten, hem te verhoogen. Sprekende, om bij +het gewone spraakgebruik te blijven, van wederkeerige werking tusschen +ligchaam en geest, zoo is het klaar, dat elke verandering bij onze +denking gepaard zal moeten gaan met zekere verandering bij de +verschillende ligchaamsdeelen en omgekeerd. Zijn nu die veranderingen +bij een dier deelen merkbaar, en worden zij door andere invloeden niet +zoodanig gestoord, dat zij onherkenbaar worden, zoo moet elke toestand +van den geest overeenkomen met zekeren <span class="pagenum">[<a id= +"pb149" href="#pb149" name="pb149">149</a>]</span>toestand van zulk een +ligchaamsdeel, en zelfs met dien der kleederen welke men draagt.</p> +<p>In zekere mate kan dit nu het geval zijn met de hersens, doch +hieruit mag men volstrekt niet afleiden dat de hersens denken en aldus +boven alle andere organische levende stofmassa’s het voorregt +bezitten, om te denken en dus ook te voelen, te ruiken, te zien enz. +Bijna even goed kan men bijv. aan eenig ingezegend voorwerp boven +andere dergelijke, maar niet ingezegende voorwerpen het voorregt +toekennen om zekere geheime kracht uit te oefenen.</p> +<p>Waarom buitendien aan de hersens boven de andere +zenuwknoopmassa’s het vermogen om denken toe te kennen, en, zoo +men dit min of meer als een vermogen van al de zenuwknoopmassa’s +beschouwd, waarom kan men, zooals bij afzetting van ledematen, van die +zenuwknoopmassa’s verliezen, terwijl de denkbeelden in hun geheel +behouden blijven? Waarom kan men zelfs bij lagere dieren de hersens +wegnemen en zij nogthans, waarschijnlijk ten gevolge van bewuste +denking, hunne ledematen bewegen. Het komt ons integendeel +waarschijnlijk voor, dat de op blz. <a href="#pb143" class= +"pageref">143</a> gemelde eenheid van geene zintuigelijke indrukken +veroorzakende beweging aan onze ligchamen annex, wanneer de beleediging +van dit ligchaam zekere grenzen overschrijdt, hier niet meer annex mede +kan blijven, en, even als de op blz. <a href="#pb145" class= +"pageref">145</a> gemelde denking (buiten de onze bestaande en onze +organisatie geschikt voor de levensomstandigheden trachtende te maken) +alsware vrij komt en dan (zie later) geene werkdadige denking kan +bepalen.</p> +<p>Dat voorts organische stof onder den invloed dier geene +zintuigelijke indrukken te weeg brengende beweging ontstaat en +tegelijkertijd uit anorganische stoffen zamengesteld kan worden, +behoeft niet meer te verwonderen, als dat bijv. waterstof door +electrische ontleding <span class="pagenum">[<a id="pb150" href= +"#pb150" name="pb150">150</a>]</span>van water en tegelijk op zuiver +chemische wijze te vormen is.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb146" class="pageref">146</a> hebben wij gezegd +dat de geest der dieren niet slechts quantitatief, maar tevens ook +qualitatief met den onzen verschilt. Een zoodanig verschil bestaat er +echter ook tusschen den geest der kinderen en die der volwassenen en +bij den op blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> gemelden +stamboom van het menschelijke geslacht moet de qualitatieve verandering +evenzeer geleidelijk als de quantitatieve plaats gegrepen hebben. Het +bestaan van gelijkslachtigheid tusschen de ziel der dieren en die der +menschen kan echter niet ontkend worden en, zoo men aan de onze eene +toekomstige steeds voortdurende gemiddelde vergrooting toeschrijft, +moet eene tragere vergrooting aan die der dieren toegekend worden.</p> +<p>Men verhoogt zich dan trouwens ook niet door anderen te verlagen, en +passende met een hoogeren trap van geestontwikkeling, dan de thans bij +de menschen bestaande, zal het welligt zijn, om, wanneer men van dieren +gewaagt, niet slechts te denken aan ponden vleesch en vet, of zelfs aan +een kunstig physiologisch zamenstel, maar tevens ook aan iets dat aan +den kogel van den jager en aan het mes van den slagter ontsnapt.</p> +<p>Het verschil in uitzigt en levenswijze van wezens, elkander als niet +meer vreemd beschouwende, wordt grooter naarmate de beschaving stijgt, +en, terwijl bij zeer lagen trap van beschaving de leden der +verschillende stammen elkander vreemd of vijandig blijven en wreedheid +en onverschilligheid jegens de dieren, gemis aan beschaving aanduidt, +zoo moeten, naarmate de beschaving stijgt, de menschen minder exclusief +en meer cosmopoliet worden.</p> +<p>Hetgeen op blz. <a href="#pb148" class="pageref">148</a> gezegd is, +dat elk verschil in zielstoestand, wegens de wederkeerige werking +tusschen ziel en ligchaam, gepaard moet gaan met eene <span class= +"pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name= +"pb151">151</a>]</span>ofschoon volstrekt niet er mede +geëvenredigde verandering bij het ligchaam (evenmin als de +veranderingen van uit zintuigelijke indrukken bestaande denkbeelden met +er aan geëvenredigde veranderingen bij de ligchamen die +zintuigelijke indrukken opwekkende), moet niet aldus verstaan worden, +dat de ontwikkeling en eigenschappen der ziel geheel door het ligchaam +(de op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> gemelde +moleculaire beweging, de eigen denking bepalende, hier niet bij +gerekend) bepaald worden. De ziel zou zich dan tegenover de invloeden, +door het ligchaam er op <span class="corr" id="xd19e2698" title= +"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, geheel lijdelijk moeten +gedragen, iets dat wel bij de dieren en vooral bij de lagere meer dan +bij de menschen, maar volstrekt niet volkomen het geval is.</p> +<p>De waarde van een wezen wordt niet alleen bepaald door hetgeen het +is, maar tevens door hetgeen het kan worden, zoodat bijv. een wezen, in +gedaante en geestontwikkeling met een visch gelijk staande, maar met +menschelijken aanleg begiftigd, uit een geestelijk oogpunt meer waarde +dan een werkelijken visch zou bezitten.</p> +<p>De geestelijke aanleg, die, door grooter te zijn, de toename in +geestontwikkeling bevordert, is voorts bij elk individu niet +onveranderlijk, maar kan door inspanning van den geest (waaronder +eigenlijk alle inspanning begrepen is, omdat bijv. het gevoel van +spierinspanning tot het rijk der denking behoort) vergroot worden. Die +inspanning aldus beide de geestelijke ontwikkeling en den aanleg +vergrootende, ofschoon deze laatste minder snel, zoo moet, bij het niet +bestaan van de vergrooting dier geestontwikkeling tegengaande oorzaken, +zooals bijv. de moeijelijkheid om de bewuste aanschouwing uit te +breiden, die vergrooting versnellende geschieden.</p> +<p>De aanleg, waardoor onder geestinspanning de zedelijke ontwikkeling +van den mensch toeneemt, bestaat <span class="pagenum">[<a id="pb152" +href="#pb152" name="pb152">152</a>]</span>naar ons inzien in den graad +van verhevenheid van het karakter. Zoo bijv. iemand zich veel moeite +geeft om beter te handelen, vergroot hij zijne zedelijke ontwikkeling, +maar tevens verbetert hij zijn karakter, waardoor later dezelfde +toename in geestontwikkeling hem ligter zal vallen, en dus bij gelijke +inspanning als vroeger, zij grooter dan toen zal worden.</p> +<p>De graad van zedelijke ontwikkeling hangt veel meer van de opvoeding +en van de maatschappij af waar binnen men op deze aarde treedt, dan van +het karakter. Hedendaagsche menschen, geen verhevener karakter +bezittende dan oude Romeinen, dompelen bijv. niet als zij de +krijgsgevangenen in slavernij, verstooten niet zoo ligt als zij hunne +echtgenooten, hakken in schijnbaar wanhopende omstandigheden niet zoo +ligt als zij, door middel van zelfmoord, den gordiaansche knoop door, +in plaats van te trachten hem te ontwarren, kortom zij staan hooger in +zedelijke ontwikkeling als die oude Romeinen.</p> +<p>Bij de intellectuele ontwikkeling staat de aanleg vooral in verband +met de op blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a> gemelde door +oefening verkregen en niet door middel van de spraak uitdrukbare +denkbeelden. Men zal bijv. ontwaren dat binnen zekere grenzen, hoe +langer men zich in iets geoefend heeft, hoe gemakkelijker het valt om +er zich verder in te bekwamen, zoodat de bekwaamheid versnellende +toeneemt. Vandaar de verwonderlijke hoogte waarin menschen het brengen +in zaken, waarin zij zich bijzonder oefenen, doch hierbij werken de +beperktheid der bewuste aanschouwing, de levensomstandigheden en zeker +besef van genoegzaamheid, die anders versnellende toename der +intellectuele ontwikkeling in het een of ander tegen.</p> +<p>Die inspanning, waardoor de geestontwikkeling en te gelijk, maar in +mindere mate den aanleg vergroot, is echter steeds eene overmaat van +inspanning boven die noodig <span class="pagenum">[<a id="pb153" href= +"#pb153" name="pb153">153</a>]</span>om die geestelijke ontwikkeling op +dezelfde hoogte te houden.</p> +<p>Voor zooveel de inspanning hiertoe werkt, komt het ons voor dat zij +ons aangenaam moet zijn. Trouwens zij zou bestaan bij een +veranderlijken toestand van onzen geest en hierbij moet, zooals op blz. +<a href="#pb47" class="pageref">47</a> en <a href="#pb64" class= +"pageref">64</a> gezegd is het een geheel voor het ander geschikt zijn. +Deze slechts voor de bestendiging der verkregen geestontwikkeling +gevorderde inspanning is naar ons inzien tijdens het waken grooter dan +gedurende den slaap, bij hooge geestontwikkeling grooter dan bij +kleine, aldus bij de menschen grooter dan bij de dieren en grooter bij +eene natuur van den geest waarbij deze sterk gedreven wordt naar +verhooging zijner ontwikkeling<a class="noteref" id="xd19e2729src" +href="#xd19e2729" name="xd19e2729src">3</a>.</p> +<p>Slechts voor zooverre de vergrooting in aanleg en geestontwikkeling +eener generatie door eigen toedoen op de ligchamen van derzelver leden +en op de opvoeding der volgende generatie van invloed is, zal deze er +partij van trekken. Dit bedrag vormt echter eene kleinere breuk dier +vergrooting, voor zooverre deze den aanleg dan voor zooverre die +vergrooting de geestelijke ontwikkeling betreft. In wetenschappelijke +ontwikkeling zijn de volken gedurende de toeneming der beschaving het +meeste toegenomen, in de kunsten veel minder, omdat hetgeen men +daaromtrent weet moeijelijker medetedeelen is dan in zaken van +wetenschap, en in aanleg voor de kunsten nog veel minder.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb146" class="pageref">146</a> hebben wij gezegd, +dat bij de anorganische ligchamen er van geene deugd of geschiktheid +voor het verkeeren in zekere omstandigheden en van verhooging van +organisatie sprake kan zijn. Het is er echter verre van af dat hierbij +de uitwerking der Natuurwetten naar <span class="pagenum">[<a id= +"pb154" href="#pb154" name="pb154">154</a>]</span>geen doel zou +streven. Beschouwt men bijv. de anorganische ligchamen niet +afzonderlijk, maar tot hemelbollen gemasseerd, zoo kan bij deze zeer +wel sprake zijn van deugd in eigen belang, welke bijv. zou bestaan in +het vermogen om een afzonderlijk bestaan te perpetueren, om niet steeds +in snelheid af te nemen, om korsten en gasvormige omhulsels te +bezitten, om bij een en ander verscheidenheid van aard en van +temperatuur in stand te houden enz. Ook kan het zijn dat de +hemelbollen, door zamenpakking van den ether of algemeene enkelvoudige +oerstof, binnen en om hun oppervlak gelegen, er bij chemische +verbindingen te weeg brengen, de natuur van hun eigen bestanddeelen aan +dien ether geven en aldus in massa toenemen, hetgeen met de vergrooting +der geesten te vergelijken zou zijn, terwijl de neiging dier bollen om +in massa toe te nemen met den aanleg dier geesten zou overeenkomen.</p> +<p>Hoe grooter afwijkingen er van de geschikste organisatie der planten +en dieren ten gevolge van zekere accidentele oorzaak bestaat, hoe +sterker de oorzaak, des geschikste organisatie trachtende voort te +brengen, de verdere vergrooting dier afwijking tegengaat en deze, +wanneer die accidentele oorzaak niet meer bestaat, tracht te +vernietigen. Hiervan, kan de algemeene reden zijn, dat, wanneer +natuurwerkingen zekere afwijking van een toestand voortbrengen, de +verdere vergrooting dier afwijking steeds bezwaarlijker voor hen wordt +en andere natuurwerkingen een teruggang sterker trachten voort te +brengen. De ongelijkheid in snelheid van naast elkander bewegende +ligchamen doet bijv. gewone snelheden door middel der wrijving in +warmtebeweegkracht overgaan, doch de ongelijke druk, bij warme +ligchamen bestaande, doet weder warmte in gewone snelheden veranderen. +Hoe meer er nu van die snelheden en hoe minder warmte er bestaat, hoe +sterker die uitwerking der wrijving en <span class="pagenum">[<a id= +"pb155" href="#pb155" name="pb155">155</a>]</span>hoe zwakker die dezer +ongelijkheid in drukking zal zijn. Bij ongelijkheid van temperatuur +verspreidt zich de warmte van de warmste naar de koudste plaatsen en +wordt de temperatuur overal meer egaal, doch waar er electrische +scheiding plaats heeft, wordt er warmte ergens opgenomen en deze bij +electrische verbinding in warmte, van hooge temperatuur omgezet, zoodat +aldaar de temperatuur veel hooger dan elders wordt en aldus de +ongelijkheid er van op de verschillende plaatsen hersteld +wordt<a class="noteref" id="xd19e2747src" href="#xd19e2747" name= +"xd19e2747src">4</a>. Was de aarde van binnen vast, zoo zou het rivier- +en beekwater de grondspecie naar zee voeren, de golving der zee deze +stoffen op derzelver bodem egaliseren en eindelijk de aardkorst +volmaakt vlak en overal met eene even diepe zee overdekt raken. De +aarde is echter van binnen met (zie hierboven) in beweging gehouden +gesmolten lava gevuld en daar deze specifiek wat ligter dan de +aardkorst is, zoo zal, waar die lava deze korst van onderen afschuurt, +deze dunner en aldus, ter bewaring van het hydrostatische evenwigt, +opgeligt worden. Elders het <span class="corr" id="xd19e2753" title= +"Bron: tegenovergestelda">tegenovergestelde</span> plaats hebbende, zoo +zullen hierdoor de ongelijkheden van den bodem hersteld worden<a class= +"noteref" id="xd19e2756src" href="#xd19e2756" name= +"xd19e2756src">5</a>.</p> +<p>Ook op maatschappelijk gebied ontbreken niet die dit grooter worden +der accidentele afwijkingen en, naarmate die afwijkingen zulks zijn, +sterker, tegengaande werkingen. Wordt er bijv. wegens het bestaan eener +accidentele oorzaak, minder goed en meer kwaad gedaan, zoo lijdt de +maatschappij hieronder en tracht zij dit te keer te gaan door meer +moeite ter zedelijke verbetering der menschen aan te wenden, benevens +door de belooningen en straffen te vergrooten<a class="noteref" id= +"xd19e2763src" href="#xd19e2763" name="xd19e2763src">6</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name= +"pb156">156</a>]</span></p> +<p>Zoo de hemelbollen, door de werking der wrijving der vloeistoffen +dier bollen tegen die van andere bollen waartegen zij botsen (want, +voordat zulk eene botsing mogelijk wordt, zullen, wegens derzelver +onderlinge aantrekking, hemelbollen zoo sterk uitgezet en dus kouder +worden en zooveel warmte uit den omringenden ether opnemen en binden +dat derzelver bestanddeelen tot den gasvorm overgaan) veel kleinere +banen verkrijgen, zal eene andere werking die banen sterker trachten te +vergrooten<a class="noteref" id="xd19e2769src" href="#xd19e2769" name= +"xd19e2769src">7</a>.</p> +<p>Stel bijv. dat eene groep betrekkelijk kleine hemelbollen langs eene +elliptischen baan om een anderen bol, in het eene brandpunt van die +ellips gelegen, beweegt, zoo zullen de kleine bollen der groep +buitendien gedurig naar elkander toe, digt achter elkander heen en, +wegens de werking der traagheid, weder van elkander afgaan; zij zullen +aldus gemiddeld grootere resulterende snelheden bezitten, dan zoo zij +slechts een enkelen bol vormden, waar echter hunne resulterende +elliptische baan krom is, zooals bijv. digt bij het perihelium, zullen +zij, wegens het bezit dier bijzondere snelheden meest grootere banen +erlangen welke echter voor elk dier kleine bollen niet dezelfde als van +de andere zal zijn. Verder gekomen zal echter derzelver onderlinge +aantrekking hen weder naar elkander toe doen gaan, doch daar zij meest +eene grootere baan verkregen hebben, de resulterende baan, waar langs +nu die groep van kleine bollen beweegt, grooter dan vroeger geworden +zijn. Dit nu zal insgelijks het geval zijn, zoo die groep vervangen +wordt door een enkelen vloeibaren bol waarbinnen er stroomen bestaan, +zoodat de vloeistofmassa’s van dien bol, behalve derzelver +snelheid langs <span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157" name= +"pb157">157</a>]</span>eene elliptische baan nog bijzondere snelheden +bezitten.</p> +<p>Het uiteenloopen der zooeven gemelde grooter geworden banen zal zulk +een vloeibaren bol sterk uitzetten en vervormen, doch de onderlinge +aantrekking dier massas (nu in tegenstelling van bij het voorgaande +geval door de drukking dier massas tegen elkander wederstaan) die +vervorming, wanneer die bol voorbij het perihelium gekomen is, met +behulp der wrijving van lieverlede te loor doen gaan, zonder evenwel de +baanvergrooting van het zwaartepunt van den bol te kunnen +vernietigen.</p> +<p>Stelt men nu dat wanneer die bollen grooter zijn, bij het bestaan +van grootere onzuivere en zeer sterk elliptische banen om elkander, de +baan vergrootende en verkleinende werkingen tegen elkander opwegen, zoo +zal, wanneer van eene groep hemelbollen de leden grooter worden door, +zooals op blz. <a href="#pb154" class="pageref">154</a> gezegd is, +ether tot hunne zelfstandigheid te vervormen, de banen, welke zij om +elkander beschrijven, ook grooter worden en aldus de groep in omvang +toenemen en de gemiddelde positie dier bollen, bij derzelver aphelium +gelegen, verder van het middelpunt der groep komen.</p> +<p>Zelfs zou zoo iets plaats hebben, wanneer die bollen langs eene +schil verspreid waren daar, ten gevolge van derzelver onderlinge +aantrekking, terwijl sommige dier bollen ver van anderen gelegen, zeer +nabij stil zullen staan, andere digter bij elkander gekomen, zekere +snelheden en ook ontbondene snelheden rakende aan het oppervlak dier +schil zullen bezitten. Elke bol zal nu binnen <i>betrekkelijk</i> korte +tijden zulke ontbondene snelheden bezitten, zoodat, zoo de +aantrekkingskracht plotseling verdween, de bollen dier schil gemiddeld +buitenwaarts zouden bewegen en zich verspreiden. Daarentegen zal de +resulterende aantrekking van al de overige bollen, langs het oppervlak +dier schil verspreid, de tegen gestelde uitwerking doen. Bij +vergrooting dier bollen moet <span class="pagenum">[<a id="pb158" href= +"#pb158" name="pb158">158</a>]</span>dan alsware de schaal van het +geheel grooter worden en aldus slechts bij een grooteren diameter dier +schil die centrifugale werking aan die resulterende aantrekking gelijk +zijn. Zulke bollen zullen niet met elkander kunnen zamensmelten, wegens +de tegengestelde snelheden welke zij bezitten, wanneer zij tegen +elkander botsen, en, bij het aphelium gelegen, dan onder de +overheerschende aantrekking van deszelfs eenen en dan onder die van +deszelfs anderen buur komen en alzoo dan naar den een en dan naar den +ander gaan, er achter om heen trekken en, door de werking der +traagheid, vertragende ongeveer naar derzelver vorige plaatsen +terugkeeren.</p> +<p>Ontstaan er nu bij het midden van bovengemelde groepen nieuwe +bollen, door zamenpakking van den omringenden ether van af eene kleinst +eindige massa zich verder vergrootende, en gaan de andere bollen dier +groep door zamenpakking en omzetting van den omringenden ether in hunne +zelfstandigheid voort met in massa toe te nemen, zoo zal zulk eene +groep steeds meer omvang verkrijgen en de buitenste bollen er van de +oudste, grootste en gemiddeld snelst bewegende zijn. Waren al die +bollen regelmatig gegroepeerd en in rust, zoo zou zulk eene groep door +de werking der aantrekkingskracht kleiner worden, maar de elkander +naderende bollen in snelheid toenemen, digt achter elkander, en nadien +door de werking der traagheid weder buitenwaarts gaan; de groep weder +grooter worden, terwijl deze bollen in snelheid afnemen en zij weder +voor een oogenblik in den primitieven toestand komen. Bij onregelmatige +groepering bestaan in zeker opzigt al de toestanden, zooals zooeven +gezegd is achtervolgens bij de regelmatige groepering plaats hebbende, +tegelijk. Hier komen er bollen ver van elkander en circa in rust, +elders zijn zij digt tot elkander genaderd en bezitten zij groote +snelheden dan in deze en dan in ongeveer tegengestelde rigting, zoodat +het oppervlak <span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159" name= +"pb159">159</a>]</span>der groep wel hier zich naar buiten en elders +zich wat naar binnen kan verplaatsen, maar onmogelijk in grootte sterk +kan varieren. De vergrooting der snelheden der in massa toegenomen +bollen, zal hierbij ontstaan door de vergrooting der aantrekkende +massa’s, die van derzelver banen, zie blz. <a href="#pb157" +class="pageref">157</a><span class="corr" id="xd19e2800" title= +"Niet in bron">,</span> door vermindering der snelheden waarmede de +vloeibare massas van elk dier bollen zich betrekkelijk derzelver +zwaartepunten verplaatsen en die laatste snelheden, zie blz. <a href= +"#pb155" class="pageref">155</a>, door ongelijke drukking binnen die +vloeibare massas onder omzetting in snelheden van warmte ontstaan door +omzetting van ether in de zelfstandigheid dier bollen, daar dit onder +scheikundige verbinding plaats heeft. Bij die vergrootende hemelbollen +kan er nu een strijd bestaan tusschen twee tegengestelde werkingen, +namelijk die der warmte van den er binnen en buiten tegen +gecomprimeerden onomgezetten ether, uitzetting dier bollen en onder +warmteopneming chemische ontleding van derzelver bestanddeelen +trachtende te veroorzaken en die der zamenpersende werking der +zwaartekracht en welligt ook der beroering der hemelbollen +bestanddeelen deze onder warmteafgeving chemisch zamengestelder pogende +te doen worden. Heeft nu laatst gemelde werking eerst de overhand boven +die der warmte en moet zij nadien hiervoor onderdoen, zoo zullen de +bollen eerst in digtheid toenemen en qualitatief meer van den ether +gaan verschillen en nadien, wanneer zij tot op zekere distantie van het +middelpunt der groep gekomen zijn, het omgekeerde gaan plaats hebben en +dit steeds aanhouden, terwijl zij, meer en meer in massa toenemende, +verder van dit middelpunt komen. Die toeneming in massa dier bollen, +door omzetting van den ether er binnen en er omheen, zal wel op het +sterkste zijn, wanneer derzelver bestanddeelen op het meeste met die +van den ether verschillen en derzelver digtheid op een maximum is; doch +later, wanneer zij meer etherachtig <span class="pagenum">[<a id= +"pb160" href="#pb160" name="pb160">160</a>]</span>geworden zijn, niet +geheel verdwijnen. Er bestaat aldus geen eindigen grens voor de +vergrooting dier bollen, doch zij kunnen geene oneindige grootte +bereiken en tevens in natuur hoe weinig ook met den ether verschillen +en hiermede niet geheel eenzelvig zijn. Binnen die eene grootere dan +elke eindige ruimte beslaande sterrengroep, zal er nu eene bolvormige +schil bestaan, waar binnen van de middelpuntszijde er gedurig bollen +intreden, aan de andere zijde er bollen uitgaan en waarbinnen de bollen +eene grootere digtheid en chemische zamengesteldheid dan ter wederzijde +er van bezitten. Alsdan moeten naar ons inzien de electrieke +verbindingen gestolde, gecondenseerde of gasvormige stoffen bij die +bollen op zulk eene hooge temperatuur brengen, dat zij voor ons +waarneembaar licht uitstralen, want toch wanneer die hemelbollen zeer +etherachtig zijn moeten zij in temperatuur weinig boven de gemiddelde +van den ether verheven zijn en kunnen zij aldus dan kwalijk als vurige +nevels voor ons zigtbaar zijn.</p> +<p>Slechts de sterren binnen die schil gelegen en dan nog slechts een +deel er van, omdat vele geen voor ons waarneembaar licht uitstralen, of +door andere voor ons donkere bollen gemasqueerd zijn, moeten zich voor +ons als zonnen vertoonen. Al de sterren in dit geval zijnde moeten, zoo +deze hypothese juist is, wegens de kromte van bovengemelde schil, +alsmede omdat men slechts het licht der sterren binnen een segment dier +schil kan zien, ons op geen grooten cirkel omspannenden en aldus den +hemel in twee wat in grootte verschillende deelen splitsenden +onregelmatigen ring (den Melkweg) op het digtste gegroepeerd voorkomen. +De bewoners van elk dier bollen binnen die schil gelegen, zullen aldus +hun eigen melkweg aanschouwen, even als iemand, op eenige plaats +staande, zijn eigen horizon bezit, en, evenmin als voor menschen, op +verschillende plaatsen staande, langs den <span class="pagenum">[<a id= +"pb161" href="#pb161" name="pb161">161</a>]</span>horizon dezelfde +voorwerpen zich verheffen, evenmin de melkwegen der bewoners der +verschillende bollen dier schil dezelfde zonnen bevatten. Met den blik +naar het middelpunt van het kleinste cirkelvlak, door hun Melkweg +gevormd, gerigt, zullen echter allen naar het middelpunt van de +sterrenwereld zien, en voor ons dit middelpunt in de rigting van het +sterrenbeeld, het <i>Hoofdhaar van Berenice</i> zijn.</p> +<p>Evenmin als de hemelbollen, wegens de tegengestelde snelheden, welke +zij, tegen elkander botsende, bezitten, die (bij het alsdan zijn +dampvormig van minstens den kleinsten dier beide bollen) wegens het +bestaan van veerkracht niet zullen verdwijnen, kunnen zamensmelten, +evenmin kunnen zij zich naar ons inzien in verschillende hemelbollen +splitsen<a class="noteref" id="xd19e2817src" href="#xd19e2817" name= +"xd19e2817src">8</a>.</p> +<p>Het planetenstelsel is naar ons inzien het gevolg eener accidentele +wenteling der zon om derzelver as, en deszelfs toevallig bestaan heeft +naar ons inzien den volgenden oorsprong gehad. Zoo eene groep van +hemelbollen (bijv. ontstaan, door dat bij die bollen de +baanverkleinende werking de baanvergrootende werking tijdelijk heeft +overtroffen) door een er buiten gelegen hemelbol <i>a</i> wordt +aangetrokken en dat in die groep zich een hemelbol <i>b</i> bevindt +zooals zon, veel grooter zijnde dan de andere bollen <i>c</i> van die +groep, later de planeten, zoo zal de bol <i>b</i> bij <i>a</i> gekomen, +(even als de kometen bij derzelver perihelium) gasvormig en uiterst +sterk uitgezet zijn. Botsen nu die beide bollen <i>a</i> en <i>b</i> +scheef tegen elkander, zoo zullen zij aswentelingen verkrijgen, in +stand blijvende, nadat zij zich weder van elkander verwijderd hebben. +De bollen <i>c</i> zullen dan betrekkelijk den bol <i>b</i> zeer +komeetachtige banen bezitten, en tegen <i>b</i> botsende <span class= +"pagenum">[<a id="pb162" href="#pb162" name="pb162">162</a>]</span>door +de aswenteling van dien bol snelheden ongeveer loodregt op die banen +kunnen erlangen. Tegelijk door de werking der wrijving in lengte +afnemende, zullen die banen, door de impulsie der aswenteling van +<i>b</i> aan de bollen c gegeven, breeder worden, en krimpt nu die bol +<i>b</i> in, doordat hij zich van den bol <i>a</i> verwijdert, nadat de +bollen <i>c</i> er aldus herhaaldelijk tegen gebotst zijn, zoo kan eene +anders onvermijdelijk nieuwe botsing der bollen <i>b</i> en <i>c</i> +vermeden worden. Wel is waar zal, wanneer de aswentelingssnelheid bij +den evenaar van den bol <i>b</i> kleiner is dan de snelheden der bollen +<i>c</i> bij hun perihelium <span class="corr" id="xd19e2884" title= +"Niet in bron">digt bij het oppervlak van den uitgezetten bol +<i>b</i></span>, de banen dezer nog vrij sterk uitmiddelpuntig moeten +zijn, doch die uitmiddelpuntigheid, terwijl die banen en tegelijk de +bol <i>b</i> kleiner worden, kunnen verminderen.</p> +<p>Hoe sneller de hemelbol <i>b</i>, waartegen die botsingen van +<i>c</i> geschieden, om deszelfs as wentelt, hoe geringer de +uitmiddelpuntigheid dier banen van <i>c</i> zal worden en zij is nu bij +de binnenkometen kleiner dan bij de buitenkometen, bij de coplaneten +weder kleiner dan bij eerstgemelden kometen, en bij de planeten +<i>Venus</i> en <i>Neptunus</i> weder merkelijk kleiner dan bij de +coplaneten. De kometen en planeten voor geheel verschillende +hemelligchamen te houden, komt ons even ongegrond voor als het stellen +dat de inwoners van twee steden op verschillende wijzen gekleed gaan, +zoo men de eene stad slechts over dag en de tweede slechts des nachts +bezoekt. Wij zien toch de kometen slechts wanneer zij betrekkelijk digt +bij de zon gekomen, zoo als op bl. <a href="#pb155" class= +"pageref">155</a> gezegd is, uitgerekt, misvormd en tot den dampvorm +overgegaan zijn. Het bewegen der meeste kometen in dezelfde rigting als +die waarin de zon om derzelver as wentelt, maakt buitendien +waarschijnlijk dat vele er van, even als de planeten, tegen het +wentelende zonsoppervlak gebotst hebben.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb158" class="pageref">158</a> hebben wij gezegd +dat, naarmate hemelbollen grooter zijn, bij grootere banen de deze +verkleinende <span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163" name= +"pb163">163</a>]</span>en vergrootende werkingen aan elkander gelijk +zijn. Van daar welligt, dat de grootste planeten gemiddeld het verste +van de zon gelegen zijn. Bij groepen van betrekkelijk kleine bollen, om +eene ster zooals de zon primitief een sterk uitmiddelpuntige baan +beschrijvende en later, wanneer die baan meer cirkelvormig en kleiner +geworden is, langs de gansche lengte derzelve verspreid rakende, moet +bij deze stelling de totale massa der bollen dier groep in rekening +gebragt worden.</p> +<p>De coplaneten, de ligchamen van het zodiakaallicht en de ringen van +Saturnus hebben welligt primitief zulke groepen van betrekkelijk kleine +bollen gevormd. Wanneer bij zulke langs eene weinig uitmiddelpuntige +baan verspreide bollen van zulk eene zich dan niet meer bij het +aphelium weder vormende groep, een derzelver de andere in massa ver +overtreft en eene snelle aswenteling bezit, moeten de kleinere bollen +dier voormalige groep er tegen botsende evenzoo weinig uitmiddelpuntige +banen er om verkrijgen als op blz. <a href="#pb161" class= +"pageref">161</a> voor de planeten aangegeven is. Van daar den +oorsprong der satelliten.</p> +<p>Waarschijnlijk zijn echter, tijdens de vorming van het +planeten-stelsel, de baanverkortende werkingen slechts wegens +accidentele omstandigheden grooter dan de baanverlengende geweest, +zoodat nu die oorzaak met meer bestaande, evenmin als eene oorzaak van +instandhouding der aswenteling der zon en planeten, bij deze laatste, +alsmede bij de manen de baanverlengende werkingen de overhand boven de +tegenovergestelde kunnen bezitten en in de uiterst verre toekomst het +gansche planeten-stelsel uit elkander rukken, zoodat derzelver, alsdan +uiterst lange komeetachtige banen verkrijgende leden niet meer, of +althans niet meer uitsluitend om de zon zullen wentelen, maar elk +hunner op zich zelf zal staan.</p> +<p>Eene afscheiding van ringvormige massa’s langs den evenaar der +om derzelver as wentelende zon, komt ons <span class="pagenum">[<a id= +"pb164" href="#pb164" name="pb164">164</a>]</span>onmogelijk voor, daar +bij dien evenaar de snelheid van omwenteling nimmer zoo groot kan +geweest zijn, dat de zonsaantrekking niet in sterke mate de overhand +boven de centrifugale kracht bezat. Wanneer men eene zeer vervormbare +massa met zekere snelheid duwt over een wrijvend vlak, zullen derzelver +hier langs verschuivende deelen eene kleinere snelheid verkrijgen, dan +die hooger boven dit vlak bewegende, doch, wegens de gemakkelijke +vervormbaarheid dier massa, deze, door de ongelijke verplaatsing van +derzelver deelen, sterk uitgerekt worden en niet gaan kantelen. Dit +laatste zal daarentegen wel geschieden, zoo die massa door zekere +inwendige, kracht bolvormig poogt te blijven en aldus die uitrekking er +van tegengegaan wordt. Bij de op blz. <a href="#pb161" class= +"pageref">161</a> gemelde scheve botsing der sterk uitgezette en geheel +dampvormig geworden zon, bestaat nu zoodanig een geval, daar de eigen +aantrekking der zon die onbepaalde vervorming hiervan bij derzelver +oppervlak tegengaat. De roterende, beweging der zon <i>b</i>, +tengevolge van derzelver scheve botsing tegen een ander hemelligchaam +<i>a</i>, is aldus slechts mogelijk, wanneer de aantrekking der zon bij +het oppervlak hiervan meester blijft. Wel is waar zal de dampvormige +zon, zich verwijderende van den hemelbol <i>a</i>, weder kleiner +worden, en hierdoor de kromming en dientengevolge ook de centrifugale +kracht bij derzelver evenaar toenemen, doch men houde in het oog dat +dit verkleinen en krommer worden van den zonsevenaar door de er bij +bestaande centrifugale kracht tegengewerkt wordt en, wanneer die kracht +zeer nabij gelijk wordt aan de zonsaantrekking, bijna geheel verhindert +wordt, zoodat alsdan de verkleining van het zonneligchaam onder warmte +afgeving meer door toeneming der afplatting zal geschieden. Buitendien +zal de aswenteling der zon stroomen binnen de gasvormige massa dier zon +doen ontstaan, en de hierbij onstaande wrijving die aswenteling +zoodanig <span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name= +"pb165">165</a>]</span>verkleinen, dat de centrifugale kracht, tijdens +het krommer worden van dien evenaar, hierbij wel niet belangrijk zal +toenemen.<a class="noteref" id="xd19e2946src" href="#xd19e2946" name= +"xd19e2946src">9</a></p> +<p>Naar ons inzien bezit de ether zekere aantrekkingstrillingen, welke +om lichamen, grooter specifiek dan dien ether bezittende, zonder dat de +er bij bestaande, beweegkracht verandert, zulk eene wijziging +ondergaan, dat zij op <span class="corr" id="xd19e2951" title= +"Bron: concentriëke">concentrieke</span> boloppervlakken +aantrekkingen naar die ligchamen voortbrengen. Gaat er nu hier naar toe +eenig ander ligchaam, zoo kan het zijn dat dit op zijn weg die +aantrekkingstrillingen in gewone snelheden bij deszelfs massa omzet, en +wel in sterkere mate, naar gelang het <span class="corr" id="xd19e2954" +title="Bron: digte">digter</span> bij het aantrekkende ligchaam komt. +Volgens deze hypothese zou de beweegkracht of levendige kracht steeds +eene snelheid, of liever het quadraat hiervan zijn, zoodat, wanneer men +zegt snelheden gaan verloren door overwinning van afstooting over +zekeren weg, zij werkelijk in andere niet direct waarneembare snelheden +omgezet worden.</p> +<p>Elk der atomen van een homogeen ligchaam (bij hetzelfde ligchaam +niet dezelfde behoevende te blijven en die men, wanneer men ze oneindig +digt bij elkander stelt te zijn, oneindig klein moet veronderstellen), +draagt bij tot vorming van al deszelfs eigenschappen bij de +veropenbaring van deszelfs zelfstandigheid door beweging, en in +overeenkomst hiermede moet bij de veropenbaring der zelfstandigheid +door denking, die van elken atoom tot elk denkbeeld van een geest +bijdragen, en dus een deel der denking van elk dier atomen tot het eene +denkbeeld, een ander deel tot eenig ander denkbeeld enz. De +eigenschappen <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166" name= +"pb166">166</a>]</span>der veropenbaring der zelfstandigheid door +beweging zijn in vele opzigten met die der veropenbaring dier +zelfstandigheid door denking te vergelijken, zoo men de hemelbollen met +de eindige geesten en de eene oneindigmaal grootere massa dan al die +bollen te zamen bezittende ether met het oerwezen vergelijkt. Op blz. +<a href="#pb145" class="pageref">145</a> hebben bijv. gezegd, dat de +denkbeelden van den oergeest invloed uitoefenen en geinfluenceerd +worden door de denkbeelden der afgescheidene geesten en bij den ether +heeft, met betrekking tot de hemelbollen, iets dergelijks plaats. Het +digt bijeen liggen dier bollen kan men bijv. vergelijken met het met +elkander in contact zijn van geesten (iets dat in het algemeen niet het +digtbij elkander zijn der er aan annex zijnde levende ligchamen +vordert), derzelver onderlinge aantrekking wordt bij de geesten +vervangen door de neiging dezer om met elkander in contact te komen, +derzelver snelheid en in het algemeen de er bij bestaande beweegkracht +met de werkdadige denking van geesten en, terwijl bij de bollen die +snelheden op het grootste zijn, wanneer zij elkander op het meeste +genaderd zijn, zoo is de werkdadigheid van geesten op het grootste, +wanneer zij met andere geesten op het sterkste in contact zijn.</p> +<p>Even als twee hemelbollen van ongelijke massa evenveel beweegkracht +kunnen bezitten, zoo kunnen geesten van ongelijke grootte, of anders +gezegd in het bezit van een ongelijk aantal denkbeelden (de sterkte en +diepte dezer hierbij in acht nemende) in even sterke mate werkdadig +zijn, en bij die geesten wordt die werkdadigheid grooter of kleiner, +naar mate zij met grootere of kleinere geesten in contact zijn, even +als de hemelbollen trager of sneller bewegen, naarmate zij door +kleinere of grootere andere bollen aangetrokken worden.</p> +<p>De overheerschende werking door grootere geesten over kleinere, +waarmede zij in contact zijn, <span class="corr" id="xd19e2969" title= +"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, kan <span class= +"pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167" name= +"pb167">167</a>]</span>vergeleken worden met die van groote bollen op +de banen van kleinere en het verstrooid liggen dezer laatste met het +gemis van collectieve werking bij overheerscht wordende wezens. Die +hemelbollen oefenen (zie blz. <a href="#pb165" class="pageref">165</a>) +door tusschenkomst van den ether invloed op elkander uit, de geesten, +volgens het op blz. <a href="#pb145" class="pageref">145</a> gemelde, +door tusschenkomst der denkbeelden van den oergeest en, even als gene, +wanneer zij elkander naderen (zie blz. <a href="#pb165" class= +"pageref">165</a> door omzetting van ethertrillingen in snelheden bij +hunne massa’s) beweegkracht uit den ether opnemen, zoo kan men +stellen dat de geesten, bij het sterker in contact komen met andere +geesten, om hunne latente denkbeelden werkdadig te maken, denkkracht +van den oergeest ontleenen.</p> +<p>De door de nadering der bollen ontstane snelheden heeft tot gevolg +dat zij zich weder van elkander verwijderen, en die verwijdering dat +derzelver snelheden kleiner worden. Bij de geesten moet evenzeer (zie +blz. <a href="#pb87" class="pageref">87</a>) het <i>voortgebragte</i> +uitputtende werken op het <i>voortbrengende</i>, en aldus de +werkdadigheid van geesten derzelver contact (waarvan de wijzigingen met +de veranderingen in rigting der snelheden der bollen vergelijkbaar +zijn) verzwakken en die laatste verzwakking wederom leiden om die +werkdadigheid te verminderen.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb73" class="pageref">73</a> en 84 hebben wij dan +ook aangegeven, hoe de werkdadigheid der geesten de er annex aan zijnde +ligchamen, met wier behulp zij in contact met andere geesten zijn, +vernield en op blz. <a id="xd19e2999" name="xd19e2999"></a><a href= +"#pb73" class="pageref">73</a> en <a href="#pb78" class= +"pageref">78</a><a id="xd19e3005" name="xd19e3005"></a> hoe die +vernieling de werkdadigheid dier geesten vermindert.</p> +<p>Een eindelijk volslagen gemis hiervan bij den dood dient echter +krachtens bovengemelde wet te leiden tot de vergrooting van het contact +met andere wezens en alzoo tot het ontstaan van de hiervoor gevorderde +hulpmiddelen. De denking, behoorende bij de levende organische wereld +van hemelbollen, zou men tot deze kunnen stellen in <span class= +"pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168" name= +"pb168">168</a>]</span>dezelfde verhouding te staan, als de ligchamen +bij die denking annex, (en zie blz. <a href="#pb143" class= +"pageref">143</a> wel te onderscheiden van de moleculaire beweging deze +bepalende) tot die denking zelve. Gedurig verwisselen die ligchamen van +deelen, en evenzoo kunnen die organische werelden van denkende wezens +verwisselen, terwijl, even als die ligchamen ontstaan, groeijen en +vergaan, en dit laatste, zooals op blz. <a href="#pb73" class= +"pageref">73</a> gezegd is, een gevolg is der sterke werkdadigheid van +de er aan annex zijnde geesten, die organische werelden kunnen +ontstaan, bloeijen en, tengevolge van aanraking der bollen waarop zij +aanwezig zijn met andere, (het op blz. <a href="#pb161" class= +"pageref">161</a> gemelde tengevolge hebbende) weder vergaan. Op blz. +<a href="#pb7" class="pageref">7</a> hebben wij wel is waar gezegd dat +organische naturen zich geschikt maken voor de omstandigheden door +elken hemelbol <span class="corr" id="xd19e3024" title= +"Bron: opgelevert">opgeleverd</span> en aldus van allerlei aard kunnen +zijn, doch, wanneer die omstandigheden snel veranderen, zal, wegens de +op blz. <a href="#pb68" class="pageref">68</a> gemelde werking der +traagheid, er zulk eene ongeschiktheid bij zulke naturen kunnen +ontstaan, dat zij er onder te niet moeten gaan. Die vernietigende +oorzaak, bestaande in het zeer sterk uitgezet en gasvormig zijn van +zulke betrekkelijk zeer digt bij elkander gekomen hemelbollen, op het +grootste kort nadat zij op het snelste bewegen, zal (zie blz. <a href= +"#pb167" class="pageref">167</a>) vroeger moeten invallen dan het +gevolg er van, namelijk het vernietigd zijn der organische naturen, en +evenzoo volgt de dood van het ligchaam eenigen tijd na dat de +werkdadigheid van den geest een maximum bereikt heeft.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb159" class="pageref">159</a> hebben wij gezegd, +dat de hemelbollen, onder vergrooting van derzelver massas, door +vervorming tot derzelver bestanddeelen van den omringenden ether (iets +dat misschien door het bezit van snelheden door die bollen bevorderd +wordt) eerst tot zekeren grens minder etherachtig worden en in massa +versnellende toenemen, en, nadat zij dien grens bereikt hebben, weder +meer etherachtig worden en vertragende in massa toenemen, zonder +<span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169" name= +"pb169">169</a>]</span>echter weder volmaakt etherachtig te zijn, voor +dat derzelver massa oneindig groot geworden en hunne zijde gekeerd naar +het op blz. <a href="#pb161" class="pageref">161</a> gemelde middelpunt +van het Heelal, oneindig ver hiervan afgelegen is. Hoe minder +etherachtig die bollen zijn, hoe grooter betrekkelijk hunne massas +hunne snelheden gemiddeld zullen zijn, doch tevens hoe minder latente +warmte beweegkracht die massas zullen bevatten.</p> +<p>Zou men nu bij de in geestontwikkeling, of anders gezegd in grootte +toenemende geesten ook niet kunnen stellen, dat hunne denkvormen eerst +tot zekeren grens van die van den oergeest gaan verschillen en die +toeneming alsdan versnellende is, terwijl later het tegenovergestelde +plaats heeft. Die toeneming zou aldus voorgesteld kunnen worden door +het onbepaald hoog oploopen van eene ojiefvormige kromme lijn, wier +buigpunt oneindig ver van het punt waar die kromme de abcissen as +raakt, maar op zekere distantie boven die as gelegen is.<a class= +"noteref" id="xd19e3045src" href="#xd19e3045" name= +"xd19e3045src">10</a></p> +<p>Bij dien grens, waarbij zij qualitatief het meeste van den oergeest +verschillen, zullen die geesten het veranderlijkste en aldus zie blz. +<a href="#pb64" class="pageref">64</a> het betrekkelijk <span class= +"corr" id="xd19e3056" title="Bron: onvolmaakste">onvolmaaktste</span> +zijn, hunne invidualiteit (wel van zelfbewustheid te onderscheiden) op +een maximum zijn, en zij betrekkelijk hunne grootte op het meeste op +eene wijze, vergelijkbaar met het bezit van snelheden, doch daarentegen +op het minste op eene wijze, vergelijkbaar met het bezit van +warmtebeweegkracht, werkdadig zijn. Het bezit dier laatste soort van +werkdadigheid, achten wij te zijn de mogelijkheid om denkbeelden, door +aanschouwing verkregen, voor den geest te houden, en het bezit der +eerste <span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" name= +"pb170">170</a>]</span>om, zooals bij ons menschen, denkbeelden onder +inspanning en met verstandswerking voor den geest te houden, en aldus +te oordeelen, te zoeken, te kiezen enz.</p> +<p>Van de oneindige massa van den ether is slechts een deel, gelijk aan +de grootst eindige grootheid en betrekkelijk volstrekt nietig, onder +den invloed der uit van den ether onderscheiden stof gevormde, +hemelbollen. Slechts bij dit laatste deel van den ether, oneindig maal +overtroffen wordende door deszelfs gansche massa, verkeert aldus die +oerstof in geen onveranderlijken toestand en is aldus de veropenbaring +der zelfstandigheid door beweging niet steeds onveranderlijk dezelfde. +Des te minder zal dit het geval zijn bij de massas van gemeld deel van +den ether, naarmate zij digter liggen bij hemelbollen en vooral bij die +minder etherachtig van aard zijnde. In overeenstemming hiermede moet +het oneindig aantal denkbeelden van den oergeest op een grootst eindig +en aldus betrekkelijk volstrekt nietig deel na onveranderlijk dezelfde +en zie blz. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> derhalve volmaakt +zijn, terwijl van dit uiterst groote, maar nog eindig aantal +veranderlijke denkbeelden deze het sterkste veranderlijk moeten zijn, +welke het meeste met de denkbeelden der afgescheiden geesten (en +voornamelijk met die qualitatief het meeste met den oergeest +verschillende) in contact zijn.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> hebben wij daarvan +reeds gewag gemaakt en tevens gemeld dat de beweging der +zelfstandigheid de denking moet bepalen en omgekeerd. Slechts bij de +hemelbollen en, zooals hierboven gezegd is, bij een grootst eindig deel +van den ether bestaan er nu veranderlijke bewegingen (ofschoon te zamen +met onveranderlijke) en daar slechts zij veranderlijke denking kunnen +bepalen en hierdoor bepaald worden, zoo volgt ook hieruit, dat slechts +een grootst eindig maar betrekkelijk volstrekt nietig deel der +denkbeelden van den oergeest veranderlijk <span class="pagenum">[<a id= +"pb171" href="#pb171" name="pb171">171</a>]</span>en aan den op blz. +<a href="#pb64" class="pageref">64</a> gemelden invloed der traagheid +onderworpen kan zijn.</p> +<p>Men dient hierbij wel te onderscheiden de wederkeerige bepaling der +beweging en denking der zelfstandigheid van de overeenkomst tusschen +hetgeen op het gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door +beweging en door denking bestaat. Een zich als iets onderscheiden +veropenbarende op dit laatste gebied, is vergelijkbaar met een evenzoo +onderscheiden iets op het andere gebied, maar wordt niet door zulk een +onderscheiden iets hierop bepaald. De denking van eenig wezen wordt +bijv. niet door iets onderscheiden op het gebied der veropenbaring door +beweging bepaald, maar kan vergeleken worden met de bewegingen (de +moleculaire ingesloten) van een hemelbol, terwijl omgekeerd de +bewegingen hiervan niet door een onderscheiden iets op het gebied der +denking bepaald worden. Zoo hebben wij bijv. het oerwezen met den ether +vergeleken, terwijl ook bewegingen bij de massas der hemelbollen +bijdragen om de veranderlijke denkbeelden van den oergeest te bepalen, +en daarentegen veranderlijke bewegingen bij den ether voor een deel de +denking der afgescheiden geesten kunnen bepalen.</p> +<p>De enkelvoudige etheratomen zullen misschien oneindig klein zijn, +oneindig digt bij elkander zijn gelegen, en in een oneindig kleine +tijden trillingen maken, voor zooverre deze niet ontstaan door den +invloed van hetgeen op de hemelbollen plaats heeft, zooals bijv. wel +het geval is bij de ethertrillingen der stralende warmte. Zulke binnen +een oneindig kleinen tijd zich herhalende bewegingen kunnen nu in +zekeren zin als een onveranderlijke bewegingstoestand beschouwd worden +en onveranderlijke denkbeelden bepalen. Elk der moleculen der +ligchamen, een oneindig aantal etherdeelen bevattende, zal voorts op +een eindige distantie van andere moleculen gelegen zijn. <span class= +"pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172" name="pb172">172</a>]</span></p> +<p>De op blz. <a href="#pb159" class="pageref">159</a> gemelde bollen, +zullen, naarmate zij trager gemiddeld naar buiten dringen, in grooter +aantal op concentrieke boloppervlakken, het middelpunt, van blz. +<a href="#pb161" class="pageref">161</a> tot middelpunt bezittende, +gelegen zijn, en bij al die boloppervlakken de naar buiten dringende +massa gemiddeld even groot moetende zijn, zoo zullen aldus de uiterst +groote bijna etherachtige bollen met zeer kleine gemiddeld buitenwaarts +gerigte snelheden kunnen volstaan. Voorts zal de ether, ter vergrooting +der massa dier bollen strekkende, naar binnen stroomen en met de +landwaarts zich verplaatsende dampen te vergelijken zijn, zoo men die +zich vergrootende bollen met de rivieren, en de ether met den Oceaan en +het dampkringswater vergelijkt.</p> +<p>Elk verschijnsel ondervindt den invloed van eene reeks van verledene +en oefent invloed uit op eene reeks van toekomstige verschijnsels, doch +doet zulks minder, naarmate deze verschijnsels verder in het verleden +en in de toekomst gelegen zijn. Zoo nu een bestanddeel van een +zamengesteld verschijnsel in het heden min of meer verflaauwd bevat is +in zamengestelde verledene of toekomstige verschijnsels, kan men zeggen +dat wat van het verleden nog en wat van de toekomst reeds in het heden +bevat is, en dit zal in sterkere mate het geval zijn, naarmate zulke +bestanddeelen van verschijnselen in het heden minder veranderlijk en +tevens meer algemeen zijn. Zoo bijv. een volk eene ingewortelde liefde +voor een vorstenhuis bezit, moet die liefde, ofschoon in flaauwere +mate, zoo zij door de daden dier vorsten later niet opgewekt wordt, in +de toekomst nog bestaan en alsdan op den toestand van dit volk, waaraan +inmiddels eene andere dynastie opgedrongen kan zijn, van invloed zijn. +Van de toekomstige omstandigheden van dit volk is aldus reeds een deel +in het heden bevat. De aard van zulk een volk, een minder veranderlijk +en meer algemeen verschijnsel als de populariteit van eene dynastie, +zal aldus in de <span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173" +name="pb173">173</a>]</span>toekomst minder verzwakken dan die +populariteit en veel langer dan deze van noemenswaardigen invloed zijn +op de lotgevallen van zulk een volk. Als zulk een verschijnsel kan ook +beschouwd worden de gunstige ligging eener stad voor den zeehandel, +waardoor die stad, terwijl de beschaving toeneemt, zulks in rijkdom en +uitgestrektheid moet doen. De verheffing van zulk eene stad in de +toekomst, zoo accidentele oorzaken dit niet tegengaan en in dit geval +zekeren wederstand aan accidentele oorzaken van verval, is aldus een +feit reeds in het heden begrepen, doch, evenmin als het karakter eener +natie, is de gunstige ligging eener stad voor den zeehandel iets dat +door eene volstrekt constante oorzaak steeds in stand gehouden +wordt.</p> +<p>Die van <i>Amsterdam</i> is bijv., door het ondieper worden der +Zuiderzee en het vergrooten van het charter der schepen, na gedurende +de opkomst der zeevaart tijdens de middeleeuwen in waarde gestegen te +zijn, na de zestiende eeuw van lieverlede vermindert, en evenzoo zal +het toenemende verkeer tusschen de volken de eigenaardigheden van den +Nederlandschen volksaard van <span class="corr" id="xd19e3099" title= +"Bron: lieverleden">lieverlede</span> uitwisschen. Kenden wij +uitmuntend den aard onzer ziel, zoo zouden wij welligt door +aanschouwing er bij gewaar worden eene constante oorzaak, haar in +ontwikkeling trachtende te doen toenemen. Die oorzaak zou aldus een +verschijnsel zijn van een onveranderlijk en algemeen karakter, en het +gemiddeld minder ontwikkeld zijn eener ziel, naarmate men hoever ook in +derzelver verleden teruggaat en het gemiddeld meer ontwikkeld zijn er +van, aan hoe verder afgelegen toekomstige tijden men denkt, iets zijn +in den huidigen toestand dier ziel bevat.</p> +<p>Het is aldus klaar dat, naarmate verschijnsels in het heden, door +meer onveranderlijk en algemeen te zijn, de verledene en toekomstige +toestanden meer bepalen, <span class="pagenum">[<a id="pb174" href= +"#pb174" name="pb174">174</a>]</span>zij absoluut belangrijker worden +en eene ruimere plaats in de denking van eenig wezen zouden innemen, +zoo diens inzigt in den tijd niet beperkt ware. Bij den oergeest dit +laatste het geval niet zijnde, zoo moet bij dit wezen het denken aan de +volstrekt algemeene en onveranderlijke verschijnsels oneindig maal +sterker zijn, dan dat over de veranderlijke en niet volstrekt +algemeene, welke slechts bij en door den invloed van eindige wezens en +eindige hemelbollen ontstaan. Het denken betreft steeds min of meer +direct de veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, doch, +naarmate de geestontwikkeling grooter is, is de kennis dier +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging rijker en van meer +beteekenis en wordt zij algemeener en dieper opgevat (zooals bijv. bij +sterker <span class="corr" id="xd19e3106" title= +"Bron: onder-derzoek">onderzoek</span> der oorzaken der verschijnselen +en der werking der Natuurwetten). In den allerhoogsten graad behoort +men zoo iets te veronderstellen bij de denking van het oerwezen, doch +men hierbij geene kennis ontstaan door het afleiden van het onbekende +uit het bekende door oordeelen en raden, maar slechts eene, door +directe aanschouwing van het tegenwoordige verkregen, moeten +veronderstellen. De ether niet onder den invloed der er van +onderscheiden hemelbollen zijnde, maar waarmede deze, na het bereiken +eener oneindige grootte zamensmelten, vormt eene oneindige massa en +deszelfs bewegingen moeten aldus bepalen de oneindige en +onveranderlijke denkbeelden van den oergeest (de geesten, nadat deze +eene oneindige grootte bereikt hebben en er mede qualitatief gelijk +geworden zijn in zich bevattende). Daar nu die denkbeelden moeten +betreffen dienzelfden ether, beschouwd als eene oneindig rijke en diepe +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en oneindige en +onveranderlijke verschijnsels te weeg brengende, zoo moet het gezegde, +dat het oerwezen verzonken is in de contemplatie van zich zelf en er +voor al het algemeenste van het <span class="pagenum">[<a id="pb175" +href="#pb175" name="pb175">175</a>]</span>verledene en toekomende door +het huidige bepaald is, waar zijn.</p> +<p>De zelfstandigheid, wier veropenbaring door beweging al de +veranderlijke verschijnselen bij de eindige hemelbollen en die bij den +ether, voor zoo verre deze den invloed van die bollen ondervindt, +vormt, kan kwalijk zich door denking veropenbarende, bij het oerwezen +anders dan eindige en veranderlijke denkbeelden te weeg brengen. Zoo +deze echter slechts de kennis van het thans bestaande bevatten, voor +zoo verre dit voor volmaakte aanschouwing vatbaar is, en die van het +verledene en toekomstige, voor zooverre deze in het tegenwoordige +vervat zijn, zal die kennis volmaakt juist zijn. Van eene kennis zooals +wij menschen bezitten, waarbij uit de beschouwing van verschijnselen +afgeleid is het bestaan van zekere natuurwetten en, door het bestaan +zulke wetten te stellen, tot het aanwezig zijn van andere verschijnsels +besloten wordt, moet zij aldus onderscheiden zijn. De wetenschap van +wetten dient bij de kennis van het oerwezen bevat te zijn in de +aanschouwing van al de er door te weeggebragte verschijnsels, want +slechts dan kan zij geheel zeker zijn. Die veranderlijke denkbeelden +van den oergeest (door zijne onveranderlijke denkbeelden oneindig maal +in sterkte overtroffen wordende) moeten niet als deze laatste slechts +betreffen de bewegingsveropenbaring van het geheel van bewegingen +<i>m</i> welke die denkbeelden bepalen en er door bepaald worden, +evenmin als zulks bij ons menschen het geval is. Het geheel van +beweging, onze denking bepalende, vormt toch geen verschijnsel op het +gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, waarmede +onze denking zich alleen bezig houdt, ja zij is zelfs onnaspeurlijk +voor onze zintuigen. Die bewegingen <i>m</i> moeten echter van invloed +zijn op andere bewegingen, bijv. die waardoor de organisatie der +planten en dieren gevormd wordt en <span class="pagenum">[<a id="pb176" +href="#pb176" name="pb176">176</a>]</span>deze omhoog drijven en voor +de levensomstandigheden waarin zij verkeeren geschikt maken. Minder +naauwkeurig, aangezien denking slechts op denking en niet direct op +bewegingen van invloed is, zou men kunnen zeggen, dat door de +denkbeelden van den oergeest door de bewegingen <i>m</i> <span class= +"corr" id="xd19e3124" title="Bron: bepaalt">bepaald</span>, die +organisatien op eene wijze, direct uit de bestaande gebreken +voortvloeijende, voor derzelver levensomstandigheden geschikt gemaakt +worden. Wegens de kracht waarmede het bestaande, of dit al of niet moge +voldoen, onveranderd tracht te blijven, of anders gezegd wegens de +werking der traagheid, zullen die verbeteringen te laat plaats hebben, +doch zij kunnen niet ten gevolge van zulk eene onzekere en indirecte +aanschouwing der gebreken en niet in zulk een indirect verband hiermede +aangebragt worden als de verbeteringen van ons menschen +voortspruitende. Het oordeelen<a id="xd19e3128" name="xd19e3128"></a> +of deze of gene verbetering te verkiezen is, zal er aldus niet bij +kunnen plaats hebben. Het aannemen van die bewegingen zonder er door +bepaalde denking heeft sommige menschen geleid tot het ontkennen van +doel in de natuur, terwijl het niet aannemen van zulke bewegingen, maar +wel van die denking, andere menschen geleid heeft tot de miskenning van +het noodwendig uit elkander voortvloeijen der stoffelijke +verschijnsels.</p> +<p>Elk verschijnsel bevat iets bijzonder, tot alleen eigen, voorts iets +meer algemeen en minder veranderlijk, dat het met meer soortgelijke +verschijnsels gemeen heeft, iets nog meer algemeen en nog minder +veranderlijk, dat het met eene grootere verscheidenheid van +verschijnsels gemeen heeft enz.</p> +<p>Een verschijnsel is het bijv. dat een dier des winters eene +zwaardere vacht verkrijgt. Het meest bijzondere hiervan bestaat in de +eigenaardigheden dier vachtverzwaring bij dit eene dier verscheiden van +die in het algemeen bij de dieren dierzelfde soort bestaande, het +minder <span class="pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177" name= +"pb177">177</a>]</span>bijzondere, in het eigenaardige der verzwaring +der vacht bij de gansche soort, het meer algemeene, in het eigenaardige +der natuurlijke beschutting van al de diersoorten tegen koude, het nog +meer algemeene, in dat van derzelver beschutting tegen schadelijke +invloeden in het algemeen en het meest algemeene, in dat der +beschutting der levende organisme op al de wereldbollen tegen +schadelijke invloeden in het algemeen. Bij elk verschijnsel, bij elk in +vachtverzwaard dier kan het meer bijzondere niet bestaan, zonder het +meer algemeene, doch wel omgekeerd, en kan de zorg voor het meer +bijzondere niet bestaan zonder die voor het meer algemeene en is dit +laatste iets van meer gewigt dan het eerste. Men kan die geschiktmaking +der organisatiën der dieren voor derzelver levensomstandigheden +vergelijken met het in goeden gang houden van machines van verschillend +maaksel, tot verschillende einden dienende en aan allerlei storende +oorzaken blootgesteld. De hiervoor te nemen maatregelen zullen dan, +deels voor elk dier machines verschillende, doch deels ook voor alle +dezelfde worden.</p> +<p>Behalve die gedurige verbetering van zulke machines kan men eene +beschouwing van derzelver goede werking aannemen. Wij menschen zouden, +niet alleen wegens den aard onzer zintuigelijke waarneming, maar tevens +ook wegens die onzer denkvormen, zulke machines achtervolgens +bezigtigen, en, van de eene naar eene andere gaande, de denkbeelden +betreffende de eerste latent maken. Men kan zich echter ook voorstellen +dat, even als men het bespelen van al de instrumenten van een orkest +tegelijk en niet achtereenvolgens hoort, al zulke machines te gelijk +bezigtigd worden. Geschiedt zulks en verandert de werking van elk dier +machines, zoo is de denking van den toeschouwer niet veranderlijker dan +de taferelen die hij aanschouwt; terwijl dit daarentegen wel het geval +is, zoo hij die veranderlijke werking dan bij de eene <span class= +"pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178" name="pb178">178</a>]</span>en +dan bij de andere machine beschouwt. Dit kan met op blz. <a href= +"#pb182" class="pageref">182</a> gemelde in verband gebragt +<span class="corr" id="xd19e3143" title= +"Bron: worde">worden</span>.</p> +<p>De bewuste aanschouwing der verschijnselen leidt niet alleen, zooals +op blz. <a href="#pb119" class="pageref">119</a> gezegd is, tot +onderzoek en verklaring er van, maar ook tot verificatie der waarde +onzer begrippen over die verschijnselen. De eerste soort van bewuste +aanschouwing betreft meer verschijnselen dan die waarvan den aard +verklaard wordt, terwijl de tweede soort van aanschouwing der dingen +(dieper en grondiger dan de eerste zijnde en waaronder bijv. behoort +die van de telescopische planeet Neptunus), slechts van eenige dier +verklaringen de waarde aantoont. Zoo nu die eerste soort van +aanschouwing niet grooter werd, zou de kennis der verschijnselen en de +controle hiervan door de tweede soort van aanschouwing zich van +lieverlede, op derzelver hoogte stellen, die kennis aldus eindelijk +volmaakt juist worden, en die tweede soort van aanschouwing alsdan +direct den aard en het verband der verschijnselen aantoonen, zoodat men +naar geene verklaringen er van zou te zoeken hebben. Zulk een eind +toestand kan bij in geestontwikkeling toenemende en deze aarde tot +standplaats bezittende wezens niet bestaan; doch, naarmate bij aardsche +wezens de geestelijke ontwikkeling en eerstgemelde soort van bewuste +aanschouwing minder toenemen, zal de controlerende aanschouwing minder +ten achteren blijven, en de afwijkingen van dien eindtoestand geringer +zijn. Dit bijv. kan bij de dieren het geval zijn, niettegenstaande bij +hen de eerste soort van bewuste aanschouwing geringer dan bij ons +menschen is. De werking der traagheid, waardoor bij ons menschen de +sterkte der controlerende aanschouwing der verschijnselen ten achteren +is betrekkelijk onze denkbeelden over den aard en de toedragt dier +verschijnselen, maakt dat vele verschijnselen ons toevallig voorkomen. +Kon men bijv. uiterst goed waarnemen op welk eene wijze een witte of +zwarte bal blindelings uit <span class="pagenum">[<a id="pb179" href= +"#pb179" name="pb179">179</a>]</span>eene bus (evenveel witte als +zwarte ballen bevattende) getrokken wordt, zoo zou het trekken van een +witten bal ons niet meer toevallig voorkomen.</p> +<p>Dat ons ligchaam en onze zintuigen van dien aard zijn, dat zij bij +de verst verwijderde generatiën nimmer zoodanig kunnen worden, dat +de controlerende aanschouwing van elk verschijnsel der aard hiervan zoo +sterk aantoont, dat geene onzekere veronderstellingen daaromtrent +kunnen gevormd worden, is slechts een bewijs dat op deze aarde de +harmonie tusschen die aanschouwing en de redeneering bij der menschen +geest onmogelijk kan ontstaan en dat deze aldus geen product dezer +aarde is.</p> +<p>Hierbij dient echter onkunde, waarvan men bewust is, als kennis +aangemerkt te worden, daar zij vordert het bezit van denkbeelden over +verschillende wijzen waarop eene zaak zich kan toedragen, doch waar +tusschen men, wegens de onvolkomenheid der waarneming, geene keus weet +te doen. Zoo iemand, in eene foul staarde, bijv. door den bliksem wordt +getroffen, zal een naturalist zeggen, de vochtigheid van het ligchaam +en de aard van den bodem waarop de getroffen persoon stond, de +verplaatsing van de donderwolk kunnen hiertoe geleid hebben, en hij +blijft in het onzekere. Niet alzoo de supre-naturalist, zoo deze dit +verschijnsel wijdt aan het opwekken van den toorn Gods door den +getroffen persoon. Hij die zulk eene verklaring geeft bewijst slechts +dat hij van zijne onkunde weinig bewust is. Zoo nu de inrigting van het +Heelal zoodanig was, dat die supre-naturalist gelijk had, zouden de +Natuurwetten zoo uiterst zamengesteld zijn, dat verstandige redenering +over den aard der verschijnselen tot geene uitkomst zou leiden, en dat +slechts de directe aanschouwing van elk derzelve ons er mede bekend zou +maken<a class="noteref" id="xd19e3158src" href="#xd19e3158" name= +"xd19e3158src">11</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb180" href= +"#pb180" name="pb180">180</a>]</span></p> +<p>Met zulke wetten kunnen eenigzins vergeleken worden die voor de +uitspraak der Engelsche taal. Het is circa even gemakkelijk om van die +taal woord voor woord door nazegging goed te leeren uitspreken, dan om +de regels dier uitspraak te leeren en toe te passen.</p> +<p>Voor zooverre de menschen schijnbaar vrijwillig handelen, zijn hunne +handelingen geheel toevallig, of anders gezegd, de vruchten van +accidentele oorzaken, en kan men evenmin uit de omstandigheden, waarin +die menschen verkeeren, opmaken, welke schakels van redeneringen uit +die omstandigheden zullen voortvloeijen en tot welke handelingen die +redeneringen zullen leiden, als dat men uit de houding der hand, welke +men in eene met ballen van verschillende kleur gevulde bus zal steken, +benevens uit de kennis van de kleur dier ballen, kan opmaken, van welke +kleur een blindelings getrokken bal zal zijn. Er bestaat echter +onderscheid tusschen handelen ten gevolge van inwendigen dwang bij het +doen van aaneengeschakelde redeneringen, en handelen ten gevolge van +uitwendigen dwang. Zoo overigens wij en anderen steeds in den +letterlijken zin schijnbaar vrijwillig handelden, zouden, zoowel onze +daden als die van anderen, ons steeds raadselachtig voorkomen. Wordt +toch iemand niet door bekende beweegredenen gedwongen tot zekere +handeling, zoo is deze toevallig, dat is zoo iemand weet zich volstrekt +niet te verklaren waarom hij zoo handelt. Zulke beweegredenen bestaan +nu ook bij het doen eener keus, zoodat, wanneer deze schijnbaar +vrijwillig geschiedt, het is alsof zij door dobbelen bepaald wordt.</p> +<p>Dat der menschen daden afhangen van constante oorzaken zooals bijv. +den aard van hun geest, is voor hen een waarborg, om, althans niet +binnen zeer korten tijd, daden, geheel met den huidigen toestand hunner +ziel in strijd, te verrigten. Overigens moet die inwendige dwang +<span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181" name= +"pb181">181</a>]</span>slechts bij den geest verondersteld worden te +bestaan en die dwang hierop door het ligchaam <span class="corr" id= +"xd19e3170" title="Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, slechts als +een meer nabijzijnden uitwendigen dwang als dien der omgeving +aangemerkt worden. Zedelijke daden, ten gevolge van innerlijken dwang +gedaan, gaan van het individu zelf uit (van daar het gevoel der +toerekenbaarheid) en toonen op welken trap van zedelijke ontwikkeling +het, met betrekking tot de maatschappij waarin het verkeert, staat, en +voor welke behandeling het aldus geschikt is. Doet een individu, zonder +uitwendig hiertoe gedwongen te worden, kwaad, zoo is het niet voldoende +zijne omgeving zoodanig te maken, dat het geen kwaad meer kan doen, en +aldus den uitwendigen dwang hiertoe weg te nemen, maar het moet ook +gestraft, dat is als een lager ontwikkeld wezen behandeld worden. Is de +intellectuele ontwikkeling van dit individu even groot als die van het +gros der menschen, zoo moet klaarblijkelijke die behandeling anders +zijn, dan zoo zij even laag als de zedelijke ontwikkeling staat, +hiervoor bestaat er even goed reden als om bijv. een hond anders te +behandelen dan een schaap. In het eerste geval heeft men te doen met +een disharmonisch wezen, dat in zijn eigen oog behoort vernederd te +worden, in het tweede met een meer harmonisch wezen, dat naar lagere +rangen behoort te worden verbannen.</p> +<p>Ongerijmd is het echter zoo bijv. een zedeloos mensch zegt: +“ik kan mijn gedrag niet verbeteren, want mijne denkbeelden zijn +gedetermineerd, dat is uit een dezer kunnen niet zus of zoo andere +volgen.” Zoo iemand stelt toch zijne keus, om zijn gedrag niet te +verbeteren, ongedetermineerd, en niet voor een deel zijn later gedrag +noodwendig te moeten bepalen. De menschen handelen onder den +gezamentlijken invloed van bekende oorzaken (zooals bijv. hun karakter) +en van onbekende accidentele oorzaken, welke de gevolgen van +eerstgemelde oorzaken <span class="pagenum">[<a id="pb182" href= +"#pb182" name="pb182">182</a>]</span>kunnen vergrooten, maar ook +verkleinen en zelfs opheffen. Van daar hunne bewustheid dat hunne daden +anders kunnen zijn, dan zoo deze enkel de gevolgen van eerstgemelde +oorzaken waren. Waar dit niet het geval is, hebben wij dan ook het +bewustzijn dat onze denking niet vrij is, bijv. dat wij de tastbaarste +waarheden niet in gemoede kunnen ontkennen. Door accidentele +redeneringen kan men echter constante oorzaken bijv. zijn karakter en +een graad van verlichting, waardoor het onmogelijk wordt om aan +bijgeloovigheden te hechten, veranderen. De indeterminist, die den +drang dier constante oorzaken ontkent, maakt (zie blz. <a href="#pb112" +class="pageref">112</a>) van de wereld een warboel, de determinist, die +de werking der accidentele redeneringen niet telt, vervalt tot +fatalisme, voor beiden zal echter in de praktijk de illusie dat hun wil +vrij is sterker zijn, naar gelang hunne kennis van hetgeen er met hen +voorvalt de op blz. <a href="#pb178" class="pageref">178</a> gemelde +controlerende aanschouwing meer overtreft.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a> hebben wij gezegd, +dat denkbeelden, uit het hoofd gebragt zijnde, tijdens het verkrijgen +van nieuwe denkbeelden, van lieverlede uitgewischt worden. Moeijelijker +echter geschiedt dit, naarmate die latente denkbeelden dieper in den +geest gegrifd zijn, moeijelijker aldus wanneer zij, al of niet door +middel van de spraak uitdrukbaar, betreffen iets, dat men met +inspanning geleerd heeft, dan wanneer zij slechts door vlugtige +zintuigelijke indrukken ontstaan. Wanneer men bijv. zich in eenige +wetenschap geoefend heeft en er gedurende eenigen tijd niet meer aan +doet, zal men wel van die wetenschap het een en ander en wel +voornamelijk datgene, wat meer bepaaldelijk geheugenwerk is, vergeten, +doch andermaal de beoefening dierzelfde wetenschap weder opvattende, +zij gemakkelijker als vroeger zijn. Die eerste leering is aldus niet te +vergeefs geworden. Dit bestaan van latente denkbeelden is een gevolg +van de veranderlijkheid <span class="pagenum">[<a id="pb183" href= +"#pb183" name="pb183">183</a>]</span>van ons bestaan, zoodat, bij het +komen in nieuwe toestanden, nieuwe denkbeelden sterk in het hoofd +gebragt of werkdadig worden. Ware dit niet het geval, kon men al zijne +denkbeelden in ligte mate in het hoofd houden, geen dezer zou dan +vergeten worden, doch de som der denkbeelden, de diepte dezer ook in +acht nemende, niet vergrooten, terwijl daarentegen dit opdagen van +nieuwe toestanden de belangstelling opwekt, tot grootere inspanning +leidt en maakt, dat men (zie blz. <a href="#pb151" class= +"pageref">151</a>) meer nieuwe denkbeelden verkrijgt dan oude vergeet. +Die invloed der veranderingen van toestand doet zich in sterke mate +gevoelen bij de denkbeelden betreffende der menschen eigen +geschiedenis, en wel in veel sterkere mate bij kinderen dan bij +bejaarden. Men kan het er dus voor houden, dat die invloed sterker is, +naarmate de geestelijke ontwikkeling en de zelfbewustheid geringer +zijn, ofschoon dan niet steeds de betrekking der kennis van verleden en +heden eene kleinere breuk zal zijn. Het laat zich toch denken, dat, +wanneer de bewuste aanschouwing van het heden zwakker is bij eenig +wezen van zwakkere zelfbewustheid dan bij een ander, die breuk bij dit +eerste wezen grooter dan bij het tweede kan zijn, niettegenstaande, dat +het zich absoluut minder dan dit tweede van zijn verleden herinnert. In +elk geval zal bij een in geestelijke ontwikkeling en zelfbewustheid +toenemend wezen de herinnering van feiten, naarmate deze langer +verleden zijn, niet slechts kleiner zijn, wegens den langeren tijd +sedert verloopen, maar tevens omdat, toen zij pas verleden werden, de +zelfbewustheid van het wezen geringer was.</p> +<p>De zelfbewustheid van dit wezen constant zijnde, zoo zou zijne +herinnering van feiten, bij het begin der achtervolgende veelvouden van +zekere tijdseenheid geschiedt, vertragende verzwakken, naarmate die +veelvouden grooter zijn en aldus nimmer volmaakt nul zijn, hoe groot +<span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" name= +"pb184">184</a>]</span>die eindige veelvoud ook zijn moge. Aldus zal +bijv. de herinnering van een feit, voor <i>2n</i> jaren plaats +gegrepen, minder met die van een dergelijk feit, voor <i>n</i> jaren +geschiedt, verschillen dan die laatste herinnering met die van een +dergelijk feit, zoo dit gisteren heeft plaats gehad.</p> +<p>Wegens bovengemeld effect van het zwakker zijn der zelfbewustheid +van de waarnemers van feiten, naarmate deze tijdens het begin van +grootere veelvouden van zekeren tijd plaats gehad hebben, zullen de +herinneringen dier feiten bij in zelfbewustheid toenemende wezens, +kleinere onderdeelen dezer herinneringen zijn, (in de veronderstelling, +dat die zelfbewustheid steeds even groot als in het heden geweest was), +naarmate die feiten tijdens het begin van grootere veelvouden van +zekere tijdseenheid geschiedt zijn. Aldus zullen bij elk wezen, zekeren +graad van zelfbewustheid verkregen hebbende, die herinneringen geheel +nietig zijn, zoo zij feiten betreffen geschiedt toen zijne +zelfbewustheid nog betrekkelijk gering was, en de som der herinneringen +van al die feiten zelfs geheel nietig zijn, al is dit aantal feiten +grooter dan de grootst mogelijke eindige grootheid<a class="noteref" +id="xd19e3205src" href="#xd19e3205" name="xd19e3205src">12</a>. Dit +betrekkelijk kleiner worden der herinnering van feiten, naarmate deze +waargenomen zijn door wezens van kleinere zelfbewustheid, bestaat bijv. +bij de geschiedenis der menschheid, omdat, naarmate volken op een lager +standpunt van beschaving staan, hunne geschiedenis meer verloren raakt. +Van hetgeen bijv. vroeger dan 1000 jaren voor het begin onzer +jaartelling geschiedt <span class="pagenum">[<a id="pb185" href= +"#pb185" name="pb185">185</a>]</span>is, weten wij zeer weinig en de +kennis hiervan kan vergeleken worden met hetgeen een bijv. 34jarig +mensch weet van de geschiedenis van zijn eigen leven voor bijv. zijn +zesde jaar. De kennis van zijn verleden gedurende een +acht-en-twintigjarig tijdvak vormt aldus zeer nabij zijne gansche +kennis van zijn verleden, even als de kennis der geschiedenis van het +menschdom gedurende de jongste acht-en-twintig verloopen eeuwen bijna +onze gansche kennis vormt der geschiedenis van de voorouders van het +thans bestaande menschelijke geslacht, sedert dat het organische leven +op deze aarde begonnen is te ontluiken zie blz. <a href="#pb30" class= +"pageref">30</a>. Sommige geologen stellen nu dat dit voor meer dan +tienduizend millioen eeuwen geschied is, zoodat, stellende, dat bij een +imaginair menschelijk wezen de toeneming in geestontwikkeling +honderdmaal sterker is dan bij het menschdom en deszelfs stamboom +vormende voorouders, zulk een imaginair mensch, voor tienduizend +millioen plus acht-en-twintig jaren geboren, gedurende dit eerste +aantal jaren het maar tot den staat van een zesjarig kind zou gebragt +hebben, en geen noemenswaardige herinnering van zulk een ontzettend +lang bestaan zou bezitten.</p> +<p>Dit in de geschiedenis onbekende ontzaggelijk lange verleden van het +menschelijke geslacht, voor dat dit eene noemenswaardige mate van +beschaving verkregen had, heeft echter er voor eene werkelijke waarde. +Op blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> hebben wij toch +aangegeven, hoe, wegens de werking der traagheid, naarmate een +organisch wezen sneller <span class="corr" id="xd19e3218" title= +"Bron: veranandert">verandert</span>, deszelfs organisatie slechter +wordt. Die trage opklimming der organisatie der voorouders van het +menschelijk geslacht heeft aldus gemaakt, dat dit voor de +levensomstandigheden waarin het verkeert, geschiktere ligchamen +bezit.</p> +<p>Vooral moet dit het geval zijn bij de eigenaardigheden dier +organisatie vroeger bij de achtervolgende generatiën <span class= +"pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186" name="pb186">186</a>]</span>van +den stamboom van het menschelijke geslacht bestaan hebbende, en die +aldus in sterkere mate als de grondslagen er van kunnen beschouwd +worden. Hetgeen der menschen organisatie, met die van al de gewervelde +dieren gemeen heeft, behoort toch meer tot de grondslagen hunner +organisatie dan de bijzonderheden hiervan, bij geen viervoetig en dus +nog minder bij visschen aangetroffen wordende, en, hetgeen de +organisatien van al de dieren gemeen hebben, vormt nog in sterkere mate +den grondslag der organisatie der gewervelde dieren dan hunne geraamten +en ledematen. Daar nu de sterkte van opklimming der organisatie bij de +achtervolgende generatiën van bovengemelden stamboom zwakker +geweest is, naarmate die generatien vroeger geleefd hebben en eene +lagere organisatie bezaten, zoo moeten de eigenaardigheden der +organisatie der menschen volmaakter zijn, naarmate zij in sterkere mate +de grondslagen er van vormen.</p> +<p>Evenzoo zou dit het geval zijn met de geestelijke ontwikkeling van +den op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> gemelden +imaginaire mensch na tienduizend millioen levensjaren slechts den graad +van ontwikkeling van een zesjarig kind bereikt hebbende. Eene zeer +zwakke toeneming in geestontwikkeling gepaard gaande met zeer geringe +verandering en vernieuwing van denkbeelden, moet deze zie blz. <a href= +"#pb115" class="pageref">115</a> en 178 eene zeer groote mate van +juistheid geven, en van daar misschien, dat de dieren binnen een zeer +beperkten kring zoo oordeelkundig te werk gaan<a class="noteref" id= +"xd19e3234src" href="#xd19e3234" name="xd19e3234src">13</a>. Nu zijn +het juist de denkbeelden, welke een wezen bezit, voor snel in +ontwikkeling toe te nemen, welke den grondslag vormen <span class= +"pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name="pb187">187</a>]</span>der +later te verkrijgen denkbeelden, en waarvan de deugd dier latere +vergrooting in geestontwikkeling voornamelijk afhangt.</p> +<p>Een mensch, ofschoon zich zijne lotgevallen voor zijn zesde jaar +niet meer herinnerende, bezit op dien leeftijd eene geestontwikkeling, +wel is waar betrekkelijk die van later gering, doch uithoofde van het +zooeven gemelde, van eene betrekkelijke belangrijke waarde, zie +voorgaande noot. Het is nu echter de vraag of een kind, van af het +oogenblik, dat het begint te zien en te hooren, betrekkelijk snel in +geestontwikkeling zou kunnen toenemen, zoo er op dit oogenblik geen +grondslag aanwezig was voor dit op te trekken gebouw van denkbeelden +dat is zoo dit kind alsdan niet reeds eene voor ons onwaarneembare +geestontwikkeling bezat. Deze achten wij nu niet te bestaan uit +zoogenaamde aangeboren denkbeelden, maar wel uit die, gedurende +vroegere zielenlevens, door tusschenkomst van met de aardsche +verschillende zintuigelijke indrukken, verkregen. De verschillen hierin +vergelijkende met die tusschen de behandeling van buksen en van bogen, +zoo zou men zulk een kind, op het oogenblik der geboorte reeds zekere +geringe geestontwikkeling bezittende, kunnen vergelijken met iemand, +nooit eene buks in handen gehad hebbende, maar geoefend in de +behandeling van den boog.</p> +<p>Wel zijn de tot het domein der denking behoorende zintuigelijke +indrukken in zekeren zin de bouwstoffen der denkbeelden, doch, even +goed, als men deze eerst in eene en later in eene andere taal uitdrukt, +kan men hen eerst uit deze en later uit andere zintuigelijke indrukken +zamenstellen.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb174" class="pageref">174</a> hebben wij gezegd, +dat werkdadige denking onbestaanbaar is zonder aanschouwing der +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, zoodat, deze bij het +<span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188" name= +"pb188">188</a>]</span>heelal niet bestaande, alle denking zou +vervallen. Van den anderen kant drukt het woord veropenbaring uit het +bestaan van iets waaraan zij geschiedt, dat niet anders dan bewuste +denking, onder welke vorm ook, kan zijn, zoodat, zonder deze, er wel +van zelfstandigheid, doch van geene veropenbaring hiervan sprake kan +zijn.</p> +<p>Bij dit woord van zelfstandigheid mag dan niet eens aan massa en +beweging gedacht worden, omdat dit begrippen onafscheidelijk van +denking zijn. Op verschillende plaatsen hebben wij op blz. <a href= +"#pb144" class="pageref">144</a> gezegd, dat de denking bepaald wordt +door atomistische beweging, ofschoon zij volstrekt niet in reden der +sterkte hiervan is; naauwkeuriger is het echter om te zeggen, dat de +zelfstandigheid, in den toestand zijnde waarin zij zich veropenbaart, +eenige denking bepaalt, omdat die toestanden niet aanschouwd wordende, +de zelfstandigheid zich op geenerlei wijze zou veropenbaren. Men kan +echter niet zeggen, dat die veropenbaring verloren gaat, wanneer +ligchamen niet het voorwerp der aanschouwing van menschen zijn, evenmin +als men kan zeggen, dat de denking dezer onbestaanbaar is, wanneer bij +derzelver aanschouwing de aardsche zintuigelijke indrukken niet meer +worden opgewekt. Dat menschen kunnen stellen, dat die onbestaanbaarheid +niet bestaat, bewijst de juistheid dier stelling. Elke met ernst +geopperde stelling moet toch, hoe weinig ook, zekeren grond van +waarheid bevatten. Zegt men bijv. van een schurk, dat hij een braaf +mensch is, zoo moet braafheid met betrekking tot dien persoon niet iets +volstrekt onbestaanbaar zijn, evenals bijv. met betrekking tot een +spiegel. Zoo nu het bestaan van eenigen grond van waarheid bij eene +stelling vereischt, dat deze geheel waar is, moet zulks het geval zijn +en aldus iets niet onbestaanbaar zijn, zoo er eenigen grond voor de +bestaanbaarheid er van bestaat. Bespiegelingen over hetgeen op +buitenzinnelijk gebied bestaat, zijn voor ons <span class= +"pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189" name= +"pb189">189</a>]</span>menschen mogelijk en kunnen aldus, hoeveel +dwalingen ook inhoudende, niet in alle deelen ongerijmd zijn.</p> +<p>Hebben de menschen immer gedacht eenige wetenschap te beoefenen, +terwijl deze, geheel op het gebied van het ongerijmde verkeerde? Naar +ons inzien neen. Zoo bijv. zochten de alchimisten goud in waardelooze +stoffen en uit klei is het aluminium voor den dag gekomen. De +astrologen veronderstelden dat de hemelligchamen allerlei invloeden op +deze aarde uitoefenen, en meer en meer invloeden schrijft men thans aan +het zonnelicht toe. Buitendien dient men wel onderscheid te maken +tusschen hetgeen de astrologen zelf voor wetenschappelijk waar hielden, +en hetgeen zij oningewijden zochten wijs te maken.</p> +<p>Bij het op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> gemelde +hebben wij het oog gehad op eene preëxistentie der zielen van +menschen en dieren, gedurende welke zij, annex zijnde aan ligchamen op +andere wereldbollen, wel zie blz. <a href="#pb169" class= +"pageref">169</a> gemiddeld in geestontwikkeling versnellende zijn +toegenomen, doch hierin nog steeds te laag stonden, om, betreffende +verledene feiten, denkbeelden in den latenten toestand, niet uiterst +nabij geheel door nieuw opgekomen denkbeelden verdrongen en +uitgewischt, te behouden.</p> +<p>Er bestaan naar ons inzien voor die hypothese even veel gronden als +voor die van het niet ophouden van het bestaan der ziel na den dood van +het <span class="corr" id="xd19e3269" title= +"Bron: lighaam">ligchaam</span>. Men dient toch aan te nemen, dat, even +als de wereldbollen in massa toenemen, door etherdeelen den aard hunner +bestanddeelen te geven en aan zich te voegen, de zielen in grootte +toenemen, door denkbeelden van den oergeest te verflaauwen ten bate +hunner eigen hoeveelheid denkbeelden, want anders bestaat er op het +gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door denking niet iets +overeenkomende met de onveranderlijkheid van het totaal der massa op +het gebied der veropenbaring der zelfstandigheid <span class= +"pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190" name="pb190">190</a>]</span>door +beweging. Op blz. <a href="#pb158" class="pageref">158</a> hebben wij +gezegd, dat de hemelbollen voor den grootst eindigen tijd reeds eene +eindige grootte bezaten en aldus gedurende geen eindigen tijd van af +nul eene eindige grootte bereikt hebben. Ware dit het geval wel, zoo +zouden zij gedurende een eindig tijdvak in massa betrekkelijk oneindig +maal vergroot zijn, hetgeen, bij een zelfstandig en door eigen vermogen +en impulsie zich vergrootend iets, niet aanneembaar is.</p> +<p>De zaken, bij hun ontstaan oogenblikkelijk eene eindige grootte +verkrijgende, zijn afgescheiden en vervormde deelen van andere er mede +gelijkslachtige zaken, en is bijv. de dierlijke vrucht eene afscheiding +van de uitgegroeide ligchamen der ouders.</p> +<p>Stelt men nu, dat geene reeds vroeger bestaande denking aan de +vrucht annex wordt, maar dat er zich eene denking van nul af er bij +ontwikkelt, zoo weten wij niet waarom men deze voor geene afscheiding +der denking der ouders zou houden. Terwijl echter het ligchaam in +grootte toeneemt door afscheidingen uit massa’s voedsel, wier +aard op die van het ligchaam van invloed is en waarvan, door die er bij +gedane afscheidingen, de quantiteit vermindert, waarmede vergroot zich +de, bij het aanhouden der werkdadigheid, tot aan den dood in +ontwikkeling toenemenden geest? Tegen de ontkenning der +preëxistentie bestaat buitendien ook dit bezwaar, dat alsdan op +eenige bollen zooals bijv. de aarde er bij ligchamen denking van niet +af zou ontstaan, terwijl er slechts vroeger bestaande denking annex zou +worden aan de ligchamen op andere bollen aanwezig, een onderscheid, +waarvoor geene reden van bestaan is. Wezens kunnen naar ons inzien niet +binnen een eindigen tijd van nul af zekeren graad van aanleg +verkrijgen, en deze dient zie blz. <a href="#pb151" class= +"pageref">151</a>, tijdens dezelfde toeneming in geestontwikkeling, +meer te vergrooten, naarmate die toeneming <span class= +"pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span>der +geestontwikkeling gedurende meer tijd heeft plaats gehad<a class= +"noteref" id="xd19e3286src" href="#xd19e3286" name= +"xd19e3286src">14</a>. Daar, na het komen van wezens onder geheel +andere omstandigheden, de door eene nieuwe aanschouwing opgewekte +denkbeelden meer zullen verschillen van die in vroegere omstandigheden +verkregen, naar gelang zij meer het bijzondere betreffen, en er aldus +van de vroeger verkregen denkbeelden in den latenten toestand minder +uitgewischt zullen worden, naarmate deze het meer algemeene betreffen, +zoo zal, naarmate van eenig wezen de denkbeelden meer van +laatstgemelden aard zijn, het zich onder geheel nieuwe omstandigheden +in sterkere mate herkennen. Dit houden wij voor het ware deel van het +dogma der zielsonsterfelijkheid verkregen door het geloof, <span class= +"corr" id="xd19e3295" title="Bron: om dat">omdat</span> dit geloof +gewaand werd in te houden begrippen verheven boven de denkbeelden +verkregen door de indrukken der omgeving en van het heden, bijv. de +denkbeelden over der menschen handel, bedrijf en vermaken, welke allen +het zeer bijzondere betreffen.</p> +<p>De physica leert, dat zekere geheelen van moleculaire bewegingen van +stofdeelen, als zoodanig niet waar te nemen, maar zekeren +zintuigelijken indruk, bijv. het beeld van eenig voorwerp te weeg +brengende, zich bij eene middenstof onbegrijpelijk snel golfvorming in +de eene of andere rigting voortplanten en aldus onbegrijpelijk snel van +stofdeelen verwisselen. In uiterst korten tijd breiden zij zich uit +over stofdeelen binnen verbazende inhouden bevat, en ongehinderd +doorkruisen zij andere <span class="pagenum">[<a id="pb192" href= +"#pb192" name="pb192">192</a>]</span>dergelijke zich in andere +rigtingen golfvorming voortplantende geheelen van moleculaire +bewegingen. De electriciteit, van eene in den grond gegraven zinkplaat +uitgaande, bestaat hoogstwaarschijnlijk uit zulke binnen de vochtige +aardkorst zich golfvorming voortplantende moleculaire bewegingen, en +deze breiden zich van af die zinkplaat uiterst snel over de omringende +ruimte alsware tastende uit; doch, zoodra een deel er van eene honderde +mijlen verwijderde ingegraven koperen plaat bereikt heeft (iets dat, +uiterst kort nadat die golfvormige voortplanting begonnen is, +geschiedt) dringen zij alsware hier naar toe en verzamelen zij zich er +bij.</p> +<p>Men verbeelde zich eene lange goot, uitgezonderd bij de beide +einden, waar zich afgesloten vakken bevinden, met water en aldaar met +eenig ander vocht van even groot specifiek gewigt als water gevuld. Zoo +nu dit vocht binnen een dier vakken in golving is, en men verbreekt de +afsluiting, wordt die golving voortgaande, plant zij zich voort tot +binnen het water, dat vroeger in rust was, doorloopt zij, navolgbaar +dezelfde blijvende, al verandert zij van gedaante, de goot en komt zij +eindelijk binnen het tegenovergestelde vak, zoo dit open is. Wordt dit +laatste vak alsdan direct gesloten, zoo blijft die golving hier binnen +en het vocht binnen het eerste vak is dan op het oog in rust<a class= +"noteref" id="xd19e3305src" href="#xd19e3305" name= +"xd19e3305src">15</a>. Even als nu het wezen van ligchamen in het +algemeen, waartoe ook zulke, golvingen behooren, (omdat ligchamen zijn +de veropenbaringen der zelfstandigheid door beweging) zich in sommige +omstandigheden onbegrijpelijk snel verplaatsen kan, om op uiterst +verren afstand van de primitieve plaats, wegens den aard der localiteit +daar ginds, weder <span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193" +name="pb193">193</a>]</span>stil te staan, zoo kan dit, naar ons +inzien, ook doen het niet zintuigelijk aanschouwbare geheel van +bewegingen het denken van eenig wezen bepalende, en omgekeerd door die +denking bepaald wordende. Wel is waar is de moleculaire beweging bij +den ether, tusschen en binnen de hemelbollen gelegen en deze, zie blz. +<a href="#pb165" class="pageref">165</a> en 171 in verbinding met +elkander brengende, anders dan bij het cellenweefsel der +zenuwknoopmassa, doch op blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a> +is reeds gezegd, dat het niet de zintuigelijke aanschouwing te weeg +brengende moleculaire bewegingen der zenuwknoopmassa behoeven te zijn, +welke de denking der menschen bepalen. Bij het bovengemelde voorbeeld +zijn het toch niet de moleculaire bewegingen van het vocht, waardoor +dit bijv. spiegelend, blaauw en vloeibaar voorkomt, welke de golving te +weeg brengen.</p> +<p>Wegens de talrijkheid der bevolking dezer aarde (en nog in veel +sterkere mate van die van het uiterst groote aantal hemelbollen na hun +vertrek van het op blz. <a href="#pb161" class="pageref">161</a> +gemelde middelpunt, tot een gelijksoortigen graad van ontwikkeling +gestegen zijnde) zullen de oorzaken, tot veel en weinig sterfte +bijdragende, door gelijktijdig te bestaan, te zamen eene resulterende +gemiddelde sterfte te weeg brengen en dit eveneens plaats hebben met de +oorzaken welke de geboorten bevorderen en verhinderen.</p> +<p>Op die, wegens gelijktijdigheid van ontstaan in zekere zin +gelijksoortige hemelbollen, te zamen beschouwd, zullen gedurende korte +tijdperken er aldus evenveel vruchten bestaan, waarbij eene +zelfstandige denking annex wordt, en dit constante aantal door zeer +algemeene oorzaken bepaald worden.</p> +<p>Diezelfde algemeene oorzaken kunnen nu tegelijkertijd bepalen de +sterfte gedurende even groote tijdvakken plaats hebbende op de +verzameling bollen <i>m</i>, aan de middelpuntszijde van gene gelegen, +en die tot op den voorafgaanden trap van ontwikkeling van die der +bollenverzameling <span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194" +name="pb194">194</a>]</span><i>n</i>, waartoe onze aarde behoort, +gestegen is. Die algemeene oorzaak is te vergelijken met de verhouding +tusschen de witte en zwarte ballen binnen eene bus, waaruit blindelings +een uiterst groot aantal ballen getrokken worden. Doen nu twee +personen, onafhankelijk van elkander, even veel trekkingen, zoo zal de +kans, dat beide even veel witte ballen trekken, uiterst groot zijn, en, +zoo er eene oorzaak bestaat hen hiertoe dwingende, het bestaan hiervan +geheel onmerkbaar kunnen zijn, daar, zoo beide personen geheel vrij en +onafhankelijk van elkander te werk gaan, er uiterst groote kans +bestaat, dat zij tot dezelfde uitkomst zullen geraken, als onder den +dwang dier oorzaak. Een zoo kan het annex worden van zelfstandige +denking bij de vruchten op de verzameling van bollen <i>n</i>, +gedurende korte tijdvakken even menigvuldig zijn, als het ophouden van +het annex zijn van zelfstandige denking bij stervende ligchamen op de +verzameling van bollen <i>m</i>, niettegenstaande het eene schijnbaar +geheel onafhankelijk van het andere plaats heeft. Wat meer is gedurende +uiterst korte tijden kan dit het geval zijn, daar bijv. hier op aarde +het juiste oogenblik van het sterven niet aan te geven is, zoodat men +bijv. onmogelijk kan opmaken, hoeveel personen er gedurende +achtervolgende secunden werkelijk sterven, terwijl er geene questie van +is om het juiste tijdstip, waarop de vruchten beginnen te denken, aan +te geven. Wij moeten hier zelfs de hypothese opperen, of niet alle +ontstaan van organisch leven op de verzameling bollen <i>n</i> gepaard +gaat met vernietiging van dit leven op de verzameling bollen <i>m</i>, +zoodat de bollen hiervan alsware levensstroomen (in den zin van +electrische stroomen opgevat zie blz. <a href="#pb192" class= +"pageref">192</a>) naar de bollen der verzameling <i>n</i> +zenden<a class="noteref" id="xd19e3351src" href="#xd19e3351" name= +"xd19e3351src">16</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb195" href= +"#pb195" name="pb195">195</a>]</span></p> +<p>De geene zintuigelijke indrukken teweegbrengende moleculaire +bewegingen bij die stroomen, zouden alsdan bepalen de denking, de +organisatie der er aan annex zijnde levende bewerktuigde natuur +trachtende, zooals op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> +gezegd is, geschikt voor levensomstandigheden te maken, en tegelijk die +organisatie eene hoogere ontwikkeling trachtende te geven. Binnen die +uit zich golfvormige voortplantende moleculaire of liever atomistische +bewegingen zouden zich dan evenzoo voortplanten de geheelen van +moleculaire beweging, de denking der afzonderlijke wezens bepalende, +wanneer deze van er aan annex zijnde ligchamen veranderen. Die +bijzondere stroomen zouden dan bij de plaatsen van aankomst van den +algemeenen levenstroom van een bol uitgaande, naar speciale punten +leiden, namelijk naar die waar vruchtbeginsels in een sterk stadium van +groei, den algemeenen stroom sterker zien naar toetrekken<a class= +"noteref" id="xd19e3363src" href="#xd19e3363" name= +"xd19e3363src">17</a>.</p> +<p>Tot het sterven der ligchamen van dieren moet, naar ons inzien, ook +bijdragen de drang tot verhooging der ontwikkeling dier ligchamen door +de er aan annex zijnde denking buiten die eigen denking der dieren, en +eerstgemelde denking alleen, door te trachten de organisatie der +gewassen eene hoogere ontwikkeling te geven, deze doen sterven. Hiervan +zijn toch de accidentele variatiën der omstandigheden, waarin die +gewassen verkeeren, niet, de eenigste oorzaak, zelfs voor de gemiddelde +dier omstandigheden zijn de organisatien dier gewassen niet geschikt, +iets dat daarentegen wel het geval zou zijn, zoo zij niet sneller in +ontwikkeling toenamen, dan op blz. <a href="#pb157" class= +"pageref">157</a> gezegd is door onze gansche planeet te geschieden. +Van daar ook, dat de laagst ontwikkelde planeten een taaijer leven dan +de hooger ontwikkelde bezitten. <span class="pagenum">[<a id="pb196" +href="#pb196" name="pb196">196</a>]</span>De oorzaak van het sterven +der planten en der ligchamen der dieren (bij deze laatste, voor +zooverre de toename in ontwikkeling hunner eigen denking dit zie blz. +<a href="#pb143" class="pageref">143</a> niet bevordert) hebben aldus +volgens deze hypothese plaats wegens de toename in ontwikkeling der +bijzondere denkbeelden van den Oergeest aan die levende planten en +dierenligchamen annex, iets dat, naar ons inzien, slechts dan bijna +niet bestaat, als die ligchamen bijna niet onderscheiden zijn van de +overige massa van de hemelbollen, dat weder slechts mogelijk is, als +deze bijna etherachtig van aard zijn. Slechts dan zullen die bollen +bijna in geen staat van groei, van verandering verkeeren, bij derzelver +organische natuur geboorten en sterfgevallen betrekkelijk niet +noemenswaardig in aantal zijn en die aan die natuur annex zijnde +bijzondere denkbeelden bijna niet naar hooger streven. Al het +bijzondere en wel in sterkere mate, naarmate het meer van het +algemeenste op het gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door +denking (de algemeenste en onveranderlijke denkbeelden van den +Oergeest) en opdat der veropenbaring dier zelfstandigheid door beweging +(de ether buiten invloed der hemelbollen) afwijkt, moet, naar ons +inzien, in ontwikkeling toenemen, om reden van bestaan te hebben. Men +kan zich wel iets bijzonder denken, dat, even als alles aan wiens +invloed het blootgesteld is, in geen opzigt, of wel er tegelijk +regelmatig periodiek mede verandert (zoo als bijv. het openen en +sluiten der bloemen met de afwisseling van dag en nacht) en dat aldus +volmaakt geschikt is voor de omstandigheden waarin het verkeert, doch, +door naar geen einddoel te streven, zou het niet absoluut volmaakt +zijn. De op blz. <a href="#pb194" class="pageref">194</a> gemelde +levensstroom, bepalende de bijzondere denking annex geweest aan de pas +gestorven planten en dieren, moet naar ons inzien uitkomen daar waar +die bijzondere denking weder annex kan worden <span class= +"pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name="pb197">197</a>]</span>aan +stofmassas er voor geschiktheid bezittende, en die zij op een hongeren +trap van organisatie kan voeren, dan die welke zij verlaten heeft. +Gesteld, dat iemand ter zijner beschikking heeft eenige stukken stof, +in grootte verschillende, en, naarmate zij zulks meer doen in aard, +meer onderscheiden zijnde, uit welk stuk zal dan die persoon een +nieuwen rok laten maken, zoo hij die, gemaakt van een stuk waarvan de +qualiteit hem het beste paste, door te groeijen verscheurd heeft? +Klaarblijkelijk uit het stuk stof, in grootte en in qualiteit het +digtste grenzende aan dat waaruit zijn vernielde rok gesneden geweest +is, en zelfs, zoo hij nog een dergelijk stuk stof ter zijner dispositie +had, zou hij dit niet kiezen, omdat de alsdan er uit te snijden rok te +klein voor hem zou zijn.</p> +<p>Wegens dezelfde reden moet de bovengemelde levensstroom uitkomen bij +eene verzameling van hemelbollen een trap in ontwikkeling verschillende +en van buiten (namelijk aan de van het middelpunt van blz. <a href= +"#pb161" class="pageref">161</a> afgekeerde zijde), grenzende aan de +bollenverzameling waarvan hij uitgaat.</p> +<p>Zooals bekend is ontstaat de geslachtsvoortplanting door het +ophouden van den groei der ligchamen der ouders, en die groei moet, +dunkt ons, het gevolg zijn van de toeneming in ontwikkeling der +bijzondere denking aan het groeijende ligchaam annex (zie blz. <a href= +"#pb143" class="pageref">143</a> wel van de eigen denking van een +persoon te onderscheiden) zonder toeneming in geestontwikkeling +onderscheiden. Bij onveranderlijke wezens, zonder toeneming in +geestontwikkeling, voor hunne levensomstandigheden volmaakt geschikt en +volmaakt in harmonie met hunne niet groeijende ligchamen, zou er aldus +ook geene reproductie bestaan, zoodat die toeneming in +geestontwikkeling zoowel die reproductie, door de ligchamen te doen +groeijen, als, door deze als ware geweld aan te doen, het sterven te +weeg brengt<a class="noteref" id="xd19e3391src" href="#xd19e3391" name= +"xd19e3391src">18</a>. Welvaren <span class="pagenum">[<a id="pb198" +href="#pb198" name="pb198">198</a>]</span>der ligchamen moet zoowel de +reproductie als derzelver groei gemakkelijker maken en aldus den op +blz. <a href="#pb194" class="pageref">194</a> gemelden levensstroom er +naar toe trekken, terwijl sterkere drang van dien stroom de reproductie +ten koste van den groei der ligchamen moet bevorderen.</p> +<p>Zooals bekend is, is de organisatie der dierlijke vrucht bij het +begin van derzelver ontstaan uiterst laag en, evenmin als (zie blz. +<a href="#pb30" class="pageref">30</a>) bij de laagste soort van dieren +(zooals bijv. de infusoria) behoeft er dan eigen denking bij die vrucht +annex te zijn, en zal dit welligt eerst plaats hebben, wanneer de +organisatie er van zekeren trap (iets hooger voor de bolverzameling +<i>n</i> van blz. <a href="#pb193" class="pageref">193</a> dan voor die +<i>m</i> genaamd) overschreden heeft. Ook kan de invloed der ligchamen +der ouders de toename in ontwikkeling der organisatie der vrucht +bevorderen, doch, even als de op blz. <a href="#pb28" class= +"pageref">28</a> gemelde locomotief het paard helpt om den trein voort +te trekken, zoodat de impulsie tot die toename in ontwikkeling der +organisatie der vrucht ontstaat door het er aan annex en min of meer +werkdadig worden der door den op blz. <a href="#pb194" class= +"pageref">194</a> gemelden levensstroom aangebragte bijzondere denking. +De invloed der ligchamen der ouders op de organisatie der vrucht is +vergelijkbaar met die van het onderwijs op leerlingen. Deze behooren de +zucht naar onderwijs niet van hunne leeraren te bekomen, en zulk een +onderwijs hen slechts in staat te stellen om sneller te leeren, dan zoo +zij dit uit hun eigen moesten doen, benevens om de vakken te bepalen, +welke geleerd moeten worden. Men kan zich hierbij voorstellen, dat dit +onderwijs in zulk eene sterke mate gegeven wordt, als de leerling poogt +vorderingen te maken, en dit vergelijkbaar zijn met het zich afmeten +van den opheffenden invloed der ligchamen der ouders op de vrucht naar +de werkdadigheid <span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199" +name="pb199">199</a>]</span>der hieraan annex zijnde bijzondere +denking. Met de oorzaak der gelijkenis der jongen op hunne ouders is +alsdan de aard der leervakken vergelijkbaar. Even weinig kan men +zeggen, dat de individuen dienen om de eigenaardigheid der soort te +perpetueren, alsdat leerlingen van gymnasia dienen om de kennis der +oude talen in stand te houden.</p> +<p>De aan de vrucht annex zijnde bijzondere denking zou, door de +organisatie er van vooruit te zijn, hierdoor alsware achterwaarts +getrokken worden en aldus in geestontwikkeling verkleinen, zoo zij niet +een eigen drang tot uitbreiding en verhooging van haar veld van +aanschouwing en dientengevolge tot vergrooting dier geestontwikkeling +bezat. Bovengemelde werking van de ligchamen der ouders op de vrucht +zal maken, dat de organisatie hiervan minder bij de ontwikkeling dier +bijzondere denking ten achteren blijft en, naarmate hierbij den +geestelijken aanleg, die, zooals op blz. <a href="#pb150" class= +"pageref">150</a> gezegd is, met de geestontwikkeling toeneemt, grooter +is, men kunnen stellen, dat die bijzondere denking annex wordt aan eene +vrucht van ouders eene hoogere organisatie bezittende, en die aldus de +ontwikkeling der organisatie dier vrucht krachtiger vergrooten. Dit zou +vergeleken kunnen worden met het zenden van vlugge kinderen naar +scholen, waarop het onderwijs sneller opklimt en, de vorming tot eene +hoogere maatschappelijke betrekking ten doel heeft.</p> +<p>Dat de reproductie bij eenige diersoort grooter wordt, wanneer, ten +gevolge der vervolging door nieuwe vijanden, de sterfgevallen er bij +menigvuldiger worden, kan misschien ontstaan, doordat het aantal +individuen zulk eener soort verminderende, terwijl het aantal +sterfgevallen betrekkelijk grooter dan vroeger blijft, die individuen +wegens overvloediger voeding sneller dan vroeger zullen groeijen. +<span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200" name= +"pb200">200</a>]</span></p> +<p>Het omgekeerde zal daarentegen plaats hebben, zoo wegens +overbevolking de voeding schaarscher wordt, en aldus dan de gestalte +der menschen verkleinen en het betrekkelijke aantal geboorten zooveel +verminderen, tot dat deze weder even menigvuldig als de sterfgevallen +zijn<a class="noteref" id="xd19e3438src" href="#xd19e3438" name= +"xd19e3438src">19</a>.</p> +<p>Naarmate de hemelbollen in aard minder met den ether verschillen, +zullen zij, zooals op blz. <a href="#pb160" class="pageref">160</a> +gezegd is, betrekkelijk trager bewegen en in massa toenemen en, in +harmonie hiermede, de er op wonende wezens in zeker opzigt qualitatief +minder met den Oergeest verschillen, trager in geestontwikkeling +toenemen, op elk dier bollen gemiddeld langer leven. Hunne verwisseling +van ligchaam zal meer geleidelijk geschieden en bij de denking dier +wezens eene minder scherpe verandering te weeg brengen, terwijl de op +blz. <a href="#pb94" class="pageref">94</a> gemelde terugtrekkende +werkingen geringer zullen zijn bij hen dan bij ons. Zoo lang de denking +van wezens annex wordt aan ligchamen achtervolgens in aard meer met den +ether verschillende, moeten die denkingen qualitatief meer met die van +den Oergeest in natuur gaan verschillen en (zie blz. <a href="#pb169" +class="pageref">169</a>) in grootte of ontwikkeling gemiddeld +versnellende toenemen.</p> +<p>Dat de toeneming op deze aarde van het aantal menschen eenmaal niet +noemenswaardig zal worden, blijkt ook uit het volgende. Hetgeen de +menschen jaarlijks aan voedsel, kleeding, woning, huisraad en andere +kunstwerken benevens aan brandstof verteren, kan toch beschouwd worden +als de rente van een kapitaal bestaande uit: 1<sup>o</sup>. de voor de +weide, bouw- en boschgronden benoodigde zouten; 2<sup>o</sup>. het voor +de gewassen gevorderde koolzuur; 3<sup>o</sup>. de den bodem bedekkende +nuttige gewassen; <span class="pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201" +name="pb201">201</a>]</span>4<sup>o</sup><span class="corr" id= +"xd19e3470" title="Niet in bron">.</span> het vee en 5<sup>o</sup>. de +voor voedsel en mestspecie gebruikt wordende waterdieren en planten. +Daar nu de drie laatste deelen van dit kapitaal in reden zijn met de +hoeveelheden zouten en koolzuur, ter vorming er van benoodigd, zoo kan +met dit kapitaal in zeker opzigt stellen geheel te bestaan uit zulke +zouten, benevens uit koolzuur. Neemt men nu de vermeerdering van dit +gas, door de verbranding der fossile brandstof, benevens door de +vulcanische werkingen, niet in aanmerking, zoo wordt dit kapitaal +constant, maar vergrooten, naarmate de beschaving en het aantal +aardbewoners stijgen, de deelen N<sup>o</sup>. 3 en 4 er van ten koste +van de deelen N<sup>o</sup>. 1, 2 en 5. Buitendien wordt alsdan de +omzetting van dit kapitaal en dus ook de jaarlijksche rente er van +grooter; doch, zoowel dit als die vormverandering van dit kapitaal, +moeten noodwendig begrensd zijn.</p> +<p>Naarmate de landbouw volkomener is, draagt elke oppervlakte grond +gemiddeld meer planten en wordt er meer en zwaarder vee gehouden, doch, +wegens het alsdan meer opvangen der mestspecien, zullen er minder +zouten hiervan door het grondwater en de rivieren naar zee gevoerd +worden, en aldus al het water alsmede de dampkring (op de op blz. +<a href="#pb5" class="pageref">5</a> verklaarde wijze) minder van die +zouten inhouden. Zoo wegens deze oorzaak, waardoor het voedsel der +zeedieren vermindert als, wegens het verjagen, zullen deze dan minder +in aantal worden. Neemt de beschaving toe, zoo vindt men middelen om +het vee sneller vet te doen worden, om de nuttige gewassen sneller te +doen groeijen, om de bosschen jaarlijks meer brandhout te doen leveren +en om de vischvangst te verbeteren, hetgeen de hierboven gemelde +rentevergrooting uitmaakt. Zoowel dit als de vermindering der +hoeveelheden vrij koolzuur en vrije voor den landbouw benoodigde zouten +zal echter steeds bezwaarlijker worden, naarmate men beide verder +doordrijft, en aldus de middelen <span class="pagenum">[<a id="pb202" +href="#pb202" name="pb202">202</a>]</span>van bestaan van het +menschdom, tegelijk met de totale massa der menschelijke ligchamen, +vertragende en eindelijk niet meer noemenswaardig toenemen<a class= +"noteref" id="xd19e3490src" href="#xd19e3490" name= +"xd19e3490src">20</a>.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb9" class="pageref">9</a> en 18 hebben wij +gezegd, dat de verschillen tusschen de op natuurlijke wijze ontstane +rassen, waaronder ook de menschenrassen behooren, bepaald worden door +de verschillen hunner levensomstandigheden in verband met die tusschen +de grond en luchtgesteldheid, en op blz. <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>, dat de verschillen in lucht en grondgesteldheid, +naarmate de beschaving klimt, van minder invloed zijn op de menschen, +zoodat, zie blz. <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, de verschillen +tusschen de thans bestaande menschenrassen geringer moeten zijn dan +tusschen die aanwezig, toen het menschdom ontstaan is. De thans +bestaande verschillen zijn echter grooter dan door de verschillen in +lucht en grondgesteldheid der woonplaatsen der onderscheidene +menschenrassen gewettigd wordt. Zoo kan men bijv. kwalijk aannemen, dat +de organisatie van menschen, zich geschikt hebbende naar het tropische +klimaat van Afrika, de neger en die van menschen, zich geschikt +hebbende naar het tropische klimaat van Amerika, de roodhuidentype +heeft voortgebracht. De verschillen tusschen de thans bestaande +menschenrassen moeten aldus, zie blz. <a href="#pb24" class= +"pageref">24</a> voor een deel de gevolgen zijn van accidentele +oorzaken, of wel zij moeten, (zie blz. <a href="#pb30" class= +"pageref">30</a>) voor het ontstaan van het menschdom, door de +verschillen in levensomstandigheden der voorouders der menschen in de +verschillende werelddeelen teweeggebragt, ten gevolge der werking der +traagheid, zie blz. <a href="#pb41" class="pageref">41</a> later, te +groot gebleven zijn, en dus gedeeltelijk als iets verouderd beschouwd +moeten worden.</p> +<p>Naar ons inzien mag men niet stellen, dat primitief <span class= +"pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203" name="pb203">203</a>]</span>elk +der zoogenaamde menschenrassen een volk heeft gevormd, eene enkele taal +sprekende en later in verschillende natiën gesplitst, daar toch de +toeneming der beschaving (zie blz. <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>) juist het tegenovergestelde namelijk aglomeratie en +eenheid te weeg brengt. Elk der zoogenaamde menschenrassen moet +integendeel in een groot aantal onzamenhangende en verschillende talen +sprekende stammen verdeeld zijn geweest en eene primitieve taal van het +zoogenaamde Arische menschenras, naar ons inzien, evenmin beslaan +hebben, als thans eene enkele Australische Indianentaal. Zoodra echter +wilde stammen niet volstrekt vreemd aan elkander blijven, door bijv. +door zeeën, woestijnen, enz. van elkander gescheiden te zijn, +zullen zij bij die plaatsen van onderlinge aanraking, gebruiken, +woorden, enz. van elkander overnemen en zelfs hun bloed vermengen, en +die kruisingen zich alsware van af die plaatsen van aanraking naar het +midden de woonplaatsen van elk der stammen, zie blz. <a href="#pb12" +class="pageref">12</a>, voortgeplant hebben. Volksverhuizingen hebben +er steeds plaats gehad, stammen hebben, (zie blz. <a href="#pb12" +class="pageref">12</a>) stammen teruggedrongen, of onder deze hunne +woonplaatsen gevestigd en met hen hun bloed, zeden, taal, enz. +vermengd, (zooals bijv. de Normandiërs met de Anglo-Saxen). Wegens +de met de toename der beschaving plaats hebbende aanwas in bevolking, +zal het indringen meer dan het terugdringen (zooals dat der Mooren uit +Spanje) plaats gehad hebben; doch men mag, naar ons inzien, niet +stellen, dat wilde stammen na hunne verhuizing zeer veel uitgestrekter +jagtvelden en weidegronden hebben ingenomen dan voor die verhuizing. +Hetgeen thans in Amerika en Australië plaats heeft kan toch niet +vergeleken worden met hetgeen heeft plaats gehad tijdens de +nederzetting der Germanen in Duitsland en Scandinavië. De +Engelschen en Duitschers leven, wegens hunne hooge mate van beschaving, +in hun <span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204" name= +"pb204">204</a>]</span>vaderland digt opeengehoopt, en vinden aldus in +Amerika en Australië voor hunne behoeften zeer uitgestrekte akkers +en vermenigvuldigen aldaar sterk. Zoo echter, in plaats dat er +Engelschen zich in Australië vestigen, men er Sioux en andere +Indiaansche stammen bragt, zou dit geenszins het geval zijn, en niet +veel uitgebreider streken als die welke deze stammen in de Vereenigde +Staten innemen, zouden door de inboorlingen van Australië op dit +eiland, al zij het zelf gedwongen, (zie blz. <a href="#pb13" class= +"pageref">13</a>) aan die Amerikaansche wilden afgestaan kunnen worden. +<span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name= +"pb205">205</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2590" href="#xd19e2590src" name="xd19e2590">1</a></span> Hierbij +moet men volstrekt niet aannemen, dat die bewegingen, naar gelang +hunner plaats, een of ander denkbeeld bepalen, maar eerder, dat door +elke beweging elk der denkbeelden meer of minder en dus gedeeltelijk +bepaald wordt omgekeerd.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2603" href="#xd19e2603src" name="xd19e2603">2</a></span> Er +bestaat voorts naar ons inzien een groot onderscheid tusschen gewoonte +en instinct. Men is bijv. gewoon om eene daad te doen, wanneer de +primitief door redenering verkregen denkbeelden, het verrigten dier +daad moetende vergezellen, zoo diep ingeworteld zijn, dat zij met +weinig inspanning voor den geest, of buiten den latenten toestand +kunnen gehouden worden; terwijl men iets uit instinkt verrigt, wanneer +men door de denking buiten de onze, of die van andere menschen of +dieren, er toe gedreven wordt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2729" href="#xd19e2729src" name="xd19e2729">3</a></span> Zie blz. +69 van ons werk get. <i>Over de werking der Natuurwetten op zedelijk +gebied enz.</i></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2747" href="#xd19e2747src" name="xd19e2747">4</a></span> Zie +hierover ons geschrift get: Over den aard en de toekomst der +beweegkracht blz. <a href="#pb4" class="pageref">4</a> en 16.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2756" href="#xd19e2756src" name="xd19e2756">5</a></span> Zie +hierboven ons werk get: “Vervolg van het werk get: Over de +werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz. blz. 123 en +524<span class="corr" id="xd19e2758" title="Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2763" href="#xd19e2763src" name="xd19e2763">6</a></span> Zie +hierover het in de voorgaande noot gemelde werk, blz. 322.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2769" href="#xd19e2769src" name="xd19e2769">7</a></span> Deze +baanverkleining zal ook ontstaan, doordat van een uitzettenden bol de +verschillende deelen door een anderen bol niet even sterk aangetrokken +wordende en aldus ongelijke snelheden bezittende, tegen elkander zullen +wrijven zie blz. <a href="#pb154" class="pageref">154</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2817" href="#xd19e2817src" name="xd19e2817">8</a></span> De +kleinste dier beide bollen zal alsdan, wegens de ongelijke snelheid van +derzelver verschillende deelen, betrekkelijk meer uitzetten en warmte +binden dan den grootsten, zie noot blz. <a href="#pb156" class= +"pageref">156</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e2946" href="#xd19e2946src" name="xd19e2946">9</a></span> Vooral +op lage breedten ontstaat er namenlijk door de werking der verticale +ontbondene der centrifugale krachten eene circulatie overeenkomende met +die der passaatwinden en anders vooral op hooge breedten door de +werking der horizontale ontbondene der centrifugale kracht eene +tegengestelde circulatie. De oorzaak hiervan is door ons elders +verklaard.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3045" href="#xd19e3045src" name="xd19e3045">10</a></span> Even +als de hemelbollen vergrooten door omzetting van deelen der algemeene +oerstof in hunne eigen soorten van bijzondere stof, zoo vergrooten +geesten door omzetting van bijdragen tot de algemeene denkbeelden bij +deelen van den oergeest in bijdragen tot hunne eigen bijzondere +denkbeelden, zie blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3158" href="#xd19e3158src" name="xd19e3158">11</a></span> Dit zou +ook het geval zijn, zoo menschen zoodanig aan zeker lot verbonden +waren, dat bijv. de accidentele weêrverschijnselen zich er naar +zouden regelen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3205" href="#xd19e3205src" name="xd19e3205">12</a></span> De +beoefenaars der wiskunde is het bekend, dat de ruimte besloten tusschen +eene kromme, derzelver assijmptoot en eene zekere ordinaat dier kromme +eindig kan zijn, ofschoon de lengte dier ruimte oneindig is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3234" href="#xd19e3234src" name="xd19e3234">13</a></span> Ook +zal, naarmate die toeneming in geestontwikkeling trager is, de aanleg +gedurende een zelfde aanwas in ontwikkeling sterker toegenomen +zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3286" href="#xd19e3286src" name="xd19e3286">14</a></span> Op +dién aanleg kan de praeëxistentie een invloed uitoefenen, +vergelijkbaar met den op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> +gemelden invloed van het ligchaamsleven der reeks onzer +antiduliviaansche voorouders op de deugd van de type van ons ligchaam. +Hetgeen op blz. <a href="#pb186" class="pageref">186</a> gezegd is van +het algemeene van dit type gaat door voor den aanleg voor het +verkrijgen van denkbeelden, innig in veel andere bevat, vooral voor +deze gronddenkbeelden moet de praeëxistentie den aanleg bevorderd +hebben.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3305" href="#xd19e3305src" name="xd19e3305">15</a></span> Men +denke hierbij aan de geluidsgolven, binnen vloeistoffen of vaste +ligchamen, de in onze monden gevormde phrasen, getrouw naar een anders +ooren overbrengende.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3351" href="#xd19e3351src" name="xd19e3351">16</a></span> Zie ons +geschrift get.: Over den aard en toekomst der beweegkracht, blz. +<a href="#pb43" class="pageref">43</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3363" href="#xd19e3363src" name="xd19e3363">17</a></span> Men +denke hier aan de ligchamen waarop de electriciteit bij verkiezing +overspringt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3391" href="#xd19e3391src" name="xd19e3391">18</a></span> Dit is +te vergelijken met de uitwerking van overspanning der spieren. Deze +worden er door onbruikbaar, niettegenstaande zij door het gebruik zich +ontwikkelen, zie blz. <a href="#pb168" class="pageref">168</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3438" href="#xd19e3438src" name="xd19e3438">19</a></span> De +oorzaak van geschiktmaking moet de stofwisseling bij de ligchamen der +individuen in het eerste geval versterken en in het tweede verzwakken, +zie blz. <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3490" href="#xd19e3490src" name="xd19e3490">20</a></span> De +oppervlakte van het land zal een en ander slechts begrenzen, zoo de +vulcanische werkingen de voor de gewassen benoodigde zouten uit de +vloeibare aardkern brengen.</p> +</div> +</div> +<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Beschouwingen over de geestelijke ontwikkeling van den mensch.</h2> +<p>Er bestaat in des menschen geest een strijd tusschen de zucht naar +toestanden, waarvoor hunne natuur, zooals zij thans is, zekere +geschiktheid bezit en waaraan zij gewoon zijn, hetgeen eene soort van +geschiktheid is, en de zucht naar hoogere, maar hun onbekende +toestanden. Van daar dat bijv. menschen, geruimen tijd in de gevangenis +vertoefd hebbende, aan hunne enge cel hechten, en er somtijds tegen op +zien, om weder in de wijde en hun vreemd geworden maatschappij te +treden<a class="noteref" id="xd19e3539src" href="#xd19e3539" name= +"xd19e3539src">1</a>. Vandaar ook de liefde der menschen niet slechts +voor bestaan in het algemeen, maar tevens voor het aardsche leven, dat +wel is waar hun veel leed oplevert, maar met wiens aard zij bekend +zijn, en waarvoor zij zekere geschiktheid verkregen hebben. Hoe lager +des menschen trap van geestontwikkeling is, en aldus hoe zinnelijker +zij en hoe meer bekrompen hunne denkbeelden zijn, hoe sterker (althans +zoo men het zwakker zijn hunner zelfbewustheid niet in aanmerking +neemt) hunne gehechtheid aan bekende levenstoestanden, <span class= +"pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name="pb206">206</a>]</span>en +tegelijk hoe sterker hun afkeer voor door hen veronderstelde vreemde +toestanden zal zijn. Dit kan nu de oorzaak zijn, dat de oude Grieken +het verblijf in den Hades zoo weinig aanlokkend voorstelden, en dat de +menschen zekere neiging bezitten om den zielstoestand na den dood wel +verhevener, maar overigens gelijkende op die hier op aarde te stellen. +Kan bijv. de meest philosophische mensch vurig verlangen naar een +leven, waarin hij een veel hoogere ontwikkeling, maar tegelijk geheel +andere denkvormen dan hier op aarde bezit, en dat hij aldus wel kan +stellen te zullen bestaan, maar voor zich niet begrijpelijk kan maken? +Naar ons inzien neen, maar zulk een philosoof zal zeggen, dat de +aardsche levenstoestanden thans voor hem niet eene grootere absolute, +maar slechts eene grootere relatieve waarde bezitten dan alle andere +wier bestaan hij kan stellen, en dat die voorkeur voor het aardsche +bestaat door zijne bekendheid er mede, aldus door eene oorzaak, die, +wanneer hij eenmaal vertrouwd zal zijn met andere levenstoestanden, hem +voor deze dezelfde voorkeur zal inboezemen, al thans voor de +aardsche.</p> +<p>Wel zal hij, naar ons inzien, een oneindig, onveranderlijk en dus +volmaakt, maar hem geheel vreemde denkvormen en denkbeelden bezittend +en aldus hem onbegrijpelijk wezen, in waarde onvergelijkbaar hooger +schatten dan de menschen, die hij liefheeft, maar toch, wegens de +onmogelijkheid om het te kunnen begrijpen, dit wezen niet kunnen +beminnen op de wijze als hij menschen bemint. Hiervoor zou hij dit +Oerwezen moeten vermenschelijken en aldus een karakter moeten geven, +dat zijne rede en wetenschap hem zegt, dat het niet bezitten kan. Die +voor hem onbegrijpelijke aard van het Oerwezen zal die wijsgeer achten +volmaakt geschikt te zijn voor het Heelal en zelfs voor zijn eigen +geestelijken loopbaan, gedurende de eeuwigheid als een geheel +beschouwt, <span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name= +"pb207">207</a>]</span>maar voor zijn gemoedsgevoel, zooals dit thans +is en zelfs, zoolang zijn geest binnen de palen der eindigheid besloten +is, zijn zal, moet die onbegrijpelijke aard als iets ongeschikt +voorkomen<a class="noteref" id="xd19e3548src" href="#xd19e3548" name= +"xd19e3548src">2</a>.</p> +<p>Slechts wanneer de wezens, na eene oneindige groote +geestontwikkeling bereikt te hebben, geheel met den Oergeest vereenigd +zijn, moeten zij, naar ons inzien, zijne natuur door deze volkomen te +deelen, volkomen begrijpen, en dan ook eene volmaakte wetenschap van +hunne eigene bestemming en van het werelddoel bezitten. Voor dien tijd, +terwijl die geestontwikkeling uiterst groot, maar nog eindig is en, +ofschoon uiterst weinig, nog toeneemt zie blz. <a href="#pb200" class= +"pageref">200</a>, kan dit begrijpen wel reeds uiterst goed, maar nog +niet volkomen goed zijn, evenmin als eene kromme lijn <i>ac</i> (zie +onderstaande fig.), een assymptoot <i>lg</i> bezittende, deze op +uiterst groote eindige distantiën volkomen kan raken. Zoo nu, na +het bereiken van zekere eindige grootte, de geestontwikkeling, na +steeds verzwakkende vergrooting er van, niet meer toenam, zou na een +uiterst langen tijd er (zie blz. <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>) geene noemenswaardige dwaling en disharmonie bij +onze denkbeelden meer moeten bestaan. Daar dan echter het begrijpen van +het oneindige zeer onvolkomen zou zijn, zou het stellen er van in +’s menschen geest niet meer moeten plaats hebben, want anders zou +de disharmonie zelfs niet zeer nabij weggenomen zijn. Van den anderen +kant kan een niet in grootte van ontwikkeling afnemende geest, het +stellen van <span class="pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208" name= +"pb208">208</a>]</span>het oneindige niet verleeren, en dit toont dunkt +ons aan, dat dit stellen (door de wijsgeeren slechts bepaalder en +naauwkeuriger dan door andere menschen geschiedende, en waarvan bij +alle metaphysische godsdienstbegrippen zelfs de laagste, er reeds eene +kiem bestaat) bewijst, dat de natuur van onzen geest zoodanig is, dat +bij geen trap van eindige ontwikkeling er tusschen zijne denkbeelden +eene volmaakte harmonie kan bestaan, en dat aldus binnen geen eindigen +tijd hij in een volmaakt bevredigenden toestand kan geraken.</p> +<p>Het zich bevinden der stelling van het eeuwige, onveranderlijke en +oneindige binnen de hierdoor nimmer derzelver aanhangers geheel +bevredigende godsdienstbegrippen, heeft gemaakt, dat de +vermogensvergelijking der goden slechts tot zekeren graad mogelijk +werd. Bij den Oergod, tijdens het begin der tijden begonnen zijnde den +chaos te ontwarren, ging dit het minste goed, bij de ondergoden en +middelaars beter, en uit zucht, om voor zich zooveel mogelijk geschikte +godsdienstbegrippen te verkrijgen, hebben de menschen dan ook niet +verzuimd om zulke middelaars, wier bijna menschelijke natuur hen goed +begrijpelijk, en ten gevolge van dien vrij beminnenswaardig en geschikt +om gebeden te verhooren maakte, te scheppen. Somtijds geen, somtijds +eenigen, maar steeds een grootendeels toevalligen historische oorsprong +bezittende, zoo waren die middelaars vaak zinnebeelden van zaken op +geestelijk of stoffelijk gebied binnen de bewuste aanschouwing vervat, +en verhevener was hunne natuur, naarmate hunne voorstelling deel +uitmaakte van hooger staande godsdienstbegrippen.</p> +<p>De disharmonie van hetgeen wij op het buitenzinnelijk gebied stellen +met wat wij hiervan begrijpen, is, naar ons inzien, de oorzaak waardoor +de arbeid der eigenlijke wijsgeeren voor de verhooging der +godsdienstbegrippen der massas zoo weinig vruchtbaar geweest is en +<span class="pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name= +"pb209">209</a>]</span>waarom men aan de juistheid, van hetgeen men op +buitenzinnelijk gebied gelooft met de waarheid ongeveer over een te +komen, te kort moet doen bij het mededeelen van godsdienstbegrippen aan +kinderen en onbeschaafde menschen. Terwijl de wiskundige kennis bij de +achtervolgende generatiën door juxtaposa aangroeit, zoodat het +nieuwe zich naast het oude vleit, zonder aan de waarheid hiervan te +kort te doen, groeit de kennis van het buitenzinnelijke door interposa, +namelijk elk deel ontwikkelt zich en nadert gemiddeld meer tot de +waarheid. Tracht men aldus bij het onderwijs der jeugd die deelen in +hun vorigen verachterden toestand alleen te verbeteren en te zuiveren, +zonder hen tegelijk te verhoogen, zoo zal men gebrekkig werk leveren. +Zie blz. <a href="#pb130" class="pageref">130</a>.</p> +<p>Zelfs menschen, welke zich boven de voorstelling van middelaars +verheven hebben, zijn niet vrij van het toeschrijven van menschelijke +denkvormen aan het Opperwezen.</p> +<p>Zij zeggen, wij zijn geene loondienaars, doch de hartekenner volgt +onze schakel van denkbeelden en, naarmate deze goed of slecht zijn, +keurt hij die goed of af, en daarvoor is het dat wij gevoelig zijn. Men +zou nu aan zulke menschen kunnen vragen, of die opvatting der denking +van God niet insluit, dat zij voor een deel even als Godsvoorwetenschap +van al het toekomstige bijzondere <span class="corr" id="xd19e3582" +title="Niet in bron">(</span>en derhalve ook van hetgeen door al de +menschen in de toekomst gedacht zal worden) eene overbodige duplicata +is van het geestelijke leven der menschen, en tevens dezelfde vorm als +de denkbeelden dezer laatste bezit, zie blz. <a href="#pb175" class= +"pageref">175</a>. Die goed of afkeuring kan ook kwalijk zonder het +bezit der menschelijke denkvormen geschieden, en zou buitendien niets +beteekenen, zoo zij aan God geene vreugde of verdriet verschafte, +hetgeen de toekenning van menschelijke hartstogten aan hem noodzakelijk +maakt<a class="noteref" id="xd19e3588src" href="#xd19e3588" name= +"xd19e3588src">3</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb210" href= +"#pb210" name="pb210">210</a>]</span></p> +<p>Wijsgeeriger is het naar ons inzien te zeggen, dat, door goed te +doen, men zijne zedelijke ontwikkeling, en wel te meer hoe verhevener +door onbaatzuchtigheid de gehalte van die goede daden is bevordert, en +zich hierdoor een blijvenden schat verwerft, zoo het geestelijke leven +niet met vernietiging bedreigd wordt, en men zorgt die verkregen +vergrooting van zedelijke ontwikkeling in stand te houden. Zie blz. +<a href="#pb153" class="pageref">153</a>. Even als toch eene nietige +oorzaak, gedurende zeer langen tijd werkzaam, groote kwalen kan doen +verdwijnen en eene groote ommekeer van zaken te weeg kan brengen (reden +waarom ongelukkige en door de omstandigheden magteloos gemaakte, maar +met wijsheid en wilskracht begiftigde menschen vertrouwen in de +toekomst kunnen stellen), zoo moet een verworven goed, niet onderhouden +wordende gedurende een lang tijdsverloop tot op een niet noemenswaardig +deel wegslijten.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb122" class="pageref">122</a> hebben wij +aangegeven wat ons noopt om onze geestontwikkeling naar de hoogte te +werken, en op blz. <a href="#pb207" class="pageref">207</a> wat het +einddoel dier vergrooting is. Die vergrooting onzer geestontwikkeling +is aldus onafscheidelijk van de denking van den Oergeest, en zonder +deze zou ons bestaan zelfs onmogelijk zijn, zoodat de gedachte aan hem +onafscheidelijk is van die dat de vergrooting onzer geestontwikkeling +onze roeping is.</p> +<p>De zooveel mogelijk regtvaardige vergelding der daden, of anders +gezegd het beloonen en straffen, dit is de taak <span class= +"pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name="pb211">211</a>]</span>der +met elkander verkeerende eindige wezens. Dit moet dunkt ons niet alleen +hier op aarde, maar ook op de hemelbollen, waar er hooger ontwikkelde +levende wezens met elkander in contact komen, het geval zijn. Wegens de +gelijkslachtigheid tusschen oorzaken en gevolgen (zie blz. <a href= +"#pb70" class="pageref">70</a>) moet de behandeling van andere wezens +door deze laatste, of, wanneer op hoogeren trap van geestesontwikkeling +zij met andere wezens zamenwerken, door die welke hunne partij opnemen, +beantwoord worden. Slechts omdat dit het geval is, kunnen wij +onderzoeken hoe die beantwoording moet zijn om tot heil van de geheele +maatschappij te strekken, of anders gezegd om onregt te weren. Dit +onderzoek, die pogingen vereischen geestinspanning en leiden aldus tot +de vergrooting zoo van eigen geestontwikkeling, als tot de verheffing +der maatschappij. Zoo er eene supranaturalistische vergelding bestond, +zouden wij de handen in den schoot kunnen leggen, zoo zulk eene +vergelding kort na het begaan der daden op een goed merkbare wijze +plaats had. Het is waar, dat, wegens het bestaan van allerlei +accidentele omstandigheden en wegens de kortheid van het aardsche +leven, het voor de menschen zelfs met den besten wil onmogelijk is om +elk hunner voor zijn dood zijn geregeld deel te geven; doch beide die +oorzaken, en aldus ook het er door teweeggebragte kwaad, zijn zie blz. +<a href="#pb84" class="pageref">84</a> onafscheidelijk verbonden aan +levenstoestanden waarin toename der geestontwikkeling mogelijk is.</p> +<p>Het voorschrift, dat men andere menschen even sterk als zich zelf +moet beminnen, en aldus in de wederwaardigheden van vreemdelingen +evenveel belang stellen als in zijn eigen lot, kan, naar ons inzien, +eerst een vereischte worden voor wezens, na eene oneindige vergrooting +hunner geestontwikkeling, zie blz. <a href="#pb169" class= +"pageref">169</a> volmaakt met elkander samengesmolten zijnde. Uit het +feit, dat wij thans individueel bestaan, volgt direct, dat wij voor ons +zelf moeten <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212" name= +"pb212">212</a>]</span>zorgen en een levensdoel met betrekking tot ons +eigen persoon moeten bezitten, terwijl uit het feit, dat wij met andere +wezens behooren zamen te werken, volgt, dat wij ons het lot dier +anderen behooren aan te trekken. Wij behooren hen te helpen voor +zooverre zij onze strijdmakkers zijn, en wel niet slechts in den strijd +van partijen van het menschdom tegen elkander, maar zie blz. <a href= +"#pb55" class="pageref">55</a> tevens in de hoogere soort van strijd +door het gansche menschdom vereenigd gevoerd. Slechts in zooverre de +menschen aldus behooren zamen te werken, moet elk hunner voor de +maatschappij leven, en dit kan nu hun levensdoel met betrekking hun +eigen persoon hooger en edeler doen worden.</p> +<p>Wanneer begrippen over levens- en wereldbeschouwing te laag staan +met betrekking tot de wetenschap en de behoeften der maatschappij, zijn +zij voor deze laatste wel in het algemeen, maar niet in allen deele +ongeschikt geworden, en zijn dien ten gevolge de hoogere begrippen over +wereld- en levensbeschouwing ongeschikt voor bijzonderheden der +maatschappelijke behoeften. Om dit op te helderen stellen wij bijv. dat +iemand te klein gehuisd is. Vooreerst zal hij, wegens de werking der +traagheid, later verhuizen dan op het oogenblik, dat hij ondervindt te +eng gehuisd te zijn, al kon dit verhuizen zonder de minste zwarigheid +geschieden, maar buitendien wordt hij terug gehouden, omdat zijne +vloerkleederen en gordijnen zoo goed in het oude huis passen, omdat hij +geen meubels genoeg bezit voor eene ruimere woning enz.<a class= +"noteref" id="xd19e3630src" href="#xd19e3630" name= +"xd19e3630src">4</a>.</p> +<p>Precies in dezelfde verhouding staan nu de massas <span class= +"pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213" name="pb213">213</a>]</span>iets +bezittende, dat in het algemeen te laag voor hen staat tegenover +novateurs, welke zulk eene zaak op een hooger standpunt willen brengen, +al is het dat hierdoor aan eene werkelijke behoefte voldaan wordt, en +aldus nog zooveel te meer zoo die behoefte nog maar flaauw is, en het +nieuwe, dat wordt aanbevolen, voor die massas nog te verheven is. De +geschiktheid van het oude voor bijzonderheden van den bestaanden +toestand en de ongeschiktheid van het nieuwe hiervoor, verklaren de +inertie dier massas, en ten gevolge hiervan worden die hervormers, +meestal bekwame personen, maar die weinig te verliezen hebben, gehouden +voor lastige menschen en onpraktische warhoofden, goed om te worden +verwaarloosd. Komen deze nu in aanraking met magthebbende personen, +wier positie aan den ouden stand van zaken verbonden is, zoo wordt de +zaak erger voor hen, althans zoo men vervolging erger kan noemen dan +voor anderen vruchteloos te arbeiden. Al komen zulke magthebbenden niet +tegen beter weten in veel te kort in de vervulling der eischen van +hunne positie, al zijn het dus geen slechte menschen, zoo zullen zij, +door overdrijving der bezwaren der verandering, door gehechtheid aan +hunne wijze van zien, door gekwetste ijdelheid, al ligt er toe komen om +die hervormers voor monsters en vijanden van het heil der maatschappij +te houden, en hen, wanneer de stand van beschaving en de wetten dit +veroorloven, naar het schavot zenden. Dit in aanmerking nemende, zoo is +het gemakkelijk te verklaren hoe de Atheners, zonder te meenen onregt +te plegen, Socrates konden ter dood veroordeelen, omdat hij beticht +werd de jeugd tot ongeloof en zedeloosheid te verleiden.<a class= +"noteref" id="xd19e3637src" href="#xd19e3637" name="xd19e3637src">5</a> +Wat <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214" name= +"pb214">214</a>]</span>nu is de oorzaak dier verkeerde oordeelvellingen +en van het verwonderlijke verschil in appreciatie der waarde van zaken +door de menschen? Niets anders dan de verandering der wereldsche zaken, +waardoor, wegens de werking der traagheid, bij verandering van eene +zaak, niet al de andere direct eene overeenkomstige verandering +ondergaan en zich er naar schikken, maar op verschillende hoogten +staan, zie Noot blz. <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, en voorts +het verschil in werking der traagheid niet alleen bij onderscheidene +menschen, naar gelang van hun karakter, beelding, antecedenten en +positie, maar ook bij denzelfden mensch bij de verschillende zaken, +waarmede hij zich bezig houdt.</p> +<p>Zoo zal bijv. een geleerde, de vader der nieuwste ontdekkingen op +het gebied van eenige wetenschap, in zijne kleeding de mode van voor +twintig jaren volgen, ofschoon hij volstrekt niet overtuigd is, dat +deze doelmatiger dan de thans bestaande is, en eenig ander mensch hevig +liberaal, maar tevens voorstander zijn van classieke studiën voor +regtsgeleerden en sterrekundigen zijn, omdat het toeval hem rector +gemaakt heeft.</p> +<p>Eene constante oorzaak (bij het voorbeeld van blz. <a href="#pb132" +class="pageref">132</a> de doorloopende orde tot opsluiting zijnde) +tracht echter, wanneer bij iemand, of bij eenige maatschappij +verschillende zaken op ongelijke hoogte staan, deze in hoogtestand naar +elkander te trekken. Zoo is het bijv. niet aan het toeval te wijten, +dat thans de geestelijken eene ouderwetsche kleeding dragen en gehecht +zijn aan de klassieke studiën.</p> +<p>Bij zwakke verandering der maatschappelijke toestanden, meeningen en +behoeften zal men daarentegen bij instellingen geene groote +ongeschiktheid van het een voor het ander en evenmin groote verschillen +in opinie bij de menschen, ten gevolge van bovengemelde werking der +traagheid, waardoor zie blz. <a href="#pb119" class="pageref">119</a> +de kritiek met <span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name= +"pb215">215</a>]</span>betrekking tot de vorming van nieuwe +opiniën ten achteren blijft, bespeuren.</p> +<p>Tusschen den mensch van genie van heden en den gewonen mensch van +lateren hoogeren trap van beschaving, wiens toename in +geestontwikkeling door uitgebreider onderwijs en zelfs zie blz. +<a href="#pb199" class="pageref">199</a> door den ligchamelijken +invloed zijner ouders meer begunstigd is dan die zijner voorzaten, +bestaat het verschil, dat gene betrekkelijk zijne tijdgenooten in eene +soort van geestontwikkeling kan uitmunten, waarvan later weinig werk +wordt gemaakt zie blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, en +waarin dus zijne niet geniale nakomelingen hem niet evenaren, ofschoon +deze in andere soorten van geestontwikkeling hem zullen overtreffen. +Desniettemin kan men zeggen, dat in zeker opzigt, vooral de in het +algemeen geniale mensch van heden, vertoont wat de gewone mensch in de +verre toekomst zal zijn, en dat hetgeen hij voor zich (niet voor zijne +tijdgenooten) op maatschappelijk en religieus gebied geschikt acht, in +de toekomst bij hoogeren trap van beschaving eenmaal zal bestaan. Beide +zullen zie blz. <a href="#pb84" class="pageref">84</a> gebrekkiger dan +den gewonen mensch van heden aan de door hen gestelde levenseischen +voldoen, sneller dan dezen voorwaarts schrijden op de baan der +geestontwikkeling, en beter dan dezen begrijpen hoeveel er voor den +individuelen mensch te leeren valt, en welke kennis hunne +nakomelingschap zal kunnen opdoen. Van den in kennis boven zijne +tijdgenooten verheven mensch, wordt vaak de leering, van den hen +zedelijk overtreffenden mensch, de beweegredenen zijner handelingen +gebrekkig begrepen. Beide nu moeten binnen zekere grenzen trachten zich +geschikt te maken voor hunne omgeving, de eerste door zich door deze te +doen begrijpen, de tweede door de verdediging zijner regten minder aan +de hoede der maatschappij over te laten en haar meer op zich te +nemen.</p> +<p>Hiervoor behoeft men echter zijne toeneming in intellectuele +<span class="pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216" name= +"pb216">216</a>]</span>en zedelijke ontwikkeling slechts te wijzigen, +zonder haar te verzwakken. Zoo men toch minder tijd wijdt aan het +opdoen van kennis, ten einde pligten jegens anderen te vervullen, zal +men zijne zedelijke ontwikkeling bevorderen, en zoo men zich sterk +tracht te maken, ten einde zijne belangen beter te verdedigen en geene +vergevingsgezindheid en onbaatzuchtigheid betoont waar misbruik van +gemaakt zou worden, zijne intellectuele ontwikkeling begunstigen.</p> +<p>Verder mag men evenwel naar ons inzien niet gaan, en aldus niet +zeggen, ik zal die kennis niet opdoen, omdat ik haar niet ten volle aan +anderen kan mededeelen, ik zal mij niet meer zedelijk veredelen, omdat +anderen hierdoor slechts weinig gebaat zouden worden. Zulk eene +nuttigheidsleer zou slechts kunnen opgaan zoo de menschen uiterst innig +met elkander verbonden en alsware geestelijk zamengesmolten waren, zoo +er een geestelijk communisme bestond.</p> +<p>Even als de door de regtbanken opgelegde en tot afschrikking +dienende straffen, zooveel mogelijk aan de zedelijke verheffing der +veroordeelden dienstbaar gemaakt worden, zoo moet een ieder, zooals +hierboven gezegd is, de verhooging zijner geestelijke ontwikkeling +zooveel mogelijk dienstbaar trachten te maken aan het heil zijner +medemenschen. Dit nu wordt door hen, welke zich aan het zoogenaamde +comtemplatieve leven wijden, verzuimd, doch dit leven kan voor die +personen zelve even heilzaam zijn als eene de veroordeelden niet +zedelijk opheffende straf voor de maatschappij.</p> +<p>Het verzuimen van lagere soorten van geestontwikkeling, ten einde +zijn leven toe te wijden aan vergrooting van meer verhevene soorten er +van, was primitief het doel van het kloosterleven, en zoo iets kan niet +ten allen tijde geschieden, zonder zich van de maatschappij af te +zonderen. De vergrooting der geestelijke ontwikkeling <span class= +"pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217" name="pb217">217</a>]</span>dier +maatschappij, zijn eigen persoon hier in begrepen, zooveel mogelijk +bevorderen, behoort een ieders streven te zijn, doch om (zooals op blz. +<a href="#pb85" class="pageref">85</a> gezegd is) de geschiktheid dier +maatschappij voor het aardsche te paren aan haren geestelijken +vooruitgang, dient die vergrooting niet alleen bij de hoogste ons +bekende soort, maar ook bij lagere soorten van geestontwikkeling +(waarvan op blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a> gesproken is) +plaats te hebben. Alles komt toch neder op gedachten.</p> +<p>Onjuist komt ons voor Göthes epicuristische stelling, dat men +gedurende zijn leven de som der aangename en verstandige gedachten zoo +groot mogelijk moet trachten te maken. Deze stelling zou passen voor +wezens, individueel in geen phase van vooruitgang zijnde. De eischen +hiervan maken (zie blz. <a href="#pb84" class="pageref">84</a>) dat men +zich dikwijls onaangename en bezwarende gedachten moet opleggen.</p> +<p>Wanneer bij eenig wezen de zedelijke ontwikkeling hooger staat dan +de intellectuele, zal gene verlagen door onwetendheid en gebrek aan +kracht, terwijl in het omgekeerde geval, de intellectuele ontwikkeling +door <span class="corr" id="xd19e3696" title= +"Bron: toege-geving">toegeving</span> aan hartstogten zal verlaagd +worden. Op den langen duur kunnen beide soorten van geestontwikkeling +niet op verschillende hoogten blijven staan, en van daar dat de genius +van het kwaad, bestendig eene hooge intellectuele aan eene zeer lage +morele ontwikkeling parende, niet slechts een niet bestaand, maar zelfs +een onbestaanbaar wezen is. Het kwaad bezit steeds het karakter van +dierlijkheid, zwakheid of bekrompenheid. Hij die bijv. zelfs ter +bereiking van een goed en groot doel (zooals bijv. het daarstellen van +een deels meer geschikten, deels meer geavanceerden maatschappelijken +toestand) slechte middelen aanwendt, handelt bekrompen, daar hij weinig +vertrouwen in zijn talent schijnt te stellen en een gebouw op zwakke +grondslagen sticht. Even als het afbreken veel gemakkelijker dan het +opbouwen <span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218" name= +"pb218">218</a>]</span>is, zoo is het benadeelen en bedriegen van een +ander veel gemakkelijker dan het met hem zamenwerken ter bevordering +van zijn heil. Hiervoor wordt meer menschenkennis en overleg gevorderd +dan voor het bedriegen, waarbij men met eene lage soort van +geestontwikkeling, ook bij de roofdieren bestaande, kan volstaan. Deze +kunnen toch goed onderscheiden welk dier zij aan en welk zij niet aan +kunnen, zich in hinderlagen leggen en hunne prooi onverwachts +bespringen, doch wat zij slechts op eene zeer beperkte schaal kunnen +doen is met elkander zamenwerken. Zoo iemand door kwaad te doen, zijne +zedelijke ontwikkeling betrekkelijk die der andere menschen verlaagt, +trachten de door deze opgelegde straffen hem te verlagen, en omgekeerd, +na het plegen van goede daden, de ontvangen loonen hem in eene hoogere +positie te plaatsen. De menschelijke vergelding strekt dus niet alleen, +om door afschrikking en aanmoediging de zedelijke ontwikkeling der +menschen te verhoogen, maar tevens om deze in voor hen geschiktere +toestanden te brengen, door een ieder digter bij de plaats te brengen, +waarop de hoogte zijner geestelijke ontwikkeling hem aanspraak +geeft.</p> +<p>Overigens loonen en straffen de menschen slechts voor zoo verre hen +door iemand goed of kwaad gedaan wordt. De verhooging of verlaging der +zedelijke ontwikkeling van een persoon, gevolgen zijner daden, bestaan +naast die loonen en straffen, zijner niet steeds mede evenredig, worden +er meer of minder door geinfluenceerd en zijn sterker en duurzamer, +naarmate de zelfbewustheid der menschen grooter is. Tegelijk hiermede +moet het bewustzijn der morele verhooging of verlaging, bij de menschen +sterker wordende, deze meer wéérhouden om anderen kwaad +of te kort en meer dringen om anderen goed te doen. Werden de eischen +van het maatschappelijke en zedelijke bestaan der menschen alsdan niet +hooger, zoo <span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name= +"pb219">219</a>]</span>zouden de menschen zeldzamer door anderen te +kort gedaan en menigvuldiger goed bejegend worden, dit kwaad en dit +goed minder geteld en menschelijke straf en loon zwakker +worden<a class="noteref" id="xd19e3705src" href="#xd19e3705" name= +"xd19e3705src">6</a>. Men ziet aldus hoe wenschelijk het is, dat de +menschen hunne zedelijke verlaging of verhooging ten gevolge hunner +slechte of goede daden, groot en duurzaam voorstellen, en hoe is dit nu +mogelijk, zoo zij haar bij het einde van hun aardsche leven stellen op +te houden? De voorstelling der zedelijke verhooging of verlaging van +den mensch na den dood is thans bij de massas nog kinderlijk, daar zij +is die van opgelegd menschelijk loon of straf, doch verdween zij bij +die massas, zoo zouden deze betrekkelijk wat slechter worden, hierdoor +de eischen van hun maatschappelijk en zedelijk bestaan verlagen, en dit +successivelijk voort gaan, tot dat het menschdom zou dalen tot op het +standpunt dier wilde volken wier zelfbewustheid zoo gering en wier +zinnelijkheid zoo groot is, dat zij zich nog hoegenaamd geene +voorstelling van een toekomstig leven kunnen vormen. De atheïsten +door redenering zouden aldus van lieverlede atheïsten uit +onwetendheid zijn geworden, of is het niet waar, dat bij den mensch +alles zich op dezelfde hoogte tracht te stellen, en dat, zoo aldus iets +bij hem op een zeer laag standpunt te houden was, al het ander van +lieverlede op een even laag standpunt zou komen? Hij die zoo iets +ontkent, kent de natuurwet der geschiktwording van het een voor het +ander niet. Of zou men denken, dat, zoo het mogelijk ware dat de +menschen steeds naakt gingen loopen, en hunne dierlijke lusten in het +publiek dan met deze en dan met gene gingen voldoen, kunsten en +wetenschappen nog lang zonden bloeijen? Apen zouden zulke menschen +<span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220" name= +"pb220">220</a>]</span>worden, apen in ligchaamsvorm, in intellectuele +en zedelijke ontwikkeling, in levenswijze.</p> +<p>Dit onverzettelijk zeer laag houden van een factor der ontwikkeling +van eenig wezen, betrekkelijk de andere factoren, is echter op den duur +onmogelijk, daar niet slechts alles in hoogte elkander tracht te +naderen, maar bij dit alles een drang tot vooruitgang bestaat.</p> +<p>Door dien vooruitgang worden de wezens magtiger, en streven zij +sterker dan hunne gelijken voorwaarts, zoo worden zij magtiger dan +deze.</p> +<p>De menschen bezitten eene zucht hiernaar, doch trachten zij macht te +verkrijgen, niet door vergrooting hunner intellectuele en morele +ontwikkeling onder gestadige inspanning, maar ten koste dezer laatste +soort van geestontwikkeling, zoo worden zij eene prooi hunner +hartstogten en zinnelijkheid, en het gebouw hunner magt valt weldra +ineen. Zinnebeeldig heeft men zoo iets voorgesteld door verbonden van +naar magt en grootheid hunkerende menschen met den booze, en het geloof +aan tooverij heeft geen anderen oorsprong. De toovenaars toch werden +beschouwd magt verkregen te hebben door onwettige middelen, terwijl +godsdienst en vroomheid als de wettige middelen beschouwd werden, en de +maatschappij, zich door de toovenaars benadeeld achtende, strafte +deze.</p> +<p>De toovenaars zijn verdwenen, doch waarop berust thans veler +ephemere grootheid? Op intrigue, op bedrog en opligterij, en hunne +weelde en saturnaliën duiden genoegzaam den onwettigen oorsprong +dier magt aan. Hoogere intellectuele ontwikkeling maakt, dat men meer +bespeurt, welke voordeelen in het heden misdaden te weeg kunnen +brengen, en beter de middelen weet te vinden om deze te volvoeren. +Vandaar dat, ofschoon de menschen gedurende hun leven gemiddeld +absoluut in zedelijke ontwikkeling toenemen, in het oog loopende +<span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221" name= +"pb221">221</a>]</span>misdaden, zie blz. <a href="#pb72" class= +"pageref">72</a> niet meer door jonge lieden dan door oudere van dagen +gepleegd worden.</p> +<p>Dat menschen in beschaving toenemen en absoluut moreel slechter +worden, gebeurt somtijds en naar ons inzien door dat zij dan aan +qualitatief lagere eischen van zedelijkheid minder gaan voldoen, en +zulks nog vrij slecht aan qualitatief hoogere doen. Dit kan vergeleken +worden met het slecht schieten door een wilde, die afgeleerd heeft om +met den boog om te gaan, maar nog niet goed met vuurwapens overweg kan, +alsmede met het ongeloof van hen die hunne voorvaderlijke godsdienst +ontgroeit, maar nog slechts gebrekkig eene meer verhevene godsdienst +aangenomen hebben. Dit verschijnsel is echter bij de menschen in +beschaving toenemende slechts tijdelijk.</p> +<p>Bij vergrooting zijner intellectuele ontwikkeling verkrijgt de +mensch een dieperen blik in verschijnselen op stoffelijk en geestelijk +gebied meer vreemd zijnde aan die onder het directe bereik zijner +waarneming gelegen, zoo wegens derzelver aard als wegens het plaats +hebben er van in verder verleden of toekomst. Hij verkrijgt aldus dan +kennis van alsware sterker buitenzinnelijke zaken, van zaken welke een +meer algemeen karakter bezitten, dan de het gevolg er van zijnde +bijzonderheden die hij direct waarneemt; in een woord een wijderen blik +in tijd en ruimte, zoo men die laatste uitdrukking niet slechts volgens +de letter, maar tevens in figuurlijken zin opneemt. Bij vergrooting der +zedelijke ontwikkeling verkrijgt de mensen liefde (uit met zekere +eigenschappen begiftigde denkbeelden bestaande) voor wezens sterker van +hem onderscheiden, en dus in figuurlijken zin in de ruimte verder van +hem verwijderd, voor belangen dier wezens verder in de toekomst +verscholen, en van een meer verborgen en meer algemeenen aard zijnde +dan die welke direct onder het bereik zijner <span class= +"pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222" name= +"pb222">222</a>]</span>waarneming vallen. Zijne liefde dringt aldus dan +door tot meer buitenzinnelijke zaken, tot verder in ruimte en tijd. +Naarmate de zedelijke ontwikkeling grooter wordt, veranderen de er bij +behoorende denkbeelden, door verhevener en dieper te worden, op +dezelfde wijze van karakter als die der intellectuele +ontwikkeling.<a class="noteref" id="xd19e3732src" href="#xd19e3732" +name="xd19e3732src">7</a> Er moet aldus eene constante oorzaak bestaan +beide soorten van geestontwikkeling, door te trachten hen op gelijke +hoogte te stellen, een overeenkomstig karakter trachtende te geven.</p> +<p>Aldus bestaat bij een hoog intellectueel ontwikkeld mensch, een ver +en diep ziende geest parende aan groote wijsgeerige kennis, en zich +verheffende boven het heden en de omgeving, een drang om opofferingen +in het heden ligt te tellen, om niet een alles aan zijn eigen en +oogenblikkelijk belang opofferend bekrompen egoïst te blijven en +om door de ruimte van zijn blik, tot regtvaardigheid geleid te worden. +Hij die daarentegen zeer van hem onderscheiden wezens en ver in de +toekomst verscholen belangen met zijne liefde bereikt, moet daarentegen +klaarblijkelijk geleid worden om zich bekend te maken met den aard van +hetgeen in tijd en ruimte (ook in figuurlijken zin opgevat) ver van hem +gelegen is. Kan men bijv. deelneming in vreemdelingen stellen en +onverschillig blijven voor hun ganschen zijn en alles wat daarop +betrekking heeft, en moet omgekeerd de kennis hiervan niet leiden tot +deelneming voor zulke personen. Het spreekwoord zegt “onbekend +maakt onbemind,” maar evenzeer moet onbemind onbekend houden. +<span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223" name= +"pb223">223</a>]</span></p> +<p>De godsdienstbegrippen moeten van die vergrooting der intellectuele +en zedelijke ontwikkeling de gevolgen en het doel aangeven, tevens deel +uitmaken dier intellectuele ontwikkeling, en op dezelfde wijze als +derzelver andere deelen verkregen worden. Onze voorstellingen der daden +van andere menschen vergelijken wij bijv. met de voorstellingen onzer +eigen daden en uit de overeenkomst van beide, leiden wij af dat zij +gelijkslachtige oorzaken moeten bezitten, en dat aldus andere menschen +even als wij denken. Die denking van andere wezens behoort echter reeds +met alles wat ligt buiten de voorstellingen door de zintuigelijke +indrukken teweeggebragt, tot het gebied van het buitenzinnelijke, en +niettemin verkeeren wij daaromtrent niet in onzekerheid. Bij hoogeren +graad van geestontwikkeling gaat men echter vragen of een oester denkt, +iets dat insgelijks uit de door dit dier verrigt wordende daden moet +opgemaakt worden. Zekerheid bestaat hierbij niet, doch het is vrij +waarschijnlijk, dat de oesters wel denken, maar andere denkvormen +bezitten als de menschen. Moet nu uit hetgeen wij opmerken, dat in de +stoffelijke en zedelijke wereld plaats heeft, zonder dat de eigen +denking van menschen of dieren daarvan de oorzaak kan zijn, de menschen +niet evenzoo leiden om na te gaan of die verschijnselen al dan niet +denking tot oorzaak hebben, of hiermede vergezeld gaan, een vraagstuk +waarbij men, door middel van op zinnelijke waarnemingen gebouwde +redeneringen, komt tot de vaststelling van iets dieper op +buitenzinnelijk gebied gelegen dan de denking van andere menschen. +Bestaat er een anderen weg om tot de kennis van het Oerwezen te komen? +Naar ons inzien neen, en dat die kennis zoo gebrekkig is, spruit naar +ons inzien alleen voort uit de disharmonie tusschen onze denkbeelden +over buitenzinnelijke zaken en die door de zintuigelijke indrukken +teweeggebragt. <span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224" name= +"pb224">224</a>]</span>Wanneer de geestontwikkeling van wezens sedert +lang slechts zeer langzaam aan het toenemen is, moet de laatste soort +van denkbeelden zeer nabij in hoogte gelijk staan met de eerste, even +als, bij eenigen dwang tot opsluiting, een mensch, zeer ver voor een +ander uitgaande, na sedert zeer lang zeer langzaam geloopen te hebben, +door deze bijna ingehaald moet worden. Op blz. <a href="#pb80" class= +"pageref">80</a> hebben wij aangegeven hoe, wanneer de +geestontwikkeling van een wezen toeneemt, deszelfs ligchaam in +figuurlijken zin omhoog getrokken wordt; en aldus hierbij, hetzij door +eigen, of wel door kunstmatige hulpmiddelen, het veld der zintuigelijke +waarneming vergroot. Dat er hiervoor op deze aarde een grens bestaat, +bewijst dat wezens, welke zelfs rudimentaire denkbeelden over het +buitenzinnelijke en oneindige verkregen hebben, omdat die denkbeelden +door middel van zintuigelijke waarneming en directe ervaring op deze +aarde niet tot volle zekerheid en klaarheid kunnen komen, van eene +natuur zijn, dat zij er slechts tijdelijk op kunnen wonen.</p> +<p>Een hersenschimmige, ongevallen en ligchamelijk onsterfelijk +gebleven Adam zou, sedert uiterst langen tijd in geestontwikkeling niet +toegenomen zijnde, slechts denkbeelden kunnen bezitten door directe +ervaring en zintuigelijke waarneming zeer nabij ten volle bevestigd, en +zijn geest alsware een aardsch product zijn. In sommige opzigten zou +hij aldus lager dan de laagst ontwikkelde onzer, en niettemin hooger +staan dan een slechts kortstondig op deze aarde levend, maar overigens +zijne geestelijke natuur bezittend wezen. Zoo bijv. een leerling al +zijne denkbeelden van zijn onderwijzer bekomt, zal hij, uiterst lang +onderwijs genietende, eindelijk bijna even bekwaam als dien onderwijzer +en klaarblijkelijk bekwamer dan na het kortstondig genieten van zulk +onderwijs zijn. Ook in dit laatste geval zou aldus de leerling een +product zijn van zijn onderwijzer, even als onze geest <span class= +"pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225" name="pb225">225</a>]</span>een +der aarde, zoo hij zich niet, even als de vogels boven den bodem, boven +de aardsche ervaring wist te verheffen.</p> +<p>Ons gemis aan volmaakte juiste en klare bevatting, van hetgeen wij +op buitenzinnelijk gebied en betreffende het oneindige stellen, is +echter niet oneindig groot, want alsdan zouden wij, evenmin als de +dieren, zulke stellingen kunnen maken, en veler onzer niet kunnen +wanen, dat bij hen dit gemis niet noemenswaardig bestaat. De grootte +hiervan kan aldus bij ons menschen, zie fig. blz. <a href="#pb207" +class="pageref">207</a> niet door de oneindige hoogte der assijmptoot +<i>al</i> der kromme <i>a b c</i> uitgedrukt worden. Zij zal dit +integendeel voor onbeschaafde, bewoners dezer aarde door de ordinaat +<i>i h</i> en voor beschaafde door de ordinaat <i>f b</i> gedaan +worden; terwijl de kromme <i>a b c</i>, voorbij <i>c</i> uiterst ver +verlengd gedacht, aldaar uiterst kleine ordinaten bezitten zal.</p> +<p>Het op blz. <a href="#pb223" class="pageref">223</a> gemelde geldt +ook voor het verkrijgen der kennis van het werelddoel en van ’s +menschen bestemming. Zoo wij ons bijv. een vroeger leven, op een +anderen hemelbol doorgebragt, konden herinneren, zouden wij slechts +door directe ervaring weten, dat de ziel het leven van +ééne soort van er aan annex geweest zijnde ligchaam kan +overleven, maar volstrekt niet dat die ziel gedurende eene eeuwigheid +voor eene steeds gemiddeld vergrootende ontwikkeling bestemd is. Dit +laatste zou eene stelling op buitenzinnelijk gebied blijven, en +buitendien bedenke men, dat de graad van wetenschap, door middel van +directe ervaring te bekomen, geheel afhangt van den graad der +intellectuele geestontwikkeling.</p> +<p>De stelling der oneindigheid en onveranderlijkheid van het +Opperwezen, benevens het voorschrift, dat men voor ieder mensch +evenveel liefde als voor zich zelf moet gevoelen, iets (eerst geschikt +wordende tijdens de op blz. <a href="#pb211" class="pageref">211</a> +gemelde volkomene zamensmelting der wezens) zijn, wegens <span class= +"pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226" name= +"pb226">226</a>]</span>derzelver ongeschiktheid voor ons veranderlijke, +betrekkelijk laag geestelijk ontwikkelde en weinig met elkander +zamenwerkende menschen, bijna geheel doode letters gebleven<a class= +"noteref" id="xd19e3786src" href="#xd19e3786" name= +"xd19e3786src">8</a>. Het Opperwezen heeft men vermenschelijkt en tot +eene Voorzienigheid en liefderijken Vader gemaakt, en als leiddraad +voor liet practische leven zooeven gemeld voorschrift vervangen door +het overal bekende, dat men een ander niet mag doen, hetgeen men +wenscht dat ons niet gedaan worde. Dit laatste voorschrift heeft het +voordeel, dat het voor alle trappen van geestontwikkeling geschikt is, +zoodat bijv. een Indiaan, zeer weinig medelijden van een overwinnaar +vorderende, er weinig aan te kort zal doen, wanneer hij door hem +verslagen vijanden op eene wreede wijze behandelt.</p> +<p>Met de hierboven gemelde stellingen kan vergeleken worden die op +politiek gebied, dat eene de gansche menschheid omvattende republiek de +eenigste absoluut zuiver rationele regeringsvorm is. Als men nu nagaat +hoe, bij toeneming der beschaving, de staten steeds grootere groepen +gaan vormen en in aantal verminderen, en de menschen meer +cosmopolietisch worden, meer eerbied verkrijgen voor krachtens de wet +uitgeoefend gezag en meer gezind worden om met elkander zamentewerken, +zoo zullen zij, die begrijpen welke ontzettende veranderingen geringe +constante oorzaken, gedurende eene reeks van eeuwen werkzaam, kunnen +voortbrengen, moeten toegeven, dat, zoo de aardkorst lang genoeg voor +wezens van eene geestontwikkeling, hooger dan die wij thans menschen +bezitten, bewoonbaar blijft; de thans voor de behoeften <span class= +"pagenum">[<a id="pb227" href="#pb227" name="pb227">227</a>]</span>van +het menschdom geheel ongeschikte, of anders gezegd alle praktische +waarde missende universele republiek eenmaal eene werkelijkheid zal +worden.</p> +<p>Uit hetgeen op blz. <a href="#pb223" class="pageref">223</a> gezegd +is, blijkt, dat der menschen stellingen op buitenzinnelijk gebied, +waarin hunne godsdienstbegrippen (voor zoo verre deze niet, zie blz. +<a href="#pb108" class="pageref">108</a> de vruchten van het toeval, of +der op de verbeelding werkende hartstogten zijn) bevat zijn, de +uitkomsten van redeneringen, van de ervaring uitgaande, moeten zijn. +Zij hebben dit gemeen met al onze wetenschappelijke kennis, en slechts +kunnen zij minder dan vele der uitkomsten op het gebied van +wetenschappen, zooals de zoölogie, chemie, astronomie, enz. door +de ervaring gecontroleerd worden. Wij zeggen dan vele, want bijv. wie +kan door zintuigelijke waarnemingen bewijzen, dat de ether de eenige +absoluut enkelvoudige stof is, dat de aarde eene voorbij de maan +reikende dampmassa geweest is, dat dieren van af de laagst ontwikkelde +tot menschen opgeklommen zijn? Deze laatste hypothese, althans voor dat +zij door de jongste onderzoekingen der fossilen eene nog zeer onzekere +bevestiging verkregen had, tot het gebied van het weten en de stelling, +dat de ziel gedurende den grootst eindigende lijd voor eene gemiddelde +toename in ontwikkeling bestemd is, tot het gebied van iets, dat men +geloof noemt, te rangschikken, achten wij ongerijmd.</p> +<p>Men is echter hiertoe gekomen, omdat men voor de zedelijkheid en het +geluk der menschen het voor waar houden dier laatste stelling +noodzakelijk achtte en die der eerste, ofschoon ten onregte, voor +verderfelijk achtte, zie blz. <a href="#pb150" class= +"pageref">150</a><a class="noteref" id="xd19e3808src" href="#xd19e3808" +name="xd19e3808src">9</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb228" href= +"#pb228" name="pb228">228</a>]</span></p> +<p>Die noodzakelijkheid dient echter in iets haren grond te hebben, en +waarin anders kan dit zijn, dan in den aard en werking of denking onzer +ziel, zooals wij die gedurende dit leven waarnemen, en die wij tot +voorwerp van bespiegelingen kunnen maken, namelijk van +wetenschappelijke bespiegelingen, waarin de werking der natuurwetten op +stoffelijk en geestelijk gebied nagegaan wordt, en welke aldus aan +’s menschen ontwikkeld verstand gerigt zijn.</p> +<p>De kennis, welke wij op lateren leeftijd bezitten, is de vrucht van +hetgeen wij tijdens onze jeugd en later geleerd hebben, en de +toepassing er van verklaart het doel van dit leeren. Evenzoo moeten de +godsdienstbegrippen de vruchten zijn der toename in intellectuele +ontwikkeling en in wijsbegeerte, en tevens verklaren het doel waartoe +de verhooging onzer geestelijke ontwikkeling dient. Zij behooren aldus +een voornaam deel uit te maken van der menschen wijsgeerige kennis, en +in verband <span class="corr" id="xd19e3822" title= +"Bron: gebrag">gebragt</span> te worden met de overige deelen hiervan. +Onder wijsgeerige kennis verstaan wij die der werkingen der +natuurwetten op stoffelijk en geestelijk gebied, dat is op het gebied +van het absolute Al, waaronder het oneindige en onveranderlijke +Oerwezen ook begrepen is. Dit boven die wetten te stellen, zou slechts +zijn het te stellen te zijn onder andere meer primitieve natuurwetten, +waarvan die wij trachten op te sporen, (aldus dan eigenlijk niet de +ware onveranderlijke wetten van het Al), de producten zouden zijn. +Stelt men bijv. de zwaartekrachtswet is eenmaal ingesteld, zoo kan men +vragen, volgens welke wetten bewogen zich vroeger de ligchamen, en +hebben die bewegingen zich tijdens die instelling zoo gewijzigd, dat +zij thans juist geschieden als volgens de vermeende natuurwet der +algemeene aantrekking plaats moet hebben. Ware die stelling juist, zoo +zouden er aldus niettemin nimmer ingestelde natuurwetten bestaan, maar +deze slechts zamengestelder zijn dan de naturalisten met grond +vermeenen, <span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229" name= +"pb229">229</a>]</span>dat zij zijn. Men kan aan niets hoegenaamd +zekere natuur toeschrijven, of men bepaalt tevens, zonder hiervan +bewust te zijn, dat die natuur het product der werking van zekere +onveranderlijke wetten is, en zegt men dit wezen, aan wie ik die natuur +toeschrijf, kan in strijd hiermede en met die wetten handelen, zoo +bekent men tegelijk, dat dit wezen eene andere meer zamengestelde +natuur; door andere meer primitieve wetten beheerscht, dan die men +gesteld heeft, bezit. Met de noodwendige aaneenschakeling van oorzaken +en gevolgen verkeert men precies in hetzelfde geval. Steeds moet men ze +aannemen, doch van zekere feiten kan de eene mensch dit en de ander +iets anders de noodzakelijke oorzaak stellen te zijn.</p> +<p>Het is aldus klaar, dat de godsdienstbegrippen niet alleen niet in +strijd met de wetenschap, maar tevens in harmonisch verband met het +wijsgeerige deel daarvan moeten zijn, iets dat thans bij die van vele +onzer het geval niet is, en maakt dat hunne godsdienstbegrippen uit de +plaatsen, waar de wetenschap moet heerschen, als belemmerend verbannen +worden. Dit gebrek aan overeenstemming moet noodwendig ontstaan, zoo +men tracht met die begrippen slechts op eene pietistische wijze te +voldoen aan het gemoedsgevoel, de zucht naar regt, de menschelijke +kortzigtigheid, in een woord aan eenige hartstogten en te bevreesd en +te traag is om hen te zuiveren en opwaarts te drijven.</p> +<p>Het gevolg daarvan is, dat (zie blz. <a href="#pb74" class= +"pageref">74</a>) de geest van ontkenning het hoofd opsteekt, omdat +verscheidene (zooals bijv. de zoogenaamde materialisten) ziende dien +verwarden toestand van den Gordiaansche knoop, dezen liever doorhakken +dan ontwarren, en, wars van de kinderlijke oplossingen van het +vraagstuk van het werelddoel, het bestaan hiervan ontkennen. Zij doen +dit <span class="corr" id="xd19e3834" title= +"Bron: bezielt">bezield</span> met eene overtuiging, waarachter hen +onbewust veel moedeloosheid, beperktheid en eenzijdigheid van opvatting +schuilt, en <span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230" name= +"pb230">230</a>]</span>zijn nuttig als critisie. Terwijl de +Deïsten van het gehalte van Martinet en Uilkens alles in het +Heelal goed vinden, en slechts der menschengeest en diens werken +onvolmaakt en gebrekkig achten, houden de Materialisten er voor, dat er +nergens doel bestaat dan in het menschelijke brein en bij de +menschelijke werken, zoodat en voor gemelde Deïsten en voor de +Materialisten de menschen en in zwakkere mate ook de dieren (want ook +deze toch dwalen en houden zeker doel voor oogen), voor zoo verre hunne +denking en hetgeen daaruit voortspruit betreft, wanklanken en raadsels +in de Natuur zijn, voor gene wegens hunne onvolmaaktheid, voor de +Materialisten, omdat, volgens deze, bij hen alléén +denking en doel bestaat. <span class="pagenum">[<a id="pb231" href= +"#pb231" name="pb231">231</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3539" href="#xd19e3539src" name="xd19e3539">1</a></span> Van daar +het hechten van grijsaards aan oude gebruiken, en dat het ten bate +hunner vooruitgang noodig is, dat de menschen gedwongen in nieuwe +toestanden worden gebragt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3548" href="#xd19e3548src" name="xd19e3548">2</a></span> Dat men +iemand dient te begrijpen om hem lief te hebben, blijkt hieruit, dat +het bezit van kleine zwakheden, waardoor zij voor anderen +begrijpelijker worden, menschen beminnenswaardiger maakt, en dat men +bij onbekende weldoeners deelneming voor zich moet veronderstellen, om +hen te kunnen beminnen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3588" href="#xd19e3588src" name="xd19e3588">3</a></span> Die +vreugde zou vergelijkbaar zijn met die van een vader, zich verheugende, +dat zijn zoon zich zoo gedraagt als diens welbegrepen en ruim opgevat +belang zulks vordert, en zij zal gewis zeer matig zijn, zoo die zoon +zuinig is met eene geldsom bestemd om toch binnenkort verloren te +raken. Wel is waar kan die vaderlijke vreugde den zoon aanmoedigen om +zich goed te gedragen, doch hetzelfde resultaat verkregen worden, zoo +die zoon inniger het belang van goede gedragingen gaan beseffen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3630" href="#xd19e3630src" name="xd19e3630">4</a></span> Zoo +kunnen de behoeften van het vervoer den aanleg van een groot werk +vereischen, maar deze te bezwarend zijn voor de financien, omdat deze, +wegens de werking der traagheid, niet op de hoogte der eischen van den +tijd zijn. Aldus kunnen de bestaande vervoermiddelen ten achteren zijn +betrekkelijk de eischen van het vervoer, en de financien dit zijn +betrekkelijk die vervoermiddelen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3637" href="#xd19e3637src" name="xd19e3637">5</a></span> Zouden +niet velen onder ons, die, wegens het gevestigde prestige van den naam +van Socrates, diens gedragingen thans verheerlijken, zoo zij zijne +tijdgenooten geweest waren, dien wijze naar het vaderlijke atelier +hebben verwezen?</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3705" href="#xd19e3705src" name="xd19e3705">6</a></span> Zie ons +werk, get. <i>Vervolg van het werk, get. Over de werking der +Natuurwetten op zedelijk gebied, enz.</i> blz. 322.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3732" href="#xd19e3732src" name="xd19e3732">7</a></span> De +zedelijke ontwikkeling, noodig om wezens geschikt te maken voor den +strijd, staat bijv. lager dan die noodig om hen voor zamenwerking +geschikt te doen zijn. Bij overigens gelijke omstandigheden zal een +zedelijk mensch meer denkbeelden bezitten over hetgeen hij aan zijne +medemenschen en aan zijn eigen toekomst verschuldigd is, dan een +onzedelijk mensch.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3786" href="#xd19e3786src" name="xd19e3786">8</a></span> Wij +willen hiermede niets afdingen op de absolute waarde dier beide +stellingen, welke, door waarheden op het gebied van het volstrekt +hoogste ideaal te bevatten, de hoogste eertitels der menschheid zijn. +Tusschen de absolute deugd en de geschiktheid of betrekkelijke deugd +moet, zie blz. <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, onderscheid +gemaakt worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3808" href="#xd19e3808src" name="xd19e3808">9</a></span> Men neme +in acht dat zoo (<span class="corr" id="xd19e3810" title= +"Bron: die">zie</span> blz. <a href="#pb187" class="pageref">187</a>) +de ziel een zelfstandig iets is, wij slechts naar het ligchaam op deze +aarde voorouders hebben.</p> +</div> +</div> +<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href= +"#toc">Inhoud</a>]</span> +<h2>Beschouwingen over de drie algemeene natuurwetten en eenige andere +hiermede in verband zijnde zaken.</h2> +<p>Men kan zich voorstellen, dat bij een onveranderlijken toestand van +zaken iets volmaakt geschikt is voor eenig zamengesteld doel, doch +onmogelijk kan iets bij een veranderlijken toestand van zaken tegelijk +volmaakt geschikt voor twee of meer in verschillende omstandigheden +voorkomende doelen. Zoo kan bijv. geen geweer met bajonet tegelijk zeer +geschikt zijn om dan te schieten en dan te steken. In het eerste geval +zal het bij de lans en in het tweede bij het geweer zonder bajonet ten +achteren staan. Bij verandering van omstandigheden maakt de werking der +traagheid dat dergelijke zaken niet genoegzaam snel en sterk gewijzigd +worden, om hen dan voor het eene en dan voor het andere doel zeer +geschikt te maken. Bestond er toch geene traagheid, zoo zouden in een +oogwenk de grootste metamorphosen mogelijk worden. Wegens haar bestaan +kan bijv. de Natuur geen dierlijk ligchaam zeer geschikt maken, om dan +op de vaste aarde te leven en dan te vliegen, en daar nu op den vasten +bodem er meer zamengestelde wijzen van leven kunnen bestaan dan in de +lucht, zoo zijn het niet de vogels welke de hoogst ontwikkelde wezens +dezer aarde zijn. Hiermede stemt overeen, dat in het algemeen +communicatie <span class="pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232" name= +"pb232">232</a>]</span>middelen over land, welke de reizenden steeds in +contact met de woonplaatsen der menschen doen blijven, en aldus bij +hoogere standen van beschaving, waarbij de behoefte aan gedurig contact +van veel menschen grooter wordt, meer gezocht zullen zijn dan die over +water, alsware hooger dan deze staan. Het vervoer op een kunstweg met +wagens staat bijv. hooger dan dat met schuiten op eene rivier.</p> +<p>Zoo de levensomstandigheden van eenig dier gedurende deszelfs leven +veranderen, zal er bij deszelfs organisatie en zeker vermogen ontstaan +om ook wat te veranderen en wel door inwendigen drang, te vergelijken +met den op blz. <a href="#pb28" class="pageref">28</a> gemelden +locomotief, zoo de uitwendige drang, door de levensomstandigheden +teweeggebragt, met het aldaar gemelde paard vergeleken wordt. Zoo +bezitten wij bijv. een inwendigen drang om achtervolgens gedurende +eenige uren te slapen en dan gedurende eenige uren te waken. Die drang +is gewis ontstaan ten gevolge der impulsie der verandering der +uitwendige omstandigheden gedurende het etmaal. Men kan bijv. geen +mensch van zijne geboorte af wennen om achtervolgens eene maand lang te +slapen en dan eene maand lang te waken, en evenmin om het een en ander +om de minuut te doen, en veranderden die omstandigheden gedurende elk +etmaal niet, zoo zouden welligt onze hersenen en ledematen, evenmin als +thans ons hart, een alternatieven toestand van inspanning en rust +noodig hebben. Kan echter dit vermogen tot periodieke verandering onzer +organisatie deze, zooals wij op blz. <a href="#pb23" class= +"pageref">23</a> en 196 beweerd hebben, even goed dan voor werkzaamheid +en dan voor rust geschikt maken, als de oorzaak van geschiktwording van +blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> zulks voor onveranderlijke +omstandigheden kan doen? Naar ons inzien neen, omdat het niet uit +gebrek aan tijd bij alle deelen van het ligchaam de werking der +traagheid hiervoor genoegzaam kan overwinnen. Bij de werking van hart +en maag geschiedt die periodieke verandering <span class= +"pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233" name= +"pb233">233</a>]</span>bijv. slechts in zwakke mate, en de rust +gedurende den slaap moet hierdoor minder volkomen worden. Trouwens, +wanneer dit vermogen meer tijd heeft, om de neiging der +ligchaamsdeelen, om in beweging te zijn, te overwinnen, doet het zulks +ook, zooals bijv. bij den winterslaap van sommige dieren. De op blz. +<a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschiktmaking +neemt in die gevallen een middenweg. Zoo zij dit vermogen tot +verandering der organisatie van het ligchaam te groot maakte, zoo zij +dit laatste ongeschikt voor het leven maken, en deed zij dit vermogen +te klein blijven, zoo zou zij het ligchaam te onvatbaar maken om anders +te zijn, wanneer de uitwendige omstandigheden tot werkzaamheid, dan +wanneer zij tot rust nopen. Een inwendigen drang om binnen elk jaar +eenmaal dikker en eenmaal dunner haar te verkrijgen bezit de +organisatie der zoogdieren niet. Worden deze bijv. verplaatst naar +klimaten, alwaar het des winters warm is, zoo verkrijgen zij aldaar +geen winterhaar; terwijl, naar de poolstreken verplaatst, zij wel +gedurende den aldaar maanden langen dag in slaap vallen. Met betrekking +tot die voorziening der dieren tegen de koude, maakt de werking der +traagheid dat de oorzaak van geschiktwording hierbij in gebreke +blijft.<a class="noteref" id="xd19e3864src" href="#xd19e3864" name= +"xd19e3864src">1</a> Muizen en vogels lijden bijv. van de winterkoude, +terwijl het ijskoude water, waarin zij zich steeds bewegen, de +walvisschen waarschijnlijk niet hindert. Hunne organisatie is hiervoor +welligt nog beter ingerigt dan de levenswijze en woningen der Javanen +voor de warmte, waarvoor wij, omdat deze hier te lande slechts kort +aanhoudt, ons slechts vrij gebrekkig inrigten. <span class= +"pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234" name="pb234">234</a>]</span></p> +<p>Bij de organisatie van dieren bestaat er ook een inwendigen drang om +te veranderen met den ouderdom dezer dieren. Veranderingen bij de +uitwendige omstandigheden dier dieren gedurende hun leven hebben +welligt tot impulsie <span class="corr" id="xd19e3870" title= +"Bron: gedient">gediend</span> voor het ontstaan van dien inwendigen +drang. Hiertoe behoort het groeijen, het sterker worden der dieren, +omdat dit gebeurt, al blijft de moeder het jong even zoo beschermen en +koesteren als vlak na de geboorte. Dit groeijen doet in zeker opzigt de +dieren geschikter worden voor de omstandigheden waarin zij +achtervolgens komen, doch brengt met zekere snelheid veranderingen +teweeg in derzelver organisatie, waarnaar deze, wegens de werking der +traagheid, zich niet in andere opzigten even snel kan voegen, en kan +hierdoor zelfs somtijds het ligchaam ongeschikter voor het leven maken. +De uit hunne krachten groeijende jongelieden strekken tot voorbeeld +hiervan.</p> +<p>Onder de groote veranderingen der organisatie van dieren gedurende +hun leven, ten gevolge van innerlijken drang, behooren de +gedaante-verwisselingen van vele der lagere dieren. Veranderingen der +levensomstandigheden dier dieren gedurende de achtervolgende tijdperken +van hun leven zullen wel primitief de op blz. <a href="#pb7" class= +"pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschiktmaking geleid hebben om de +organisatie dier dieren met dit vermogen tot gedaante-verwisseling te +begiftigen. Wèl kan, wanneer eenige accidentele oorzaak de +organisatie van eenig dier veranderd heeft, dit zijne levenswijze +hiernaar wat voegen, doch men heeft bij die gedaante-verwisseling met +een te algemeen verschijnsel te doen, om aan te nemen, dat het de +vrucht is van een toeval. Kinderen kruipen en klauteren meer dan +volwassen menschen, en denkt men zich nu het menschelijke ligchaam op +ongeveer het vijftiende jaar door innerlijken drang eene verandering te +ondergaan, waardoor het voor kruipen en klauteren minder geschikt +wordt, zoo heeft men iets dat te vergelijken <span class= +"pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235" name="pb235">235</a>]</span>is +met de gedaante-verwisseling der insecten, die, wegens de werking der +traagheid, bij latere generatien in verzwakkende mate kan blijven +bestaan, wanneer de veranderingen der levensomstandigheden bij die +generatien er niet meer de impulsie toegeven. Waarom moeten nu de +levensomstandigheden van vele der lagere dieren gedurende derzelver +jeugd anders zijn dan op lateren leeftijd? Wegens eene overeenkomstige +reden waarom de levensomstandigheden van kinderen, niet slechts om zoo +te zeggen quantitatief, maar tevens ook qualitatief anders dan die der +volwassenen gehouden worden, en dit niet enkel uit een hygienisch +oogpunt, maar tevens, omdat het doelmatig is, om zie blz. <a href= +"#pb67" class="pageref">67</a> eerst lagere en later hoogere soorten +van geestontwikkeling te vergrooten.<a class="noteref" id= +"xd19e3883src" href="#xd19e3883" name="xd19e3883src">2</a> Meestal +veranderen de levensomstandigheden der aan gedaante-verwisseling +onderworpen dieren in verheffenden en slechts bij uitzondering in +verlagenden zin. In dit laatste geval kunnen zulke dieren, even als op +blz. <a href="#pb42" class="pageref">42</a> gezegd is, naar lagere +<span class="corr" id="xd19e3890" title= +"Bron: levenomstandigheden">levensomstandigheden</span> teruggedrongen +zijn en de op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak +hebben getracht hen hiervoor geschikt te maken. Het is echter de vraag +of die teruggang gedurende het leven van elk individu niet meer +schijnbaar dan wezenlijk is.</p> +<p>Ten gevolge van den op blz. <a href="#pb231" class="pageref">231</a> +gemelden innerlijken drang, groeijen de hersens, onder omzetting in +derzelver zelfstandigheid van het door het ligchaam opgenomen voedsel. +Was nu het denken eene functie der hersens, zoo zou eten en groeijen +hierbij de geestelijke ontwikkeling even goed moeten doen toenemen, als +de vorming en afleiding van zekere stoffen bij andere ligchaamsdeelen +zie blz. <a href="#pb197" class="pageref">197</a>. De op blz. <a href= +"#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschiktmaking der +organisatie der levende wezens voor de levensomstandigheden +<span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236" name= +"pb236">236</a>]</span>dezer laatste, heeft de pasgeboren kinderen veel +hulpeloozer dan de jongen der dieren gelaten, omdat de ouderlijke hulp +natuurlijke hulpmiddelen, voor die jongen noodzakelijk, voor de +kinderen overbodig, en dus in andere opzigten hinderlijk voor deze +heeft doen worden. Onze levensomstandigheden vorderen dat ons ligchaam +geschikt is voor zekere beweging, zoodat te groote inertie er +ongeschikt voor is. Van den anderen kant is eene inspanning, waardoor +het ligchaam <span class="corr" id="xd19e3909" title= +"Bron: verandert">veranderd</span> wordt en bijv. de spierkracht +toeneemt, dit insgelijks, omdat, wegens de werking der traagheid, de +bate der voeding betrekkelijk die grooter wordende werkzaamheid ten +achteren blijft. Hoe langzaam men nu ook de vermeerdering der +werkzaamheid van kinderen maakt, steeds zullen deze aan zekere +uitputting lijden, omdat het vermogen voor die werkzaamheid dan ook wel +toeneemt, maar steeds wat te klein hiervoor blijft. Kon dit nu geweerd +worden, door tegelijk met de werkzaamheid de voeding te vergrooten, zoo +zou de verandering van het ligchaam, wegens de werking der traagheid, +desniettemin op de eene of andere wijze ongeschiktheid er bij baren. +Wordt de voeding versterkt, zoo zal, wegens de werking der traagheid, +het profijt er van voor het ligchaam er bij ten achteren blijven en dit +door die voeding lijden, en natuurlijk meer, zoo geene vergrooting der +werkzaamheid het profijt van het genomen voedsel betrekkelijk grooter +doet worden.</p> +<p>Uitputting moet van teruggang van spiersterkte onderscheiden worden, +het gelijkt hier evenmin op, als breken op wegsmelten, en als het +ligchaam van een grijsaard <span class="corr" id="xd19e3914" title= +"Bron: opdat">op dat</span> van een nog zwak kind.</p> +<p>Uniformiteit van omstandigheden leidt tot geschiktheid bij de in die +omstandigheden verkeerende wezens, omdat de op blz. <a href="#pb64" +class="pageref">64</a> gemelde ongeschiktheid barende werking der +traagheid, dan weer weggenomen wordt. Verscheidenheid van +omstandigheden leidt daarentegen bij zulke wezens <span class= +"pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237" name="pb237">237</a>]</span>tot +ongeschiktheid, maar tevens tot vooruitgang. Het is toch klaar dat +wezens, dan in deze en dan in andere omstandigheden verkeerende, al +zijn deze van even verheven aard, door zich gedurig voor een nieuwen +toestand van zaken geschikt te willen maken en hierin te willen +dringen, tot grootere geestinspanning en aldus tot eene grootere +toeneming in geestontwikeling geleid zullen worden, dan wezens, wie een +veel meer beperkt veld van leering ten dienste staat, door dat zij +steeds in dezelfde omstandigheden verkeeren. Iemand die reist, al zij +het zelfs bij minder beschaafde natien, dan die waartoe hij behoort, +zal bijv. meer leeren dan een ander die te huis blijft, mits beide +<span class="corr" id="xd19e3924" title="Bron: zich zich">zich</span> +met even gewigtige zaken bezighouden. Volken, op denzelfden trap van +beschaving staande, maar in aard, zeden en behoeften verschillende, +zullen zich sneller ontwikkelen zoo zij met elkander verkeeren, dan zoo +zij dit niet doen. Bewoners van een hemelbol, waarbij de onderscheidene +deelen in lucht- en grondgesteldheid verschillen, en elk dier deelen +slechts geschikt is om eenige der voor die bewoners noodzakelijke +producten voort te brengen, zullen sneller in ontwikkeling toenemen dan +de bewoners van een hemelbol, waarbij elk plekje alles oplevert waaraan +deszelfs bewoners behoefte hebben, zoodat er geene aanleiding tot +handel en vervoer bestaat. Wie zullen echter de gelukkigste zijn, zoo +althans de drang tot vooruitgang een eentoonig leven niet vervelend +maakte? Gewis zij die in elk dier gevallen het minste kunnen leeren. +Geschiktheid verzwakt den drang tot vooruitgang, want men zal toch +moeijelijker zekeren toestand verlaten, om in een hoogeren te komen, +naargelang men zich in eerstgemelden toestand beter bevindt. Vandaar +dat de toevallige afwijkingen der jongen van hunne ouders, zooals op +blz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a> gezegd is, gene in +organisatie gemiddeld ongeschikter dan die ouders makende de verhooging +der organisatien <span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238" +name="pb238">238</a>]</span>bij de achtervolgende generatien zullen +bevorderen.</p> +<p>De toestand onzer aarde is zeer verscheiden en wel voornamelijk +wegens hare nabijheid van de zon, zie blz. <a href="#pb26" class= +"pageref">26</a>. Hierdoor ontstaan er toch bij de afwisseling van +licht en duisternis, van koude en warmte, sterke verandering van +luchtstroomen en welligt ook eene sterke werking van de <span class= +"corr" id="xd19e3937" title="Bron: gesmolte">gesmolten</span> kern op +de schors. Hieruit volgt dat de toestand onzer aarde zeer geschikt is +voor den vooruitgang der er oplevende wezens, maar niet voor derzelver +geschiktheid voor de omstandigheden waarin zij verkeeren, en dat die +wezens er op snel in geestontwikkeling zullen toenemen, maar kort +zullen leven en aan allerlei oorzaken van vernietiging zullen +blootstaan. Dit nu moet in het algemeen het geval zijn bij hemelbollen +in de nabijheid van anderen zijnde, en alzoo zich snel verplaatsende en +een sterken en wederkeerigen invloed op elkander uitoefenende. Wegens +eene constante oorzaak zullen bij het op blz. <a href="#pb160" class= +"pageref">160</a> gemelde wereldsterrenstelsel er steeds een zeker +aantal bollen in zulk een geval verkeeren, doch dat onze aarde er thans +in verkeert en eene weinig elliptische baan om de zon beschrijft, moet +zie blz. <a href="#pb69" class="pageref">69</a> als een toevallig +gevolg der uiterst zamengestelde werking der natuurwetten bij het +wereldsterrenstelsel beschouwd worden. Het is aldus verkeerd te zeggen, +dat de zon onze planeet bewoonbaar maakt. Maakt de zon eene komeet meer +bewoonbaar, wanneer deze, er digt bij gekomen, aanzienlijk vervormd en +uitgezet wordt? Men zal dit ontkennen, en waarom zou de zon op de +aarde, met betrekking tot de hier op bestaande organische natuur, eene +tegenovergestelde uitwerking uitoefenen als op eene komeet?</p> +<p>De sporen van het ontstaan der organische natuur op onze aarde zijn +nog niet uitgewischt, een bewijs dat dit ontstaan betrekkelijk kort +geleden heeft plaats gehad, en dat de tijd, dat eene zelfde organische +natuur zich op deze aarde heeft kunnen staande houden, omdat +<span class="pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239" name= +"pb239">239</a>]</span>de toestand dezer, met betrekking tot andere +hemelligchamen zie blz. <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, niet +snel sterk veranderd is, betrekkelijk kort is.</p> +<p>De op blz. <a href="#pb200" class="pageref">200</a> gemelde zeer +etherachtige hemelbollen binnen- en buitenwaarts van de bolvormige +schil den Melkweg gelegen, deze zijn het, naar ons inzien, die aan +derzelver bewoners bijna onveranderlijke levensomstandigheden kunnen +aanbieden, en daardoor die bewoners veroorloven om zeer geschikt voor +die omstandigheden te worden, en om een zeer geringen drang tot +vooruitgang te bezitten.</p> +<p>Het niet beseffen, dat de veranderlijkheid, voor den vooruitgang +noodig, de geschiktheid vermindert, heeft tot de meest bekrompene en +scheve opvattingen van het werelddoel bij sommigen, en tot ontkenning +van eenig werelddoel bij anderen aanleiding gegeven. De eerste hebben +overal geschiktheid gezocht, zonder deze steeds te kunnen vinden, en de +tweede hebben geschiktheid <span class="corr" id="xd19e3961" title= +"Bron: ontkent">ontkend</span>, waar zij in zekere mate bestaat. Dat +bijv. het zeewater zout is, kan als een gevolg van het toeval beschouwd +worden, doch de op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde +oorzaak heeft de organisatie der zeevisschen voor het leven in dit +zoute water geschikt gemaakt, omdat die schepselen, niet ten gevolge +hunner eigen denking, de zee zijn gaan bewonen. Wij menschen verkeeren +daarentegen in een ander geval. Ten gevolge onzer eigen denking hebben +wij schepen gebouwd en ons op den Oceaan begeven; onze eigen denking +moet aldus de hulpmiddelen voortbrengen om het zout zijn van het +zeewater voor de zeevaarders niet hinderlijk te maken, hetgeen tot +geestinspanning en aldus tot vooruitgang aanleiding geeft. Dit is +eveneens het geval met andere zaken. De kunstwarmte is bijv. voor de +menschen noodig geworden, ten gevolge van hun kunstmatigen toestand, +een gevolg hunner eigen denking. Deze moet aldus ook de hulpmiddelen +<span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240" name= +"pb240">240</a>]</span>weten te vinden om die kunstwarmte daar te +stellen, en dat de menschen daarvoor nog gedurende eenige eeuwen van de +fossile brandstoffen gebruik zullen kunnen maken, moet slechts als een +gelukkig toeval beschouwd worden, even als bijv. het bezit van +natuurlijke havens. Zulke toevallen maken de toeneming in beschaving +gemakkelijker, doch is deze, ondanks hen, op de hoogte gekomen, dat men +hetzelfde als met hun hulp wil bekomen, zoo maakt hun gemis, dat men +zich dan sterker inspant om dit gemis te vergoeden, en die grootere +inspanning leidt dan tot sterkere toeneming der geestontwikkeling zie +Noot blz. <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.</p> +<p>Het toeval is het product van eene reeks van oorzaken en gevolgen +die wij niet kunnen naoogen, en bestaat aldus bij zeer samengestelde +verschijnsels noodzakelijk voor de verscheidenheid, op hare beurt weder +noodzakelijk voor den vooruitgang der wezens. Waarom spreken wij van +het blinde toeval? Omdat het gemiddeld niet leidt tot geschiktheid voor +ons menschen, en omdat het grillige der toevallige accidentele +verschijnselen het ons menschen moeijelijk maakt, om ze onschadelijk of +voordeelig voor ons te maken, wegens de werking der traagheid zie blz. +<a href="#pb64" class="pageref">64</a>, doch, zooals op blz. <a href= +"#pb236" class="pageref">236</a> gezegd is, strekt juist dit +veranderlijke, mits op blz. <a href="#pb68" class="pageref">68</a> +gemelde wijze beschouwd, ter bevordering van den vooruitgang der +levende wezens.</p> +<p>Eene accidentele oorzaak is een beloop van zaken, deel uitmakende +van een zeer zamengesteld verschijnsel, en die tot een waargenomen +wordenden toestand van zaken aanleiding geeft, die, zoo hij gedurende +voor ons menschen lange tijdvakken <span class="corr" id="xd19e3985" +title="Bron: onverandert">onveranderd</span> blijft, eene constante +oorzaak van secundaire verschijnselen is.</p> +<p>De helling der aardas is bijv. het gevolg van zulk eene accidentele +oorzaak, en is tevens de constante oorzaak der regelmatige afwisseling +der saizoenen. Deze is <span class="pagenum">[<a id="pb241" href= +"#pb241" name="pb241">241</a>]</span>aldus evenzeer het gevolg van het +toeval als het blindelings trekken van een hoogen prijs uit eene +loterij, doch daar die regelmatige afwisseling der jaargetijden +gedurende voor de menschheid zeer langen tijd onveranderd aanhoudt, zoo +heeft deze in zekere mate er zich naar geschikt, terwijl de trekker van +het goede nummer geen tijd gehad heeft om zich te schikken naar het +bezit van zijne zoo plotseling ontvangen geldsom. Behoudt hij echter +deze, zoo zal hij zijne behoeften zoo vergrooten, dat, al was dit +primitief hoegenaamd niet het geval, het bezit dier som zie blz. +<a href="#pb50" class="pageref">50</a> van lieverlede noodzakelijker +voor hem zal worden.</p> +<p>Het is niet denkbaar dat, bij het bestaan van slechts eenvoudige +verschijnsels, witte en zwarte ballen binnen eene bus onregelmatig +gegroepeerd kunnen raken, en hierdoor wordt aangetoond dat toevallige +groepering dier ballen onafscheidelijk is van een zeer zamengesteld +verschijnsel.</p> +<p>Men moet voorts wel onderscheid maken tusschen langer of korter +durende en een meer uitgestrekt, of meer beperkt veld van werking +bezittende standvastige oorzaken, zelve verschijnsels zijnde en andere +verschijnsels tot gevolg bezittende, en de wetten der Natuur, eigenlijk +wel absoluut constante oorzaken, die alle verschijnsels regelen, maar +zelf geen objectief bestaan bezittende. Deze zijn in zeker opzigt te +vergelijken met de Staatswetten, zoo deze noch te verwaarlozen, noch te +overtreden, noch te ontduiken, noch te veranderen waren, en al de +verschijnsels op maatschappelijk gebied bepaalden. De doodstraf bijv. +is geen verschijnsel, maar zij bepaalt het verschijnsel der executien +en dit is eene verschijnsel-oorzaak tot gevolg afschrikking voor het +moorden hebbende. Er bestaan absoluut constante verschijnsels, zooals +bijv. de gemiddelde vergrooting der hemelbollen, die weder andere +verschijnsels tot gevolg hebben, en aldus, ofschoon volgens het gewone +spraakgebruik, absoluut constante oorzaken, desniettemin <span class= +"pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242" name= +"pb242">242</a>]</span>geene natuurregels zijn, maar, even als +derzelver gevolgen, door die natuurwetten bepaald worden. Het komt ons +nu verkieselijk voor om onder oorzaken steeds te verstaan +verschijnseloorzaken, bepaalt door de vereenigde en in elkander +grijpende werking der natuurregels, en waarbij de werking van sommige +dier regels meer kunnen predomineren en die van anderen nietiger zijn. +Geheel ontbreken zullen die laatste werkingen nimmer doen, want toch +wordt zie blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a> alle denking +<span class="corr" id="xd19e4004" title="Bron: bepaalt">bepaald</span> +door beweging, zoodat bijv. op onze denkingsverschijnselen de deze +hoegenaamd niet bepalende bewegingen middelijk van invloed zijn, daar +toch deze influenceren op de onze denking bepalende niet zintuigelijk +waarneembare atomistische bewegingen. Van elk der natuurwetten heeft de +werking steeds dezelfde strekking, maar vertoont zich gedurig onder +andere gedaanten, en, met betrekking tot die gedaanten, verkeeren zij +in hetzelfde geval als de accidentele en betrekkelijk constante +oorzaken, zij zijn namelijk even als deze de vruchten van accidentele +omstandigheden, en min of meer beperkt van duur. Zulk een natuurregel +is bijv. de geschiktwording van levende wezens voor de omstandigheden +waarin zij verkeeren. Waar de werking van dien regel zich nu vertoont +als geschiktwording der organisatie der zeevisschen voor het zoute +water van een Meer, is deze bijzondere gedaante dier werking een gevolg +van het toevallig zout zijn van zulk een Meer, en zal zij ophouden, +wanneer, door het verkrijgen van afvoer langs den bodem, dit meerwater +deszelfs zoutheid verliest. Iemand wandelt op straat, eene wolk bedekt +toevallig de zon, en die wandelaar knoopt zijne jas digt, ten einde +zich te hoeden tegen koude. Die gedaante der werking der wet van +geschiktwording duurt in dit geval al zeer kortstondig, en is het +gevolg van een zeer vlugtig en toevallig verschijnsel. De reeksen van +achtervolgende verschijnsels, hoe zamengesteld ook, <span class= +"pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243" name= +"pb243">243</a>]</span>ontstaan door de vereenigde in elkander +grijpende werking van al de Natuurregels, doch onnaspeurlijk is het +voor ons hoe dit geschiedt, welk aandeel elk dier regels in die +vereenigde werking heeft, en hoe deze de achtervolgende verschijnsels +uit elkander doen voortvloeijen. Tot voorbeeld hiervan strekken de +uiterst zamengestelde banen door verschillende bollen, onder de +vereenigde werking der zwaartekracht en der traagheid beschreven. Die +banen zullen ons meest als toevallig voorkomen, doch wanneer zij +hoofdzakelijk ontstaan door de aantrekking van slechts een bol op een +anderen, men kunnen nagaan hoe of de vereenigde werking dier beide +natuurwetten plaats heeft. Evenzoo op het gebied der geschiedenis. De +vereenigde werking der natuurwetten brengt op dit gebied zulke +zamengestelde verschijnsels te weeg, dat van deelen er van het +ondoenlijk is om na te gaan, hoe die vereenigde werking heeft plaats +gehad bij de achtervolgende uit elkander voortspruitende accidentele +oorzaken, waarvan de laatste tot dit feit aanleiding gegeven heeft. Dit +bijv. is niet te doen voor het feit dat de Zwitsers eene zelfstandige +natie vormen.<a class="noteref" id="xd19e4009src" href="#xd19e4009" +name="xd19e4009src">3</a> Wel weten wij dat hierbij in het spel is de +werking der wet van geschiktwording, die gescheiden tracht te houden +wat niet bij andere zaken past, doch die wetenschap staat gelijk met +die, dat de zwaartekracht in het spel is bij de meest onregelmatige +bewegingen der hemelbollen. Even als echter, zooals bijv. bij ons +zonnenstelsel, die zeer zamengestelde bewegingen weinig, ofschoon op +zeer zamengestelde wijze gestoorde meer eenvoudige bewegingen worden, +waarbij wel nagegaan kan worden hoe deze door de werking der +zwaartekracht en der traagheid ontstaan, zoo ontmoet men in de +geschiedenis dikwerf eene toedragt van gebeurtenissen, wel <span class= +"pagenum">[<a id="pb244" href="#pb244" name="pb244">244</a>]</span>is +waar, op eene zeer zamengestelde wijze gestoord wordende, maar +niettemin in hoofdzaak genoegzaam eenvoudig, om er bij de werking der +natuurwetten op maatschappelijk gebied na te gaan. Men moet voorts niet +denken wanneer, wegens de zeer samengestelde wijze waarop zij ontstaan +zijn, zaken ons toevallig voorkomen, zij daarom steeds minder geschikt +zijn. Bij eene eenvoudige toedragt van zaken kan dit ook het geval +zijn. Onder de standvastige oorzaken behoort bijv. de werking der +inertie, waardoor bijv. menschen, wanneer zij vrees of afkeer voor iets +gevoelen, dit wegens de werking der traagheid blijven doen, nadat de +aanleidende oorzaak er voor verdwenen is, zooals bijv. volken doen, +wanneer deze, uit een anarchistischen toestand gerakende, onder een +despotisch juk vallen, om later, nadat zij hunne despoten verjaagd +hebben, weder tot anarchie te vervallen. Ons geheel toevallig +voorkomende storingen kunnen nu zulke eenvoudige schommelingen van den +politieken toestand van een volk vernietigen, even als een toevallige +stoot de verflaauwende schommelingen van een slinger, en zulk een volk +hierdoor in een meer geschikten toestand geraken. Nu zal men zeggen, +wanneer de toedragt van zaken op geschiedkundig gebied eenvoudiger is, +kan men beter nagaan wat er gebeuren zal, en, door de oorzaak der +geschiktwording te doen werken, tot een meer bevredigenden toestand +geraken. Dit is zoo, doch daartegenover staat, dat die zeer +zamengestelde toedragt van zaken, waarbij ons zoo dikwerf het toeval +overvalt, zoo als op blz. <a href="#pb240" class="pageref">240</a> +gezegd is, den vooruitgang der individuen bevordert, en met betrekking +tot den geestelijken vooruitgang dier op- en aftredende individuen moet +de geschiedenis beschouwd worden. Om na te gaan, hetgeen eene school +bewerkt heeft, moet men niet vragen, wat is er van die school geworden, +maar wat heeft zij van de haar bezocht hebbende leerlingen gemaakt. +<span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245" name= +"pb245">245</a>]</span></p> +<p>Er bestaat een groot onderscheid tusschen de zeer zamengestelde +werking van een klein getal natuurwetten, en die van uiterst +zamengestelde natuurwetten. Bijv. op eene hoe gecompliceerde wijze +hemelbollen ook betrekkelijk elkander bewegen, zoo slechts de +zwaartekracht en de traagheid hierbij in het spel zijn, zal een +sterrekundige direct zeggen, dat een dier bollen, versnellende in +zekere rigting bewegende, niet plotseling eene andere rigting, een niet +afgeronden regten hoek met eerstgemelde vormende, kan gaan volgen. Drie +of meer van die bollen digt bij elkander zijnde, zoo kan een astronoom +vrij wel aangeven, hoe zij althans, voor eerst zullen bewegen, hetgeen +onmogelijk voor hem zou zijn, zoo de verplaatsing dier bollen +geschiedde door de vereenigde werking van een onnoemelijk aantal +natuurwetten. Ware dit het geval, zoo zou naar ons inzien de meest +volkomene controlerende aanschouwing, zie bl. <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a>, den zamenhang en de oorzaken van al de +verschijnselen aan geen wezen, welk ook, kunnen aangeven.</p> +<p>Evenzoo in andere zaken. Tusschen twee plaatsen bestaat er bijv. een +groot verschil in luchtdrukking, zonder dat men weet door welke +aaneenschakeling van oorzaken dit ontstaan is. Het ontstaan van harden +wind in zekere rigting is echter alsdan te voorspellen, omdat in zulk +een geval de beweging der luchtdeelen niet van de vereenigde werking +van een uiterst groot aantal oorzaken, maar slechts van drie +afhankelijk is, namelijk het verschil in drukking, de traagheid der +luchtdeelen, waardoor zij, op hoogere breedten komende, den aardbodem +van west naar oost vooruitloopen en ten derde de wrijving. Een sterke +wind blaast tegen een beschot, zonder dat men de aaneenschakeling van +oorzaken kent, waardoor die wind ontstaan is en dit beschot aldaar +staat. Zoo een onnoemelijk aantal vereenigt werkende en in elkander +grijpende oorzaken in zulk een geval van invloed waren op de +<span class="pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246" name= +"pb246">246</a>]</span>drukking van den wind met betrekking tot het +beschot, zou men niet kunnen weten, dat men dit aan de benedenwindzijde +moet stutten, om het voor vallen te behoeden. Weet men echter, dat men +hierbij slechts te doen heeft met de werking der wet der botsing eener +bewegende veerkrachtige vloeistof, en dat deze het beschot wil +medeslepen zoo, dit al de hierop uitgeoefende drukking niet op den +bodem kan overbrengen, zoo verkrijgt men de wetenschap van hetgeen er +te doen valt, om het beschot staande te houden. Onwetende menschen +weten dit uit ervaring, doch, zoo een uiterst groot aantal oorzaken bij +zulk een geval in het spel waren, zou die ervaring niet dezelfde zijn, +en zou zij zelfs in het geheel niet bestaan, voor zulke onwetende +menschen zou hetgeen dan gebeurt een warboel zijn. Iemand voelt zich +kleinmoedig en bevreesd, zonder dat hij weet hoe dit ontstaan is. Wat +hiertegen te doen? De oorzaak van geschiktmaking laten werken, door +zich voor den geest te brengen de geestelijke en stoffelijke +hulpmiddelen, waarover men beschikt, door hiermede den aard der +bezwaren te vergelijken, door in zijn geest het denkbeeld van krachtige +en doelmatige handeling en van vertrouwen overheerschende te maken. +Verkiest men nu zulks te doen in den vorm van een gebed, het is wel, +doch men zal dit doen, door de oorzaak van geschiktmaking niet onder +dezelfde gedaante als in het vorige geval te doen werken, omdat men +weet dat nu niet in het spel is de wet van botsing van bewegende +vloeistoffen. Door de beenen wijd van een op den bodem te plaatsen zal +men aldus geen gevoel van kleinmoedigheid weren, evenmin als men, door +zich aan te moedigen zonder meer, zich zal behoeden tegen +omverwaaijing. Zeer eenvoudige opmerkingen en waarvan desniettemin de +supra-naturalisten geen helder begrip hebben.</p> +<p>Dat de totale hoeveelheid der zelfstandigheid onveranderlijk +<span class="pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247" name= +"pb247">247</a>]</span>is, moet naar ons inzien, ontstaan doordat haar +bestaan traagheid bezit. Anders toch zou eene oorzaak, kleiner dan +eenige te geven grootheid, gedurende een eindigen tijd het bestaan van +een eindig deel dier zelfstandigheid kunnen vernietigen, terwijl, zoo +de traagheid niet het ontstaan van zelfstandigheid tegenging, eene +dergelijke oorzaak als zoo even de absolute quantiteit dier +zelfstandigheid zou kunnen vergrooten. Terwijl de traagheid een +oneindig sterken wederstand schijnt te bieden aan eindige oorzaken de +hoeveelheid dier zelfstandigheid trachtende te veranderen, biedt zij +slechts een eindigen wederstand aan de oorzaken, leidende tot +veranderingen der veropenbaring dier zelfstandigheid door beweging, +(namelijk de bewegingen der ligchamen, alsmede derzelver eigenschappen, +welke zie bl. <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, ook door +bewegingen worden bepaald) en der veropenbaring dier zelfstandigheid +door denking (namelijk de denkbeelden en de door den aard der +denkbeelden bepaalde karaktertrekken der geesten.) De traagheid biedt +niet slechts wederstand aan de veranderingen in sterkte, maar ook aan +die in aard dier veropenbaringen, aldus niet alleen aan het werkdadig +maken van latente denkbeelden, zie blz. <a href="#pb167" class= +"pageref">167</a>, maar tevens aan de verwisseling en vervanging dezer +laatste door andere denkbeelden, niet alleen aan het ontstaan van +beweegkracht, van welken aard ook, bij de ligchamen, maar tevens aan de +verandering van den aard der zeer zwakke met de structuur der ligchamen +verbonden atomistische bewegingen, waardoor den aard der eigenschappen +dier ligchamen bepaald worden.</p> +<p>Bij die eigenschappen bestaat er onderscheid tusschen derzelver +intensiteit en derzelver uitbreiding, (dat is of zij tot een grooter of +kleiner ligchaam behooren) en bij de veropenbaring der zelfstandigheid +door denking bestaat er eveneens onderscheid tusschen de intensiteit +van latente denkbeelden en derzelver uitbreiding. Deze laatste +<span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248" name= +"pb248">248</a>]</span>is bijv. grooter, wanneer zij bij veel dan +wanneer zij bij weinig personen bestaan, en zelfs bij een enkel wezen +kunnen, bij gelijke intensiteit der denkbeelden, deze in uitbreiding +verschillen. Om aldus bij de denkbeelden van wezens groote +veranderingen te weeg te brengen, dient er, wegens de werking der +traagheid, eene oorzaak te bestaan, die, zoo deze slechts gedurende +korten tijd werkt, met betrekking tot de intensiteit en uitbreiding +dier denkbeelden groot is. Vandaar dat bijv. op het gebied der +geschiedenis groote verschijnselen slechts kleine oorzaken kunnen +bezitten, wanneer deze gedurende zeer langen tijd werkzaam zijn. +Integendeel, kan bijv. wanneer in eenig land de individuen sterk voor +den vrede geneigd zijn, een oorlogzuchtig pamflet hen evenmin eene +noemenswaardige zucht tot oorlogvoeren geven, alsdat de aantrekking +eener komeet van geringe massa de snelheden en banen der planeten +noemenswaardig kan wijzigen<a class="noteref" id="xd19e4045src" href= +"#xd19e4045" name="xd19e4045src">4</a>. De uitwerking van zulk een +pamflet zal van lieverlede verdwijnen, dat is de traagheid dier +uitwerking zal met den tijd geheel overwonnen worden, zoo de inhoud van +het pamflet de drijfveeren, tot oorzaak dier vredelievende neiging +strekkende, onveranderd laat. Eveneens zal eene accidentele snelheid +gegeven aan waterdeelen, wier snelheid door het verhang en de wrijving +bepaald worden, van lieverlede verdwijnen, zoo de kortstondige oorzaak +dier accidentele snelheid noch op het verhang, noch op de wrijving van +het water van invloed is.</p> +<p>Bij de <span class="corr" id="xd19e4056" title= +"Niet in bron">(</span>zie blz. <a href="#pb174" class= +"pageref">174</a><span class="corr" id="xd19e4061" title= +"Niet in bron">)</span> onveranderlijke ofschoon zeer zamengestelde +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en denking, doet de +traagheid, door telkens den bestaande alsdan steeds volmaakt geschikten +toestand in <span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name= +"pb249">249</a>]</span>stand te willen houden, het effect van eene +alleenheerschende oorzaak van geschikthouding. Bij de veranderlijke +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en door denking is dit +integendeel anders, en wel te meer hoe grooter die veranderlijkheid is. +De traagheid tracht alsdan slechts gebrekkig geschikte toestanden, en +zoowel het kwade als het goede hierin bevat, in stand te houden, met +betrekking tot het geschikte en ongeschikte is zij neutraal.</p> +<p>Bij de veranderlijke veropenbaring der zelfstandigheid bestaan er +naar ons inzien eigenlijk slechts drie natuurwetten, namelijk +1<sup>o</sup>. de traagheid, 2<sup>o</sup>. de drang tot +geschiktwording en 3<sup>o</sup>. die tot veranderlijkheid.</p> +<p>De door de wetenschap gestelde natuurregels zijn slechts de +bijzondere ofschoon onveranderlijke regels, waardoor bepaald worden de +verschillende gedaanten, welke de werkingen dier drie algemeene +natuurwetten aannemen. De wet der traagheid der met gewone snelheden +begiftigde ligchamen, de wetten volgens welke afstooting en +aantrekking, zie blz. <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, +onveranderlijke doch zeer zamengestelde atomistische trillingen +regelen, en de daarmede vergelijkbare natuurwetten, waardoor de aard +onzer denkbeelden onveranderd tracht te blijven, bepalen toch de +gedaanten waaronder zich vertoont de werking der algemeene wet der +traagheid, in het eerste geval op astronomisch gebied, in het tweede op +bijv. scheikundig gebied, omdat die trillingen de chemische +eigenschappen der ligchamen kunnen bepalen en in het derde op +zielkundig gebied.</p> +<p>Bij elke verandering van verschijnsels, bij alle opvolging van +verschijnsels door er mede in verband zijnde andere verschijnsels, +ontmoet men steeds de zich onder de eene of andere gedaante vertoonende +werkingen van die drie algemeene natuurwetten.</p> +<p>Die der geschiktmaking zal trachten den bijzonderen <span class= +"pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250" name="pb250">250</a>]</span>aard +der dingen meer algemeen te maken, omdat hier door dien aard nadert tot +die van het onveranderlijke en aldus volmaakte deel van het Heelal, zie +blz. <a href="#pb174" class="pageref">174</a><span class="corr" id= +"xd19e4091" title="Niet in bron">.</span> Door de werking dier +algemeene natuurwet zal aldus het bijzondere bij de veropenbaring der +zelfstandigheid door denking verzwakken, die denking naderen tot de +algemeenste denkbeelden van den oergeest, en het bijzondere bij de +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging verzwakken, en die +bewegingen naderen tot de algemeenste en onveranderlijke van den ether. +In beide gevallen zal echter de werking dier natuurwet slechts eene +qualitatieve en niet, zie blz. <a href="#pb169" class= +"pageref">169</a>, eene quantitatieve verandering te weeg brengen.</p> +<p>Bestond de wet der veranderlijkheid niet, zoo zou het bijzondere en +verscheidene bij de veropenbaring der zelfstandigheid ook niet bestaan, +terwijl, zoo de wet van geschiktmaking niet bestond, de ontwikkeling +van de bijzondere en veranderlijke hemelbollen en wezens niet zou +strekken om deze, wanneer derzelver ontwikkeling de palen der +eindigheid bereikt, de natuur van het onveranderlijke en aldus +volmaakte te geven, maar eerder om de afwijking hier van steeds grooter +te doen worden. Gedurende het gemiddeld gaan dier hemelbollen en der er +op verblijvende wezens van het op blz. <a href="#pb161" class= +"pageref">161</a> gemelde middelpunt naar het midden der dikte van den +Melkweg, moet er bij naar ons inzien de werking der natuurwet van de +veranderlijkheid en tegelijk die der wet van geschiktmaking grooter +worden, zoo bij dit midden der dikte van den Melkweg de aard der +hemelbollen het meeste van die van den ether verschilt, en dit ook het +geval is met de op die bollen bestaande ligchamen, waarmede de geene +zintuigelijke indrukken voortbrengende atomistische beweging, de +denking der wezens bepalende, in contact komen. Gedurende derzelver +gemiddelde verwijdering van die plaats <span class="pagenum">[<a id= +"pb251" href="#pb251" name="pb251">251</a>]</span>naar buiten, bij die +bollen de werking van beide die wetten geringer wordende, zoo zal +alsdan de aard dier bollen en der daarop wonende wezens van lieverlede +minder bijzonder en verscheiden worden. Gedurende deze laatste periode +zal de werking der natuurwet der geschiktmaking die der wet der +onveranderlijkheid overtreffen, en gedurende de eerste periode het +tegenovergestelde plaats hebben. Door die eerste werking zullen zie +blz. <a href="#pb155" class="pageref">155</a> de gewone snelheden of +overgaan in warmtetrillingen of, wanneer gedurende derzelver +verzwakking de aantrekking overwonnen wordt, veranderen in de op blz. +<a href="#pb165" class="pageref">165</a>, gemelde +aantrekkingstrillingen, de warmte zal er door verspreid worden, de +elektrische trillingen in warmtetrillingen overgaan, de chemische +zamenstellingen meer gaan gelijken op die der absoluut enkelvoudige +stof den ether enz. De werking der wet der veranderlijkheid moet +daarentegen, bij het grooter maken der afwijkingen van den toestand der +zaken van den toestand van der ether, voor zooverre deze niet aan den +invloed der hemelbollen blootgesteld is, juist het tegenovergestelde +doen, zoodat de werkingen der bijzondere natuurwetten der +zwaartekracht, der warmte, der electriciteit, van het chemismus enz. +begrepen zullen zijn deels in de werking der algemeene natuurwet der +geschiktmaking en deels in die der natuurwet der verscheidenheid, +zoodat zij in dezelfde verhouding tot deze algemeene wetten staan als +de op blz. <a href="#pb269" class="pageref">269</a> gemelde bijzondere +natuurwetten tot de algemeene wet der traagheid.</p> +<p>Uit het bovenstaande volgt dat de op blz. <a href="#pb243" class= +"pageref">243</a>, gemelde, hetgeen wij toeval noemen, barende +verschijnsels de vruchten zijn der werking der wet van de +verscheidenheid. De snelheden, waarmede de hemelbollen volgens +allerhande rigtingen den ether doorklieven, zijn bijv. het werk er van, +de ongelijke verspreiding der warmte en de hierdoor ontstaande +ongelijke drukkingen eveneens, het alsdan <span class="pagenum">[<a id= +"pb252" href="#pb252" name="pb252">252</a>]</span>veranderen van +warmtetrillingen in gewone snelheden bij vloeistoffen evenzoo. De +werking der wet der geschiktmaking tracht, zie blz. <a href="#pb169" +class="pageref">169</a>, de werkdadigheid van den geest, waarbij er +geoordeeld, afgeleid en onder vooruitloopen der ervaring gedwaald +wordt, te vernietigen, of liever om te zetten in de algemeene +werkdadigheid van den Oergeest, hetgeen met de omzetting van gewone +snelheden der ligchamen in de algemeenste atomistische bewegingen van +den ether vergelijkbaar is. Van den anderen kant zal die werking bij de +wezens eene werkdadigheid trachtten op te wekken als bij het voor den +geest houden van denkbeelden door directe aanschouwing verkregen, +namelijk eene zuivere contemplatieve ervaringsdenking, hetgeen zie blz. +<a href="#pb159" class="pageref">159</a> met de opneming van warmte +door de hemelbollen te vergelijken is. De werking der wet van de +verscheidenheid tracht daarentegen het tegenovergestelde te doen, +namelijk ons niet te doen denken aan hetgeen wij door aanschouwing +zeker weten dan voor zooverre dit strekt om te oordeelen, te kiezen, af +te leiden enz.</p> +<p>Dat het bestaan van verscheidenheid, annex aan dat van het +bijzondere, de ontwikkeling bevordert, blijkt niet slechts uit het +effect er van op onzen geest, maar tevens ook hieruit, dat de +organisatie der planten en dieren, aan de meeste verscheidenheid van +omstandigheden blootgesteld, gedurende derzelver leven in ontwikkeling +het sterkste toeneemt. Stelt men water te loopen langs eene +ojiefvormige, flaauwe en wrijvende helling, zoo zal, ongeveer waar het +verval op het grootste is, de snelheid van het water zulks ook zijn, en +dit het meeste slibstoffen opgeheven houden. Het verval hierbij is te +vergelijken met de werking der wet der veranderlijkheid, de wrijving +met de werking der wet van geschiktmaking, de snelheid met de +intensiteit van het bijzondere en der verscheidenheid en het bezwangerd +zijn van het water met slibstoffen met den vooruitgang. Even +<span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253" name= +"pb253">253</a>]</span>als de beide op blz. <a href="#pb250" class= +"pageref">250</a>, gemelde werkingen waar de meeste verscheidenheid +bestaat, zijn bij het zoo even gemelde geval, waar de snelheid op het +grootste is, de werkingen van verval en wrijving op het grootste en +even groot.</p> +<p>Bij de aanschouwing van het verscheidene en aldus bijzondere +trachten wij, zooals bij de classificatie en het zoeken van het verband +tusschen oorzaken en gevolgen, eene kennis te verkrijgen met meer +algemeene begrippen en aldus van meer algemeenen aard dan die +aanschouwing. De kennis, direct door aanschouwing van het bijzondere +verkregen, voldoet ons aldus niet, doch juist daarom strekt die +aanschouwing van het bijzondere om zie bl. <a href="#pb237" class= +"pageref">237</a> ons zoodanig in te spannen dat onze geestontwikkeling +toeneemt. Dit aldus niet kunnende geschieden, zonder dat het oordeelen +en besluiten de kennis, door controlerende aanschouwing verkregen, +anders gezegd de ervaringskennis, vooruitloopen, waardoor deze laatste +alsware omhooggetrokken en uitgebreid wordt, zoo moet noodwendig de +wijze van verkrijging van kennis, waardoor de geestontwikkeling kan +vergrooten, aanleiding geven tot dwaalbegrippen. Loopen nu in +geestelijken aanleg en intellectuele ontwikkeling uitstekende menschen +die ervaringskennis meer dan het gros der menschen vooruit, zoo zullen +zij niet minder dan dit in dwalingen vervallen. Een pasgeboren kind kan +niet denken “ik schort mijn oordeel op over alles wat de ervaring +mij niet als zekerheid aangeeft.” Zulk een kind zou van niets de +juistheid te verifieren hebben en niets leeren. Denkt het dat een +verwijderd voorwerp te grijpen is, zoo loopt het evenzoo de ervaring, +door het gezigt verkregen, vooruit, als een wijsgeer, die zich op het +gebied van het buitenzinnelijke begeeft, de ervaring door al de +zintuigen aan de menschen verschaft.</p> +<p>Door de werking der wet van geschiktmaking <span class= +"pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254" name= +"pb254">254</a>]</span>zullen de gewone snelheden van ligchamen, al +zijn deze zelfs door geene wrijvende vloeistof omgeven, in warmte +beweegkracht overgaan. Geen ligchaam is toch volmaakt vast, en bij geen +ligchaam zullen alle punten precies dezelfde evenwijdige snelheden +bezitten, bij alle zal dus hetgeen, op bl. <a href="#pb154" class= +"pageref">154</a> en in Noot bl. <a href="#pb156" class= +"pageref">156</a>, gezegd is, met de snelheden te gebeuren, plaats +hebben. Dit is insgelijks het geval, wanneer zulke ligchamen om eene as +wentelen, daar alsdan, zie Noot blz. <a href="#pb165" class= +"pageref">165</a> moleculen, digter bij den equator gelegen, zullen +komen naast andere, er wat verder van gelegen, en die aldus eene +kleinere absolute wentelingssnelheid dan gene bezitten. De op blz. +<a href="#pb154" class="pageref">154</a> gemelde egaliserende en de +verscheidenheid bij de aardkorst wegnemende werking van het water is +eene werking der wet van geschiktmaking, ofschoon zij de aarde voor ons +menschen, maar niet voor de lage en een uniform leven leidende +zeedieren onbewoonbaar tracht te maken. De op diezelfde bl. gemelde +werking der lava van den aardkern is daarentegen eene werking der wet +der veranderlijkheid.</p> +<p>De wet van geschiktmaking oefent, bij de overwinning der traagheid +van het bijzondere eene werking uit, die wij in ons het: <i>Over de +werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.</i> blz. 660 slijtende +werking genaamd hebben. Zoo in zooeven gemeld werk als in het vervolg +er op, hebben wij vele voorbeelden dier slijtende werking aangehaald en +aangetoont hoe hierdoor de periodieke schommelingen (zie later), van +lieverlede verzwakken en de toeneming in intensiteit van verschijnsels, +waarbij er elkander wederkeerig versterkende oorzaken in het spel zijn +(zie later) tegengewerkt wordt. Deze wet tracht dan geschiktheid uit +een en dan uit een ander oogpunt beschouwd voort te brengen, zoodat zij +in het eene geval somtijds, in zeker opzigt, in strijd werkt als in +andere gevallen. Zoo tracht een harer werkingen menschen, <span class= +"pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name="pb255">255</a>]</span>die +met elkander op den voet van gelijkheid en in dezelfde omstandigheden +verkeeren, even deugdzaam en kundig te maken als het gros van hen, en +aldus een kundig en braaf mensch, door zijn omgang (zie blz. <a href= +"#pb48" class="pageref">48</a>) op den voet van gelijkheid met +menschen, die zulks minder zijn, in geestontwikkeling te doen afnemen. +Is daarentegen, de geestontwikkeling van menschen te laag voor de +eischen der omstandigheden waarin zij verkeeren, zoo zal eene andere +werking dierzelfde wet beide tot elkander doen naderen en aldus die +menschen deugdzamer en kundiger maken, althans zoo zij daarin niet +tegengewerkt wordt door een andere van hare werkingen, waardoor de +geesten van menschen geschikt worden voor de ligchamen waaraan zij +annex zijn en aldus meer naar het dierlijke neigen. In dit geval zullen +de werkingen dier wet drie zaken, namelijk de ligchamen, de geesten en +de eischen van den maatschappelijken toestand op dezelfde hoogte +trachten te stellen.</p> +<p>Eenvormigheid bij menschen, op denzelfden voet met elkander +verkeerende, is gewis op zich zelf beschouwd, eene geschiktheid, en dit +is ook het geval bij andere zaken, zoodat de wet van geschiktmaking er +toe zal leiden om alle afwijkingen van gemiddelde toestanden weg te +nemen. Zij maakt door eene secundaire werking dat individuen van +dezelfde soort elkander opzoeken, edoch bestaat er voor het bestaan +dier verschillende soorten geene andere oorzaak dan de traagheid, zoo +zal zij, (zie blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a>) al die soorten +tot eene gemiddelde soort ineen doen smelten, en daar, zooals op blz. +<a href="#pb90" class="pageref">90</a> gezegd is, de aarde hierop eene +terugtrekkende werking uitoefent, die zich vormende middelsoort omlaag +trekken.</p> +<p>Een ander voorbeeld van met elkander in strijd zijnde werkingen der +wet van geschiktmaking, wanneer deze bij iets geschiktheid voor +verschillende belangen tracht voort te brengen, is de strijd tusschen +de pogingen tot <span class="pagenum">[<a id="pb256" href="#pb256" +name="pb256">256</a>]</span>zamensmelting van verschillende volkstammen +van een zelfden staat, en die waardoor die stammen hunne nationale +eigenaardigheden trachten te behouden. De zamensmelting is voor de +sterkte van den staat wenschelijk, de pogingen er toe kunnen aldus als +werkingen der wet van geschiktmaking beschouwd worden. Blijft nu de +regering de sterkste, zoo zullen de volkstammen wel, met betrekking tot +hunne nationale eigenaardigheden, in een ongeschikten toestand komen, +maar de werking der wet van geschiktmaking hen daaraan ontwennen, +zooals zij zulks bijv. bij de <i>Elzassers</i> gedaan heeft. Zijn +daarentegen de nationaliteiten de sterkste, en is het mogelijk dat zij, +door niet door elkander vermengd te wonen, afzonderlijke staten vormen, +zoo zullen zij zich hierop inrigten.</p> +<p>Tracht een waanzinnige zijne neiging tot vernieling bot te vieren, +zoo tracht hij, tengevolge der werking der wet van geschiktmaking, +hetgeen, hem voor het oogenblik genoegen geeft, te doen. Hierdoor +schaadt hij zoowel zijne eigen toekomstige belangen als andere +menschen, doch deze sluiten hem, tengevolge der werking van diezelfde +wet, op in een lokaal waar hij anderen niet hinderlijk is, niets +vernielen kan en zich niet kan bezeren. Die waanzinnige plooit, zich +naar het leven in zulk een vertrek en zijne vroegere betrekking wordt +door anderen waargenomen. Dit een en ander toont aan, dat zoo bij elken +gegeven toestand er geene andere oorzaken van verandering werken dan +die van geschiktmaking, er ten laatste een onveranderlijken toestand +zal ontstaan, waarbij alles voor elkander geschikt is, en geschiktheid +in het eene oogpunt geene ongeschiktheid in eenig ander oogpunt meer +zal baren. Zoo lang echter die onveranderlijkheid niet volmaakt is, zal +de geschiktheid zulks evenmin zijn. Van een staat, voortdurend burgers +bevattende die onder dezelfde wetten, instellingen, en regering +<span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257" name= +"pb257">257</a>]</span>wenschen te leven, zullen die burgers in +één opzigt in een onveranderlijken, maar dan ook slechts +in een opzigt in een voor hen geschikten toestand verkeeren. Om in +eenig ander opzigt in een geschikten toestand te zijn (bijv. niet meer +of minder te bezitten dan zij noodig hebben) zouden zij ook in een +ander opzigt in een onveranderlijken toestand moeten komen en zoo +voort. Volmaakte geschiktheid in alle opzigten vordert aldus +onveranderlijkheid, of gemis van alle verscheidenheid in tijd, doch, +daar de ervaring leert dat verscheidenheid in ruimte steeds gepaard +gaat met verscheidenheid in tijd, zoo zal het gemis hiervan met dat der +verscheidenheid in de ruimte moeten gepaard gaan, en aldus de volmaakte +geschiktheid slechts bij den onveranderlijken Ether en de +onveranderlijke denkbeelden van den Oergeest te vinden zijn<a class= +"noteref" id="xd19e4184src" href="#xd19e4184" name= +"xd19e4184src">5</a>.</p> +<p>De wet der veranderlijkheid werkt echter het ontstaan van zulk een +toestand onophoudelijk tegen en wel sterker bij de hemelbollen +qualitatief meer van den onveranderlijken Ether, en bij de geesten +evenzoo meer van den onveranderlijken Oergeest verschillende. Deze wet +werkt op verschillende wijzen. Zij doet bijv. uit verschijnsels andere +verschijnsels voortspruiten waardoor de eerste tegengewerkt of +bevordert worden. In het eerste geval is echter dit tweede verschijnsel +traag, zoodat het nog bestaat, wanneer het eerste zulks niet meer doet, +en dan een verschijnsel tegengesteld aan het eerste te voorschijn +brengt. Dit alsware negatieve eerste verschijnsel vernietigt wel het +tweede, doch zelf traag zijnde, zoo bestaat het nog, wanneer dit tweede +verschijnsel zulks niet meer doet, en brengt dan een verschijnsel +tegengesteld <span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258" name= +"pb258">258</a>]</span>aan dit tweede voort. Deze vernietiging van +verschijnsels hebben wij op blz. 660 van ons werk get: <i>Over de +werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.</i> de uitputtende +werking genaamd. Zoo in dat werk, als in het vervolg er op, hebben wij +eene menigte voorbeelden aangegeven van schommelingen door die werking +der wet der veranderlijkheid bij verschijnsels van zeer verschillenden +aard te weeg gebragt. Een voorbeeld er van is het volgende. Iemand +gedraagt zich slecht, men begint hem te straffen, en, op het oogenblik +dat hij zich het slechtste gedraagt, neemt het bestraffen het sterkste +toe, om een maximum te worden, wanneer die persoon zich even goed als +gemiddeld de menschen gedraagt. Daarna begint hij zich beter dan deze +te gedragen, en, op het oogenblik dat hij zich het beste gedraagt, +neemt het bestraffen het sterkste af en gaat het over in beloonen. +Hierdoor wordt die persoon bedorven, hij begint zich minder goed te +gedragen, en, op het oogenblik dat hij zich weder even goed als +gemiddeld de menschen gedraagt, is het beloonen op een maximum +geklommen enz.</p> +<p>Zulke schommelingen zouden nu slechts kunnen ontstaan door de +gecombineerde werkingen der natuurwetten der traagheid en der +veranderlijkheid. Bij dit voorbeeld toch trachten, zoowel zij die +straffen en loonen, als hij die gestraft en beloond wordt, zoo zeer +geene afwijkingen, te vernietigen, dan, tengevolge van bestaande +afwijkingen van handelingen te veranderen. Wanneer bij deze de +afwijking op het grootste is, veranderen gene op het meeste hunne +manier van handelen, omdat alsdan de wet der veranderlijkheid hen +daartoe dringt; terwijl, wanneer de afwijkingen bij de handelingen van +gene op het grootste zijn, de gestraft of beloond wordende, eveneens +wegens dezelfde oorzaak, zijne wijze van doen op het meeste wijzigt. +Zulke schommelingen zullen echter <span class="pagenum">[<a id="pb259" +href="#pb259" name="pb259">259</a>]</span>zoo sterk niet plaats kunnen +hebben, omdat de wet der geschiktmaking vereenigt met de beide +bovengemelde natuurwetten werkt. Werkte zij alleen met de wet der +traagheid, zoo zou de intensiteit der straffen steeds evenredig blijven +met die van het wangedrag, die straffen aldus ophouden, wanneer hij, +die deze straffen ondergaan heeft, zich weder gedraagt als gemiddeld de +menschen, en er geene schommelingen ontstaan.</p> +<p>Evenzoo zal dit met het loonen plaats hebben, zoo de werking der wet +van geschiktmaking alleen het vernietigen van afwijkingen tot doel +heeft, en aldus het loonen een bedervenden invloed uitoefent. Heeft +daarentegen de werking dier wet tot doel om de menschen, accidenteel +beter geworden, aldus te houden, zoo zal zij hen hoogere eischen dan +vroeger stellen, en hen in eene hoogere omgeving dan vroeger plaatsen. +Deze laatste werking der wet van geschiktmaking niet in aanmerking +nemende, zoo zal, bij de vereenigde werking der drie natuurwetten, in +het begin het straffen sneller toenemen dan bij het geval op blz. +<a href="#pb258" class="pageref">258</a> behandeld, het reeds trager +dan vroeger toenemen, wanneer het wangedrag op een maximum is, en het +reeds weder verminderd zijn, wanneer de gestraft wordende persoon zich +weder als gemiddeld de andere menschen gedraagt. Op dit oogenblik +geschiedt het straffen aldus minder streng dan in het vorige geval, en +zal aldus die persoon, tengevolge der werking der wet der +veranderlijkheid, minder in gedrag boven de andere menschen +<span class="corr" id="xd19e4206" title="Bron: gaat">gaan</span> +uitsteken. De werking der wet der geschiktwording zal hem leiden om +ook, zonder dat hij gestraft of beloond wordt, in zedelijkheid met +gemiddeld de andere menschen gelijk te worden, eene reden waardoor de +schommelingen bij de afwijkingen van zijn gedrag zwakker zullen worden, +hetgeen wederom de schommelingen bij de wijzen, waarop hij behandeld +wordt, verzwakt. Het gaat hierbij als bij een slinger, hoe minder deze +<span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260" name= +"pb260">260</a>]</span>van den verticaal afwijkt, met hoe minder +snelheid hij den verticaal zal voorbijgaan, en met hoe minder snelheid +hij dit laatste doet, hoe kleiner die afwijkingen zullen worden.</p> +<p>Bij de veranderlijke veropenbaring der zelfstandigheid door denking +en door beweging baren zie blz. <a href="#pb240" class= +"pageref">240</a> bijzondere verschijnsels;, andere verschijnsels, deze +weder andere verschijnsels, terwijl tevens verschijnsels, noch oorzaak +noch gevolg van elkander zijnde, op elkander kunnen werken. In dit +laatste geval kan het zijn, dat het eene dier verschijnsels het andere +tracht te verzwakken en dit het eerste te versterken, of dat zij beide +in aard aan elkander gelijk trachten te worden. In dit geval zal de wet +der geschiktmaking trachten hen in het eerste geval quantitatief en in +het tweede qualitatief aan elkander gelijk te doen worden, maar de wet +der veranderlijkheid hen alsdan gevolgen geven, op dezelfde wijze op +hen werkende als de snelheden van een slinger op de afwijkingen van den +verticalen stand van dezen, zoodat zij met betrekking tot elkander +schommelingen zullen ondergaan. Het verkeer van een arm met een rijk +mensch zal bijv. genen meer behoeften geven, en dit behendigheid en +vlijt, maar tevens oneerlijkheid bij hem kunnen opwekken, terwijl door +dit verkeer de rijke zekere verzadiging zal ondervinden, waardoor hij +zorgeloos en lui, maar tevens grootmoedig zal worden. Wanneer nu, +tengevolge dier bij hen door dit verkeer opgewekte eigenschappen, beide +dier personen even rijk geworden zijn, zullen, zoo van de wet van +geschiktmaking de op blz. <a href="#pb259" class="pageref">259</a> +gemelde werking niet bestond, die eigenschappen op een maximum zijn en +de vroeger arme rijker worden, dan den vroeger rijken<a class="noteref" +id="xd19e4219src" href="#xd19e4219" name="xd19e4219src">6</a>. +<span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261" name= +"pb261">261</a>]</span></p> +<p>Verschijnsels kunnen tot gevolg hebben andere verschijnsels wier +grootte zij tengevolge der werking der veranderlijkheid trachten te +doen toenemen, terwijl die gevolgen van geen noemenswaardigen invloed +zijn op derzelver oorzaak. Door de nabijheid der aarde van de zon zou +bijv. gene steeds warmer worden, zoo de op blz. <a href="#pb249" class= +"pageref">249</a> gemelde werking der wet van geschiktmaking, zich in +dit geval als <span class="corr" id="xd19e4228" title= +"Bron: warmtuitstraling">warmteuitstraling</span> veropenbarende, er +aan geen grens stelde. Die verwarming der aarde zal echter derzelver +afstand van de zon niet veranderen; doch op blz. <a href="#pb156" +class="pageref">156</a> gemelde werking hierbij die der wet van +geschiktmaking zijn, in zooverre zij maakt dat snelheden, zie blz. +<a href="#pb165" class="pageref">165</a> in aantrekkingstrillingen +overgaan. In zoo verre die werking warmtetrillingen bij de hemelbollen +in gewone snelheden doet overgaan, is zij daarentegen eene werking der +wet der veranderlijkheid. Trouwens, zoo zij, door de hemelbollen zeer +ver van elkander te brengen, tegengaat dat deze met groote snelheden +betrekkelijk elkander bewegen en invloeden op elkander uitoefenen, +zooals bijv. de zon op de aarde, belet zij dat die hemelbollen zich +blijvend vereenigen tot een eenigen bol, die, door het opnemen der +wrijvingswarmte door overgang voor uiterst vele en groote gewone +snelheden in warmtetrillingen, voortgebragt, uiterst ijl en uitgezet +zou worden, en aldus een zeer algemeen karakter zou verkrijgen.</p> +<p>Ook kan het zijn dat twee verschijnsels, noch oorzaak noch gevolg +van elkander zijnde, op elkander gaan werken, en dat het eene hierdoor +niet noemenswaardig verandert, terwijl het andere versterkt of verzwakt +wordt. Het onderwijs, door een schoolmeester gegeven, komt bijv. in +aanraking met den geest van een leerling, en tracht diens kennis te +vergrooten. Door de werking der wet der veranderlijkheid zou die +schoolmeester dien leerling gansche bibliotheken van buiten kunnen doen +leeren <span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262" name= +"pb262">262</a>]</span>maar, onder de gedaante van vergeten, beperkt de +werking der wet van geschiktmaking de toename der geleerdheid van den +leerling. Neemt men den geest opheffende werking der inspanning, welke +zich de schoolmeester geeft, niet in aanmerking, zoo zal deze door den +directen invloed op hem van dit door hem gegeven onderwijs, niet meer +of minder geleerd worden, en de op blz. <a href="#pb255" class= +"pageref">255</a> gemelde werking der wet van geschiktmaking hem niet +even kundig als zijn leerling trachten te maken, omdat hij zich niet op +eene lijn met dezen stelt, en niet vermeent aan dezelfde voorwaarden +als dezen te moeten voldoen.</p> +<p>Ook kan het zijn dat een verschijnsel een ander tot gevolg heeft en +de intensiteit hiervan tracht te vergrooten, terwijl dit gevolg iets +dergelijks bij deszelfs oorzaak tracht te weeg te brengen, of dat twee +verschijnsels zulke invloeden op elkander uitoefenen, dat zij elkander +wederkeerig versterken of verzwakken. Op blz. <a href="#pb309" class= +"pageref">309</a> van het <i>Vervolg</i> van ons werk get.: <i>Over de +werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.</i> hebben wij daarvan +verscheidene voorbeelden gegeven. De werking der wet van geschiktmaking +werkt dan echter de vergrooting van elk dier verschijnsels tegen, +zoodat zij eindelijk, na zekeren trap van grootte bereikt te hebben, +niet meer noemenswaardig veranderen. Zoo zal wel het vliegen der vogels +de vergrooting van derzelver vleugels bevorderen, en het bezit van +grootere vleugels die vogels sterker doen vliegen, edoch, zoowel eene +bovenmatige grootte hunner vleugels, als het uiterst snel <span class= +"corr" id="xd19e4255" title="Bron: door klieven">doorklieven</span> der +lucht, voor de vogels iets ongeschikt moeten worden.</p> +<p>Zoo versterken moedeloosheid en geledene verliezen elkander wel, +doch de werking der wet van geschiktmaking zal den ontmoedigden tot +bezinning doen komen, en hem tevens zijn werkkring doen beperken, +waardoor <span class="pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263" name= +"pb263">263</a>]</span>deze zie blz. <a href="#pb42" class= +"pageref">42</a> meer in harmonie met de overgeschotene hulpmiddelen +komt, en het lijden van nog meer verliezen moeijelijker wordt, ofschoon +de moedeloosheid dan nog als gevoel van zwakte kan blijven bestaan.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb152" class="pageref">152</a> hebben wij +gesproken van eene wederkeerige versterking van den aanleg voor iets en +den graad waarin men het er in brengt. De werking der wet van +geschiktmaking schijnt echter de vergrooting van zulk een aanleg, +naarmate deze graad grooter is, sterker te bemoeijelijken, terwijl de +werking dier wet, waardoor de verschillende soorten van +geestontwikkeling zich bij den mensch op dezelfde hoogte trachten te +stellen, voor zooverre de levensomstandigheden dit niet tegengaan, +benevens de terugtrekkende werking van het ligchaam en der beperktheid +der controlerende zintuigelijke aanschouwing, de vergrooting van eene +soort van geestontwikkeling bij den mensch tegengaan. Wanneer echter +die wederkeerige versterking van aanleg en graad van geestontwikkeling +in iets zwakker is, zal de werking der wet van geschiktmaking eerst +later beide beletten verder noemenswaardig in grootte toe te nemen. Die +geestontwikkeling zal dan toch meer tijd gehad hebben om zich geschikt +voor andere zaken te maken, om de bovengemelde haar alsware +achteruittrekkende zaken te ontvlieden, en bijv. met een hooger +georganiseerd ligchaam en eene ruimere controlerende aanschouwing in +aanraking te komen.</p> +<p>Bij die wederkeerige versterking komt het ons voor dat de aanleg +zwakker toenemen moet, naarmate hij van meer algemeenen aard en meer +met de op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> gemelde +grondslagen van de ligchaamsorganisatie vergelijkbaar is. Vooral voor +de vergrooting van deze soort van aanleg (evenals de meer bijzondere +soorten er van in eigenschappen van denkbeelden bestaande) zal langere +duur der toeneming der geestontwikkeling gunstiger werken dan de +sterkte dier toeneming, hetgeen ook doorgaat <span class= +"pagenum">[<a id="pb264" href="#pb264" name="pb264">264</a>]</span>voor +de verandering der algemeene karaktertrekken bij wederkeerige +versterking dier verandering en van zekere rigting van denkbeelden. +Wederkeerige versterking tusschen een eindigen aanleg en eene +geestontwikkeling gelijk nul kan binnen geen eindigen <span class= +"corr" id="xd19e4278" title="Niet in bron">tijd</span> bestaan, ten +eerste omdat, zonder geestontwikkeling, dat is zonder denkbeelden, er +geen aanleg kan bestaan zie blz. <a href="#pb247" class= +"pageref">247</a>, ten andere omdat nul, met alle eindige grootheden +vermenigvuldigd, steeds nul tot product geeft. Buitendien zal er eene +opheffende werking noodig zijn om de geestontwikkeling te vergrooten. +Aanleg is hiervoor niet voldoende, deze maakt slechts de taak dier +opheffende werking gemakkelijker. Deze is zelfs ook noodig om de vogels +te leiden om te vliegen, want men kan het bezit van vleugels door de +vogels eenigzins vergelijken met die van zintuigsorganen door de +menschen. De vergelijking van het edelere gebruik dat wij, met het +lagere gebruik dat de dieren van die organen maken, toont aan dat voor +het waarnemen en opmerken het bezit van zulke organen niet voldoende +is.</p> +<p>Deze beide voorbeelden zijn dan ook niet die van eenvoudige +wederkeerige versterking van twee verschijnsels, maar van zoo iets +gepaard met de versterking van het eene dier verschijnsels door een +ander dat er niet door aangedaan wordt (zie later). De werking der wet +van geschiktmaking zou de versterking van dit eerste verschijnsel +namelijk die van de geestontwikkeling zeer beperken, zoo die werking +steeds gevormd werd door de terugtrekkende werking van de ligchamen en +de beperktheid der aardsche zintuigelijke indrukken. Verplaatst zich +echter het peil, waarnaar de terugtrekking geschiedt, naar hooger, zoo +vervalt de beperking der toeneming der geestontwikkeling door de +werking der wet van geschiktmaking. De bijzondere verschijnsels met +betrekking tot de gemiddelde toestanden, brengen voort bijzondere +<span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" name= +"pb265">265</a>]</span>verschijnsels met betrekking tot iets van een +anderen algemeenen aard, of afwijkingen van eene andere soort van +gemiddelde, (zooals bijv. de afwijkingen van een gemiddeld gedrag, +afwijkingen van eene gemiddelde behandeling). Deze doen op hunne beurt +hetzelfde, en zoo ontstaan er eene menigte van bijzondere verschijnsels +of afwijkingen van gemiddelden van verschillenden aard, die elkander +versterken of verzwakken. Doordat bij dit laatste er echter, zooals +blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gezegd is, eene +versterking in tegenovergestelden zin plaats heeft, wanneer het +gevolgverschijnsel verzwakt, terwijl wederkeerige verzwakking niet kan +plaats hebben, wanneer een der verschijnsels opgewekt wordt, zoo zal +het ontstaan van bijzondere verschijnsels en afwijkingen, door andere +bijzondere verschijnsels en afwijkingen van iets anders voortgebragt, +als ware het totale bedrag der bijzondere verschijnsels en afwijkingen +van verschillenden aard vergrooten. Wel zal nu de werking der wet van +geschiktmaking de bijzondere verschijnsels en afwijkingen trachten te +vernietigen en dit in zekere mate doen, doch daar andere bestaande +bijzondere verschijnsels en afwijkingen als gevolgen baren nieuwe +bijzondere verschijnsels en afwijkingen van de soort der vroeger, door +de werking der wet van geschiktmaking grootendeels vernietigd, de +werking dier wet tegengewerkt worden door die der wet der +veranderlijkheid en in den ganschen veranderlijken wereld dan de eene +en dan de andere werking de overhand bekomen. Ofschoon die der wet der +veranderlijkheid verschijnselen in aard hier mede verschillende +gevolgen doet voortbrengen, zoo hebben oorzaken steeds er mede +gelijkslachtige hetzij hen verzwakkende, hetzij hen versterkende +gevolgen. Iets dergelijks ontwaart men ook bij de werking der wet van +geschiktmaking. Bij de verschijnsels geschiedt deze op er mede +gelijkslachtige wijze, zooals vernietiging van snelheden door omzetting +dezer in <span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266" name= +"pb266">266</a>]</span>trillingen, die van het hinderlijke der +slavernij door verdierlijking der slaven enz. Dit ontstaat doordat, +zooals op blz. <a href="#pb249" class="pageref">249</a> gezegd is, +vaste, maar alsware meer bijzondere wetten bepalen in welke verhouding +de aard der werkingen der beide algemeene wetten staat tot de +verschijnsels waarbij zij plaats hebben. Vandaar dat al de +wetenschappen, die de oorzaken en het verband der verschijnselen +nagaan, zooals de Natuurkunde, de Staathuishoudkunde, de Ethica, de +Wijsgeerige geschiedenis, de Volkenkunde enz., ten doel hebben om te +vinden, welke bijzondere natuurwetten uitsluitend op ieders gebied +heerschen zouden, zoo er geen verband tusschen de verschijnsels, tot +het gebied dier verschillende wetenschappen behoorende, +bestond<a class="noteref" id="xd19e4296src" href="#xd19e4296" name= +"xd19e4296src">7</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb267" href= +"#pb267" name="pb267">267</a>]</span></p> +<p>Der menschen handelingen kunnen slechts dan geheel werkingen der wet +van geschiktmaking zijn, wanneer zij de directe gevolgen zijn van +ongeschikte toestanden van zaken, en dit nu is niet het geval, wanneer +die handelingen de gevolgen van redeneringen zijn. Zoo bijv. iemand, +met losbollen verkeerende, er ook een wordt, geschiedt dit door de +besmettelijke, zie blz. <a href="#pb255" class="pageref">255</a>, +afwijkingen wegnemende werking van zijne omgeving en niet door +redenering, evenmin zoo iemand met de oogen knipt, wanneer hierop te +sterk licht valt.</p> +<p>Wanneer de menschen op eene beredeneerde wijze ongeschiktheden +(bijv. ziekten) trachten te doen verdwijnen, zijn de daarvoor door hen +aangewende middelen steeds de zeer indirecte gevolgen dier +ongeschiktheden. Was dit anders, wees bijv. maagpijn op eene +instinctieve en directe wijze de daartegen aan te wenden middelen aan, +zoo zouden deze zeker doelmatig zijn, want het zich aldus genezende +wezen zou zich daarvoor niet boven de zintuigelijke ervaring behoeven +te verheffen, en geene andere verandering in het ligchaam dan het +wegnemen der kwaal zou plaats hebben. Bij de behandeling van zieken +door artsen geschiedt dit nu ook wel zoo in zekere mate, doch +buitendien worden er, deels door dwalingen, veranderingen bij de +ligchamen der patienten te weeg gebragt. Die behandeling bestaat aldus +uit de vereenigde werking der wet van geschiktmaking en van die der +veranderlijkheid.</p> +<p>In andere gevallen is hetgeen de menschen tengevolge <span class= +"pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268" name="pb268">268</a>]</span>van +redenering doen in betrekkelijk sterkere mate ofschoon niet geheel de +werking der wet van geschiktmaking. Het kleeden bijv. verkeert in dit +geval, want de gewaarwordingen van onze ligchamen duiden ons aan, dat +wij bijv. geen lappen laken onder onze voeten moeten bevestigen en geen +rok van zoolleer maken, terwijl ook de vorm der kleederen door die van +onze ligchamen in zekere mate direct aangegeven wordt.</p> +<p>Bij al ons redeneren hebben wij steeds ten doel bij iets +geschiktheid voort te brengen, al zij het dat er door zie blz. <a href= +"#pb256" class="pageref">256</a>, te gelijk ongeschiktheid bij andere +zaken ontstaat, zoodat dit redeneren evenmin alleen eene werking der +wet der veranderlijkheid als, wegens de reden van blz. <a href="#pb260" +class="pageref">260</a>, eene der wet der geschiktmaking is. Omdat het +echter deels eene werking van eerstgemelde wet is, zal het slechts in +eene veranderlijke wereld, dat is in zulk eene waarin er een drang tot +vooruitgang kan bestaan, kunnen plaats hebben. Het verkeer in eene +veranderlijke wereld is echter niet voldoende om vooruitgang bij de +wezens voort te brengen, hiervoor moet bij deze een drang er toe +bestaan, even als zie blz. <a href="#pb263" class="pageref">263</a>, +voor de toeneming der intellectuele ontwikkeling bij wezens in het +bezit van zekeren aanleg.</p> +<p>Een wezen kan een lager en gebrekkiger georganiseerd ligchaam dan +zijns gelijken bezitten en hierdoor zie blz. <a href="#pb90" class= +"pageref">90</a>, aan eene grootere terugtrekkende werking dan dezen +blootgesteld zijn. Het kan zich echter ook eene grootere +geestinspanning dan de andere wezens geven, ten einde in dit gebrek te +voorzien, en die grootere geestinspanning de vergrooting zijner +geestelijke ontwikkeling bevorderen. Wanneer dit wezen aan die +bevordering groote behoefte gevoeld, zal het in dit laatste geval +verkeeren, en dit vergelijkbaar zijn met het op blz. <a href="#pb240" +class="pageref">240</a>, gemelde geval, waarin een volk door +kunstmiddelen moet voorzien in hetgeen de natuur elders zelve geeft. +<span class="pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269" name= +"pb269">269</a>]</span></p> +<p>Het is naar ons inzien het duistere besef van die onbepaalde +vergrooting der geestontwikkeling der menschen, dat doet zeggen dat hun +leven onschatbaar is, niettegenstaande de waarde van het aardsche leven +van enkele menschen negatief is, en van de meeste hunner niet boven die +eener matige geldsom gaat.</p> +<p>De statistiek leert toch hoe, door het verzuimen van zekere +veiligheidsmaatregelen, er gemiddeld jaarlijks een zeker aantal +menschen omkomen, en toch kan men die maatregelen niet invoeren wanneer +zij te veel geld kosten. Bij al zijn werken en drijven stelt de mensch +zijn ligchaam aan meer of minder gevaren bloot. Productie van welken +aard ook kost aldus bloed, zelfs wanneer die productie dient tot het +verschaffen van middelen ter beveiliging van der menschen leven. Het +bewerkte hout en ijzer dat bijv. op de schepen hiervoor dient, kost aan +een aantal houthakkers en mijnwerkers het leven. Men zou aldus moeten +oplossen het vraagstuk “van welken aard de productie moet zijn om +een minimum van menschenlevens te kosten,” een vraagstuk dat, +wegens de gedurige variatien der omstandigheden, slechts zeer in het +ruwe op te lossen is, en waarbij men de productie door te groote +voorzigtigheid niet moet verminderen, omdat hierdoor, ten bate der +geschiktheid met betrekking tot de veiligheid, de van de productie +afhangende beschaving te veel benadeeld zou worden<span class="corr" +id="xd19e4355" title="Bron: ,">.</span><a class="noteref" id= +"xd19e4357src" href="#xd19e4357" name="xd19e4357src">8</a></p> +<p>Terwijl bij met den onveranderlijken oergeest volmaakt <span class= +"corr" id="xd19e4368" title= +"Bron: zamengesmolteu">zamengesmolten</span> wezens, wat geschikt is in +het eene opzigt ook geschikt moet zijn in een ander opzigt, wat voor +<span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270" name= +"pb270">270</a>]</span>den een geschikt is, ook voor den ander geschikt +moet zijn, en wat gewenscht is voor het heden ook in de toekomst +gewenscht moet zijn, is dit bij veranderlijke wezens <span class="corr" +id="xd19e4373" title="Bron: geenzins">geenszins</span> het geval. Deze +kunnen dan ook slechts trachten de bij hen bestaande totale +ongeschiktheid, waaronder zoowel die voor toekomstige hoogere +toestanden, als die voor het heden, zoowel die met betrekking tot hunne +zamenwerking met anderen, als die met betrekking tot hun eigen, tot een +minimum te maken, iets dat zij, zoo zij aan de eischen van hun +maatschappelijken toestand voldeden, gemiddeld zouden trachten te doen, +doch welke pogingen door allerlei veranderingen van toestand te weeg +brengende accidentele oorzaken aanhoudend tegengewerkt zouden worden. +Van zulk een minimum van ongeschiktheid in allerlei opzigten, dus ook +voor de toekomst, verwijdert men zich echter wanneer men de +geschiktheid voor het een geheel opoffert ten bate van die voor het +ander. Die eerste soort van ongeschiktheid wordt alsdan meer vermindert +dan de tweede vergroot, omdat, naarmate er geschiktheid bij iets meer +vermindert, de verdere vermindering er van bezwaarlijker wordt, omdat +zij zich alsware dan bepaalt tot hetgeen waarbij zij moeijelijker +uitteroeijen is.</p> +<p>Dit kan vergeleken worden met de uitwerking der geregtelijke +straffen. Deze gaan in zekere mate de misdaden tegen, maar straft men +zelfs de ligtste diefstallen met den marteldood, zoo zouden er nog in +voor de dieven zeer aanlokkende gevallen er nu en dan diefstallen +gepleegd worden, en de maatschappij minder winnen door de vermindering +der diefstallen, dan verliezen door de pijnlijke uitwerking dier +verschrikkelijke straffen<span class="corr" id="xd19e4378" title= +"Bron: ,">.</span></p> +<p>Wij menschen trachten wel in zekere mate de ongeschiktheid bij ons +genoegen in het heden, die bij ons toekomstig bestaan, die bij andere +menschen en die bij het toekomstige bestaan van andere menschen weg te +<span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271" name= +"pb271">271</a>]</span>nemen, doch doen dit niet bij elk dier soorten +van ongeschiktheid in zulk eene verhouding als behoort, om bij allen te +zamen de ongeschiktheid tot een minimum te maken, en wel, omdat de +toestand daaromtrent niet alleen bij de in beschaving gestegene +menschheid veranderd is, maar tevens bij elk individu gedurende zijn +leven verandert. Bij de dieren toch lijdt de geschiktheid voor de +toekomst en die van andere individuen veel minder dan bij ons menschen +door de verwaarlozing er van ten bate der geschiktheid van het individu +in het heden, en daar, sedert dat wij maatschappelijke pligten te +vervullen hebben, onze verheffing boven den staat der dieren niet +sedert zeer langen tijd uiterst langzaam heeft plaats gegrepen, +handelen wij, tengevolge der werking der traagheid en van de in de Noot +van blz. <a href="#pb139" class="pageref">139</a> gemelde +terugtrekkende werking, met betrekking tot het te keer gaan der +ongeschiktheid bij elk dier zaken, te veel als dieren, dat is wij +voldoen niet aan de eischen van ons maatschappelijk bestaan. +Desniettemin verzuimen wij niet geheel om bij elk dier zaken de +ongeschiktheid tegen te gaan, en zelfs niet bij ons en anderen +toekomstig buiten aardsch bestaan. Dit wordt bewezen, doordat der +menschen ideaal hooger reikt dan om de hen bewuste kwalen der +menschheid weg te nemen, en om deze in den geschiktsten toestand met +betrekking tot het aardsche leven in de tot den thans bestaanden stand +van beschaving gestegene maatschappij te stellen. Om dit laatste in +voldoende mate te doen, hiervoor zijn de menschen, wegens bovengemelde +oorzaak, te zinnelijk, te egoïstisch en te zorgeloos, kunnen zij +gedurende hun kortstondig aardsch bestaan te weinig de behoeften hunner +medemenschen leeren kennen, en mangelt het hen aldus zoowel aan +intellectuele als aan morele ontwikkeling, doch dit neemt niet weg, dat +de (zie blz. <a href="#pb78" class="pageref">78</a>), zoo onharmonische +mensch somtijds zorgt om geschiktheid te vergrooten voor iets hooger +dan het genoegen <span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272" +name="pb272">272</a>]</span>der aardsche maatschappij in het heden, en +dat hij hiervoor dit genoegen vermindert, en zich zelf lijden oplegt. +Dit is bijv. het geval zoo iemand zooals <i>Beijling</i>, om zijn +gegeven woord niet te breken, niet slechts zijn eigen leven opoffert, +maar tevens zijne vrienden in droefheid dompelt. Dit is het geval zoo +iemand, overstelpt door rampen of behebt met ongeneeselijke en +smartelijke kwalen, zich liever in de harde maar leerrijke school van +den tegenspoed laat, dan zich van den last van het leven te bevrijden, +en vooral is dit het geval bij uitingen van het godsdienstig gevoel, en +maakt dat zij, die zich offers opleggen om anderen in het heden +genoegen te doen, ons niet voorkomen aan de roeping van den mensch ten +volle te voldoen. Dergelijke daden maken het de menschheid evenmin in +het heden genoegelijker als de bekende raad van <i>Aristides</i> in het +belang van <i>Athene</i> was, en toch kan het doel hierbij niet slechts +zijn om goede voorbeelden te geven, daar dit geheel van de middelen der +publiciteit afhangt, en buitendien verzinsels daar even goed als +werkelijk bedreven daden voor kunnen dienen.</p> +<p>Die vergrooting der zedelijke ontwikkeling kan somtijds geschieden +door het bedrijven van daden, de maatschappij geen voordeel +verschaffende, zooals bijv. bij het bedwingen van de neiging voor genot +in het heden door het nakomen van een verbod van iets dat werkelijk +schadeloos is. De waarde van zulk eene daad, met betrekking tot den +bedrijver er van, zal dan echter verminderen, zoo deze geen ijver +genoeg betoont om de doelmatigheid er van te onderzoeken.</p> +<p>De nakomelingschap heeft aan <span class="smallcaps">Napoleon +I</span> de terdoodbrenging van den hertog van <i>Enghien</i>, benevens +zijn trouweloosheid jegens het Spaansche hof meer euvel geduid, dan al +de door hem geprovoceerde oorlogen. Dit nu kan slechts geschied zijn, +omdat die nakomelingschap het voorbeeld van moord en trouwbreuk +<span class="pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273" name= +"pb273">273</a>]</span>voor latere heerschers verderfelijker achtte dan +dat van oorlog voeren, niettegenstaande, wanneer die oorlogen stroomen +bloed doen vloeijen en duizende huisgezinnen in rouw dompelen, zij +ontegenzeggelijk het genoegen der maatschappij meer schaden, dan enkele +moorden zulks doen. Deze strekken echter tot zedelijke verlaging, de +oorlogen daarentegen in verscheidene opzigten tot geestelijke +verhooging der strijders en van de navolgers dezer.</p> +<p>Zoo wij ons buitendien geen hooger ideaal voorstelden dan het +genoegen der maatschappij in het heden, zou bij het niet voldoen aan de +eischen van dit ideaal, dit omlaag getrokken worden, dat is de +beschaving zou afnemen, en dit genoegen der maatschappij meer op het +dierlijke gaan gelijken. Zoo, wegens de in de Noot blz. <a href= +"#pb139" class="pageref">139</a> gemelde terugtrekkende werking, als +wegens den zeer geringen graad der geestontwikkeling der menschen +tijdens derzelver geboorte, zouden deze, wanneer zij volwassen zijn, +wegens het kleiner zijn van het hunne geestontwikkeling optrekkenden +ideaal, op een lageren trap van geestontwikkeling komen, en aldus de +graad van ontwikkeling van het genoegen der maatschappij steeds +teruggaan<a class="noteref" id="xd19e4421src" href="#xd19e4421" name= +"xd19e4421src">9</a>. Het is hiermede gelegen als met de grootte van +wandelingen, zoo deze, hoe klein ook, inspanning vorderen, en zij noch +voor de gezondheid, noch voor het genoegen gedaan worden. Al heeft +iemand door dwang de gewoonte verkregen om eene wandeling van zekere +grootte te maken, die grootte zal van lieverlede verminderen, nadat die +dwang opgeheven is. Is aldus ons ideaal het publieke genoegen bij de +thans bestaande beschaving der maatschappij, zoo hangt het in de lucht, +en zal de noodzakelijkheid dier beschaving voor ons deze evenmin voor +teruggang beveiligen, als de gewoonte aan <span class="pagenum">[<a id= +"pb274" href="#pb274" name="pb274">274</a>]</span>het doen van eene +groote wandeling, deze zal behoeden voor verkleining, zoo geene andere +oorzaak dit tegen gaat. Slechts zal die verkleining alsdan trager zijn. +Wel is waar bezitten wij zie blz. <a href="#pb28" class= +"pageref">28</a> een drang tot vooruitgang, en misschien leidt deze de +dieren, om zich <span class="corr" id="xd19e4429" title= +"Niet in bron">(</span>zie blz. <a href="#pb152" class= +"pageref">152</a><span class="corr" id="xd19e4435" title= +"Niet in bron">)</span> eene inspanning te geven grooter dan hun +aangenaam is, maar bij ons menschen, die bewustheid hebben van de +toekomst en van hoogere trappen van bestaan, is deze instinctive drang +hiervoor niet voldoende, wij behooren hiertoe hetzij door anderen +gedwongen te worden, of wel een door onze zucht tot gemak niet omlaag +trekbaar doel voor oogen te houden. Is dit doel bij de menschheid +geheel aardsch, zoo moet het, wil de trap van beschaving niet +verminderen, minstens zijn om dezen trap te verhoogen. Is echter de +trap van beschaving op aarde zoo hoog geklommen als de in de Noot van +blz. <a href="#pb139" class="pageref">139</a> gemelde terugtrekkende +werking benevens de traagheid der op een zeer laag standpunt van +geestelijke ontwikkeling geboren wordende menschen gedoogt, welk ideaal +moeten deze zich dan ter bereiking voorstellen, om op dit maximum van +op deze aarde mogelijke beschaving te blijven?<a class="noteref" id= +"xd19e4441src" href="#xd19e4441" name="xd19e4441src">10</a> Een aardsch +ideaal kan dit klaarblijkelijk niet zijn, en ook voor ons, die dit +maximum niet bereikt hebben, kan die optrekkende <span class= +"pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275" name= +"pb275">275</a>]</span>werking niet geheel gevonden worden, zoo men de +oogen slechts op de aarde gevestigd houdt. Wij achten ons te weinig in +de menschheid op te gaan, (iets dat wel van zamenwerking met +medemenschen onderscheiden moet worden) en ons gevoel van +zelfstandigheid is te sterk, om ons ideaal vast te knoopen aan het lot +der aan allerlei wisselvalligheden overgeleverde nakomelingschap. Wij +bezitten eene meer of minder gebrekkige voorstelling, dat voor een deel +ons ideaal zoodanig moet zijn, dat het op heffende werkt, hoe hoog ook +men binnen de palen der eindigheid gestegen zij, en aldus slechts bij +den oneindigen onveranderlijken en aldus volmaakten Oergeest kan +bestaan.</p> +<p>De idealen van zelfs leden van onbeschaafde maatschappijen bevatten +dan ook bestanddeelen in sommige opzigten ongelijkslachtig zijnde met, +ofschoon niet minder verheven dan hetgeen tot het genoegen strekt der +wisselende leden van beschaafde maatschappijen.</p> +<p>Reeds de onbeschaafde mensch begeeft zich met zijne verbeelding en +ook eenigzins met zijne rede op buitenzinnelijk gebied, en vervalt +alsdan in dwalingen. Dit is een noodwendig gevolg van het ver +vooruitloopen der controlerende zintuigelijke aanschouwing tengevolge +der natuurwet van de veranderlijkheid, doch even noodwendig is het dat +die dwalingen verkeerde opvattingen zijn van iets dat werkelijk +bestaat. De natuurwet der geschiktmaking verbiedt toch dat wij menschen +een vermogen behouden om bespiegelingen te maken over het niet, evenals +zij niet zou gedogen dat de vogels vleugels behielden, zoo er geene +lucht bestond om er in te vliegen. Hetzelfde kan gezegd worden van de +zucht der menschen om zich in eene hoogere en naauwere betrekking met +het buitenzinnelijke en verhevene op het gebied der veropenbaring der +zelfstandigheid door denking te stellen. Die zucht is de oorzaak der +zoogenaamde inspiratie, die der veronderstelde persoonlijke +tegenwoordigheid van God <span class="pagenum">[<a id="pb276" href= +"#pb276" name="pb276">276</a>]</span>op gewijde plaatsen, die der +gewaande lichamelijke vereenzelviging met hem. De menschen hebben, +onder de vereenigde werking der wet van geschiktmaking en die der +veranderlijkheid, die zucht naar het hooge op eene voor hunne +bekrompenheid van begrip geschikte wijze trachten te bevredigen, en +zijn hierdoor tot dwaalbegrippen tot bijgeloovigheden vervallen, doch +het bestaan dier zucht bij hen bewijst dat deze eenmaal bij elk hunner +op eene objectief ware wijze bevredigd zal worden.</p> +<p>Het is aldus niet de zucht naar het hoogere op buitenzinnelijk +gebied, of het godsdienstig gevoel in het algemeen, waardoor de +toeneming der menschelijke kennis vertraagd wordt, maar het is de +zinnelijke bevrediging dier zucht die zulks doet. Vandaar, dat, voorbij +het standpunt van beschaving waarop de mensen en wijsgeerig beginnen te +worden, zie blz. <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, er eene +botsing ontstaat tusschen de verlichten der natien, namelijk de +wijsgeeren en de voorgangers van het gros dier natiën in de +zinnelijke bevrediging van het godsdienstig gevoel, en dat de eerste op +de laatste eene opheffende werking uitoefenen. Die disharmonie, moge in +het eene tijdvak sterker, in het andere zwakker zijn, overal zal zij +bestaan waar, tengevolge der werking der wet van geschiktmaking, +zinnelijke wezens zich door zinnelijke voorstellingen trachten te +bevredigen, en te gelijk, tengevolge der werking der wet der +veranderlijkheid, door middel hunner rede zich tot het abstracte +verheffen. Het wegens welk motief ook niet dringen in het abstracte +maakt niet alleen dat de menschen bijgeloovig, maar tevens dat zij +ongeloovig zijn. Op het eene oogenblik vormt de mensch verheven +bespiegelingen, en zweeft hij boven de wolken in de wereld van het +abstracte, op het andere oogenblik trekt zijne zinnelijkheid hem naar +den bodem terug, en laat in zijn boezem een grond van wantrouwen voor +zijne naar hij meent voor de rede onwederlegbare bespiegelingen. +<span class="pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277" name= +"pb277">277</a>]</span></p> +<p>Is het aldus te verwonderen, dat zij die gezeten zijn in het +vaartuig hunner kerk, wiens deelen zij de planken der behoudenis wanen +te zijn, omdat zij er tusschen op min of meer zinnelijke wijze het +edelste hunner gevoelens voldoen, dit vaartuig niet durven te verlaten +en te wandelen op de baren van het abstracte, uit vrees van te zinken +naar de diepte van het ongeloof? Uit vrees van mismaakte dwergen te +worden, blijven zij liever kinderen.</p> +<p>De werking der traagheid moet de wezens beletten eensklaps van +natuur te veranderen en hunne persoonlijke eigenaardigheden te +verliezen, zoodat zij niet op de wijze zooals Bouddha gesteld beeft, +maar zelfs, slechts na eene verzwakking van hun karakter van +bijzonderheid en veranderlijkheid gedurende de grootst eindige tijden, +in het onveranderlijke oerwezen, door met dit qualitatief identiek te +worden, opgenomen kunnen worden. De wet der geschiktmaking, welke dit +tracht te doen, zal zwakker werken, naarmate er aan die volmaakte +eenzelvigheid minder ontbreekt, zoodat er evenmin een eindigen tijd zal +bestaan, waarin die werking alle te kort komingen aan die eenzelvigheid +opgeheven zal hebben, alsdat er eene eindige abcis zal bestaan, waarbij +bij eene kromme alle verwijdering van den assymptoot dezer verdwenen +is. Dat de drang tot verandering van zaken, naarmate zij den toestand, +waarin die drang hen wil brengen, meer genaderd zijn, kleiner wordt, is +een gevolg der werking der wet der traagheid, die zulk een drang +slechts veroorlooft binnen een eindigen tijd in grootte te veranderen, +en aldus ook te verdwijnen. Er zullen aldus zeer korte, maar toch nog +eindig groote tijden bestaan, dat die drang uiterst gering zijnde, voor +het voortbrengen eener nadering der eene zaak tot de andere, die +vroeger binnen korten tijd geschiedde, uiterst langen tijd noodig zal +hebben. Bij bovengemelde kromme is de grootte der hoeken, welke de +tangenten met de as der <span class="pagenum">[<a id="pb278" href= +"#pb278" name="pb278">278</a>]</span>abcissen maken, met de grootte van +dien drang te vergelijken. Is de vergelijking dier kromme nu zoodanig, +dat die hoeken wel naar nul streven, maar niet negatief kunnen worden, +en beneden zekere grootte alle soorten van grootte bezitten, zoo moet +zulk eene kromme een assymptoot paralel met de as der abcissen +bezitten. Evenmin als een veranderlijk wezen binnen een eindigen tijd +het<a id="xd19e4470" name="xd19e4470"></a> karakter der +onveranderlijkheid kan verkrijgen, kan het, een zelfstandig iets +zijnde, binnen zulk een tijd volmaakt vernietigd worden. Ware eene +vernietiging er van mogelijk zoo zou hierbij juist het omgekeerde als +bij de op blz. <a href="#pb184" class="pageref">184</a> gemelde +aangroeijing van zulk een wezen van af nul tot een eindig bedrag +gedurende eene eeuwigheid moeten plaats hebben. Een wezen, in dit +laatste geval verkeerende, moet eene eeuwigheid nadat het eene eindigen +grootte bereikt heeft, oneindig groot zijn, en de stelling der +preëxistentie tot noodwendig gevolg hebben, dat de +geestontwikkeling der wezens de palen der eindigheid moet overschreden +hebben, wanneer zij met den Oergeest volmaakt zamensmelten. De wet van +geschiktmaking werkt, door de wezens een onveranderlijken aard te +willen geven, de vergrooting dier wezens tegen. De wet der +veranderlijkheid werkt op eene tegenovergestelde wijze, en moet +gedurende het laatste oneindig lange tijdvak, dat de eindige wezens, +voor met den Oergeest zamen te smelten, in grootte toenemen, in werking +betrekkelijk de wet van geschiktmaking verzwakken.</p> +<p>Bij eene eindige betrekking tusschen de werkingen dier beide wetten +in het voordeel der eerstgemelde, voor zooverre deze zie blz. <a href= +"#pb284" class="pageref">284</a> geene terugtrekkende werking +uitoefent, zullen, bij den aanvang reeds bestaande wezens gedurende een +eindigen tijd eene eindige betrekkelijke, vergrooting ondergaan. Alsdan +zal echter die betrekkelijke vergrooting dier wezens gedurende eene +eeuwigheid, van af een eindig getal tot nul afnemende zulks te +<span class="pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279" name= +"pb279">279</a>]</span>traag doen om binnen die eeuwigheid slechts eene +eindige absolute vergrooting voort te brengen. Hiervoor zou die +verhouding, op het oogenblik van den aanvang dier eeuwigheid, oneindig +groot moeten zijn en bij een wezen in grootte nul bestaan. Die grootte +is vergelijkbaar met die der ordinaat nul bij den top van assymptoten +bezittende kromme lijnen. Van dergelijke krommen moeten de met +bovengemelde betrekkelijke vergrooting vergelijkbare tangenten der +hoeken der raaklijnen van oneindig tot op nul afnemen.</p> +<p>De op blz. <a href="#pb276" class="pageref">276</a> gemelde zucht +tot opheffing van den geest naar den onveranderlijken oneindigen +Oergeest, vereischt dat diens onveranderlijke denkbeelden een invloed +hoe indirect ook op onze veranderlijke denkbeelden uitoefenen, want +anders zou het zijn, of dit onveranderlijke wezen voor ons geen +objectief bestaan had, en aldus, zooals op blz. <a href="#pb275" class= +"pageref">275</a> gezegd is, die zucht bij de menschen niet kunnen +bestaan. Die onveranderlijke denkbeelden van den Oergeest kunnen echter +niet direct op de onze van invloed zijn, omdat deze dan ook een +directen invloed op die onveranderlijke denkbeelden zonden uitoefenen, +en hen niet volmaakt onveranderlijk zouden kunnen laten. Die invloed +moet aldus geschieden door eene grootst eindige reeks van zie blz. +<a href="#pb175" class="pageref">175</a>, veranderlijke denkbeelden van +den Oergeest, en wel zoo dat de leden dier reeks naar de zijde waar +deze zich aan de onveranderlijke denkbeelden hecht, meer en meer hun +karakter van veranderlijkheid verliezen en in uitgebreidheid +toenemen<a class="noteref" id="xd19e4493src" href="#xd19e4493" name= +"xd19e4493src">11</a>.</p> +<p>Die uitgebreidheid bij die onveranderlijke denkbeelden oneindig +zijnde, zoo kan hun invloed op onze denkbeelden <span class= +"pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280" name= +"pb280">280</a>]</span>vergeleken worden met dien van een oneindig +grooten hemelbol op een eindig grooten bol, waarvan hij oneindig ver +verwijderd, en aldus, zie blz. <a href="#pb165" class= +"pageref">165</a>, door eene oneindige massa van aantrekkingstrillingen +bezittenden ether gescheiden is. De invloed dier reeks van denkbeelden +van den Oergeest op onze denkbeelden moet echter niet beschouwd worden +als inspiratie, maar zie blz. <a href="#pb122" class="pageref">122</a> +als de oorzaak waardoor wij ons door middel der rede en verbeelding +boven zintuigelijke indrukken verheffen. De veranderlijke denkbeelden +van den Oergeest, bepaalt door de atomistische bewegingen der aarde, +oefenen, door tusschenkomst van dergelijke veranderlijke denkbeelden, +bepaalt door atomistische bewegingen der deelen van ons ligchaam, +geestelijke invloeden uit op door de zintuigelijk onwaarneembare +atomistische bewegingen bepaalde denking van onzen geest<a class= +"noteref" id="xd19e4513src" href="#xd19e4513" name= +"xd19e4513src">12</a>. Gedroeg deze zich hier tegenover geheel passief, +zoo zou hij een aardsch product zijn, en werkelijk tracht die invloed +hem daartoe door eene werking der wet van geschiktmaking te verlagen. +Onze geest gedraagt zich echter ook actief, ofschoon niet steeds even +sterk, het minste in den slaap, in staat van dronkenschap, van waanzin, +enz., wanneer hij zich weinig inspant; het meeste bij het denken over +abstracte onderwerpen, over het algemeene en bij het in den niet +latenten toestand. houden van denkbeelden, zoo dit sterke inspanning +vereischt. Voor het bezit dier activiteit heeft echter onze geest +noodig primo om eene menigte van verscheiden en veranderlijke indrukken +te ontvangen, zonder welke hij niet werkdadig kan zijn, zie blz. +<a href="#pb93" class="pageref">93</a>, en secundo om invloed te kunnen +uitoefenen op voorwerpen, die zich alsdan tegenover hem passief +gedragen. Zoo gedragen zich de beenen passief, wanneer wij tengevolge +van onzen <span class="pagenum">[<a id="pb281" href="#pb281" name= +"pb281">281</a>]</span>wil (eene soort van denking) gaan, en zouden zij +zich slechts actief gedragen, zoo zij ons konden dwingen om te +loopen<a class="noteref" id="xd19e4522src" href="#xd19e4522" name= +"xd19e4522src">13</a>. Onze geest zou slechts aan de op blz. <a href= +"#pb94" class="pageref">94</a> gemelde werking, trachtende hem een +aardsch product te doen worden, blootgesteld zijnde, dit werkelijk naar +ons inzien worden, zoo de werking der wet der veranderlijkheid hem niet +binnen de wereldsche verscheidenheid en veranderlijkheid door de op +blz. <a href="#pb279" class="pageref">279</a> gemelde reeks aan eene +opheffende werking blootstelde, en daardoor tevens maakte dat die +eerste werking haar doel niet kan bereiken, en aldus verlagende op den +geest blijft werken.</p> +<p>Men kan zich voorts voorstellen wezens zich niet verheffende boven +de zintuigelijke indrukken, die zij op een hemelbol verkrijgen, en die, +in zeker opzigt qualitatief niet van elkander verschillende, dit +quantitatief wel doen. Zoo zouden bijv. op deze aarde waterdieren, zich +niet boven hunne zintuigelijke indrukken verheffende, niet slechts +minder hoog in geestontwikkeling staan dan de werkelijk bestaande +waterdieren, maar tevens als imaginaire landdieren, welke zich ook niet +boven hunne zintuigelijke indrukken verheffen.</p> +<p>Om te beseffen hoe de aardsche zintuigelijke aanschouwing, door +beneden de denking der aardbewoners te blijven, de vergrooting der +geestontwikkeling dier wezens belemmert, en, zoo onze planeet (zie blz. +<a href="#pb154" class="pageref">154</a>) niet <span class= +"pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282" name= +"pb282">282</a>]</span>zelve in eene phase van vooruitgang was, hij de +nakomelingschap slechts tot een zeker maximum zou veroorloven te gaan, +neme men in acht, dat al der menschen wetenschappelijke kennis bestaat +uit zintuigelijke waarnemingen, wiskunde en logica. Van het eerste is +natuurlijk het maximum op deze aarde beperkt, en met de wiskunde en +logica is dit, door eene indirecte uitwerking van dit te laag staan der +zintuiglijke aanschouwing met betrekking tot onze denking, insgelijks +het geval.</p> +<p>Zoowel bij de logica als bij de wiskunde wordt den aard en grootte +van het onbekende, uit het bekende afgeleid, zoodat, waar zie blz. +<a href="#pb174" class="pageref">174</a> de rijkdom en volkomenheid der +aanschouwing de geesten ten volle verzadigen, wiskunde en logica +overbodig zijn. Zoowel bij de logische als bij de wiskundige redenering +(wier juistheid eigenlijk onafhankelijk is van de objectieve waarheid +van de stellingen waarvan men uitgaat) gebruikt men beelden en +voorstellingen aan de zintuigelijke aanschouwing ontleend. De +beperktheid hiervan moet nu de vlugt van onze voorstellingen beperken +door hierop eene terugtrekkende werking uit te oefenen, en hierdoor aan +de intellectuele ontwikkeling der aardbewoners met betrekking tot de +wiskunde en logica grenzen stellen, zelfs al waren die bewoners in het +bezit eener aardsche onsterfelijkheid en aldus van een onbepaald langen +tijd om te leeren, zonder dat hun geest een aardsch product was, twee +zaken die<span class="corr" id="xd19e4560" title= +"Niet in bron">,</span> zie blz. <a href="#pb224" class= +"pageref">224</a>, naar ons inzien, onvereenigbaar zijn.</p> +<p>Men zij voorts indachtig dat de werktuigen, zooals telescopen, +microscopen, passers, barometers enz. waardoor onze aardsche +zintuigelijke aanschouwing uitgebreider geworden is, niet zouden +bestaan, zoo het vooruitloopen er hiervan door onze denking er zie blz. +<a href="#pb178" class="pageref">178</a> niet opheffende opgewerkt had, +doch die uitbreiding is begrensd.</p> +<p>Bij de theorie snelt men door middel van wiskundige <span class= +"pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283" name="pb283">283</a>]</span>en +logische redeneringen de zintuigelijke aanschouwing meer vooruit, dan +bij de praktijk. Meer dan hierbij komt men bij de theorie tot +resultaten van een meer algemeenen aard<span class="corr" id= +"xd19e4575" title="Niet in bron">.</span> Bij haar staat meer dan bij +de praktijk vooruitgang en minder dan bij deze geschiktheid op den +voorgrond.</p> +<p>Wanneer een ligchaam valt, bestaat er een verschijnsel, namelijk de +aantrekking waaraan dit ligchaam is blootgesteld, dat opwekt een ander +aldus in grootte toenemend verschijnsel, namelijk de nadering van dit +ligchaam tot andere ligchamen. Wederkeerige versterking tusschen die +aantrekking en die sterkte van nadering heeft er hierbij (evenals in +zeker opzigt zie blz. <a href="#pb12" class="pageref">12</a> tusschen +den aanleg en de toeneming der geestelijke ontwikkeling) slechts zeer +weinig plaats, omdat, in tegenstelling van bij onderlinge nadering van +twee hemelligchamen, de aantrekking bij aardsche ligchamen gedurende +den val van deze zeer <span class="corr" id="xd19e4583" title= +"Bron: weing">weinig</span> vergroot. Die nadering van dit ligchaam tot +andere, een gevolg der aantrekking, brengt voort elastieke botsing, dat +is een overgang dier aantrekking in afstooting, en aldus eene +vernietiging en omkeering van deszelfs oorzaak voort. Op het oogenblik +dat die afstooting begint, zal de nadering op een maximum zijn; +terwijl, op het oogenblik dat de afstooting op een maximum is, de +nadering nul geworden zal zijn. Deze wordt daarna negatief, dat is zij +gaat over in verwijdering, die op het grootste wordt op het oogenblik +dat de afstooting weder in aantrekking overgaat. Afneming hierbij dier +heen en teruggaande snelheden door wrijving of onveerkrachtige botsing, +is eene werking der wet van geschiktmaking, omdat er dan zie blz. +<a href="#pb251" class="pageref">251</a> snelheden in warmtetrillingen +overgaan. Bestaat die verwijdering bij hemelligchamen, zoo zal er na de +botsing tusschen de sterkte der verwijdering en de aantrekking eene +wederkeerige verzwakking bestaan. <span class="pagenum">[<a id="pb284" +href="#pb284" name="pb284">284</a>]</span></p> +<p>Zoo die hemelligchamen, in plaats van tegen elkander te botsen, zeer +langwerpige ellipsen om een gemeenschappelijk brandpunt beschrijven, +zullen de naderingen op eene andere wijze de hen voortbrengende +aantrekkingen vernietigen. Zij keeren in dit geval de rigting waarin de +aantrekking geschiedt om, zoodat alsdan de aantrekkingen niet negatief +worden, door in afstootingen over te gaan, maar door in +tegenovergestelde rigting te geschieden. In dien laatsten zin zijn die +aantrekkingen bij de perihelia op het sterkste negatief, en aldaar is +de sterkte der nadering nul geworden, om later negatief te worden, dat +is in verwijdering over te gaan. Bij de aphelia zijn bij dit geval de +positieve aantrekkingen gering wegens bovengemelde wederkeerige +verzwakking tijdens de verwijdering der beide ligchamen. Bij het eerste +voorbeeld is daarentegen de aantrekking der aarde minus de afstooting +der beide ligchamen op het grootste, wanneer het botsende ligchaam +weder begint terugtevallen, en aldus de sterkte der nadering er bij nul +is.</p> +<p>Wanneer de werking der wet der veranderlijkheid zoodanig is, dat het +gevolg deszelfs voortbrengend verschijnsel tracht te vernietigen en +negatief te maken, is die werking in denzelfden geest als de werking +der wet van geschiktmaking terwijl, wanneer het gevolg deszelfs +voortbrengend verschijnsel tracht te versterken, de werking der wet der +veranderlijkheid in tegengestelden geest als die der wet van +geschiktmaking is. In het eerste geval bestaat er echter dit verschil +tusschen de werking der wet der veranderlijkheid en die der wet van +geschiktmaking, dat de werking dier laatste wet alsware een +nevenverschijnsel te weeg brengt, in sterkte toe en afnemende met het +verschijnsel waarop die werking <span class="corr" id="xd19e4594" +title="Bron: verniegende">vernietigende</span> werkt, zooals bijv. de +met wrijving gepaard gaande snelheden; terwijl daarentegen bij de +werking der wet der veranderlijkheid, zooals in het eerste geval, het +vernietigd <span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285" name= +"pb285">285</a>]</span>wordende verschijnsel door zijne grootte het +vernietigende opwekt. Deze laatste werking, gepaard met die der wet van +geschiktmaking, waardoor, bijv. zooals op blz. <a href="#pb259" class= +"pageref">259</a> aangegeven is, de gewijzigde werking van blz. +<a href="#pb257" class="pageref">257</a> ontstaat, zou op +maatschappelijk gebied steeds iets heilzaams wrochten, zoo de +maatschappij in geen staat van vooruitgang verkeerde, en zal aldus iets +heilzaam teweeg brengen in de gevallen waarmede de vooruitgang niet te +maken heeft, zooals bijv. het vernietigen van afwijkingen ten eene of +andere zijde van een welgemaakt ligchaam. In zulke gevallen is toch de +gemiddelde toestand den besten, de vernietiging van afwijkingen hiervan +wenschelijk en het ontstaan van zulke afwijkingen door de wet der +veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige versterking tusschen oorzaak +en gevolg plaats heeft, schadelijk. Bij zaken in staat van vooruitgang +is daarentegen, wegens de werking der traagheid zie blz. <a href= +"#pb52" class="pageref">52</a>, die gemiddelde toestand niet den +besten, het ontstaan van afwijkingen er van naar boven is aldus +wenschelijk en de vernietiging dier afwijkingen schadelijk. Zoo aldus +die werking der wet der veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige +versterking tusschen oorzaak en gevolg ontstaat alsdan dergelijke +afwijkingen te weeg brengt, zal de werking er van heilzaam en de +tegengestelde werking der wet der veranderlijkheid schadelijk zijn, +daar in het eerste geval men iets goeds met betrekking tot wat ook, +tracht te vergrooten en in het laatste dit goede tracht te vernietigen. +Zoo is het bijv. goed dat de belooningen, zij die zich goed gedragen, +tot nog beter aansporen. De begrenzing van dergelijke afwijkingen, +tengevolge der op blz. <a href="#pb261" class="pageref">261</a> gemelde +werking der wet der geschiktmaking, is dan echter en wel meer, naarmate +zij digter bij zekere grootte is, iets heilzaams. Zoo is het bijv. goed +om door belooningen de vlijt van leerlingen op te wekken, edoch de +toeneming dier vlijt moet gematigd worden, omdat zij anders de +<span class="pagenum">[<a id="pb286" href="#pb286" name= +"pb286">286</a>]</span>gezondheid dier leerlingen zou schaden, en +evenzeer moet de vergrooting der belooningen gematigd worden, omdat +deze anders onregtvaardig zouden worden.</p> +<p>Het ontstaan van alsware beneden of achterwaartsche afwijkingen van +achterlijke gemiddelde toestanden door de werking der wet der +veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige versterking plaats heeft, is +daarentegen schadelijk omdat alsdan iets kwaads vergroot wordt; terwijl +de omgekeerde werking dier wet, waardoor dergelijke afwijkingen naar +achteren tegengegaan worden, heilzaam is<span class="corr" id= +"xd19e4616" title="Niet in bron">.</span> Schadelijk is het bijv. +wanneer men slechte menschen zoo bejegent en plaagt, dat zij uit wrok +nog slechter worden, goed, wanneer men dit zoo doet, dat hunne +zedelijkheid digter bij die van het gros der menschen komt.</p> +<p>Deze de afwijkingen uitputtende werking der wet der veranderlijkheid +gepaard met de werking der wet van geschiktmaking, tracht de +verschillende bestanddeelen van zaken met elkander in harmonisch +verband en op dezelfde hoogte van ontwikkeling te brengen. Zijn nu bij +die zaken, door dat zij in een staat van vooruitgang zijn zooals op +blz. <a href="#pb78" class="pageref">78</a> gezegd is, die +bestanddeelen op zeer ongelijke hoogte, zoo zullen die beide zoo even +gemelde werkingen, door de trachten de hoogst staande bestanddeelen +dier zaken te verlagen, ofschoon niet met betrekking tot de +geschiktheid er van zie blz. <a href="#pb255" class="pageref">255</a>, +iets schadelijk, te weeg brengen, en daarentegen, door de laagst +staande bestanddeelen er van omhoog te trekken, iets goeds wrochten. +Omgekeerd zal de werking der wet der veranderlijkheid, waarbij oorzaak +en gevolg elkander wederkeerig versterken, iets, ofschoon ook weder +niet met betrekking tot de geschiktheid, heilzaams voortbrengen, +wanneer zij zaken onharmonisch maakt door enkele bestanddeelen er van +te verhoogen, en daarentegen schadelijk werken, wanneer zij eene +disharmonie te weeg brengt door andere bestanddeelen dier zaak te +verlagen. Dit <span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287" name= +"pb287">287</a>]</span>laatste was bijv. het geval bij het ontstaan van +den aflaathandel in het begin der zestiende eeuw. De vernietiging er +van door de hervormers was aldus eene werking der wet der +veranderlijkheid, wanneer hierdoor afwijkingen uitgeput worden en te +gelijk ook eene werking der wet der geschiktmaking. Toen zij echter +eene nieuwe godsdienst verhevener dan de toen bestaande stichtten, +waren de handelingen der hervormers werkingen der wet der +veranderlijkheid, waarbij oorzaak en gevolg elkander wederkeerig +versterken, begrensd door de op blz. <a href="#pb261" class= +"pageref">261</a> gemelde werking der wet der geschiktmaking. Hunne +handelingen strekten toen toch volstrekt niet meer om de verschillende +bestanddeelen der toen bestaande godsdienst meer harmonisch met +elkander en met de zinnelijkheid der menschen te maken. Ware dit het +geval geweest, zoo zouden de hervormers de hoogste bestanddeelen der +catholijke godsdienst zie blz. <a href="#pb255" class="pageref">255</a> +hebben moeten verlagen. Niet de drang tot geschiktmaking, maar die tot +vooruitgang was de drijfveer dier hervormers. Eveneens was dit het +geval bij <i>Galileus</i>, toen deze als vertegenwoordiger der wel op +waarnemingen gebaseerde, maar desniettemin abstracte wetenschap +verscheen voor de vierschaar der vertegenwoordigers der zinnelijkheid, +der zie blz. <a href="#pb178" class="pageref">178</a> niet +controlerende getuigenis der zintuigen. Hierbij toch past de stelling, +dat de aarde om de zon wentelt, zoo weinig, dat niemand, tenzij hij +beter ingelicht is, haar geloof zal willen schenken.</p> +<p>Ook op staatkundig gebied bestaat er, wegens den vooruitgang der +maatschappij, disharmonie bij verschillende zaken. Ingezetenen van +rijken wenschen zich bijv. te vereenigen met ingezetenen van andere +rijken, met wie zij zich verwant gevoelen, en willen tevens zeer locale +belangen overheerschende maken. De werking der wet der geschiktmaking +en de in denzelfden geest zijnde werking der wet der veranderlijkheid +zullen klaarblijkelijk <span class="pagenum">[<a id="pb288" href= +"#pb288" name="pb288">288</a>]</span>trachten eerstgemelde zucht te +verzwakken en te gelijk te geven eene ruimere opvatting van locale +belangen. Bij eene verdeeling der menschheid in staten, enkel +tengevolge van die beide werkingen, zou aldus die zucht der inwoners +van staten om staatkundig zamen te smelten met hen verwante inwoners +van andere staten onbevredigd moeten blijven, en zie blz. <a href= +"#pb256" class="pageref">256</a> later verdwijnen.</p> +<p>Wegens den vooruitgang der menschheid zullen de staten door +zamenvoeging gemiddeld steeds grooter worden, doch dit wegens de +werking der traagheid gemiddeld zie noot blz. <a href="#pb78" class= +"pageref">78</a> wat te laat geschieden, en de staatkundige indeeling +aldus zoo zijn, dat zoo even gemelde zucht tot zamensmelting, minder +bevredigd wordt dan het particularisme.</p> +<p>De werking der wet van geschiktmaking en de in denzelfden geest +zijnde werking der wet der veranderlijkheid, zouden bij eene niet +vooruitgaande maatschappij de staatkundige indeeling der menschheid zoo +goed mogelijk trachten te maken, en wel volgens nationaliteiten, +waarbij de particuliere en locale belangen weinig uiteenloopen, want +zulk een toestand zou dan evenzeer den gemiddelden politieken toestand +zijn, als de welgemaakte toestand van het ligchaam den gemiddelden van +allerlei mismaakte toestanden, zie blz. <a href="#pb102" class= +"pageref">102</a>. Oorlogen zouden het ontstaan van zulk een +gemiddelden politieken toestand kunnen bevorderen, door tot beide zoo +even gemelde werkingen te behooren, of kunnen tegengaan, door werkingen +te zijn der wet der veranderlijkheid, die in strijd zijn met die der +wet van geschiktmaking. Meer zullen zij echter in eerst dan in +laatstgemelden geest werken, omdat gemiddeld de morele kracht alsmede +de ondersteuning van andere staten zijn voor den oorlogvoerenden staat, +die eene geschikte staatkundige verdeeling wenscht. De werking van den +oorlog kan men vergelijken met die van het <span class= +"pagenum">[<a id="pb289" href="#pb289" name= +"pb289">289</a>]</span>trekken van ballen uit eene bus, witte en zwarte +ballen bevattende, met zekere voorliefde voor de witte. Het kan dan +echter zijn, dat die bus zoo weinig witte en zooveel zwarte ballen +bevat, dat, niettegenstaande die voorliefde voor de witte ballen, er +meer zwarte dan witte ballen getrokken worden, en evenzoo zou de +staatkundige indeeling zoo nabij de beste kunnen zijn, dat, +niettegenstaande de gemiddeld grootere kans voor zege der partij, die +de staatkundige indeeling nog beter tracht te doen worden, de oorlogen +deze eerder trachten te verslimmeren dan nog beter te doen worden.</p> +<p>De gemiddelde toestanden, op zich zelve beschouwd, geschikte +toestanden, en somtijds afwijkingen van gemiddelde toestanden van meer +algemeenen aard, kunnen veranderen, en zullen dit, bij het bestaan van +blijvende afwijkingen naar de eene zijde er van, doen zoodat men dan +alsware een anderen gemiddelden toestand zonder afwijking zal +verkrijgen. Zoo kan de verzwakking van een staat iets worden, waarnaar +deszelfs bevolking zich voegt, en die deze niet meer als eene door +groote inspanning te vernietigen afwijking beschouwd.</p> +<p>De werking der wet der geschiktmaking tracht namelijk te gelijk +afwijkingen te vernietigen, en den gemiddelden toestand alsware naar de +zijde dier afwijkingen te verschuiven. De werkelijke afwijkingen zijn +aldus steeds van tijdelijken aard, en, wanneer de werking der wet der +veranderlijkheid wederkeerige versterking tusschen een verschijnsel en +deszelfs gevolg te weeg brengt, zal niet alleen zie blz. <a href= +"#pb261" class="pageref">261</a> de werking der wet van geschiktmaking +de vergrooting van zulk een verschijnsel en van deszelfs gevolg eens +doen ophouden, maar, zoo de gemiddelden toestand zich niet verplaatst, +door de op blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gemelde +werking der wet der veranderlijkheid, die door wederkeerige versterking +voortgebragte afwijking later weder vernietigd worden. Zoo zal bijv. +magtsvergrooting, voortgebragt door <span class="pagenum">[<a id= +"pb290" href="#pb290" name="pb290">290</a>]</span>wederkeerige +versterking van succes en aanmoediging, later door verslapping en +overmoed weder vernietigd en zelfs negatief kunnen gemaakt worden, +beide echter slechts zoo die grootere magt, door geschiktmaking er +voor, geene werkelijke behoefte wordt. De wederkeerige versterking +bestaat, alsdan tusschen het voortbrengend verschijnsel en eenig ander, +doch zij kan ook bestaan, tusschen het voortgebragte verschijnsel, dat +het eerstgemelde tracht te vernietigen en zelfs omgekeerd te doen +worden, en eenig ander verschijnsel<a class="noteref" id="xd19e4674src" +href="#xd19e4674" name="xd19e4674src">14</a>. Hoe zwakker de werking +der wet van geschiktmaking is, in hoe meer tijd zij aldus het beoogde +doel bereikt, hoe minder ongeschiktheid in andere opzigten er bij +andere zaken er door teweeg gebragt zal worden. Vandaar dat men een +goed doel kan bereiken zonder slechte middelen er toe te bezigen, zoo +men slechts geduld heeft, en een op minder vaste gronden steunende +geschikten toestand, binnen korten tijd ontstaande niet verkiest boven +een op vastere gronden steunende geschikten toestand meer in de +toekomst.</p> +<p>Stelt men het verbod om aan anderen te doen, hetgeen zij wenschen +dat hun niet gedaan wordt, niet in strijd met het werkelijke belang der +individuen, zoo kan in elken staat het belang der deelen in +overeenstemming met dat van het totaal dier deelen zijn. Dit zal +insgelijks het geval bij het statenstelsel kunnen zijn, want het is +hiervoor wenschelijk, dat er geene onderdrukte nationaliteiten bestaan, +en dit zal niet in strijd zijn met de belangen van <span class= +"pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291" name="pb291">291</a>]</span>elk +dier staten, omdat de meerderheid der inwoners van elk dezer toch een +afkeer moet hebben van het denkbeeld dat zijne nationaliteit onderdrukt +wordt.</p> +<p>Hierbij, zooals steeds op maatschappelijk gebied, moet echter in +acht genomen worden, dat het verkeerd is bestaande afwijkingen van den +toestand, die het beste voor het algemeen welzijn is, plotseling te +willen vernietigen, omdat door den tijd zij, bij wie die afwijkingen +bestaan, zich in zekere mate er naar zullen geschikt hebben. Dit is +bijv. het geval bij zoogenaamde door den tijd verkregen en met het +algemeen belang in strijd zijnde regten, zooals bijv. die van het +houden van slaven, te hoog geestelijk ontwikkeld met betrekking tot +hunne meesters om zie blz. <a href="#pb47" class="pageref">47</a> eene +heerschappij, als die over slaven uitgeoefent, niet nadeelig te doen +worden. Zulke regten behoeven evenmin plotseling, althans zonder +schadevergoeding (eene soort van geschiktmaking voor den bezitter dier +regten) afgeschaft, als onbepaald bestendigd te worden.</p> +<p>Wanneer een voortbrengend verschijnsel of oorzaak eene afwijking is +van een gemiddelde, dat zich niet tracht te verplaatsen, zal het +voortgebragte of gevolg, verschijnsel die oorzaak trachten uit te +putten, en deze daarentegen versterken, wanneer dit gemiddelde zich wel +tracht te verplaatsen. Zoo zal bijv. succes in den krijg, tengevolge +van tijdelijke grootere eenheid, deze trachten te verminderen, of wel +te vergrooten, al naar gelang die grootere eenheid elders niet +aangetroffen wordt, of wel eene toenadering is tot die welke elders +bestaat, of die men noodig voor zich acht. In het eerste geval schijnt +die grootere eenheid iets, dat na de zege overbodig geworden is, en in +het tweede iets waarvan de heilzame vruchten met betrekking tot de +toekomst gebleken zijn. Inspanning brengt verhooging in positie te +weeg, en deze zal, wegens den drang tot vooruitgang, gemiddeld die +inspanning niet trachten te vernietigen, ofschoon de op <span class= +"pagenum">[<a id="pb292" href="#pb292" name="pb292">292</a>]</span>blz. +<a href="#pb261" class="pageref">261</a> gemelde werking der wet van +geschiktmaking, de vergrooting dier inspanning tengevolge van +wederkeerige versterking, weldra zal doen ophouden. Dat voorts die +vergrooting in positie geschiedt onder strijd (zie. blz. <a href= +"#pb55" class="pageref">55</a><span class="corr" id="xd19e4698" title= +"Niet in bron">)</span> in den algemeensten zin genomen, ontstaat +doordat magten zooals individuen, staten enz. in contact komen met +andere niet met hen in alle deelen zamenwerkende magten of zaken, +hetgeen een gevolg is der verscheidenheid, die zie blz. <a href= +"#pb237" class="pageref">237</a> eene voorwaarde is van den +vooruitgang.</p> +<p>De werking van elken hartstogt is die van een der beide op blz. +<a href="#pb284" class="pageref">284</a> gemelde werkingen der wet der +veranderlijkheid, in het eene geval zooals op blz. <a href="#pb259" +class="pageref">259</a> en in het andere, zooals op blz. <a href= +"#pb261" class="pageref">261</a> gezegd is, gepaard met de werking der +wet van geschiktmaking. Lijden wekt bijv. medegevoel op, dat dit lijden +tracht te vernietigen. De sterkte van dit medegevoel klimt en daalt nu +niet, wegens de werking der traagheid, te gelijk met die van dit +lijden, en vooral niet zoo de bekendheid hier van snel toeneemt, en +evenmin is dit medegevoel op een maximum wanneer dit lijden ophoudt met +te bestaan. Met betrekking hiertoe verkeert het in een overeenkomstig +geval als doelmatige straf met betrekking tot slecht gedrag, en als met +oordeel toegeven met betrekking tot gegronde grieven. Is het +daarentegen iemands geluk dat medegevoel opwekt zoo <span class="corr" +id="xd19e4715" title="Bron: heef ter">heeft er</span> tusschen beiden, +even als tusschen eischen en toegeving met zwakheid, wederkeerige +versterking plaats. De werking der wet van geschiktmaking tracht echter +dan de toeneming van beiden tegen te gaan, daar zij iemands positie, en +te gelijk de gevoelens die men hem toedraagt, tot zekere gemiddelden +tracht te brengen.</p> +<p>Met betrekking tot derzelver oorzaken staan de werkingen der +hartstogten zie blz. <a href="#pb267" class="pageref">267</a> in +dezelfde verhouding als de daden gedaan tengevolge van redeneringen. +Trouwens bij hartstogtelijke handeling worden er redeneringen van +<span class="pagenum">[<a id="pb293" href="#pb293" name= +"pb293">293</a>]</span>eenvoudigen en oppervlakkigen aard gemaakt, die, +zooals bij woede en vrees, in der menschen geest overheerschende +worden. Het zijn de hartstogten die de menschen doen handelen, de goede +op eene niet, de slechte op eene wel te lage wijze voor de eischen van +der menschen zedelijk leven en onderlinge zamenwerking, en het +verkeerde van zich blindelings aan goede hartstogten over te geven, +bestaat juist in het alsdan niet maken van genoegzaam diepzinnige +redeneringen. Of de intellectuele ontwikkeling is dan in gebreke met +betrekking tot de morele ontwikkeling, of men weet haar dan niet +genoegzaam te doen gelden.</p> +<p>Dit in gebreke zijn der intellectuele ontwikkeling, of het niet +gebruik er van kan in het algemeen leiden om zich van het goede en +insgelijks van het kwade te onthouden, en aldus de neiging tot het eene +en tot het andere verminderen. Naar aanleiding van hetgeen op blz. +<a href="#pb217" class="pageref">217</a> gezegd is, zal, omdat kennis +noodig is om begrip en waardering van het goede te geven, en niet +alleen evenals bij het kwaad strekt, om het op eene meer doelmatige +wijze te doen, ontbering er van gemiddeld meer tot kwaad dan tot goed +strekken, en aldus, naar aanleiding van blz. <a href="#pb152" class= +"pageref">152</a>, de neiging tot het goede meer verminderen dan die +tot het kwaad<a class="noteref" id="xd19e4733src" href="#xd19e4733" +name="xd19e4733src">15</a>. Men bedenke hierbij dat de werking der wet +van geschiktmaking de verschillende soorten van kennis (althans zie +blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a><span class="corr" id= +"xd19e4741" title="Niet in bron">)</span> die van even hooge soort, met +elkander in harmonisch verband <span class="pagenum">[<a id="pb294" +href="#pb294" name="pb294">294</a>]</span>tracht te brengen, zoodat +vermindering der wijsgeerige kennis ook die der andere kennis +tengevolge heeft. Iemand, die zich nu steeds er op toelegt om met +overleg kwaad te plegen, moet noodwendig de wijsgeerige kennis, die +betrekking heeft op de maatschappelijke behoeften en vooruitgang, +verwaarloozen en dit, wegens de zooeven gemelde reden, daling van +andere takken van kennis ten gevolge hebben.</p> +<p>Zoo de geestelijke aanleg der individuen der verschillende +diersoorten en menschenrassen bij de geboorte dier individuen slechts +bepaald werd door den aard van hunne ligchamen, zou het onverklaarbaar +blijven hoe zulke groote verschillen in den dezen geestelijken aanleg +bepalenden aard der ligchamen ontstaan zijn, of liever in stand +gehouden worden, want bestond er geene constante oorzaak voor dit +laatste, <span class="corr" id="xd19e4749" title="Bron: zou">zoo</span> +zouden die verschillen, slechts door de werking der traagheid in stand +gehouden, van lieverlede verminderd zijn, en slechts accidentele +omstandigheden (anders gezegd het toeval) die den geestelijken aanleg +bepalenden aard der ligchamen wat doen variëren. De verschillen in +levensomstandigheden kunnen althans bij de menschenrassen die constante +oorzaak niet zijn, omdat de verschillen in hoogte der +levensomstandigheden bij de menschen kunstmatig zijn, en niet door de +aarde aangeboden worden. De verschillen in den bovengemelden aard der +dierlijke en menschelijke ligchamen, moeten in overeenstemming met de +stelling van blz. <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, dat die +ligchamen aan eene opwaarts drijvende werking buiten hen blootgesteld +zijn, naar ons inzien, ook in stand gehouden worden door eene oorzaak +buiten hen, namelijk zie blz. <a href="#pb196" class="pageref">196</a> +door de verschillen in aanleg der geesten op de aarde met levende +ligchamen in contact willende komen. De geslachtsvoortplanting en het +verkeer zullen voorts klaarblijkelijk strekken om bovengemelden aard +dier ligchamen bij dezelfde soorten of dezelfde volken gelijk +<span class="pagenum">[<a id="pb295" href="#pb295" name= +"pb295">295</a>]</span>aan elkander te doen worden. Dit zelfde verschil +in aanleg der geesten houdt, naar ons inzien, bij een zelfde volk het +verschil in stand, voor zooverre dit niet door het toeval ontstaat, in +stand. Wel heeft de maatschappij zich naar die verschillen in +beschaving geschikt, doch die verschillen kunnen naar ons inzien geene +noodzakelijke behoefte zijn van welke maatschappij ook, bijv. niet van +eene wier leden in geestelijken aanleg tijdens hunne geboorte alle +gelijk zijn, en niet, tengevolge der werking van het toeval, ongelijk +in beelding en rijkdom worden. Verschil in magt zou in zulk eene +maatschappij enkel door verschil in ancieniteit bepaald worden.</p> +<p>De werking der wet der veranderlijkheid, waarbij oorzaak en gevolg +elkander wederkeerig versterken, veroorzaakt vaak eene overdrevene +schatting van zekere hartstogten, zooals vreugde, smart, bewondering, +verachting, opwekkende gebeurtenissen. Tusschen de opvatting dezer +laatste in den geest dier hartstogten en deze bestaat er dan eene +wederkeerige versterking, door de werking der wet van geschiktmaking, +waardoor de hartstogt en de overdrevene voorstelling gematigd worden, +begrensd. De aanschouwing der werkelijke gevolgen van zulk eene +gebeurtenis wekt dan echter het denkbeeld op, dat men zich aan +overdrijving heeft schuldig gemaakt, en dit denkbeeld nu is, wegens de +werking der traagheid, niet verdwenen, wanneer, tengevolge er van, die +overdrijving niet meer bestaat. Vandaar dat deze naar aanleiding van +hetgeen op blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gezegd is, +negatief zal worden, en er aldus, met betrekking tot de juiste +schatting, verflaauwende schommelingen zullen ontstaan. Was dit niet +het geval, zoo zou men, na het vernemen dat eene heugelijke tijding +valsch is, direct weder in dezelfde gemoedsstemming als voor het +ontvangen dier tijding moeten komen, want op het oogenblik dat de +ongegronde vreugde verdwenen zou zijn, zou zulks ook zijn het denkbeeld +dat <span class="pagenum">[<a id="pb296" href="#pb296" name= +"pb296">296</a>]</span>men zich ten onregte verheugd heeft. Dit is +echter in werkelijkheid het geval niet, en vandaar, dat men daar na +gedurende zekeren tijd treurig wordt.</p> +<p>Hierbij komt echter nog dat de wet van geschiktmaking de menschen +ras gewoon maakt aan het denkbeeld van voorspoed, en aldus, zooals op +blz. <a href="#pb289" class="pageref">289</a> gezegd is, althans met +betrekking tot de bestaande afwijking, in gevoel van vreugde bestaande, +het gemiddelde verzet, zoo dat hierdoor, wanneer de <span class="corr" +id="xd19e4772" title="Bron: valscheid">valschheid</span> der goede +tijding ruchtbaar wordt, de vreugde reeds veel vermindert zal zijn.</p> +<p>Een zelfde verschijnsel kan te gelijk bestaan bij verschillende +groepen van verschijnsels, elk, wegens de vereenigde werking der +zamenstellende verschijnsels, opwekkende een gevolg onderscheiden van +de gevolgen dier andere groepen. Zoo kan bijv. eene slechte daad, +vereenigd werkende met de vriendschappelijke stemming der beoordeelaars +dier daad, jegens derzelver bedrijver tot gevolg medelijden hebben; +terwijl diezelfde daad, vereenigd werkende met de vijandelijke stemming +van andere beoordeelaars, jegens derzelver bedrijver verachting en haat +tengevolge heeft.</p> +<p>Het gretig eten van gewijde kuikens kan, vereenigd werkende met de +bijgeloovige gevoelens van een leger, aanmoediging hiervan tot gevolg +hebben; terwijl, vereenigd werkende met de functie van de keel dier +kuikens, dit gretig eten dezer de vulling van derzelver magen tot +gevolg heeft. In elk dier gevallen zal elk gevolg zie blz. <a href= +"#pb71" class="pageref">71</a>, gelijkslachtig zijn met een of meer der +verschijnsels door wier vereenigde werking het opgewekt wordt. Zoo is +bijv. aanmoediging gelijkslachtig met bijgeloovige stemming, en vulling +van magen met eten. Evenzoo is uitdrooging der lucht gelijkslachtig met +derzelver oorzaak, namelijk de met storm vergezeld gaande betrekkelijk +sterke luchtrijzing, terwijl het reven van zeilen gelijkslachtig is met +het besturen van vaartuigen, dat <span class="pagenum">[<a id="pb297" +href="#pb297" name="pb297">297</a>]</span>vereenigd werkende met storm, +dit reven tengevolge heeft<a class="noteref" id="xd19e4784src" href= +"#xd19e4784" name="xd19e4784src">16</a>. Gelijkslachtig zijn oorzaken +en gevolg, wanneer deze op gene kunnen terugwerken en hen, zooals op +blz. <a href="#pb284" class="pageref">284</a> gezegd is, kunnen +uitputten en omkeeren, of versterken, en ongelijkslachtig zijn oorzaken +en gevolgen, wanneer dit niet mogelijk is. Zoo zal bijv. de aan- of +ontmoediging van een leger kunnen terugwerken op deszelfs bijgeloovige +stemming, maar niet op het eten van gewijde kuikens, terwijl de met dit +eten gelijkslachtige vulling der magen dier kuikens dit daarentegen wel +kan doen.</p> +<p>Evenzoo zal de uitdrooging der lucht de luchtrijzing en aldus ook de +horizontale toeschieting der lucht of den wind verzwakken, terwijl het +reven van zeilen op de sterkte van den wind niet, maar op het besturen +van zeilvaartuigen wel terugwerken kan.</p> +<p>Hoe komt het nu dat, zooals bij deze voorbeelden, geheel +ongelijkslachtige verschijnsels vereenigd werkende gevolgen kunnen +opwekken, die aldus onmogelijk met elk van derzelver oorzaken +gelijkslachtig kunnen zijn? Naar ons inzien, doordat hier op aarde niet +alles in harmonisch verband is, doordat, zooals op blz. <a href= +"#pb195" class="pageref">195</a> gezegd is, de gewassen en de ligchamen +der dieren hooger dan de onbewerktuigde natuur, en de geesten der +menschen hooger dan de door derzelver ligchamen bepaalde denking, en +zie blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a> en 280 nog hooger dan +de door de onbewerktuigde aardsche natuur bepaalde denking staan. Zoo +is het rijp worden van vruchten, een gevolg der vereenigde werking der +organische zamenstelling dier vruchten en der warmte, met deze laatst +geheel ongelijkslachtig. Het met die warmte gelijkslachtige gevolg is +daarentegen de grootere uitstraling en de mindere <span class= +"pagenum">[<a id="pb298" href="#pb298" name= +"pb298">298</a>]</span>vatbaarheid voor warmteopslurping der verhitte +voorwerpen. Wegens de op de verhitting terugwerkende eigenschap van dit +gevolg, moet het in de warmteleer beschouwd worden, hetgeen aldaar +daarentegen weinig meer met het rijpen van vruchten, als met het +bezoeken van zomer-theaters behoeft te geschieden.</p> +<p>Hoe grooter de disharmonie is tusschen met elkander in verband +gebragte zaken, hoe ongelijkslachtiger de gevolgen en sommige van +derzelver oorzaken kunnen worden. Dit is bijv. in sterke mate het +geval, zoo het eten van gewijde kuikens, of zie blz. <a href="#pb145" +class="pageref">145</a> en 171 juister gezegd, de hierdoor bepaald +wordende denking, in verband komt met de menschelijke denking over +geheel andere zaken. Die disharmonie is nu enkel het gevolg hiervan, +dat de verbeelding opwekkende bewuste aanschouwing sterk vooruitloopt +de op blz. <a href="#pb178" class="pageref">178</a> gemelde +aanschouwing, waardoor de menschen met den waren aard der zaken bekend +worden, en zoo nu die disharmonie werkelijk maakt dat gevolgen geheel +ongelijkslachtig met sommige van derzelver oorzaken worden, zoo is het +klaar, dat de door de wijsbegeerte zie blz. <a href="#pb117" class= +"pageref">117</a> niet ingelichte menschen het mogelijk kunnen achten, +dat gevolgen er mede gelijkslachtige oorzaken geheel kunnen missen, of +met andere woorden dat er wonderen bestaan. Kon bijv. het gezigt van +een klein stuk beschreven papier de eenigste oorzaak zijn, dat iemands +bloed sneller gaat loopen, en dat zijne spijsvertering belemmerd wordt, +zoo zou dit verschijnsel van denzelfden aard zijn alsdat iemands +woorden een dooden kunnen opwekken. Wat maakt echter het eerste +verschijnsel mogelijk en het tweede onmogelijk? Het bestaan van eene +oorzaak gelijkslachtig met de <span class="corr" id="xd19e4819" title= +"Bron: pysiologische">physiologische</span> werkingen binnen het +ligchaam, en vereenigde werkende met de inzage van het kleine stuk +beschreven papier, het gemis van eene oorzaak gelijkslachtig met de +organische en chemische werkingen bij lijken en vereenigd <span class= +"pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299" name= +"pb299">299</a>]</span>werkende met de woorden van den zoogenaamden +doodenopwekker.</p> +<p>Niet slechts moet eene der oorzaken van elk verschijnsel hier +qualitatief op gelijken, ook dient zij dit quantitatief te doen. Zoo +bijv. een voorwerp breekt tengevolge van een zachten tik, zoo dient te +gelijk hiermede, de broosheid van dit voorwerp de oorzaak van dat +breken te zijn, omdat dit een veel sterker verschijnsel dan dien ligten +tik is. Broosheid bestaat voorts ook op maatschappelijk gebied, bijv. +bij legers wier nederlaag het gevolg kan zijn van een verkeerd +kommando. Op dit gebied bestaat de vastheid in ongevoeligheid voor +storende oorzaken, en de taaiheid in de sterkte der werking der wet van +geschiktmaking waardoor de storingen verdwijnen Die eene oorzaak, wier +sterkte die van het gevolg evenaart, kan somtijds voor oppervlakkige of +oningewijde menschen onbekend blijven, en somtijds vereenigd werken met +andere bekende belangrijke oorzaken, waardoor het bekende gevolg van +deze zeer belangrijk gewijzigd kan worden.</p> +<p>Hetgeen op blz. <a href="#pb176" class="pageref">176</a> gezegd is, +dat elk verschijnsel bevat zekere bijzonderheden bijv. het bijzondere +van eenige daad van een persoon, voorts te gelijk iets meer algemeen, +zooals bijv. de uiting van het karakter van dien persoon, in alle +dergelijke daden die hij verrigt bevat, voorts nog iets meer algemeen, +bijv. de algemeene uiting van den menschelijken aard enz., kan alsware +naar beide zijden voortgezet worden, zoodat men naar de eene zijde +steeds korter durende eigenaardigheden der verschijnsels ontmoet, +terwijl naar de andere zijde, men steeds meer algemeene en langer +aanhoudende eigenaardigheden er van te beschouwen heeft, totdat men +eindelijk, zie blz. <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, bij het +algemeenste, wat op het gebied van denking en beweging bestaat, zou +teregt komen. Bij alles wat gebeurd kan men aldus stellen te bestaan +bijzonderheden <span class="pagenum">[<a id="pb300" href="#pb300" name= +"pb300">300</a>]</span>uiterst kort durende, gedurende dien tijd +slechts in grootte, maar niet in aard veranderende, en die, +voorafgegaan en gevolgd door andere dergelijke bijzonderheden, elk +bezitten eene oorzaak die hen voortbrengt en een gevolg dat hen +vernietigt, tengevolge der op blz. <a href="#pb257" class= +"pageref">257</a> gemelde werking der wet der veranderlijkheid gepaard +met eene zoodanige werking der wet der geschiktmaking, dat de op blz. +<a href="#pb259" class="pageref">259</a> gemelde schommelingen niet +noemenswaardig ontstaan.<a class="noteref" id="xd19e4843src" href= +"#xd19e4843" name="xd19e4843src">17</a></p> +<p>Zoo toch dit gevolg die bijzonderheid niet zeer snel na zijn +ontstaan vernietigde, maar onveranderd liet of versterkte, zou deze in +aard gedurende langeren tijd onveranderd blijvende, en eerst door een +ander en trager ontstaand gevolg vernietigd wordende, iets meer +algemeen zijn. Dit meer algemeene is nu geen verschijnsel naast een +ander meer bijzonder verschijnsel bestaande, maar slechts eene minder +veranderlijke eigenaardigheid van hetzelfde verschijnsel, dat te gelijk +meer veranderlijke eigenaardigheden bezit. Men kan bijv. niet zeggen +dat loopen een verschijnsel is, en dan in deze dan in gene rigting +loopen er een ander is, niettegenstaande men van het loopen in elke +rigting, hoe kort men dit ook moge doen, de oorzaken en de gevolgen kan +nagaan, en deze verschillen van de oorzaken en de gevolgen van het +loopen in het algemeen. Dit bijv. kan het gevolg zijn van +gemoedsaandoening door ligchaamsbeweging versterkt wordende, zoodat +hierbij oorzaak en gevolg elkander wederkeerig versterken, totdat een +ander gevolg dier ligchaamsbeweging namelijk de vermoeijenis hier +vernietigende <span class="pagenum">[<a id="pb301" href="#pb301" name= +"pb301">301</a>]</span>opwerkt. Die gedurende zekere tijd heftiger +wordende ligchaamsbewegingen veranderen echter gedurig van vorm, en, +wanneer elk dier verschillende soorten van vorm, op een maximum van +intensiteit zijn, zullen de er door opgewekte gevolgen nog in +intensiteit toenemen, en, wanneer het aantal dier gevolgen in eenig +geval meer dan een bedraagt, slechts het met die soort van +eigenaardigheid gelijkslachtige gevolg die eigenaardigheid kunnen +vernietigen. Ligchaamsbewegingen kunnen bijv. wegens derzelver aard +twee gevolgen opwekken een van <span class="corr" id="xd19e4850" title= +"Bron: pysiologischen">physiologischen</span> en een van geestelijken +aard, en nu wel het eerste gevolg van het tweede kunnen afhangen, maar +het niettemin alleen in staat zijn om den bijzonderen vorm van zulk +eene beweging uit te putten, en als oorzaak werkende een anderen vorm +van beweging op te wekken. De denking van een lam mensch is bijv. even +onvermogend om den vorm zijner ligchaamsbewegingen te wijzigen, als het +waarnemen van een zoogenaamd slecht teeken voor het ondernemen eener +zaak, om een niet bijgeloovig mensch van zulk eene onderneming te doen +afzien. Het verlies van zekere soort van bijzondere eigenaardigheden +bij eenig verschijnsel komt op hetzelfde neder als het er steeds bij +bestaan van het gemiddelde dier bijzondere eigenaardigheden. Van eenig +voorwerp kan het bijv. eene veranderlijke bijzonderheid zijn, dat het +in kleur varieert, zonder dat het gemiddeld de eene kleur van den +regenboog meer dan eene der andere vertoont. Het gemiddelde dier +kleuren zal grijs zijn, en klaarblijkelijk een voorwerp<span class= +"corr" id="xd19e4853" title="Bron: .">,</span> dat die bijzondere +eigenaardigheid van dan zus en dan zoo gekleurd te zijn verliest, zich +steeds grijs moeten vertoonen. Op blz. <a href="#pb255" class= +"pageref">255</a> hebben wij gezegd, dat de werking der wet van +geschiktmaking afwijkingen van gemiddelden tracht te vernietigen, en op +blz. <a href="#pb256" class="pageref">256</a> dat zij het veranderlijke +van toestanden tracht te doen verdwijnen. Waar nu komt dit laatste op +neder<span class="corr" id="xd19e4863" title="Bron: ,">:</span> +<span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302" name= +"pb302">302</a>]</span>Op het vernietigen van veranderlijke bijzondere +eigenaardigheden bij zaken, zoodat hierbij slechts meer algemeene en te +gelijk minder veranderlijke eigenaardigheden overschieten. Zulke +gemiddelden, afwijkingen zijnde van andere meer algemeene en nog minder +veranderlijke gemiddelden, zoo zal de werking der wet van +geschiktmaking ook deze afwijkingen trachten te vernietigen, hetgeen +hierop neder komt, dat zij meer algemeene eigenaardigheden van +verschijnsels tracht weg te nemen, om deze slechts nog algemeener en +nog minder veranderlijke eigenaardigheden over te laten enz. totdat, +bij het niet bestaan der werkingen der wet der veranderlijkheid, zooals +op blz. <a href="#pb257" class="pageref">257</a> gezegd is, +eerstgemelde werking eindelijk zou leiden tot het slechts laten bij de +verschijnsels van het absoluut onveranderlijke en algemeenste bij de +veropenbaring der zelfstandigheid door denking en door beweging. Die +werking der wet van geschiktmaking tracht bijv. zie blz. <a href= +"#pb255" class="pageref">255</a> de menschen op een gemiddelden trap +van zedelijkheid te brengen, en aldus zoodanig te doen worden, dat er +van hunne moraliteit niets bijzonders te zeggen valt, en dat, ofschoon +te veel aan te lage hartstogten toegevende en beneden de eischen van +hun leven blijvende, zij niettemin noch gierig, noch mild, noch +hoogmoedig, noch nederig, noch geduldig, noch ongeduldig, noch vlijtig, +noch lui kunnen genaamd worden, en aldus bijzondere eigenaardigheden +verliezen.</p> +<p>Een beschonken mensch, van eene naar eenige andere plaats willende +gaan, wijkt, door te zwaaijen, dan aan deze dan aan gene zijde af van +zekeren weg tusschen die twee plaatsen, en de werking der wet der +geschiktmaking en de werking der wet der veranderlijkheid op blz. +<a href="#pb258" class="pageref">258</a> gemeld, trachten gedurig die +afwijkingen te vernietigen, en dien persoon brengen op den gemiddelden +van al de verschillende wegen, die hij herhaalde keeren in staat van +dronkenschap tusschen beide gemelde plaatsen zal volgen. <span class= +"pagenum">[<a id="pb303" href="#pb303" name="pb303">303</a>]</span>Die +gemiddelde weg is nu echter ook die welke een niet beschonken mensch +tusschen die twee plaatsen zal volgen, en het gaan langs dien +gemiddelden weg is aldus iets meer algemeen, dan het regts en links +afwijken <span class="corr" id="xd19e4882" title= +"Niet in bron">er</span> van in staat van dronkenschap. Die wandeling +van dien beschonken mensch is aldus een verschijnsel, waarvan het meer +algemeene is dat beoogt wordt om haar te maken langs dien gemiddelden +weg en het meer bijzondere in de afwijkingen hiervan bestaat. Van de +gemiddelde toestanden, waarvan af deze afwijkingen, welke de werking +der wet van geschiktmaking en de werking der wet der veranderlijkheid, +op blz. <a href="#pb257" class="pageref">257</a> gemeld, trachten te +vernietigen, bestaan, wordt trouwens den aard steeds door iets meer +algemeen en minder veranderlijk bepaalt dan hetgeen den aard dier +afwijkingen bepaalt. Het verschil tusschen het gemiddelde mannen en het +gemiddelde vrouwenkarakter wordt bijv. bepaalt door de verschillen in +ligchaamsorganisatie en werkkring der mannen en vrouwen in het +algemeen, doch dat sommige vrouwen een vrij mannelijk karakter +verkrijgen, van eene dergelijke afwijking kan de oorzaak van zulk een +algemeenen aard niet zijn. Dit is eveneens het geval met de afwijkingen +uit het oogpunt der gezondheid der ligchamen der menschen van het +gemiddelde menschelijke ligchaam. Zooals op blz. <a href="#pb78" class= +"pageref">78</a> gezegd is, kan, wegens de optrekkende werking van den +geest en de terugtrekkende werking der aarde, dit gemiddelde +menschelijke ligchaam niet volmaakt gezond zijn, doch van den +ziekelijken toestand er van zal niet anders te zeggen zijn, dan dat +geen zijner organen volmaakt goed werken<span class="corr" id= +"xd19e4892" title="Niet in bron">.</span> Zoo de menschelijke ligchamen +in geen staat van ontwikkeling verkeerden, zou daarentegen het volmaakt +gezonde ligchaam het gemiddelde zijn, zoodat het, bij het wel bestaan +dier ontwikkeling, niet de uiterste afwijking ter eene zijde kan zijn, +en wel te minder hoe zwakker die ontwikkeling is. Men kan zich aldus +<span class="pagenum">[<a id="pb304" href="#pb304" name= +"pb304">304</a>]</span>bij sterkere afwijkingen aan die zijde alsware +te bloeijende ligchamen voorstellen, evenals men zich zie blz. <a href= +"#pb215" class="pageref">215</a> menschen kan denken in alles aan +hoogere eischen voldoende dan die voor de behoeften der thans bestaande +maatschappij nuttig en noodig zijn. In de werkelijkheid ontmoet men +echter evenmin zulke ligchamen als zulke karakters, omdat bij geen van +beide de verschillende deelen met elkander in harmonie zijn.</p> +<p>Ditzelfde gebrek aan harmonie neemt men waar bij de voorstellingen +der menschen van hoogere maatschappelijke toestanden en wereld en +levensdoelen. Niet alleen zijn, zooals op blz. <a href="#pb73" class= +"pageref">73</a> gezegd is, die voorstellingen scheef, maar men vindt +er tevens bij hoogere en lagere voorstellingen dooreengemengd, en de +laatste betreffen dan zaken, waarvan de hoogere voorstellingen het +meeste met de zinnelijkheid en met de zucht om in zeker opzigt voor het +heden geschikte toestanden daar te stellen, in strijd zijn. Het +socialisme, het pantheisme enz. leveren voorbeelden op van dergelijke +mengsels van op verschillende trappen staande voorstellingen.</p> +<p>Menschelijke ligchamen zie blz. <a href="#pb78" class= +"pageref">78</a> even hoog boven die der dieren verheven, kunnen in +gezondheidstoestand verschillen, doch, zoo men althans de ligchamelijke +ontwikkeling van het menschelijke geslacht (wel van de bovengemelde der +individuen te onderscheiden) niet noemenswaardig stelt te zijn, zullen +die ligchamen, op de gemiddelde hoogte van verheffing boven de +ligchamen der dieren, staande, gemiddeld de gezondste zijn, ten gevolge +van den op blz. <a href="#pb234" class="pageref">234</a> gemelden +inwendigen drang.</p> +<p>Gevolgen van verschijnsels worden door deze, zie blz. <a href= +"#pb258" class="pageref">258</a> vergroot zoolang deze zie blz. +<a href="#pb297" class="pageref">297</a> door andere er mede +gelijkslachtige gevolgen en door de werking der wet van geschiktmaking +niet vernietigd zijn. Geschiedde dit niet, zoo zou de werking van +laatstgemelde wet, benevens gevolgen dier gevolgen en hiermede +<span class="pagenum">[<a id="pb305" href="#pb305" name= +"pb305">305</a>]</span>gelijkslachtig zijnde, deze beletten zeker +maximum te overschrijden zie blz. <a href="#pb261" class= +"pageref">261</a>. Geschiedt dit daarentegen wel, zoo zullen beide +laatstgemelde werkingen, die eerste gevolgen in intensiteit reeds wat +hebben doen afnemen, wanneer de hen opwekkende verschijnsels, wegens +bovengemelde reden, opgehouden hebben te bestaan. De pijn, door een +slag teweeg gebracht, en die in intensiteit afneemt, na het ophouden +van het slaan, vernietigt dit niet, doch dit geschiedt door andere +gevolgen van den slag, namelijk door den wederstand door de slaande +<span class="corr" id="xd19e4926" title="Bron: nand">hand</span> +ontmoet, door physiologische werkingen binnen het ligchaam van hem die +slaat, tengevolge van zijn wil teweeg gebragt enz.</p> +<p>Goede daden doen de zedelijke ontwikkeling van hen die ze bedrijft +toenemen, doch, nadat die daden, tengevolge der uitputtende werking van +met hen gelijkslachtige gevolgen opgehouden hebben te bestaan, zooals +bijv. die van het redden van iemand door het feit dat hij buiten gevaar +is, zal de werking der wet van geschiktmaking die verkregen vergrooting +in zedelijke ontwikkeling, zie blz. <a href="#pb124" class= +"pageref">124</a>, alsware trachten weg te slijten. De voldoening over +het bedrijf van zulk eene daad is nu niet, zooals sommigen beweren, de +belooning er van, maar de blijde bewustheid, dat men eene aanwinst in +zedelijke ontwikkeling verkregen heeft, eene bewustheid, die eene +verkeerde rigting nemende, denzelfden verslappenden invloed als zie +blz. <a href="#pb259" class="pageref">259</a> ondoelmatige belooningen +kan hebben.</p> +<p>De werking der wet van geschiktmaking tracht de positie der menschen +in alle opzigten in harmonie te brengen met hunne omgeving, en aldus +bijv. menschen hunne vrijheid te ontnemen, zoo zij, met betrekking tot +de maatschappij waarin wij verkeeren, vrijwillig niet genoegzaam +arbeiden. Diezelfde werking tracht bijv. ook, wanneer den grond ter +vermenigvuldiging van het aantal <span class="pagenum">[<a id="pb306" +href="#pb306" name="pb306">306</a>]</span>eigenaars te veel versnipperd +wordt, de hierdoor ontstaande nadeelen te doen verdwijnen. Men heeft in +dergelijke gevallen toch niet te doen met zie blz. <a href="#pb231" +class="pageref">231</a> een veranderlijk, maar met een zamengesteld +doel, en hierbij zou, zoo de werking der wet der veranderlijkheid niet +bestond, er eindelijk geschiktheid in alle opzigten ontstaan. Dit zou +eveneens het geval zijn met de verdeeling van het menschdom in uit bij +elkander passende personen bestaande deelen, zie blz. <a href="#pb128" +class="pageref">128</a> en 255, zoo de werking der wet der +veranderlijkheid de menschen in aard niet veranderde, en niet menschen +deed geboren worden in kringen, waarin zij, zie blz<span class="corr" +id="xd19e4947" title="Niet in bron">.</span> <a href="#pb294" class= +"pageref">294</a>, wegens hun geestelijken aanleg niet passen.</p> +<p>Mislukkingen hebben plaats, doordat, tengevolge eener werking van +laatstgemelde wet, handelingen gevolgen baren, die hen niet slechts +vernietigen, maar zie blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> +somtijds een tegenovergestelden toestand als die, door die handelingen +daargesteld, teweeg brengen. Men poogt bijv. door eene omwenteling een +staat in een geavanceerden toestand, waarvoor hij nog niet rijp is, te +brengen, ondervindt tegenstand, en er ontstaat tijdelijk eene reactie. +Men valt, door getal of beleid overmagtige vijanden aan, wekt het +strijden dezer op, en wordt van aanvallers aangevallenen, tenzij de +slijtende werking der wet van geschiktmaking de vijanden, nadat den +aanval afgeslagen is, zijn strijden doet staken zie Noot blz. <a href= +"#pb300" class="pageref">300</a>. Zoo daarentegen zulk een aanval +gelukt, bestaat er tusschen hem en den strijd wederkeerige versterking, +en worden beiden vernietigd door het er door opgewekte gevolg, in de +vlugt van den vijand bestaande. Dit gevolg is nu wel de op blz. +<a href="#pb258" class="pageref">258</a> gemelde werking der wet der +veranderlijkheid, maar verkeert in hetzelfde geval als het gevolg in +Noot blz. <a href="#pb300" class="pageref">300</a> gemeld, namelijk het +tracht deszelfs oorzaak niet negatief te doen worden. Dergelijke +gevolgverschijnsels, waarover wij op blz. 660 van <span class= +"pagenum">[<a id="pb307" href="#pb307" name="pb307">307</a>]</span>ons +werk get. <i>Over de werking der natuurwetten op zedelijk gebied +enz.</i> gehandeld hebben, kunnen aangemerkt worden als de tegenhangers +van die welke hunne oorzaken onveranderd laten, in plaats van deze, +zooals bij de andere op blz. <a href="#pb261" class="pageref">261</a> +gemelde werking der wet der veranderlijkheid gezegd is, te versterken. +Deze laatste gevolgen zijn daarentegen de tegenhangers van die welke +hunne oorzaken negatief doen worden, en het zie blz. <a href="#pb258" +class="pageref">258</a> weder positief opwekken van die oorzaak door +het negatief geworden gevolg, kan als den tegenhanger der wederkeerige +verzwakking van twee zie blz. <a href="#pb265" class="pageref">265</a> +op elkander werkende verschijnsels beschouwd worden.</p> +<p>Naarmate zaken eene fijnere nuance eener eigenschap gemeen hebben, +zal de kans, dat al hunne andere eigenschappen dezelfde zijn, grooter +zijn.</p> +<p>Wij leeren gebruik te maken van ons ligchaam met betrekking tot +hetgeen er buiten gelegen is. Verandert nu die betrekking, tusschen ons +ligchaam en hetgeen er buiten ligt, plotseling, zoo wordt het gebruik +van het ligchaam verkeerd, edoch slechts tijdelijk, omdat de werking +der wet van geschiktmaking leert het ligchaam in deszelfs nieuwen +toestand van lieverlede goed te gebruiken. De veranderlijkheid is aldus +ook in dit geval eene oorzaak van dwaling zie blz. <a href="#pb231" +class="pageref">231</a>. Niet minder is zulks het vooruitloopen van de +rede door de verbeelding, en zoo dit in sterke mate het geval is, waar +de werking van het verstand zie blz. <a href="#pb178" class= +"pageref">178</a> de controlerende aanschouwing weinig vooruitloopt, en +aldus die werking steeds vrij juist kan zijn, ontstaan er +krankzinnigheid. Wanneer daarentegen de verbeelding die controlerende +aanschouwing slechts sterk vooruitloopt in de gevallen waarin de +werking van het verstand zulks ook moet doen, ontstaat er bijgeloof zie +blz. <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.</p> +<p>De werking der wet van geschiktmaking beperkt zie blz. <a href= +"#pb302" class="pageref">302</a> bij gelijksoortige gevallen +afwijkingen in onregelmatigheid <span class="pagenum">[<a id="pb308" +href="#pb308" name="pb308">308</a>]</span>van de onregelmatigste +gemiddelden dier gevallen. Bij de regelmatige gevallen, voortbrengsels +van oorzaken, ontstaat er toch als ware zekeren toestand van onvast +evenwigt, die allerhande accidentele omstandigheden, in die oorzaken +begrepen, zullen trachten te verstoren. Die onregelmatigste gemiddelde +gevallen behoeven aan minder voorwaarden dan de meer regelmatige te +voldoen<span class="corr" id="xd19e5002" title="Bron: .">,</span> +zoodat derzelver kans van voorkoming grooter dan die van deze zal zijn. +De werking der wet van geschiktmaking zal aldus het ontstaan van +gevallen van eenige soort moeijelijker maken, naarmate de kans van +voorkoming er van kleiner wordt, doordat het karakter van +regelmatigheid er bij grooter wordt. Dergelijke gevallen, wier kans van +voorkoming zeer klein zou zijn, zoo boven gemelde werking der wet van +geschiktmaking niet bestond, zullen aldus door deze werking onmogelijk +gemaakt worden. De eenigzins minder regelmatige gevallen, waarvan +anders de kans van voorkoming wat grooter zou zijn, zullen, tengevolge +dier die regelmatigheid storende werking der wet van geschiktmaking, +slechts uiterst zeldzaam kunnen plaats hebben, omdat, zoo zij meer +plaats hadden, de kans er van anders beneden tot zooeven gemeld minimum +zou dalen door kleiner te worden, zooals bijv. het bij herhaling +trekken van een zeer groot aantal witte ballen uit eene bus evenveel +witte als zwarte ballen bevattende.</p> +<p>Gevallen, waarbij de werking der wet van geschiktmaking aldus is, +dienen echter uit eene aaneenschakeling van verschijnsels (bijv. +trekkingen uit gemelde bus) te bestaan, welke op elkander van invloed +zijn (bijv. door het onbewust niet voor het gevoel identiek zijn dier +witte en zwarte ballen) en aldus niet van elkander onafhankelijke +verschijnsels te zijn. Zie verder hierover blz. 579 van ons werk get. +Vervolg op het werk get.: Over de werking der Natuurwetten op zedelijk +gebied enz. <span class="pagenum">[<a id="pb309" href="#pb309" name= +"pb309">309</a>]</span></p> +<p>De accidentele omstandigheden, waarvan hierboven gesproken is, zijn +werkingen der wet der veranderlijkheid zie blz. <a href="#pb251" class= +"pageref">251</a>, doch de werking der wet van geschiktmaking tracht +die omstandigheden te doen bestaan uit de gezamentlijke werking van +vele veranderlijke omstandigheden, en hen hierdoor een meer algemeen +karakter te geven. Zijn er daarentegen enkele omstandigheden +overheerschende, zoo kan men meer bijzondere en regelmatige gevallen, +namelijk die, waarbij eene al of niet periodieke herhaling van +hetzelfde plaats heeft, verkrijgen. Dit is bijv. het geval bij het +achtervolgens trekken van witte ballen uit bovengemelde bus, zoo dit +met de ballen in het gezigt geschiedt, en de trekker eene blijvende +voorkeur voor de witte ballen bezit, en even eens<span class="corr" id= +"xd19e5014" title="Bron: .">,</span> wanneer de regelmatige vorm van +ligchamen bij schudding dezer, tot eene regelmatige wijze van +groepering er van leidt.</p> +<p>Zijn wij onbekend met zulke overheerschende bijzondere +omstandigheden, zoo spreken wij van toeval, doch, voor het voortbrengen +van regelmatige gevallen, moeten zij desniettemin bestaan. Alleen kan +men zeggen, dat dezelfde overheerschende omstandigheden alsdan minder +steeds dezelfde soort van regelmatigheid zullen voortbrengen, dat dit +zal afhangen van hun verband met andere omstandigheden, en dat die +wisselingen van regelmatigheid eene resulterende onregelmatigheid +zullen voortbrengen.</p> +<p>Heeft men nu uit bovengemelde bus achtervolgens slechts witte ballen +getrokken, zoo zullen de nog niet uitgewischte ons onbewuste indrukken +dier vorige trekkingen opgehoopt zijn, en er aldus bestaan een +regelmatigheidsverschijnsel in den tijd, waarvan de regelmatigheid bij +de volgende trekkingen slechts tot zekeren grens kan vergroot worden. +Het moet dunkt ons alsdan wat moeijelijker worden om, onder de voor ons +menschen <span class="pagenum">[<a id="pb310" href="#pb310" name= +"pb310">310</a>]</span>onbewuste invloeden der vorige trekkingen, +nogmaals een witten dan een zwarten bal te trekken. Men bedenke dat, +daar beide soorten van ballen onderscheiden zijn, bij het trekken van +witte, er iets anders dan bij het trekken van zwarte ballen moet plaats +hebben, en dat de vorige trekkingen een materieel spoor achtergelaten +hebben. Bestaat er nu bij dit spoor zekere regelmatigheid, zoo zal bij +eene volgende trekking deze regelmatigheid gemakkelijker verzwakt dan +versterkt worden, en het eerste door het trekken van een zwarten en het +laatste, door het nogmaals uit de bus halen van een witten bal, plaats +hebben.</p> +<p>Hoe meer witte ballen men achtervolgens getrokken heeft, hoe ligter +toch geheel verstoorbaar de dan meer geprononceerde oorzaak er van, +namelijk een van bovengemelde accidentele overheerschende +omstandigheden, zal worden. De kansrekening, waarbij er geen door de +werking der wet der geschiktmaking niet geheel uitgewischten invloed +der vorige rekkingen op de volgende aangenomen wordt, toont aan dat, +naarmate er meer trekkingen gedaan worden, de kans, dat men evenveel +zwarte als witte ballen zal trekken, grooter wordt. Dit ontstaat +doordat bij dit geval een grooter aantal verschikkingen tusschen de +witte en zwarte ballen mogelijk is dan bij de andere gevallen, en in +zooverre zal dit geval elk dier andere in onregelmatigheid overtreffen, +en wel te meer hoe grooter het aantal trekkingen is. Behoudens de +voorwaarde, dat de periodieke afwisseling der getrokken witte en zwarte +ballen er niet onregelmatiger bij is, zal elk dier andere gevallen zich +aldus niet zoo dikwijls als het eerste, zie blz. <a href="#pb308" +class="pageref">308</a>, kunnen herhalen.</p> +<p>De regelmatige groepering van witte en zwarte ballen binnen eene +bus, zal, bij het schudden onder den invloed van allerlei veranderlijke +omstandigheden, verstoord worden, terwijl hierdoor eene primitieve +onregelmatige <span class="pagenum">[<a id="pb311" href="#pb311" name= +"pb311">311</a>]</span>groepering derzelver karakter van +onregelmatigheid niet tot buiten zekeren grens kan verliezen, mits die +witte en zwarte ballen niet voor die schuddende bewegingen identiek +zijn. Regelmatige groepering der ballen binnen de bus oefent nu op het +schudden dezer een dergelijken invloed uit als de overschietende sporen +van vorige regelmatige trekkingen op de volgende, en terwijl bij zulke +regelmatigheden in den tijd langer geleden voorvallen van minder +invloed zijn op de regelmatigheid bij de volgende, zoo zal bij +regelmatigheid in de ruimte, die bij verder gelegen plaatsen minder +beletten ergens regelmatigheid te doen ontstaan, naarmate die plaatsen +hier verder van verwijderd zijn. Binnen eene bus, er zekere verhouding +tusschen het aantal er in bevatte witte en zwarte ballen bestaande, zoo +zal binnen vakken dier bus, een groot aantal ballen bevattende, bij +eene zeer regelmatige wijze van groepering dezer, desniettemin ongeveer +dezelfde verhouding tusschen de witte en zwarte ballen bestaan dan +binnen de gansche bus. Wegens het groote aantal der ballen binnen elk +dier vakken, zal toch regelmatigheid bij een derzelve alsware in de +ruimte ver van die binnen de aangrenzende vakken verwijderd zijn, en er +aldus weinig invloed op uitoefenen<a class="noteref" id="xd19e5032src" +href="#xd19e5032" name="xd19e5032src">18</a>.</p> +<p>Buitendien zullen bij onregelmatige schudding der bus, uit zulke +vakken, waar binnen de verhouding voor de witte ballen gunstiger is dan +binnen de aangrenzende vakken, er meer witte ballen uitgaan dan er +weder binnen komen. <span class="pagenum">[<a id="pb312" href="#pb312" +name="pb312">312</a>]</span></p> +<p>Om dit anders te doen uitvallen, zouden meer dezelfde witte ballen, +uit zulk een vak door schudding gegaan zijnde, er weder door schudding +in terug moeten komen, en aldus deze, onder den invloed van vele +omstandigheden zijnde, eene regelmatigheid teweeg brengen veel grooter +zijnde dan die teweeggebragt door het bestaan van ongeveer dezelfde +verhouding tusschen de witte en zwarte ballen binnen elk dier vakken. +Zoo deze integendeel weinig ballen bevatten, zal het omgekeerde het +geval zijn, zoodat binnen die betrekkelijk kleine vakken de +verhoudingen tusschen de witte en zwarte ballen op eene zeer +onregelmatige wijze zullen varieren. Binnen veel ballen bevattende +bussen zullen voorts die betrekkelijk kleine vakken, waarbij de +verhouding tusschen de witte en zwarte ballen zeer varieert, iets +grooter zijn dan binnen kleine minder ballen inhoudende bussen.</p> +<p>Geschud wordende verschillende vochten bevattende vaten kunnen met +bussen, ontzettend veel uiterst kleine ballen van verschillende kleur +bevattende, vergeleken worden. Elk der nog te onderscheiden kubieke +ruimten binnen zulk een mengsel zal een uiterst groot aantal moleculen +van die verschillende vochten bevatten, en aldus binnen elk dier zoo +kleine ruimten de verhouding tusschen de verschillende vochten uiterst +nabij dezelfde moeten blijven als binnen het gansche vat, zoo hier +binnen de vermenging de verschillende vakken zoo onregelmatig mogelijk +is. Binnen ruimten, betrekkelijk weinig vochtdeelen bevattende, zal +alsdan wel is waar die verhouding varieren, edoch die ruimten, zoo +klein zijn, dat zij zelfs met het sterkst gewapende oog niet te +onderscheiden zijn.</p> +<p>Stelt men dat zekere beslotene ruimte, een uiterst groot aantal +poeijerdeelen met allerlei onregelmatige snelheden begiftigd, bevat, +zoo zal elk onderdeel dier <span class="pagenum">[<a id="pb313" href= +"#pb313" name="pb313">313</a>]</span>ruimte, dat gemiddeld een zeer +groot aantal dier poeijerdeelen zou inhouden, er steeds nabij evenveel +en evenveel als de andere even groote onderdeelen bevatten. Om dit toch +anders te doen worden, en bijv. binnen een dier deelen betrekkelijk +belangrijk meer poeijerdeelen te doen komen, zouden deze om de grenzen +van dit deel gelijktijdig hier naar toe gerigte snelheden moeten +verkrijgen, hetgeen iets zeer regelmatigs zou zijn, en onmogelijk +wordt, zoo die snelheden onder den invloed zijn van een menigte van +omstandigheden<span class="corr" id="xd19e5068" title= +"Bron: ,">.</span> Zoo daarentegen binnen zulk een onderdeel er +belangrijk meer van die poeijerdeelen dan binnen omliggende gelegen +zijn, zal de overmaat dier poeijerdeelen door allerlei snelheden, door +die in de eene rigting eerder, door die in andere rigtingen later, uit +zulk een onderdeel gebragt worden<a class="noteref" id="xd19e5071src" +href="#xd19e5071" name="xd19e5071src">19</a>.</p> +<p>Worden aan zulke poeijerdeelen snelheden medegedeeld <span class= +"pagenum">[<a id="pb314" href="#pb314" name= +"pb314">314</a>]</span>onder den invloed eener enkele overheerschende +omstandigheid, dan kan daarentegen derzelver digtheid van groepering +binnen elk dier onderdeelen zeer gaan verschillen. Dit heeft bijv. +plaats, zoo men met de hand strijkt over een deel eener laag poeijer. +Alsdan komen zeer vele digt bij en onder elkander gelegen poeijerdeelen +onder den invloed dier bij alle op dezelfde wijze werkende +omstandigheid, die klaarblijkelijk voor die poeijerdeeltjes niet als de +gezamentlijke werking van uiterst vele omstandigheden gelden kan, daar +in dit geval deze bij elk der poeijerdeelen op eene andere wijze werken +zou. Dit laatste is bijv<span class="corr" id="xd19e5085" title= +"Niet in bron">.</span> het geval, zoo elk dier deeltjes beweegt +tengevolge der gezamentlijke aantrekking van al de overigen.</p> +<p>De gezamentlijke werking van al de omstandigheden is alsdan voor elk +der poeijerdeelen verschillend en bezit dientengevolge een karakter van +algemeenheid. Dit is insgelijks het geval bij het op blz. <a href= +"#pb158" class="pageref">158</a> gemelde sterrenstelsel. Voor de +hemelbollen hiervan bestaat er zekere kans om digt bij elkander bij hun +perihelium, en ver van elkander bij hun aphelium te liggen, zullende +die eerste kans veel kleiner dan de tweede zijn. Hieruit volgt dat bij +ruimten, zeer veel van die sterren bevattende, de verhouding tusschen +de sterren, digt bij hun perihelium en digt bij hun aphelium gelegen, +wegens den invloed van eene menigte van omstandigheden, op het meeste +slechts weinig zal kunnen varieren, doch dat bij verzamelingen van +slechts weinig sterren, die verhoudingen sterk zullen verschillen, zoo +de ligging dier hemelbollen met betrekking <span class= +"pagenum">[<a id="pb315" href="#pb315" name="pb315">315</a>]</span>tot +elkander zeer onregelmatig is. Het aanzienlijk verschillen dier +verhouding bij die elk zeer veel sterren bevattende ruimten zou +vereischen, of dat binnen deze meer sterren dan gemiddeld bij hun +perihelium, of bij hun aphelium gelegen zijn, doch in beide gevallen +zou er iets bijzonders moeten plaats hebben, in het eerste, dat veel +sterren bij paren bijna tegelijk in hun perihelium komen, in het +tweede, dat zij bij hun aphelium tegelijk van alle kanten even sterk +aangetrokken worden, eene onmogelijke regelmatigheid wegens de +veranderlijke aantrekking van elk dier sterren door eene ontzaggelijke +menigte van andere.</p> +<p>Hoe sterker nu bij verschijnsels de werking van zeer vele +variërende omstandigheden blijft, hoe moeijelijker enkele +omstandigheden overheerschende zullen werken, en dit zou bij het +gemelde sterrenstelsel steeds in hooge mate het geval zijn, zoo niet de +hemelbollen zie blz. <a href="#pb161" class="pageref">161</a>, +tengevolge der wrijving tegen elkander bij botsing, zulke korte banen +konden verkrijgen, dat zij onder de zeer overheerschende aantrekking +van een hunner gedurende langen tijd kunnen blijven.</p> +<p>Zoo de op blz. <a href="#pb313" class="pageref">313</a> gemelde +poeijerdeelen langs flaauw gebogene kromme lijnen bewegen, zal er iets +regelmatigs bij hunne snelheden bestaan. Op het meeste onregelmatig +zullen deze zijn, zoo zij over betrekkelijk de grootte dier +poeijerdeeltjes zeer kleine distantien allerlei rigtingen verkrijgen, +of anders gezegd, zoo die poeijerdeeltjes in uiterst onregelmatige +trillende beweging zijn, en elk derzelve dezelfde buren, met betrekking +waarvan het op de onregelmatigste wijze dan nadert dan zich verwijdert, +behoudt, dat is wanneer die poeijerdeeltjes moleculen zijn van eene +vloeistof, waarbij overmaten van afstooting het digt bij een en +overmaten van aantrekking het ver van een komen der moleculen +tegengaande, deze, nadat zij zeer kort zich in eene rigting bewogen +hebben, geheel van rigting veranderen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb316" href="#pb316" name="pb316">316</a>]</span></p> +<p>Stelt men verder dat die deelen oneindig klein en oneindig digt bij +elkander gelegen zijn, zoodat elke kleinst eindige ruimte een oneindig +aantal er van bevat, zoo zal, zoo binnen elk dier ruimten de toestand +dier gasdeelen volmaakt identiek is met die binnen de andere gelijk en +gelijkvormige ruimten, de onregelmatige toestand dier gasdeelen niet +minder worden, omdat, naar aanleiding van blz. <a href="#pb311" class= +"pageref">311</a>, de regelmatigheid van iets niet vergroot door +gelijkvormigheid met iets anders betrekkelijk oneindig ver er van +gelegen, of anders gezegd, dat tusschen beiden een oneindig aantal +zaken, hier gasdeelen, gelegen zijn. In zulk een toestand moet nu naar +ons inzien zie blz. <a href="#pb171" class="pageref">171</a> de ether, +voor zooverre deze niet onder den invloed der hemelbollen is, +verkeeren, en aldus die toestand niet slechts zie blz. <a href="#pb174" +class="pageref">174</a> uiterst zamengesteld en onveranderlijk, maar +tevens onregelmatig zijn, zoodat de werking der wet van geschiktmaking, +door de veropenbaringen der zelfstandigheid door beweging zie blz. +<a href="#pb257" class="pageref">257</a> meer tot de natuur van den +ether te doen naderen, hen niet slechts minder veranderlijk, maar +tevens minder regelmatig doet worden. Bij verdamping, overgang van +gewone snelheden in zie blz. <a href="#pb251" class="pageref">251</a> +gedurig geheel van rigting veranderende warmtetrillingen, bij +verbrekingen van toestanden van onvast moleculair evenwigt (zooals +bijv. bij vochten beneden het vriespunt afgekoeld) bij de scheiding van +vaste ligchamen in verstuivende poeijerdeelen heeft dit insgelijks +plaats.</p> +<p>Het bestaan binnen den ether van hemelbollen, waarbij de digtheid +van groepering der atomen veel grooter is dan bij den ether, is eene +regelmatigheid ontstaan door de overheerschende werking der +aantrekkingskracht dier bollen zie blz. <a href="#pb159" class= +"pageref">159</a> in begin van vorming, en waarbij er dan eene werking +der wet der veranderlijkheid, waarbij oorzaak en gevolg zich +wederkeerig versterken, bestaat.</p> +<p>Die aantrekkingskracht is hierbij geweest eene op zeer <span class= +"pagenum">[<a id="pb317" href="#pb317" name="pb317">317</a>]</span>veel +stofdeelen op dezelfde wijze werkende omstandigheid, en op dergelijke +wijze is al het regelmatige en aldus bijzondere, dat bij de +veropenbaring der zelfstandigheid door beweging bestaat, ontstaan. De +werking der wet der veranderlijkheid begint dit te doen<span class= +"corr" id="xd19e5133" title="Bron: .">,</span> doch heeft zij dit +regelmatige en bijzondere voortgebragt, zoo kan de werking der wet van +geschiktmaking verschillende bijzondere en regelmatige zaken zoodanig +wijzigen, dat zij in harmonie met elkander worden, of anders gezegd bij +elkander passen. Accidentele omstandigheden, werkingen zijnde der wet +der veranderlijkheid, storen nu gedurig de door overheerschende en +gedurende zekeren tijd in werking niet veranderende omstandigheden in +stand gehouden <span class="corr" id="xd19e5136" title= +"Bron: regel matige">regelmatige</span> zaken, doch bestaat hier +harmonie bij, zoo zal de werking der wet van geschiktmaking die alsdan +afwijkingen voortbrengende storingen trachten te verzwakken. Buitendien +tracht zij deze op eene onregelmatige wijze te doen voorkomen, zoodat, +als die afwijkingen in grootte verschillen, en voor elk dier +afwijkingen van verschillende grootte zekere kans tot ontstaan bestaat, +bij zeer veel van die afwijkingen de werking der wet van geschiktmaking +de afwijkingen van elke grootte tracht te doen voorkomen in verhouding +van dergelijke kans van voorkoming. In harmonie met de lengte der +beenen van menschen verkrijgen deze bijv. op egaal terrein eene voor +hen gemakkelijkste lengte van pas. Accidentele afwijkingen zullen +echter maken, dat onwillekeurig, dat is zonder dat eene overheerschende +omstandigheid tengevolge van zeker voornemen hiertoe leidt, die passen +naar beide zijden van dien gemakkelijksten pas afwijken. Hoe grooter nu +die afwijkingen ter eene of andere zijde zijn, hoe moeijelijker zij +zullen voorkomen, en nu zal de werking der wet van geschiktmaking +maken, dat bij zeer veel passen de groote en kleine passen niet +regelmatig, maar onregelmatig afwisselen. <span class="pagenum">[<a id= +"pb318" href="#pb318" name="pb318">318</a>]</span>en dat de passen, het +minste in grootte met den gemakkelijksten verschillende, meer dan die, +er meer mede verschillen, zullen voorkomen<a class="noteref" id= +"xd19e5141src" href="#xd19e5141" name="xd19e5141src">20</a><span class= +"corr" id="xd19e5146" title="Niet in bron">.</span> Buitendien tracht +de werking der wet van geschiktmaking, zonder de harmonie tusschen +bijzondere en regelmatige zaken te schaden, hen meer algemeen, +onveranderlijk en onregelmatig te doen worden.</p> +<p>Hoe onveranderlijkheid en onregelmatigheid zamen kunnen gaan blijkt +wel bij mengsels van vochten. Giet men bijv. voorzigtig wat wijn binnen +water, zoo kan men maken dat beide vochten zich niet dadelijk egaal +vermengen, en gedurende de verspreiding van den wijn binnen het water, +wordt dan de aanblik van het gevulde glas gedurig anders. Schudt men +dit echter op eene onregelmatige wijze, zoo wordt het mengsel overal +egaal en de aanblik er van blijft steeds denzelfden.</p> +<p>Het is voorts onjuist dat onregelmatigheid steeds gemis aan doel of +geschiktheid zou aantoonen. Dat dit voor ons vaak het geval is, komt +hier vandaan, dat wij het onregelmatige beschouwen uit een bijzonder en +beperkt oogpunt, evenals bijv. een denkbeeldig wezen zeer onregelmatige +vermenging van vochtdeelen van verschillende soort binnen ruimten +slechts betrekkelijk weinig vochtdeelen bevattende. Zoo wij daarentegen +het onregelmatige konden beschouwen uit een zeer algemeen oogpunt, +bijv. op eene wijze, te vergelijken met die waarop wij de egale +mengsels van verschillende vochten beschouwen, zoo zou dit begrip van +wanorde en doelloosheid, door het onregelmatige verwekt, geheel bij ons +verdwijnen. <span class="pagenum">[<a id="pb319" href="#pb319" name= +"pb319">319</a>]</span></p> +<p>Wij hebben ons naar vele regelmatige toestanden, door gedurende voor +ons lange tijden standvastige omstandigheden overheerscht, geschikt, en +daarom schijnt ons het onregelmatige, dat bij de opvolgende +gebeurtenissen op allerlei onvoorziene wijzen variatien teweeg brengt, +ongeschikt. Dit echter verandert geheel, wanneer men groepen, elk uit +zeer veel gelijksoortige gebeurtenissen bestaande, beschouwt, en aldus +de gebeurtenissen uit een alsware in tijd en ruimte meer verheven +standpunt waarneemt. Regelmatigheid doet alsdan die groepen verschillen +en onregelmatigheid hen gelijk worden.</p> +<p>Al onze statistieke berekeningen, waarbij men gebeurtenissen zooals +geboorten, misdaden, ziekten enz. bij groepen van millioenen individuen +beschouwt, zijn dan ook gegrond op de standvastigheid, welke de uiterst +onregelmatige opvolging van zulke gebeurtenissen bij groote groepen er +van teweeg brengt.</p> +<p>Was dit niet het geval, zoo namelijk de werking der wet van +geschiktmaking het voorkomen van dergelijke gebeurtenissen niet onder +den invloed bragt van zeer vele accidentele omstandigheden, maar zij +daarentegen steeds onder den invloed van enkele omstandigheden stonden, +en de uitwerking hiervan, wegens derzelver verband dan met deze dan met +gene andere omstandigheid, sterk veranderde, zoo zou het dan meer en +dan minder voorkomen van dergelijke gebeurtenissen bij groote +groepen<a id="xd19e5160" name="xd19e5160"></a> van individuen, ons even +onverklaarbaar voorkomen als het zich bevinden van eene groote overmaat +van witte ballen bij veel blindelingsche trekkingen uit eene bus +evenveel witte als zwarte ballen bevattende. Is daarentegen binnen die +bus de overmaat der er in bevatte witte ballen even groot als bij de +reeks van trekkingen, zoo zullen deze onder den invloed van velerlei +accidentele omstandigheden kunnen zijn, en bij die achtereenvolgende +trekkingen de onregelmatigheid aldus zeer groot kunnen <span class= +"pagenum">[<a id="pb320" href="#pb320" name= +"pb320">320</a>]</span>zijn. Nu bestaat er verschil tusschen de +omstandigheid dat die bus eene groote menigte van witte ballen bevat, +en die waardoor uit eerstgemelde bus bij eene reeks van trekkingen er +veel meer witte ballen dan zwarte uit de bus te voorschijn komen. Die +eerste omstandigheid, bekend of niet, werkt namelijk steeds op dezelfde +wijze, terwijl de tweede, naarmate zij zus of zoo met andere +omstandigheden in verband staat, op geheel andere wijzen werkt. Zij is +vergelijkbaar met de voorkeur die men, bij het ziende trekken, kan +bezitten voor de eene of andere regelmatige afwisseling der witte en +zwarte ballen bij de trekkingen. Die voorkeur kan zus of zoo zijn, +tengevolge van eene onnaspeurlijke aaneenschakeling van oorzaken en +gevolgen. Nu kan de aanbieding der bus, eene overmaat van witte ballen +bevattende, ook wel aldus ontstaan, maar zal, hoe ook ontstaan zijnde, +desniettemin steeds eene omstandigheid zijn<span class="corr" id= +"xd19e5164" title="Niet in bron">,</span> leidende tot het blindelings +trekken van meer witte dan zwarte ballen. Hoe velerlei omstandigheden +bij de blindelingsche trekking van ballen er ook van invloed zijn, zij +blijft steeds denzelfden invloed uitoefenen, terwijl daarentegen +onbewuste voorkeur voor de eene of andere regelmatige wijze van +trekking onder den invloed van allerlei omstandigheden, evenzeer moet +veranderen als de gedragingen van menschen, welke de speelballen zijn +van allerlei inblazingen<a class="noteref" id="xd19e5167src" href= +"#xd19e5167" name="xd19e5167src">21</a>. <span class="pagenum">[<a id= +"pb321" href="#pb321" name="pb321">321</a>]</span></p> +<p>Bij ons menschen kunnen het karakter, het verstand, de positie enz. +vergeleken worden met die <span class="corr" id="xd19e5185" title= +"Bron: verhoudigen">verhoudingen</span> tusschen de witte en zwarte +ballen binnen gemelde bus, en de onder den invloed van velerlei +accidentele omstandigheden zijnde reeks van denkbeelden met de aan +allerlei invloeden blootgestelde bewegingen der handen bij de +blindelingsche trekkingen.</p> +<p>Ook epidemische ziekten zijn van die steeds denzelfden invloed +uitoefenende omstandigheden. Zij kunnen toch niet, zus of zoo met +andere omstandigheden in verband zijnde, het aantal sterfgevallen bij +een groot getal individuen vergrooten of verkleinen.</p> +<p>Hoe grooter het aantal veranderlijke omstandigheden, op eenig +verschijnsel van invloed, is, hoe kleiner de kans voor regelmatigheid +bij dit verschijnsel zal zijn. Het aantal dier veranderlijke +omstandigheden steeds grooter blijvende dan de grootst eindige +grootheid, zoo zou, zoo de invloed van elk die omstandigheden even +groot was, die regelmatigheid bij het verschijnsel (dat uit eene reeks +van met elkander in verband zijnde gelijksoortige gebeurtenissen kan +bestaan) nul zijn. Dit is nu het geval niet, want op zulk een +verschijnsel kunnen van invloed zijn vooreerst enkele omstandigheden, +voorts een grooter aantal op eene zwakkere wijze, nog een grooter +aantal op eene nog zwakkere wijze enz., zoodat die invloeden van al de +veranderlijke omstandigheden kunnen uitgedrukt worden door zekere +breedte bezittende bundels van ordinaten eener kromme lijn met de bolle +zijde naar de abcissen as gekeerd, deze op eene grootst eindige +distantie rakende, en met die as der abcissen en een ordinaat een +eindigen inhoud omsluitende. Die inhoud stelt dan voor het totaal der +invloeden van al die omstandigheden op het verschijnsel, en het is nu +klaar dat voor zooverre die invloeden uiterst groot in aantal, maar +uiterst gering zijn (bij dien inhoud voorgesteld door het uiterst +<span class="pagenum">[<a id="pb322" href="#pb322" name= +"pb322">322</a>]</span>lage, maar uiterst lange deel er van, het effect +er van zal trachten het verschijnsel zoo onregelmatig mogelijk te doen +zijn. Nu kunnen wel de sterkere invloeden der overige eindig in aantal +zijnde omstandigheden (voorgesteld door het kortere maar hooge deel van +gemelden inhoud) dit verschijnsel regelmatig trachten te doen worden, +maar klaarblijkelijk die regelmatigheid min of meer gestoord worden. +Zoo zullen bijv. de zuiver elliptische banen der <span class="corr" id= +"xd19e5195" title="Bron: planeeten">planeten</span> om de zon niet +slechts door de werkingen der andere planeten, maar tevens, en dat wel +op eene voor ons onwaarneembare, maar uiterst onregelmatige wijze, door +het onnoemelijk getal der zich verplaatsende sterren gestoord +worden.</p> +<p>Die storing der regelmatigheid zal bijv. ook bestaan wanneer men +blindelings maar te gelijk eene menigte van ballen uit de op blz. +<a href="#pb308" class="pageref">308</a> gemelde bus trekt, en zij dan +maken dat de gelijktijdig getrokken ballen niet boven zeker aantal tot +de witte ballen der bus zullen behooren.</p> +<p>Bij het achtereenvolgens trekken van die ballen, zou men bij elke +trekking iets dergelijks als in het zoo even gemelde geval verkrijgen, +zoo de indrukken van een aantal vroegere trekkingen, gelijk aan dat van +de ballen die men bij dit vorige geval tegelijk uit de bus trekt, +onverflaauwd bleef bestaan. Dit is nu wel <span class="corr" id= +"xd19e5205" title="Niet in bron">is</span> waar niet <span class="corr" +id="xd19e5208" title="Bron: het het">het</span> geval, edoch de +verflaauwde indrukken der vorige trekkingen, gepaard met de volgende, +zullen een geval vormen, gelegen tusschen het vorige en dat waarbij de +vorige trekkingen van geen invloed op de volgende zijn, zoodat het +zekere minimum van storing der regelmatigheid er bij kleiner dan in het +eerste geval en grooter dan in het laatste, waarin dit minimum nul is, +zal worden voor zooverre men de verschijnselen beschouwt met betrekking +tot derzelver sterkte, kan men hen verdeelen in verschillende +categorien, zoodat van die tot elk dezer <span class="pagenum">[<a id= +"pb323" href="#pb323" name="pb323">323</a>]</span>categorien +behoorende, het eene of andere dier verschijnsels in ruimte en tijd en +plaats heeft. Zoo kan bijv. een dier categorien bevatten winden van +verschillende sterkte. Overal in den atmospheer en gedurende al den +tijd van het bestaan dezes zal de lucht circa in rust, of in meer of +minder heftige beweging zijn. Ter wederzijde van meest voorkomende +windsnelheden, door vrij standvastige omstandigheden voor elke plaats +<span class="corr" id="xd19e5213" title="Bron: bepaalt">bepaald</span>, +bestaan er nu afwijkingen, met betrekking tot wier opvolging op eene +zelfde, of wel gelijktijdige voorkoming op verschillende plaatsen, +hetzelfde te zeggen valt als zie blz. <a href="#pb317" class= +"pageref">317</a> voor de afwijkingen van eene gemakkelijkste lengte +van pas. De nagelaten sporen der snelheden van den wind gedurende de +vorige tijden op eenige plaats en de menigte der omstandigheden op de +windsnelheden van invloed zijnde, moeten bijv. regelmatige afwisseling +van zwakke en sterke winden storen.</p> +<p>Het lang na elkander voorkomen van hetzij zeer zwakke, hetzij zeer +sterke winden, wordt reeds tegengegaan door de hunne oorzaken +vernietigende gevolgen er van. In het eerste geval zal toch de +dampkring door verdamping meer vochtig worden dan opdroogen door de +condensatie van omhoog gevoerde dampen, daar waar de met den wind +gepaarde rijzingen van lucht bestaan, en die meerdere vochtigheid der +lucht aanleiding gevende tot een grooter verschil in vochtigheid er van +op de eene en andere plaats, en aldus tot een grooter verschil in +ijlheid der lucht, de rijzingen en dalingen der lucht en aldus ook den +wind bevorderen<a class="noteref" id="xd19e5221src" href="#xd19e5221" +name="xd19e5221src">22</a><span class="corr" id="xd19e5223" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p>In het andere geval heeft het omgekeerde plaats, doch die gevolgen +kunnen niet beletten, dat bijv. stormen in den winter om de dertig +dagen voorvallen in plaats van <span class="pagenum">[<a id="pb324" +href="#pb324" name="pb324">324</a>]</span>dit meer ongelijk te doen. +Die regelmatigheid kan slechts belet worden door de op blz. <a href= +"#pb321" class="pageref">321</a> gemelde invloeden van eene overgroote +menigte van veranderende omstandigheden<span class="corr" id= +"xd19e5233" title="Niet in bron">.</span></p> +<p>Eene andere dier op blz. <a href="#pb323" class="pageref">323</a> +gemelde categorien bevat de gedragingen der menschen jegens anderen. +Deze kunnen toch weldadig, welwillend, onverschillig, onwelwillend en +misdadig zijn. Eene derde categorie bevat de toestanden van gebouwen +met betrekking tot brand, en men heeft hierbij, hevig branden, flaauw +branden, de nabijheid van brandende gebouwen, of het bevatten van brand +veroorzakende voorwerpen. Ook hierbij zullen de afwijkingen van den +gemiddelden toestand, naarmate zij grooter zijn, in toeneming sterker +belet worden door de werking der wet van geschiktmaking en door de op +blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> en 300 gemelde werking +der wet der veranderlijkheid, zooals bijv. bij de meer afdoende +pogingen tot blussching van hevige dan van flaauwe branden.</p> +<p>De werking dier beide wetten bestaat ook bij de positieve en +negatieve afwijkingen in menigvuldigheid van verschijnsels van zekere +gemiddelde menigvuldigheid van voorkoming. Bij al deze gevallen zal +niet slechts de op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a> +gemelde werking het regelmatig er van voorkomen, maar tevens, zooals +zoo even gezegd is, het veel of weinig voorkomen er van tegengewerkt +worden, en dit laatste met alsware grootere kracht dan het eerste +geschieden. De werking van de wet van geschiktmaking gaat bijv. sterker +tegen het zeer rijk worden van meer menschen dan gewoonlijk, dan het +herhaald door hen trekken van hooge prijzen uit eene loterij, want er +bestaan vele verschijnsels wier menigvuldigheid van voorkoming, enkel +wegens de er door teweeg gebragte regelmatigheid, door de op blz. +<a href="#pb321" class="pageref">321</a> gemelde werking der wet van +geschiktmaking tegengaan wordt, en dit is bijv. met de zooeven gemelde +herhaalde trekking van prijzen het geval. Periodiciteit, bijv. het +achtervolgens dan dikwijls <span class="pagenum">[<a id="pb325" href= +"#pb325" name="pb325">325</a>]</span>en dan zeldzaam voorkomen van +verschijnsels wordt, als zijnde eene soort van regelmatigheid, door +accidentele overheerschende omstandigheden voortgebragt, doch, wanneer +de op blz. <a href="#pb267" class="pageref">267</a> gemelde werking der +wet der veranderlijkheid dit dikwijls voorkomen tegengaat, door het, +zooals op blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gezegd is, +negatief worden van het eerste verschijnsel, zal op dien overvloed +schaarste, daarna weder overvloed enz. volgen, en er aldus van +lieverlede verzwakkende schommelingen en periodiciteit ontstaat. Deze +zal alsdan door de op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a> +gemelde werking evenzeer gestoord worden als de uitwerking der zie blz. +<a href="#pb309" class="pageref">309</a> de herhaling derzelfde zaak +voortbrengende overheerschende omstandigheden.</p> +<p>Bij het schieten naar eene schijf, zullen bijv. de sterkste +afwijkingen ter regterzijde slechts, wegens de alsdan niet +onregelmatige afwisseling er van met gemiddeld veelvuldiger voorkomende +kleinere regtsche afwijkingen, belet worden in aantal veel grooter dan +gemiddeld voor te komen, zoo de schutter niet het denkbeeld verkrijgt, +dat hij dikwijls zoo sterk mis schietende als voor hem mogelijk is, +zich gaat inspannen om juister te schieten. In dit geval beperkt de +werking der wet van geschiktmaking niet slechts het misschieten bij elk +schot, maar tevens de herhaling er van.</p> +<p>Dit is insgelijks het geval bij de meeste feiten waarmede de +statistiek zich bezig houdt, zooals bijv. misdaden, sterfgevallen enz. +doch dit is niet de eenigste reden waarom onder zeer veel individuen +die voorvallen binnen even groote tijden circa even veelvuldig +voorkomen. Daartoe draagt ook bij een ons onbewust verband waarin zij, +door tusschenkomst eener menigte van verschijnsels, tot elkander staan, +waardoor zij, wegens de op blz. <a href="#pb321" class= +"pageref">321</a> gemelde reden in tijd en ruimte onregelmatig moeten +voorkomen, omdat er anders, hetzij bij gelijktijdig voorvallende +verschijnsels, hetzij bij de achtergeblevene <span class= +"pagenum">[<a id="pb326" href="#pb326" name= +"pb326">326</a>]</span>sporen van vroegere verschijnsels met betrekking +tot de huidige, te veel regelmatigheid zou ontstaan.</p> +<p>Vandaar dat er niet, althans niet buiten zekere grenzen, +gelijktijdig in eenig land, zooals men zegt bij toeval, zeer veel meer +diefstallen dan gemiddeld gepleegd worden, en dat evenmin kort nadien +dit aantal veel kleiner dan gemiddeld wordt, zonder dat de justitie en +particulieren intusschen waakzamer geworden zijn en het straffen der +diefstallen verscherpt is. Die diefstallen zijn te vergelijken met het +trekken van bijv. gele ballen uit eene bus, ballen van allerlei andere +kleuren bevattende, op eene onbewuste wijze voor het gevoel +onderscheiden, en wier trekking met het voorvallen van de verschillende +andere feiten, welke in de plaats van diefstallen kunnen plaats hebben, +vergelijkbaar is; terwijl de verspreiding en de verhouding dier ballen +van verschillende kleur binnen de bus, vergelijkbaar is met den stand +van zaken aanleiding gevende tot die gelijktijdig voorvallende feiten +van verschillende soort. Bij elke trekking, een groot aantal ballen +bevattende, zullen de getrokken gele ballen niet buiten zekere grenzen +in verhouding tot al die gelijktijdig getrokken wordende ballen kunnen +afwijken van derzelver verhouding tot het totale aantal ballen binnen +de bus, omdat er anders bij elk dier trekkingen eene te groote +regelmatigheid zou ontstaan. Evenzoo bij de gelijktijdig maar op +verschillende plaatsen gepleegde diefstallen. Niet slechts heeft de +stand van zaken op elke plaats invloed op de aldaar gepleegde daden, +maar tevens in zwakkere mate ook die op andere plaatsen. Niet alleen +hebben de andere daden, ter plaatse waar de diefstal geschiedt tegelijk +hiermede plaats hebbende, maar tevens die en aldus ook de diefstallen +op andere plaatsen gepleegd, invloed op eerstgemelden diefstal<a class= +"noteref" id="xd19e5278src" href="#xd19e5278" name= +"xd19e5278src">23</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb327" href= +"#pb327" name="pb327">327</a>]</span></p> +<p>Op blz. <a href="#pb311" class="pageref">311</a> hebben wij gezegd +dat, wanneer in de ruimte alsware tusschen gelijksoortige +gebeurtenissen er eene menigte andere gelegen zijn, zij, door met +betrekking tot elkander regelmatig of onregelmatig in te vallen, zeer +weinig bijbrengen tot de regelmatigheid van het geheel, en als +onafhankelijk van elkander ontstaan beschouwd kunnen worden. Men +behoeft aldus het gelijktijdig voorvallen van bijv. diefstallen slechts +te beschouwen over zulk een ruimte, dat er aldaar gemiddeld zeer veel +ongeveer gelijktijdig geschieden. Is nu dit aantal buitengewoon veel +grooter dan gemiddeld, zoo bestaat er eene regelmatigheid welke de +vrucht moet zijn van eenige accidentele overheerschende omstandigheden +tegelijk bij al die plaatsen, waar die diefstallen begaan worden, van +invloed zijnde. Die regelmatigheid moet toch eene oorzaak bezitten, +daar op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a> aangetoond, is, +dat die oorzaak niet in het totaal der zeer geringe invloeden van een +uiterst groot aantal omstandigheden kan bestaan, wordt aldus het +bestaan dier eerste oorzaak ontkent door iemand die regelmatigheid aan +het toeval toeschrijft, zoo bekent hij tevens dat de laatste oorzaak +alleen bestaat, en deze kan slechts, zooals op blz. <a href="#pb321" +class="pageref">321</a> gezegd is, onregelmatigheid en geene +zoogenaamde toevallige regelmatigheid voortbrengen.</p> +<p>Hieruit blijkt tevens dat bijv. diefstallen op verschillende +plaatsen, zooals men zegt, onafhankelijk van elkander gepleegd, +invloeden op elkander uitoefenen, die te zamen met velerlei andere even +weinig waarneembare invloeden niet verwaarloosd mogen worden, want zij +behooren, of tot die menigte van zeer geringe invloeden waardoor, +zooals op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a> gezegd is, +onregelmatigheid ontstaat, of zij worden teweeg gebragt door de enkele +<span class="pagenum">[<a id="pb328" href="#pb328" name= +"pb328">328</a>]</span>overheerschende omstandigheden bij die +verschillende plaatsen tegelijk werkende, waardoor er bij het voorkomen +dier diefstallen regelmatigheid kan ontstaan. Alsdan kan men niet met +juistheid zeggen, dat de diefstallen onafhankelijk van elkander +gepleegd worden, zoodat, wanneer bijv., bij gemis aan afspraak van +dieven op velerlei plaatsen, of van dergelijke omstandigheden, men bij +de gewone wijze van spreken mag zeggen, dat die diefstallen niet anders +dan onafhankelijk van elkander kunnen gepleegd zijn, zoo zij onder den +invloed derzelfde enkele op verschillende plaatsen tegelijk werkende +overheerschende omstandigheden ontstaan zijn, deze al zeer zwak moeten +zijn, en de er door teweeg gebragte regelmatigheid, door de op blz. +<a href="#pb321" class="pageref">321</a> gemelde werking, noodzakelijk +zeer sterk gestoord moet worden.</p> +<p>Wanneer de omstandigheden, van invloed op gelijksoortige +verschijnsels, wier wijze van herhaling in tijd of ruimte men wenscht +na te gaan, ook onderling meer op elkander van invloed zijn, zal de +regelmatigheid bij die voorkoming dier verschijnsels binnen naauwere +grenzen besloten blijven. Enkele dier omstandigheden zullen dan toch +moeijelijker een eenigen tijd aanhoudenden overheerschenden invloed in +denzelfden geest kunnen blijven uitoefenen, omdat alsdan de grootere +invloed van andere omstandigheden er op dit gedurig meer +verhindert.<a class="noteref" id="xd19e5308src" href="#xd19e5308" name= +"xd19e5308src">24</a> Dit zal insgelijks het geval zijn, zoo die +invloed van eenvoudigen aard is, omdat dan elk dier omstandigheden meer +geinfluenceerd wordt door elk der andere op eene wijze in verhouding +der aanraking tusschen beide, en eerstgemelde omstandigheden gedurig +met andere, of op eene andere wijze met <span class="corr" id= +"xd19e5311" title="Bron: dezeltde">dezelfde</span> omstandigheid in +aanraking komen. Zijn daarentegen die invloeden van meer <span class= +"pagenum">[<a id="pb329" href="#pb329" name= +"pb329">329</a>]</span>zamengestelden aard, zoo kan eene omstandigheid +meer ongevoelig blijven voor vele andere waarmede zij in directe +aanraking komt, en daarentegen sterk den invloed ondervinden van enkele +omstandigheden, in tijd of ruimte er betrekkelijk ver van +verwijderd.</p> +<p>Dit is in sterke mate het geval bij de omstandigheden daargesteld +door de wijze van denking die men willen noemt. Iemand wil, tengevolge +eener voor geheele wijziging zeer vatbare gril, bijv. witte ballen uit +eene bus nemen, en, ofschoon dan zwarte ballen meer bij de hand kunnen +liggen, neemt hij toch moeijelijker te bereiken witte ballen. Zoo +zullen, wanneer de dieven nemen wat het gemakkelijkste en met het +minste gevaar te stelen is, de gedurende elke week gepleegde +diefstallen onder eene groote bevolking, wegens gebrekkige +onregelmatigheid van voorkoming minder veranderen, dan zoo die +diefstallen gepleegd worden nadat derzelver daders berekeningen gemaakt +hebben. Tusschen twee havens varende stoomschepen, wier machines steeds +met evenveel kracht werken, en die aan allerlei winden en accidentele +stroomen blootgesteld zijn, zullen langs de distantie tusschen die twee +havens steeds op eene vrij onregelmatige wijze verspreid moeten zijn. +Hangt daarentegen de kracht waarmede de machines dier vaartuigen werken +af van den wil hunner gezagvoerders, zoo zal die verspreiding +regelmatiger kunnen zijn, al bestaat er geene dit bevorderende afspraak +tusschen die gezagvoerders.</p> +<p>Gesteld dat de werking van den wil dier gezagvoerders niet bestaat, +zoo zullen bij gemelde vaartuigen, bij zekere regelmatige verspreiding +van sommige hunner, de winden, de stroomen, golven enz. invloeden, +waarbij de indruk dier regelmatigheid bestaat, op de andere vaartuigen +overbrengen.<a class="noteref" id="xd19e5320src" href="#xd19e5320" +name="xd19e5320src">25</a> Gezamentlijk met de voorgaande, bestaan nu +<span class="pagenum">[<a id="pb330" href="#pb330" name= +"pb330">330</a>]</span>bij die overige vaartuigen een uiterst groot +aantal andere invloeden van water en lucht, welke, zooals op blz. +<a href="#pb321" class="pageref">321</a> gezegd is, door hun aantal en +hunne veranderlijkheid iets onregelmatigs zullen trachten teweeg te +brengen. Zoo aldus de min of meer regelmatige ligging dier overige +vaartuigen, in verband met die der eerstgemelde beschouwd, eene +sterkere regelmatigheid, dan door de ligging van eerstgemelde +vaartuigen wordt voortgebragt, daarstelt, dienen de van deze op die +andere vaartuigen overgebragte regelmatige invloeden sterker te zijn, +en zich hierbij te paren aan dergelijke invloeden bij die overige +vaartuigen. Dit kan naar ons inzien, niet anders geschieden, dan zoo +die min of meer regelmatige invloeden bij elk vaartuig aanwezig en van +de andere er naar toe overgebragt, door enkele voor al de vaartuigen in +denzelfden geest werkende omstandigheden worden voortgebragt.</p> +<p>Onder de omstandigheden, op de ligging dier <span class="corr" id= +"xd19e5330" title="Bron: vaartuituigen">vaartuigen</span> van invloed +zijnde, behoort echter ook de behandeling er van door derzelver +bemanning. Al wordt nu die behandeling geheel bepaald door de +betrekking dier vaartuigen met de winden, golven en stroomen, zoo zal +veel hiervan op die bepaling dier behandeling van zeer weinig en enkele +zaken, hier en nu anders dan elders en later, van veel invloed kunnen +zijn. Die behandeling kan aldus staan onder den overheerschenden +invloed van enkele, volstrekt niet steeds op dezelfde wijze van invloed +zijnde, accidentele omstandigheden, en daar zij sterken invloed +uitoefent op de ligging dier vaartuigen, deze alsdan gemiddeld meer +onder den invloed van enkele en gemiddeld minder onder den invloed van +zeer vele veranderlijke omstandigheden komen. Dit nu is wel is waar +geene bestendige oorzaak van meer regelmatige onderlinge ligging dier +vaartuigen, maar wel eene oorzaak, waardoor de invloeden van zeer vele +veranderlijke <span class="pagenum">[<a id="pb331" href="#pb331" name= +"pb331">331</a>]</span>omstandigheden er op zwakker kunnen worden. Het +is aldus mogelijk dat alsdan de op blz. <a href="#pb321" class= +"pageref">321</a> gemelde werking, waardoor de regelmatigheid +tegengegaan wordt, zwakker wordt.</p> +<p>Eene overheerschende omstandigheid kan ergens, zooals op blz. +<a href="#pb309" class="pageref">309</a> gezegd is, regelmatigheid +voortbrengen, en eene andere overheerschende omstandigheid elders eene +andere regelmatigheid veroorzaken, zonder dat beide soorten van +regelmatigheid, wegens het verband waarin zij tot elkander staan, iets +regelmatigs vormen. Is dit daarentegen wel het geval, en zelfs zoo op +beide plaatsen er geene regelmatigheid bestaat, maar onregelmatigheden, +welke, door bijv. min of meer identiek te zijn, wegens derzelver +onderling verband eene regelmatigheid daarstellen, zoo moet deze door +voor beide plaatsen gemeenschappelijke overheerschende omstandigheden +teweeg gebragt worden. Anders toch zou de wegens dit onderlinge verband +ontstaande regelmatigheid zonder oorzaak zijn, en aldus de ook met +betrekking tot dit onderlinge verband onregelmatigheid voortbrengende +werking der wet van geschiktmaking alleen heerschen.</p> +<p>Naar mate echter die twee plaatsen in de ruimte, of wanneer het +tijdstippen geldt waarop die, wegens hun onderling verband, +regelmatigheid voortbrengende gebeurtenissen plaats <span class="corr" +id="xd19e5345" title="Bron: bebben">hebben</span>, deze in den tijd +verder van elkander gelegen zijn, dat is, wanneer er tusschenbeide +alsware meer gebeurtenissen liggen, zullen de omstandigheden, +regelmatigheid wegens onderling verband voortbrengende, bij dezelfde +sterkte dier regelmatigheid, zwakker kunnen zijn. De werking der wet +van geschiktmaking zal dan toch, door tusschenkomst der invloeden van +eene zeer groote menigte van omstandigheden, bij de tweede plaats de +regelmatigheid met betrekking tot hetgeen, op de eerste plaats geschied +is, slechts kunnen storen, voor zoo verre hetgeen aldaar geschied is, +bij <span class="pagenum">[<a id="pb332" href="#pb332" name= +"pb332">332</a>]</span>die tweede plaats van invloed is. Is nu die +verzwakking, bij grootere betrekkelijke verwijdering in tijd of ruimte, +sterker dan die der omstandigheden, bij beide plaatsen, of op beide +tijdstippen, eene, zooals hierboven gezegd is, door onderling verband +ontstaande regelmatigheid voortbrengende, zoo zal deze bij groote +verwijdering in ruimte of tijd grooter kunnen worden<a class="noteref" +id="xd19e5350src" href="#xd19e5350" name="xd19e5350src">26</a>.</p> +<p>Zoo bijv. thans ergens in Europa iemand, de kleur der ballen +onderscheidende, eene reeks hiervan uit eene bus trekt, en over eene +eeuw iemand anders in Amerika dit ook doet, zal de eerste reeks van +trekkingen zekere invloeden hoe gering ook op de andere uitoefenen, en +de regelmatigheid bij de verhouding tusschen beide reeksen van +trekkingen tot zekeren graad hoe gering ook door op blz. <a href= +"#pb321" class="pageref">321</a> gemelde werking der wet van +geschiktmaking verstoord worden.</p> +<p>Zoo er nu slechts in beide gevallen sprake kan zijn om de witte of +zwarte ballen, met betrekking tot derzelver afwisseling, slechts op een +bepaald aantal verschillende wijzen uit die bus te trekken, kan de +zucht naar varieteit maken, dat in beide gevallen de trekkers dit op al +die wijzen doen, en dat aldus in beide gevallen, in tijd en ruimte +zoover van elkander gelegen, er identieke reeksen van trekkingen plaats +hebben. De omstandigheid, welke dan in die beide gevallen tegelijk +werkt, is de zucht om uit bussen, witte en zwarte ballen bevattende, +met onderscheiding der kleuren, deze bij de getrokken ballen op een +zeker aantal verschillende wijzen te doen afwisselen.</p> +<p>Zoo daarentegen in beide gevallen slechts eene reeks van trekkingen +en wel blindelings gedaan wordt, en <span class="pagenum">[<a id= +"pb333" href="#pb333" name="pb333">333</a>]</span>dat in beide gevallen +de witte en zwarte ballen op de onregelmatigste, maar in elk dier +gevallen op volmaakt dezelfde wijze afwisselen, zoo dient de invloed +van eene voor beide gevallen gemeenschappelijke omstandigheid hiervan +de oorzaak te zijn, en zal deze die overeenstemming tusschen de beide +reeksen van trekkingen moeijelijker te weeg kunnen brengen, naarmate +die reeksen elk uit meer trekkingen bestaan. Die voor beide reeksen +gemeenschappelijke omstandigheid kan in dit geval niet in eene +voorbedachtelijke imitatie in het tweede geval van hetgeen in het +eerste heeft plaats gehad bestaan, en dient dan wel derzelver invloed +van de trekking in Europa, tot die eene eeuw later in Amerika op eene +gelijksoortige wijze overgebragt te hebben als de sporen dier geheele +eerste trekking. De oorzaak, die overeenstemming tusschen beide reeksen +van trekkingen voortbrengende en die deze verstorende, moeten aldus +beide in dit geval uiterst zwak zijn, en zullen dit nog meer worden, +zoo tusschen de reeksen van trekkingen in beide gevallen er nog meer +liggen, omdat de invloeden der eerste trekking hierdoor meer verloren +gaan dan door andere zaken.</p> +<p>De werking der wet van geschiktmaking wischt namelijk vooral zaken +uit door andere er mede gelijksoortige later voorvallende zaken, zie +blz. <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, want die uitwissching of +liever omzetting geschiedt niet van zelf, hiertegen verzet zich de +werking der wet der traagheid.</p> +<p>Men moet echter zeer voorzichtig zijn bij de ontkenning dat bij +gevallen, in tijd en ruimte ver van elkander gelegen, er geene +onderlinge regelmatigheid tusschen hen kan ontstaan dan op dezelfde +wijze waarop die gevallen zelve van invloed op elkander zijn. Die +regelmatigheid tusschen twee gevallen kan toch, even als de absolute +regelmatigheid bij een geval, dikwijls ontstaan op wijzen wel in +zekeren zin gelijksoortig met die wij kennen en aldus niet door het +toeval, maar op wijzen <span class="pagenum">[<a id="pb334" href= +"#pb334" name="pb334">334</a>]</span>buiten onzen kring van kennis of, +wegens hare zwakte, buiten onzen kring van waarneming gelegen.</p> +<p>De invloeden der daden der bewoners dezer aarde op die der bewoners +van de planeet Venus moeten bijv. uiterst gering zijn, en toch zouden +al de bewoners der dagzijde dezer aarde onbewust bijna te gelijk iets +gelijksoortigs kunnen doen, en, zoo de bewoners der dagzijde van Venus, +tengevolge der op blz. <a href="#pb232" class="pageref">232</a> gemelde +werking der wet van geschiktmaking, gevoelig zijn voor de warmte der +zon, ook zij iets dergelijks doen. Een onwaarneembare vermindering der +warmte der zon, tengevolge van het <span class="corr" id="xd19e5385" +title="Bron: onstaan">ontstaan</span> eener zonnevlek, zou toch de +oorzaak hiervan kunnen zijn.</p> +<p>Bij het geval van blz. <a href="#pb312" class="pageref">312</a> +bestaat er voor al de waarneembare ruimtedeelen van het mengsel eene +omstandigheid, welke zekere onderlinge regelmatigheid tusschen hetgeen +bij die ruimtedeelen bestaat, namelijk de gelijkheid tusschen de +verhouding der verschillende vochten, bij elk hunner teweeg brengt. Die +omstandigheid is namelijk dat door roering voor alle de quantiteit van +het bijgeschonken vocht dezelfde wordt gemaakt.</p> +<p>Wij besluiten uit dit een en ander, dat de regelmatigheid bij +gevallen en de onderlinge regelmatigheid tusschen verschillende +gevallen binnen enge grenzen beperkt is, tenzij bijzondere oorzaken, +kennelijk van anderen aard dan de invloeden tusschen de deelen dier +gevallen, of tusschen deze laatste onderling, haar voortbrengen, en dat +voorts de uitwerkingen en het belangrijke van zulke regelmatigheden +niet buiten zekere grenzen kunnen afwijken van de sterkte dier +bijzondere oorzaken. Deze werking der wet van geschiktmaking komt ons +menschen zeer te pas, want, omringd van min of minder regelmatige +bijzondere zaken, is het voor ons noodig de oorzaken er van te kennen +en hierop te kunnen rekenen, en desniettemin doet onze fantaisie ons +somtijds gelooven <span class="pagenum">[<a id="pb335" href="#pb335" +name="pb335">335</a>]</span>dat er regelmatige zaken bestaan, waar wij +weten dat de oorzaken er van niet aanwezig kunnen zijn.</p> +<p>Dat regelmatigheid in tijd of ruimte door enkele op verschillende +tijdstippen, of op verschillende plaatsen overheerschende +omstandigheden voortgebragt moet worden, volgt alsware uit het bestaan +van regelmatigheid in de herhaling of periodieke herhaling derzelfde +zaken. Voorts kan eene gebrekkige regelmatigheid zamengesteld worden +uit eene volmaakte regelmatigheid on eene volslagene +onregelmatigheid.</p> +<p>Bij het voorbeeld der op blz. <a href="#pb327" class= +"pageref">327</a> gemelde diefstallen heeft men, al vallen deze in tijd +of ruimte zoo onregelmatig mogelijk voor, wel is waar eene herhaling +derzelfde zaak, doch hiervoor te gelijk eene in tijd en ruimte +overheerschende omstandigheid, namelijk die in eene maatschappij tot +diefstallen aanleiding gevende. Bestaat er nu buiten deze +regelmatigheid eene tweede, namelijk die, welke met een volstrekt +onregelmatig voorkomen dier diefstallen zamengesteld, vormt eene +gebrekkige regelmatigheid van voorkoming er van, zoo bestaat die tweede +regelmatigheid in eene periodieke herhaling derzelfde zaak, en moet zij +de vrucht van andere overheerschende omstandigheden zijn.<a class= +"noteref" id="xd19e5404src" href="#xd19e5404" name= +"xd19e5404src">27</a></p> +<p>Trouwens verschijnsels, onder den invloed staande van verschillende +omstandigheden, tracht men, ten einde de invloeden elk dezer te vinden, +alsware te ontleden in <span class="pagenum">[<a id="pb336" href= +"#pb336" name="pb336">336</a>]</span>verschillende regelmatige +verschijnsels, en wel in meer, naarmate die omstandigheden meer in +aantal zijn. Dan echter wordt de regelmatigheid van het resulterende +verschijnsel van meer zamengestelden aard en meer onregelmatig, en moet +het zulks volstrekt worden als die er op van invloed zijnde +veranderlijke omstandigheden in aantal onnoemelijk zijn, en dat geene +derzelver overheerscht, want in dit laatste geval kan het verschijnsel +eene op uiterst zamengestelde wijze gestoorde eenvoudige regelmatigheid +vertoonen, zie Noot blz. <a href="#pb328" class="pageref">328</a>.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb278" class="pageref">278</a> hebben wij +aangetoond dat zaken geene plotselinge veranderingen er van in grootte +kunnen ondergaan, zoodat veranderingen er van in grootte aangeduid +zullen kunnen worden door de ordinaten van nergens niet afgeronde +hoeken bezittende kromme lijnen. Zoo aldus zaken, aan een steeds +grooter wordenden drang tot vergrooting onderworpen raken, zal +derzelver grootte gedurende de achtervolgende tijdstippen door de +ordinaten eener van af zeker punt oploopende en met de bolle zijde naar +de abcissenas gekeerde kromme voorgesteld kunnen worden. Vergroot die +drang later niet meer, en wordt hij daarna steeds kleiner, om eindelijk +nul te worden, zoo zal die kromme een buigpunt verkrijgen, vervolgens +steeds flaauwer oploopen en met de holle zijde naar de abcissenas +gekeerd zijn, en eindelijk hiermede paralel loopen.</p> +<p>Wanneer oorzaak en gevolg elkander wederkeerig versterken, en aldus +de drang tot vergrooting bij het gevolg steeds versnellende grooter zou +worden, zoo de werking der wet van geschiktmaking zie blz. <a href= +"#pb262" class="pageref">262</a> de vergrooting der oorzaak niet +tegenging, zal dit gevolg wel is waar aan een na zekeren tijd steeds +trager, maar nog steeds toenemenden drang tot vergrooting blootgesteld +zijn, maar, daar de werking der wet van geschiktmaking ook de +vergrooting van dit gevolg tracht tegen te <span class= +"pagenum">[<a id="pb337" href="#pb337" name= +"pb337">337</a>]</span>gaan, en, even als bij de oorzaak, in sterkere +mate, naarmate het grooter is, het zijn, of er bij beide eene eerst toe +en later afnemende vergrootende werking bestaat. De werking der wet van +geschiktmaking kan nu wel de vergrooting van eenig verschijnsel zeer +moeijelijk maar niet onmogelijk maken, en verkeert daaromtrent steeds +in het geval van als bij eene van derzelver werkingen, namelijk den +tegenstand van het water tegen drijvende vaartuigen.<a class="noteref" +id="xd19e5426src" href="#xd19e5426" name="xd19e5426src">28</a> Hoe snel +ook deze bewegen, de vergrooting der <span class="corr" id="xd19e5432" +title="Bron: voorstuwende">voortstuwende</span> kracht kan desniettemin +eene ofschoon uiterst geringe vergrooting der snelheid van het vaartuig +teweeg brengen. Vandaar dat alsdan de op blz. <a href="#pb336" class= +"pageref">336</a> gemelde ojiefvormige kromme, wier ordinaten de +achtervolgende grootten van het bovengemelde gevolg verschijnsel +aangeven, eerst bij eene oneindig groote abcis en eene eindig groote +ordinaat met de abcissenas paralel zal loopen.<a class="noteref" id= +"xd19e5439src" href="#xd19e5439" name="xd19e5439src">29</a> Gesteld dat +nu de stoommachine van dit vaartuig sterker gestookt wordt, naarmate de +snelheid hiervan meer bedraagt, zoo zal de werking der wet van +geschiktmaking de versterking van het vuur steeds meer gaan belemmeren, +en klaarblijkelijk zulk een vaartuig <span class="pagenum">[<a id= +"pb338" href="#pb338" name="pb338">338</a>]</span>eerst versnellende, +maar later vertragende in snelheid toenemen, zonder dat ooit de aanwas +in snelheid geheel ophoudt.</p> +<p>Dit zal insgelijks het geval zijn, zoo het gevolg, hierbij de +snelheid van het vaartuig, de oorzaak, hierbij het stoken der machine, +niet versterkt. Ook dan zal het gevolg, ofschoon niet noemenswaardig +nimmer geheel ophouden met in grootte toe te nemen, doch dit wel bij de +oorzaak het geval zijn. Deze zal eerst versnellende daarna vertragende +en na zekeren eindigen tijd in het geheel niet meer toenemen aldus even +als de ordinaten der op blz. <a href="#pb336" class="pageref">336</a> +gemelde ojiefvormige kromme.</p> +<p>Op blz. <a href="#pb307" class="pageref">307</a> hebben wij gezegd, +dat een gevolg, door zekere oorzaak opgewekt, deze kan versterken, +onveranderd laten, vernietigen en daarna zelfs negatief maken<a class= +"noteref" id="xd19e5455src" href="#xd19e5455" name= +"xd19e5455src">30</a>. Een ongeschikte toestand van zaken kan bijv. +opwekken, het er over oordeelen en dien ten gevolge handelingen van +menschen. Zijn alsdan die handelingen oordeelkundig, zoo zullen zij het +derde te weeg brengen, of wel het<a id="xd19e5464" name= +"xd19e5464"></a> vierde, wanneer zie blz. <a href="#pb259" class= +"pageref">259</a> en 267 die ongeschikte toestand gerekend wordt te +bestaan met betrekking tot een gemiddelden toestand en een uitslag naar +de andere zijde hiervan een nog wenschelijker toestand te weeg kan +brengen.</p> +<p>Handelingen, ten gevolge van slecht oordeelen begaan brengen +daarentegen het eerste of tweede voort, namelijk zij laten den +ongeschikten toestand onveranderd, of versterken dien.</p> +<p>Dit geschiedt daarentegen door handelingen, ten gevolge van goed +oordeelen begaan, zoo die toestand geschikt is, en geperpetueerd dient +te worden, terwijl in <span class="pagenum">[<a id="pb339" href= +"#pb339" name="pb339">339</a>]</span>dit geval handelingen, ten gevolge +van slecht oordeelen begaan, het derde, of somtijds ook het vierde +voortbrengen.</p> +<p>Wanneer er twee partijen tegen elkander strijden, kan elk dezer een +voor haar al of niet werkelijken ongeschikten toestand trachten weg te +nemen, en het gevolg namelijk den strijd voor de overwonnene partij bij +dien ongeschikten toestand het eerste of tweede en voor de overwinnende +partij het derde of vierde voortbrengen. Die door die ongeschikte +toestanden opgewekten strijd wordt op zijne beurt door uitputting van +een of van de beide partijen vernietigd, en de partij, die de +ongeschiktheid van hare toestand het beste beoordeelt, zal gemiddeld de +zege behalen, zie blz. <a href="#pb288" class= +"pageref">288</a><a class="noteref" id="xd19e5479src" href="#xd19e5479" +name="xd19e5479src">31</a>. Dit is ook van toepassing op den strijd +tusschen het hoogere en lagere, zooals bijv. tusschen beschaafde en +onbeschaafde volken, tusschen aanhangers van lagere en hoogere +godsdiensten, zie blz. <a href="#pb287" class="pageref">287</a>. Neemt +men hierbij den gemiddelden vooruitgang van het menschdom niet in +aanmerking, zoo zal de meerdere geschiktheid van dit hoogere of van dit +lagere gemiddeld aan dit of gene de zege verschaffen.</p> +<p>Het ten gevolge van den drang tot vooruitgang zich verwijderen van +het lagere, zie blz. <a href="#pb287" class="pageref">287</a>, is eene +werking van de wet der veranderlijkheid, waarbij het gevolg deszelfs +oorzaak min of meer versterkt; doch de pogingen om zich tegen de +achterwaarts trekkende werking van het lagere te verzetten, en om het +verkregen hoogere te behouden, zijn werkingen der wet van +geschiktmaking en van de wet der veranderlijkheid, waarbij het gevolg +deszelfs oorzaak (in dit geval de afwijking van het lagere van het +verkregen hoogere) te vernietigen. De werking der wet van +geschiktmaking tracht steeds ook, zonder dat er strijd in den +algemeensten zin plaats heeft, <span class="pagenum">[<a id="pb340" +href="#pb340" name="pb340">340</a>]</span>van lieverlede +ongeschiktheden te doen verdwijnen bijv. door bij de partij, wier +uiterlijke magt derzelver hulpbronnen overtreft, zijnde die gemiddeld +aangevallen wordt, die ongelijkheid weg te nemen, zie blz. <a href= +"#pb289" class="pageref">289</a>.</p> +<p>De gevolgen van verschijnsels zullen op deze de beide eerste, of de +beide laatste der op blz. <a href="#pb338" class="pageref">338</a> +gemelde uitwerkingen hebben, al naar gelang zij, zie blz. <a href= +"#pb296" class="pageref">296</a> in contact komen en den invloed +ondervinden van andere verschijnsels, zoo of tegengesteld zijnde, +zooals bijv. het komen der op blz. <a href="#pb338" class= +"pageref">338</a> gemelde handelingen onder den invloed van personen +met of zonder oordeel en overleg. De op blz. <a href="#pb307" class= +"pageref">307</a> gemelde gevolgen, dient men, zie blz. <a href="#pb70" +class="pageref">70</a>, steeds met derzelver oorzaken gelijkslachtig te +stellen, en aldus in de stoffelijke en geestelijke wereld alsware een +uiterst groot aantal zich somtijds vertakkende, somtijds ophoudende +reeksen van gelijkslachtige, uit elkander voortspruitende verschijnsels +aan te nemen. Van ongelijkslachtige oorzaken en gevolgen kan er +eigenlijk geen sprake zijn, doch wel kan het contact met andere er niet +gelijkslachtig mede zijnde zaken, deze laatste wijzigen, waardoor de +gelijkslachtige gevolgen hiervan anders worden, zie blz. <a href= +"#pb296" class="pageref">296</a> en 299. Vandaar is het op blz. +<a href="#pb302" class="pageref">302</a> gezegde, dat +ligchaamsbewegingen gevolgen van geestelijken aard kunnen opwekken, +niet naauwkeurig. Van die bewegingen wijzigt het contact geestelijke +werkingen, waardoor deze andere gevolgen, er mede gelijkslachtig en +aldus insgelijks van geestelijken aard, opwekken. Zoo zal bijv. van de +menschelijke daad, bestaande in het werpen van brandstof in eenen +vuurhaard, het contact met de mededeeling der gloeijing van deelen +brandstof aan andere deelen, deze mededeeling wijzigen, en hierdoor het +hiervan gelijkslachtige gevolg, namelijk de vrijmaking van de latente +warmte binnen de zuurstof der lucht bevat door gloeijende brandstof, +anders namelijk sterker worden. <span class="pagenum">[<a id="pb341" +href="#pb341" name="pb341">341</a>]</span></p> +<p>De warmteontwikkeling bij het vuur is een gevolg van die vrijmaking +dier zuurstofwarmte door gloeijende deelen brandstof, en zou steeds in +sterkte toenemen, zoo de werking der wet van geschiktmaking, in reden +der sterkte der warmte bij het vuur, die warmte er niet van +afvoerde.</p> +<p>De er mede gelijkslachtige oorzaak van het vrijmaken der +zuurstofwarmte door gloeijende brandstof, is de mededeeling dier +gloeijing van het eene stuk brandstof aan het andere, en deze oorzaak +wordt door derzelver gevolg versterkt, zoodat dit in sterkte +versnellende zou toenemen, ware het niet, dat zekere werking der wet +van geschiktmaking, in de uitbranding der brandstof bestaande, zelfs +bij eene onbeperkte hoeveelheid hiervan, die sterkte eindelijk +vertragende deed toenemen. De werking der wet der veranderlijkheid doet +echter de mededeeling der gloeijing der brandstof als gevolg opwekken +het <span class="corr" id="xd19e5527" title= +"Bron: niet niet">niet</span> meer voorhanden zijn hiervan, terwijl de +vrijmaking der zuurstofwarmte door de gloeijende deelen brandstof als +gevolg opwekt het blusschen van het vuur, en beide die gevolgen zullen +nu werken, zooals in noot blz. <a href="#pb300" class="pageref">300</a> +gezegd is, namelijk derzelver oorzaken vernietigen<a class="noteref" +id="xd19e5533src" href="#xd19e5533" name="xd19e5533src">32</a>.</p> +<p>Het werpen van brandstof in het vuur behoort daarentegen tot eene +andere reeks van gelijkslachtige oorzaken en gevolgen. Tot oorzaak +heeft dit werpen voorafgaande handelingen van den stoker, en tot gevolg +zekere het stoken opvolgende handelingen, en wel zal op het stoken het +contact van het vuur van invloed kunnen zijn, maar enkel als eene er +mede ongelijkslachtige zaak. Die hevigheid <span class= +"pagenum">[<a id="pb342" href="#pb342" name="pb342">342</a>]</span>van +het vuur moet toch niet noodwendig het stoken sterker of zwakker doen +worden, zie blz. <a href="#pb297" class="pageref">297</a>.</p> +<p>De werkingen der wet van geschiktmaking hebben wij niet onder de +gevolgen van hiermede gelijkslachtige oorzaken begrepen, omdat die +werkingen steeds evenredig blijven met de sterkte der zaken, waardoor +zij opgewekt worden, terwijl daarentegen de in werkingen der wet der +veranderlijkheid bestaande gevolgen door de er mede gelijkslachtige +oorzaken versterkt worden. Eveneens tracht het contact, tusschen +ongelijkslachtige, of (zie het voorbeeld van 260) tusschen +gelijkslachtige verschijnsels, als oorzaak de er door teweeg gebragte +wijzigingen bij die verschijnsels door zijn duur te versterken. Deze +somtijds niet ontstaande wijzigingen, werkingen der wet der +veranderlijkheid, kunnen beschouwd worden als gevolgen van dit contact +en door terugwerking kunnen zij dit verzwakken of versterken. Zoo kan +bijv. de verwarming van het ligchaam, door het contact met een vuur, +tot gevolg hebben, dat dit ligchaam tot het vuur nadert, of er zich van +verwijdert, en aldus dat dit contact grooter of kleiner wordt. De +vergrooting dier wijzigingen, ten gevolge, der opwekkende werking van +het contact, wordt, even als op blz. <a href="#pb262" class= +"pageref">262</a> gezegd is, vertragende gemaakt door de werking der +wet van geschiktmaking. Dit is bijv. het geval, wanneer het gezigt van +eenig voorwerp het denken er over versterkt. Allerlei andere opkomende +gedachten maken dan, dat zie blz. <a href="#pb117" class= +"pageref">117</a> en 183 die over dit voorwerp na zekeren tijd in +sterkte slechts vertragende kan toenemen. Voorts kan de werking der wet +der veranderlijkheid maken, dat zulk een gewijzigd wordend verschijnsel +in contact komt met een ander, en dat dit laatste contact eene +tegengestelde wijziging er bij opwekt, zooals bijv. bij het voorbeeld, +zie blz. <a href="#pb341" class="pageref">341</a>, van het contact van +het vuur met iemand, die dit tracht te blusschen. Somtijds kan dan zulk +een verschijnsel wijzigingen <span class="pagenum">[<a id="pb343" href= +"#pb343" name="pb343">343</a>]</span>dan in deze en dan in +tegenovergestelde rigting ondergaan, doordat die eerste positieve +wijziging alsware het contact noopt negatief te worden, zie blz. +<a href="#pb258" class="pageref">258</a>.</p> +<p>Accidentele omstandigheden ten gevolge van wijzigingen, tot oorzaken +het contact van allerlei andere zaken hebbende, zullen echter +dergelijke verflaauwende schommelingen verstoren.</p> +<p>Wanneer gevolgen derzelver oorzaken onveranderd laten, of wel +versterken, kunnen zij zelve door een gevolg van henzelve vernietigd +worden, zonder dat hierdoor die oorzaak aangedaan wordt. Dit is bijv. +het geval, wanneer eenige blijvende zaak de menschen leidt tot +handelingen, waarmede zij na zekeren tijd wegens eenige rede ophouden. +Zoo een gevolg deszelfs oorzaak vernietigt, zonder deze negatief te +doen worden, zal, zoo bij dit gevolg de slijtende werking der wet van +geschiktmaking niet bestaat, het in grootte steeds vertragende +toenemen. Wederkeerige verzwakking, zie blz. <a href="#pb261" class= +"pageref">261</a>, kan ontstaan tusschen twee verschijnsels, waarvan +het eene tijdens het begin dier wederkeerige verzwakking bestaat en +negatief of tegenovergesteld zijnde, als gevolg door het andere zou +opgewekt worden onder wederkeerige versterking van gevolg en +oorzaak.</p> +<p>Het verschijnsel, dat bij die wederkeerige versterking de oorzaak +is, ontstaat bij de wederkeerige verzwakking later dan het andere, en +wel op eene wijze tegengesteld aan die, waarop het bij de wederkeerige +versterking vernietigd wordt. Dit bijv. geschiedt bij nadering en +botsing van twee hemelligchamen bij derzelver aantrekking door de +opgewekte afstooting, zie blz. <a href="#pb283" class= +"pageref">283</a>, terwijl bij de wederverwijdering dier beide +hemelligchamen de aantrekking weder ontstaat door de verdwijning der +afstooting. Dit is nu wel is waar een gevolg der sterkte van +verwijdering dier beide ligchamen, doch het is klaar, dat deze niet op +dezelfde wijze die aantrekking opwekt als <span class="pagenum">[<a id= +"pb344" href="#pb344" name="pb344">344</a>]</span>verzwakt. Bij +wederkeerige versterking eene oorzaak, door derzelver gevolg versterkt, +en door eene andere werking van dit gevolg, onder medewerking hiervan +met iets anders, vernietigd wordende, zoo zal bij de wederkeerige +verzwakking eerstgemeld gevolg negatief zijnde en als verschijnsel +bestaande, slechts door medewerking met iets anders die oorzaak +opwekken.<a class="noteref" id="xd19e5580src" href="#xd19e5580" name= +"xd19e5580src">33</a></p> +<p>De werking der wet van geschiktmaking zal bij zulk eene wederkeerige +verzwakking het bovengemelde bestaande verschijnsel en het later +opgewekte sneller doen verzwakken, zoo die zelfde werking in het +omgekeerde geval de vergrooting, zoo van de oorzaak als van het deze +versterkende gevolg verzwakt.</p> +<p>Eene goede omgeving, waakzaamheid en voorzigtigheid kunnen iemands +gedrag beter doen worden, en de goede uitkomsten van zulke maatregelen +nopen hen te versterken. Later kan echter dit verbeterde gedrag, +zamenwerkende met bijv. slechte raadgevingen, die maatregelen overbodig +doen achten, en tot vernietiging er van leiden. Het tegenovergestelde +verschijnsel van het gevolg dier maatregelen is nu slecht gedrag, en +dit als verschijnsel bestaande, kan gepaard met goede raadgevingen, +opwekken waakzaamheid, voorzigtige behandeling, het brengen in goede +omgeving, enz. Deze zullen klaarblijkelijk op dit slechte gedrag (ook +buitendien door de slijtende werking der wet van geschiktmaking van +lieverlede vernietigd wordende) eene verzwakkende werking uitoefenen, +edoch ook die maatregelen kunnen door den duur van dit slecht gedrag, +door eene wegens niet genoegzaam resultaat ontstane moedeloosheid, +verzwakt worden, <span class="pagenum">[<a id="pb345" href="#pb345" +name="pb345">345</a>]</span>terwijl zij buitendien als iets bijzonders +aan zekere slijting onderhevig zijn.</p> +<p>De op blz. <a href="#pb165" class="pageref">165</a> gemelde +wijzigingen der onregelmatige aantrekkingstrillingen van den ether door +het bestaan binnen deze van bijzondere ligchamen, zullen die +aantrekkingstrillingen regelmatig doen worden.</p> +<p>Bij de onregelmatige afstootings- of warmtetrillingen van den ether +heeft dit insgelijks plaats door het bestaan van bijzondere ligchamen, +omdat die trillingen op de van deze ligchamen uitgaande stralen zulk +eene wijziging ondergaan, dat zij deels worden transversale trillingen, +waarbij het aantal trillingen per seconde even groot is als bij dat der +warmtetrillingen dier bijzondere ligchamen. Wanneer die stralen +tusschen twee ligchamen, waarvan het eene warmte opslurpt, loopen, zal +het aantal dier transversale ethertrillingen gelegen zijn tusschen die +bij de warmtetrillingen dier beide ligchamen bestaande.<a class= +"noteref" id="xd19e5599src" href="#xd19e5599" name= +"xd19e5599src">34</a> Ook bij deze laatste soort van trillingen bestaat +er in zooverre regelmatigheid, dat de temperaturen, gemeten door het +aantal der trillingen per seconde, van het eene punt naar het andere +min of meer egaal af of toenemen. Dit belet echter niet dat het +overgaan in dergelijke warmtetrillingen van bijv. geluidsgolven eene de +onregelmatigheid bevorderende werking der wet van geschiktmaking is. De +aantrekking van massas digter dan en onderscheiden van den ether, aldus +van iets bijzonders, perst om zich heen gassen te zamen, doet deze +condenseren, onder vermindering der banen der warmtetrillingen en +verhooging van het aantal dezer per seconde, of anders gezegd onder +overgang <span class="pagenum">[<a id="pb346" href="#pb346" name= +"pb346">346</a>]</span>van latente warmte in vrije warmte. Bij nog +sterkere zamenpersing, waarbij de afgifte van vrij geworden warmte +voortgaat, kunnen die vochten stollen, en daar nu de onregelmatigheid +bevorderende werking der wet van geschiktmaking vochten en ook vaste +ligchamen (voor zooverre deze niet verrotten) doet verdampen, en aldus +een omgekeerden overgang der stof te weeg brengt, moeten de vochten in +het algemeen in een meer bijzonderen toestand dan de gassen en in +minder bijzonderen toestand dan de vaste ligchamen verkeeren.</p> +<p>Terwijl dan ook bij de vloeistoffen, wier deelen zeer verschuifbaar +zijn, binnen gelijke kubieke ruimten, betrekkelijk weinig moleculen +bevattende, het aantal dezer zeer zal verschillen, en daarentegen +binnen gelijke kubieke ruimten, zeer veel moleculen bevattende, dit +aantal betrekkelijk zeer weinig verschilt, zie blz. <a href="#pb311" +class="pageref">311</a>, moet bij de vaste ligchamen en vooral bij de +elastieke, het tegenovergestelde plaats hebben.</p> +<p>Wordt bijv. een elastiek vast ligchaam verticaal ingedrukt, zoo zet +het zich in horizontale rigting uit, en moeten in die rigting de +aantrekkingen tusschen de zich van elkander verwijderende moleculen +grooter dan derzelver afstootingen worden, en het omgekeerde in de +verticale rigting plaats hebben. Anders toch zou het ligchaam, na het +ophouden der indrukking, deszelfs primitieve gedaante niet weder kunnen +hernemen.</p> +<p>Dit nu zal slechts mogelijk zijn, zoo er tijdens de indrukking geene +blijvende verschuiving van moleculen plaats heeft, dat weder slechts +mogelijk is, zoo de aan elkander grenzende uiterst kleine kubieke +ruimten, elk niet veel moleculen bevattende, er ongeveer evenveel +inhouden. Dat de kubieke ruimten, elk zeer veel moleculen bevattende, +er bij de vaste ligchamen niet evenveel inhouden, hetgeen vooral bij de +zeer merkbaar poreuse onder hen het geval is, belet daarentegen dit +niet <span class="pagenum">[<a id="pb347" href="#pb347" name= +"pb347">347</a>]</span>blijvende zijn der onderlinge verschuiving der +moleculen niet, mits de moleculen massas, tusschen die porien gelegen, +dik genoeg zijn om niet te breken. Bij de stolling van vochten moet er +aldus iets plaats hebben, als op blz. <a href="#pb313" class= +"pageref">313</a> gezegd is, namelijk, door het gelijktijdig dringen +van veel moleculen naar eene plaats en het zich gelijktijdig +verwijderen van andere plaatsen, er eene grootere regelmatigheid +<span class="corr" id="xd19e5626" title= +"Bron: ontstaan">ontstaat</span><a class="noteref" id="xd19e5628src" +href="#xd19e5628" name="xd19e5628src">35</a>. Eene soort van veerkracht +als die der vaste ligchamen bezitten de vloeistoffen niet, dan voor +zooverre zij kleverig zijn, en derzelver moleculen aldus niet volmaakt +verschuifbaar zijn. Het niet bevatten van evenveel moleculen door +evengroote ruimten, er elk niet veel van inhoudende, moet voorts bij de +vochten in verband gebragt worden met de moleculaire warmtetrillingen, +bij hen, wegens het bevatten van meer latente warmte, grooter zijnde +dan bij de vaste ligchamen.</p> +<p>Bij chemische verbinding heeft er, even als bij stolling en +condensatie, overgang van gebondene in vrije warmte plaats, terwijl bij +chemische verbinding gemiddeld, ofschoon niet steeds, de stoffen van +den gasvorm tot den toestand van vochten of vaste ligchamen gebragt +worden. In het algemeen kan dus chemische verbinding beschouwd worden +als eene werking der wet der veranderlijkheid in strijd met de +onregelmatigheid verwekkende werking der wet der geschiktmaking, zie +blz. <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. Het is echter eene +primaire werking dier laatste wet, welke, door de stoffen chemisch te +ontleden, de ontbondene meer dan de verbinding op de natuur van den +ether doet gelijken. Waar er toch chemische verbindingen bestaan, +kunnen, terwijl die primaire werking hen tracht te ontleden, secondaire +werkingen dier wet, zie blz. <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, er +andere stoffen mede in harmonie brengen, door deze chemisch met +elkander te verbinden. Een dergelijke <span class="pagenum">[<a id= +"pb348" href="#pb348" name="pb348">348</a>]</span>secundaire werking is +bijv. de verbinding der metalen met de zuurstof, waardoor er met de +natuur van de aardkern en van de anorganische aardkorst, alsware in +harmonie zijnde chemische verbindingen ontstaan. De scheikundige +verwantschap tusschen stoffen is toch niet zoo zeer iets aan deze +eigen, dan wel het gevolg der omstandigheden waarin zij zich bevinden. +De vochtigheid, de warmte enz. hebben er grooten invloed op, en men kan +zich even goed zie blz. <a href="#pb159" class="pageref">159</a> een +hemelbol van meer etherachtige en chemisch minder zamengestelde natuur +dan onze aarde denken, alwaar ijzeroxyde zonder kunstmiddelen, door +opneming en binding der warmte van omgevende ligchamen en verbreking +der moleculen door de vergrootende warmteafstooting, in ijzer en +zuurstof overgaat, alsdat op deze aarde bijv. de planten in water en +koolzuur ontleed worden.<a class="noteref" id="xd19e5644src" href= +"#xd19e5644" name="xd19e5644src">36</a></p> +<p>Zoo kan het weren van bederf, eene tertiaire werking der wet van +geschiktmaking, namelijk eene met betrekking tot de organische stoffen +zelve zijn; terwijl dit bederf zelf eene secondaire werking dier wet +is, wegens de disharmonie tusschen de levende organismen en de aarde, +zie blz. <a href="#pb94" class="pageref">94</a><span class="corr" id= +"xd19e5651" title="Niet in bron">.</span> Tusschen die twee werkingen +der wet van geschiktmaking bestaat er nu een strijd, maar waarbij zoo, +zie blz. <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, geene werking der +wet der veranderlijkheid gedurig nieuwe levende organismen vormde, de +tertiaire werking even goed het onderspit zou delven, als de +verdediging van een staat, noch op de nationaliteit, noch op de +behoeften der ingezetenen gebaseerd, of zie blz. <a href="#pb256" +class="pageref">256</a> later geschikt kunnende worden, voor de +ondermijning van het bestaan van zulk een staat. De drang der vaste +stoffen en vochten om te verdampen, zie blz. <a href="#pb316" class= +"pageref">316</a><span class="corr" id="xd19e5662" title= +"Niet in bron">,</span> <span class="pagenum">[<a id="pb349" href= +"#pb349" name="pb349">349</a>]</span>ontstaat ten gevolge eener +primaire werking der wet van geschiktmaking, en secundaire werkingen +hiervan met betrekking tot de aarde kunnen een tegenovergesteld effect +uitoefenen. Die secundaire werkingen kunnen bijv. gerekend worden hier +op aarde alles in harmonie te brengen met den toestand van hare kern en +korst, zoo de aarde zeer ver van de zon gelegen was, en tot zulke +werkingen behooren dan de gedurige uitstraling door de aarde van +opgeslurpte zonnewarmte, het vervoer van warmte van den evenaar naar de +polen, enz. De nabijheid der aarde van de zon is toch, zie blz. +<a href="#pb161" class="pageref">161</a>, eene bijzonderheid, die de +werking van blz. <a href="#pb163" class="pageref">163</a> zal trachten +op te heffen, doch er bestaan tertiaire werkingen der wet van +geschiktmaking trachtende alles op deze aarde te brengen in harmonie +met haren gemiddelden toestand met betrekking tot de zon. Alle +afwijkingen hiervan, zoo periodieke als accidentele, zal die tertiaire +werking der wet van geschiktmaking trachten te vernietigen. Hierdoor +wordt er bijv. van de dag- en zomerzijde der aarde warmte gevoerd naar +de nacht- en winterzijde, en hierdoor zullen, wanneer de zonnewarmte +veel water heeft doen verdampen, die dampen later condenseren, iets dat +niet zou plaats hebben, zoo de aantrekkingskracht der aarde die dampen +niet zamenperste, en hen daardoor belette ten gevolge der op blz. +<a href="#pb345" class="pageref">345</a> gemelde primaire werking der +wet van geschiktmaking steeds meer uit te zetten<a class="noteref" id= +"xd19e5677src" href="#xd19e5677" name="xd19e5677src">37</a>.</p> +<p>Electriciteit kan kwalijk als in harmonie met de verdeeling der +warmte beschouwd worden, omdat de beide electriciteiten neiging +bezitten om elkander te vernietigen onder overgang der elektrieke +beweegkracht in warmte zie blz. <a href="#pb251" class= +"pageref">251</a>, welke laatste zich dan evenzoo, ten gevolge +<span class="pagenum">[<a id="pb350" href="#pb350" name= +"pb350">350</a>]</span>der werking der wet van geschiktmaking, +verspreid, als zekere hoeveelheid wijn, binnen water gestort, zulks +doet.</p> +<p>Eene primaire werking van gemelde wet put de snelheid van den wind +uit, doch, met betrekking tot de wentelende en aan de zonnewarmte +blootgestelde aarde, zal eene secundaire werking dier wet slechts alle +afwijkingen van zekere constante hoofdwinden trachten te +vernietigen<a class="noteref" id="xd19e5693src" href="#xd19e5693" name= +"xd19e5693src">38</a>. Evenzoo is het met de zeestroomen gelegen, en +men kan aannemen, dat eene tertiaire werking der wet van geschiktmaking +alle afwijkingen van constante stroomen met betrekking tot door vaste +landen en eilanden afgebroken en ongelijk diepe zeeen vernietigt, +terwijl zie blz. <a href="#pb254" class="pageref">254</a> eene +secundaire <span class="corr" id="xd19e5706" title= +"Bron: wenking">werking</span> dier wet, zooals bijv. het afvallen en +afschuiven van aardsche voorwerpen, de aardkorst overal met eene zee +van gelijke diepte tracht te bedekken.</p> +<p>Dat de werking der wet van geschiktmaking zaken in harmonie met +volgens zekere regels veranderende toestanden tracht te brengen, +ofschoon alsdan die harmonie steeds onvolmaakt blijft, hiervan is reeds +op blz. <a href="#pb233" class="pageref">233</a> gesproken. Meer +primaire werkingen dier wet zullen echter die regelmatige veranderingen +trachten te vernietigen.</p> +<p>Het kenteeken van harmonie bij zaken is het gemis er bij van +oorzaken van verandering anders dan die, wegens het zijn dier zaken +binnen de veranderlijke wereld, voortspruiten, en onder laatstgemelde +oorzaken moeten ook geteld worden die welke de zaken, waarmede gene in +verband staan, wijzigen. Gesteld toch, dat er harmonie bij eene zaak +bestaat, zoo zal, bij verandering van het verband er van met andere +zaken, die harmonie <span class="pagenum">[<a id="pb351" href="#pb351" +name="pb351">351</a>]</span>verbroken worden, zooals bijv. die bij de +constante zeestroomen bij verandering der kusten.</p> +<p>Men kan zich voorts ook voorstellen, dat er harmonie bestaat bij +eene bijzondere zaak afhangende van eene meer algemeene. Verandering +bij deze laatste kan dan zelfs maken, dat er van die bijzondere zaak +later geene questie meer kan zijn, zooals bijv. van het goed verdeelen +van levensmiddelen binnen ingeslotene vestingen na het ontzet dezer. In +de werkelijkheid bestaat er slechts een volmaakt harmonischen toestand, +namelijk de onveranderlijke en algemeenste veropenbaring der +zelfstandigheid door denking en beweging. Bij alle andere meer of +minder bijzondere zaken bestaan er echter alsware door het zijn er van +geboren werkingen, welke die zaken zoodanig trachten te wijzigen, dat +deze in een nieuwen, wegens de gedurige werking van allerlei +accidentele oorzaken, nimmer volmaakt bereikt wordenden toestand +gekomen zijnde, die er uit voortgesproten werkingen zouden ophouden te +bestaan. Deze zijn nu die wij de werkingen der wet van geschiktmaking +genaamd hebben. Toestanden, uit met elkander in verband zijnde zaken +bestaande, worden er door meer harmonisch gemaakt door wijziging dier +verschillende zaken, en wel zoo, dat die het moeijelijkste kunnen +gewijzigd worden, of wel het meeste op die toestanden van invloed zijn, +door de werking der wet van geschiktmaking het minste gewijzigd worden, +zie blz. <a href="#pb265" class="pageref">265</a> en 289.</p> +<p>Wanneer oorzaken gevolgen verwekken, welke hen vernietigen, moeten +die gevolgen de toestanden, waarvan die oorzaken eenige der met +elkander in verband zijnde zaken vormen, meer harmonisch maken, zoo +tevens die gevolgen door het bestaan dier toestanden geboren worden, +omdat alsdan die oorzaken het karakter van afwijking bezitten. Zoo +bijv. omdat het peil der moraliteit bij eene maatschappij grooter is +dan die van een slecht <span class="pagenum">[<a id="pb352" href= +"#pb352" name="pb352">352</a>]</span>mensch, er deel van uitmakende, +deze zoodanig wordt behandeld, dat de slechtheid van zijn karakter +vernietigd wordt, zal die maatschappij in zedelijkheid meer harmonisch +worden, daar dan toch derzelver leden elkander minder door omgang en +voorbeeld in moraliteit zullen doen veranderen.</p> +<p>Zoo echter derzelver oorzaken vernietigende gevolgen niet tevens +door de zoo even gemelde toestanden geboren worden, behoeven zij de +harmonie bij het een of ander niet te bevorderen, en zelfs kunnen +dergelijke gevolgen, door in het algemeen verandering te weeg te +brengen, de harmonie bij met elkander in verband zijnde zaken +verstoren. Terwijl toch die oorzaken hier als ware buiten liggen, +kunnen derzelver gevolgen er in grijpen, zie blz. <a href="#pb342" +class="pageref">342</a>. Hetzelfde valt op te merken omtrent gevolgen +derzelver oorzaken versterkende, doch, wegens eene bijzondere rede, +zullen dergelijke gevolgen de harmonie bij toestanden verstoren, +wanneer zij zaken, die, met andere in verband, zulke toestanden vormen, +op eene wijze tegengesteld aan die, welke uit dien toestand +voortspruit, wijzigen, namelijk wanneer afwijkingen er door versterkt +worden. Zoo men bijv. iemand, boven zijne medemenschen in deugd +uitstekende, zoodanig beloont, dat hij nog meer boven deze gaat +uitsteken, is dit niet tevens het gevolg van de betrekking, waarin +zijne zedelijkheid staat tot die zijner medemenschen, maar wel van het +niet voldoen dezer aan de eischen van hun zedelijk en maatschappelijk +bestaan. Door zulke verheffingen van individuen wordt echter niet de +harmonie bij een toestand van zaken bevordert, want op blz. <a href= +"#pb277" class="pageref">277</a> hebben wij gezegd, dat door dit meer +harmonisch worden van zulk een toestand, de door het wezen er van +geboren werkingen, door zwakker te worden, hen minder zullen trachten +te wijzigen. Nu is wel is waar de zedelijkheid der menschen in verband +met de eischen van hun zedelijk bestaan, maar tevens met de werking der +<span class="pagenum">[<a id="pb353" href="#pb353" name= +"pb353">353</a>]</span>zinnelijkheid, en de terugtrekkende werking +hiervan zal sterker zijn, naarmate de menschen meer aan de eischen van +hun zedelijk bestaan voldoen. Eene uit hun wezen, en hetgeen hiermede +in verband staat, voortspruitende werking tracht alsdan, in plaats van +eene flaauwere, eene sterkere wijziging tot stand te brengen. Op blz. +<a href="#pb270" class="pageref">270</a> hebben wij wel is waar gezegd, +dat bij menschen, aan de eischen van hun maatschappelijk bestaan +voldoende, de bij hun geest bestaande ongeschiktheid op een minimum zou +zijn, doch hierbij is hun verband met de zinnelijkheid, met het +dierlijke egoïsme, zie noot blz. <a href="#pb139" class= +"pageref">139</a>, niet in aanmerking genomen. Bij toestanden van met +elkander in verband zijnde zaken, waarbij de eene dezer dien toestand +zus en andere hem op eene tegengestelde wijze tracht te wijzigen, en +waarbij aldus het gemis aan eene er uit voortspruitende werking, hem +trachtende te wijzigen, ontstaat, doordat dergelijke werkingen elkander +opheffen, bestaat er buitendien slechts in zeker opzigt harmonie. Voor +harmonie in alle opzigten zoude geen dier zaken zulk eene den toestand +wijzigende werking moeten trachten uit te oefenen.</p> +<p>Men dient wel het goede van het harmonische te onderscheiden. Het +kan bijv. gebeuren, dat iets goeds, in zamenwerking met andere +oorzaken, een gevolg verwekt dat het vernietigt, doch daar zie blz. +<a href="#pb351" class="pageref">351</a> het harmonische iets is, dat +uit zich zelf geene aanleiding tot verandering er van geeft, kan het +een dergelijk gevolg niet verwekken. Goede zaken kunnen, zie blz. +<a href="#pb338" class="pageref">338</a>, bestendigd worden door de +uitwerking van er door opgewekte gevolgen, terwijl daarentegen +harmonische zaken, door de werking der traagheid in stand gehouden +wordende, zoo zij geene storing door er niet uit voortspruitende zaken +ondervinden, dergelijke gevolgen niet kunnen opwekken.</p> +<p>Bij het harmonisch maken van met elkander in verband <span class= +"pagenum">[<a id="pb354" href="#pb354" name= +"pb354">354</a>]</span>zijnde zaken, kan er slechts sprake zijn van +hetgeen die harmonie verstoort te vernietigen, en zoo nu die storing +bestaat in gemis aan iets, zal dit gemis, als oorzaak werkende, een +gevolg opwekken, dat het vernietigt en aldus aanvult. Zoo nu dit gemis +opwekt een gevolg dat deszelfs oorzaak niet vernietigt, zal dit gevolg +niet tevens door de afwijkingen van den harmonischen toestand bij zoo +even gemelde zaken geboren worden.</p> +<p>Het schoone, dat wij op blz. <a href="#pb97" class="pageref">97</a> +gezegd hebben te zijn de innerlijke harmonie bij zaken, moet meer uit +zich zelf geene aanleiding geven tot veranderingen er bij dan het +goede, of de geschiktheid van iets voor hetgeen waarmede het in verband +komt, zie blz. <a href="#pb271" class="pageref">271</a>. In ons werk +getiteld: “Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied +enz<span class="corr" id="xd19e5763" title= +"Niet in bron">.</span>”, blz. 501, hebben wij de stelling +ontwikkeld, dat het schoone bij den gemiddelden toestanden van zaken +bestaat, en nu zijn het juist de afwijkingen van zulke gemiddelde +toestanden, zooals die der juist geproportioneerde menschelijke +gestalte, die uit zich zelf natuur en kunst nopen om hen te doen +verdwijnen.</p> +<p>Geschiktheid van iets voor verschillende, bijv. zie blz<span class= +"corr" id="xd19e5768" title="Bron: ,">.</span> <a href="#pb231" class= +"pageref">231</a>, ten gevolge van ongelijke verandering, op +verschillende hoogten gekomen, en aldus met betrekking tot elkander +onharmonische zaken, kan binnen eene in tijd en ruimte veranderlijke +wereld slechts onvolkomen zijn, en uit dien hoofde zullen de +toestanden, waarbij dergelijke geschiktheid bestaat, uit zich zelve +aanleiding tot verandering er van geven. Wetten kunnen bijv. gewijzigd +worden, ten einde er dan deze en dan gene belangen mede te bevredigen, +al zijn zij zoo goed mogelijk. Moet het wetboek verbeterd worden, zoo +wijst het zich niet van zelf aan hoe slechts de afwijkingen van dit +wetboek van een dat goed is, behoeven vernietigd te worden, en leemten +er in wijzen niet even bepaald de aanvulling aan, als bij eenig +menschenligchaam het gemis <span class="pagenum">[<a id="pb355" href= +"#pb355" name="pb355">355</a>]</span>der neus aanwijst, dat er eene +neus bij zou behooren, om het op het door geene afwijkingen mismaakte +menschelijke ligchaam te doen gelijken. Zulk eene leemte in een wetboek +kan zeer wel, als oorzaak werkende, als gevolg handelingen bij +wetgevers hebben, welke, na vergelijking der voor- en nadeelen er van, +haar laten bestaan en zelfs versterken. Om aan reeds bestaande eischen +bij het oude wetboek, aldus, zonder dat de behoeften der maatschappij +veranderd zijn, te voldoen, kan men oude wetten in zekeren zin beginnen +te wijzigen, en het gevolg of de bearbeiding dier wetten leiden tot +versterking der wijziging.</p> +<p>Veranderen de eischen der omstandigheden, zoo verandert ook het +goede, terwijl het harmonische zulks blijft, al verliest het ook zijn +objectief bestaan. In dit laatste geval verkeert bijv. eene despotieke +regeering met een tal van verspieders, een huurleger, geheime +regtspleging enz. in de beschaafde wereld, alwaar vooral de +middelpartijen, ten koste van harmonie en consequentie, goede +regeringen wenschen daar te stellen.</p> +<p>Men make voorts onderscheid tusschen disharmonie, wegens door +accidentele oorzaken ontstane afwijkingen bij eene zaak, terwijl deze +overigens gelijksoortig blijft met die zaak, zoo die afwijkingen niet +bestaan, en disharmonie, wegens het met elkander in verband zijn van +ongelijksoortige zaken. De eerste soort van disharmonie wordt bijv. +voortgebragt door de ongelijkheden van de aardkorst, door de ongelijke +verdeeling der warmte, de ongelijkheid in rijkdom der menschen, enz. De +tweede soort van disharmonie bestaat bijv. bij het verband tusschen de +planten en de onbewerktuigde aarde, bij dat tusschen ziel en ligchaam, +en verschilt hierin met de eerste, dat, terwijl hierbij de vernietiging +der afwijkingen, ter vorming van een geschikten toestand, slechts van +eene zijde geschiedt, zij bij die tweede soort van twee <span class= +"pagenum">[<a id="pb356" href="#pb356" name= +"pb356">356</a>]</span>zijden en alsware zie blz. <a href="#pb348" +class="pageref">348</a> tegen elkander in plaats heeft. De planten, +waarbij er, tusschen derzelver contact met andere zaken als oorzaak en +derzelver grootte als gevolg, wederkeerige versterking plaats heeft, +trachten, ten bate van haren toestand, de onbewerktuigde stof organisch +te maken, terwijl de aarde, ter bevordering van derzelver harmonischen +toestand, het tegenovergestelde poogt te doen, en hierdoor onder +anderen de vergrooting der planten, zie blz. <a href="#pb336" class= +"pageref">336</a>, limiteert. Nu moge bij beide die met elkander in +strijd zijnde geschiktmakende werkingen gedeeltelijk uit dezelfde +soorten van veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, zooals +aantrekking, warmte, electriciteit enz. bestaan, ofschoon er wel bij de +organische werkingen zullen bestaan, die bij de onbewerktuigde aarde +gemist worden, het blijft niettemin waar, dat men hier niet met eene de +planten voortbrengende aarde te doen heeft, omdat alsdan dier planten +bestaan in den harmonischen toestand dier aarde in derzelver betrekking +tot de zon alsware bevat zou zijn.</p> +<p>Wel is waar schikken de planten zich hiernaar, maar slechts ten bate +van haar eigen toestand, even als vijanden zich naar elkander schikken, +ten einde elk voor zich op de doeltreffendste wijze voordeel te +verschaffen.<a class="noteref" id="xd19e5791src" href="#xd19e5791" +name="xd19e5791src">39</a>, zie blz. <a href="#pb339" class= +"pageref">339</a>. In wereld der verscheidenheid gaat dit een en ander +ook door voor andere met elkander in verband zijnde zaken, elk +strevende naar een eigen harmonischen toestand, doch die wereld der +verscheidenheid moet tevens die der veranderlijkheid zijn, zoodat de +streving naar al die verschillende harmonische toestanden van meer of +minder algemeenen aard gedurig <span class="pagenum">[<a id="pb357" +href="#pb357" name="pb357">357</a>]</span>tegengewerkt wordt. Onder die +veranderingen, en wel zie blz. <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, +als gevolg van de accidentele veranderingen in het algemeen beschouwd, +bevindt zich nu ook die, waarbij de ontwikkeling van het op blz. +<a href="#pb194" class="pageref">194</a> gemelde eigenlijke wezen, dier +naar eene eigene harmonie strevende zaken, vergroot wordt, totdat die +kernen, wanneer derzelver ontwikkeling de palen der eindigheid bereikt +heeft, volkomen zamensmelten en harmonisch worden met de +onveranderlijke veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en door +denking.</p> +<p>Wanneer de handelingen van wezens een doel hebben, strekken zij om +bij het een of ander geschiktheid te weeg te brengen, al zij het dat +hierdoor bij andere zaken, zelfs die van meer verheven aard, de +ongeschiktheid vergroot wordt, en daar de wezens die doelen, zie blz. +<a href="#pb267" class="pageref">267</a> niet op de meest directe wijze +trachten te bereiken, kan het gebeuren, dat zij daarvoor niet den +juisten weg inslaan. De rest hunner handelingen zijn, of zooals men +zegt toevallig, of wel gedwongen, waarin men hen alsware als verbonden +aan de handelingen van anderen kan rekenen. Voor de handelingen, niet +uit de denking der eindige wezens voortvloeijende, geldt hetzelfde, +uitgezonderd het bereiken van doelen op niet volstrekt directe wijze, +en aldus de mogelijkheid om niet op den juisten weg te zijn om die +doelen te bereiken.<a class="noteref" id="xd19e5813src" href= +"#xd19e5813" name="xd19e5813src">40</a> Zoowel de handelingen, die +niet, als die wel voortvloeijen uit de denking der zie blz. <a href= +"#pb144" class="pageref">144</a> afgescheidene wezens, zijn aldus deels +toevallig, en ware dit het geval niet, zoo zou de verscheidenheid, het +gedurig ontstaan van nieuwe toestanden, waarvoor geschiktheid moet +gevormd worden en de hierdoor ontstaande <span class="pagenum">[<a id= +"pb358" href="#pb358" name="pb358">358</a>]</span>ontwikkeling der +wezens gemist worden. Op blz. <a href="#pb299" class="pageref">299</a> +hebben wij gezegd, dat de verschijnsels bevatten bijzonderheden, deze +bijzonderheden andere nog sterker dan de voorgaande van het algemeene +afwijkende enz. Elk dezer verschijnsels bestaat nu uit met elkander in +contact zijnde, elkander wijzigende en gevolgen opwekkende handelingen +van de afgescheiden eindige wezens, of wel van het Oerwezen, voor zoo +verre dit zie blz. <a href="#pb170" class="pageref">170</a> eene +veranderlijke natuur bezit. Elke oorzaak is een verschijnsel, elk +gevolg insgelijks, elke werking der wet van geschiktmaking vormt, +hetzij afzonderlijk, hetzij, zooals bij het geval van blz. <a href= +"#pb259" class="pageref">259</a>, vereenigt met derzelver oorzaken +uitputtende gevolgen, verschijnsels, het in stand blijven van zaken, +ten gevolge der wet der traagheid, doet dit insgelijks. Elk dier +verschijnsels bevat nu meer bijzondere verschijnsels, in elk dier +gevallen kunnende vormen oorzaken, gevolgen werkingen der wet van +geschiktmaking en werkingen der wet der traagheid, hiervoor gaat weder +hetzelfde door enz., totdat men komt tot de meest bijzondere +verschijnsels op blz. <a href="#pb300" class="pageref">300</a> +aangegeven.</p> +<p>Iemands goed gedrag, eene oorzaak het beloonen tot gevolg hebbende, +kan bijv. beschouwd worden als een verschijnsel bevattende bijzondere +daden, zijnde oorzaken of gevolgen van andere daden, of wel, even als +op blz. <a href="#pb342" class="pageref">342</a> gezegd is, wijzigingen +voortbrengende contacten tusschen toestanden, of het wennen dan aan +deze dan aan gene toestanden, of het gedurende eenigen tijd blijven in +toestanden, niet alleen wegens geschiktheid er voor, maar tevens omdat +men er verkeert.</p> +<p>Het zich voegen van een landverhuizer naar een vreemd klimaat en een +vreemden maatschappelijken toestand, kan ook beschouwd worden als een +verschijnsel, een menigte meer bijzondere verschijnsels bevattende, en +hierbij weder al de gevallen bij de bijzondere verschijnsels van het +voorgaande geval voorkomen. Het volhouden bij eenmaal aangenomen +<span class="pagenum">[<a id="pb359" href="#pb359" name= +"pb359">359</a>]</span>meeningen, waardoor nieuwe en grootere +wetenschappelijke gehalte bezittende denkbeelden, vaak zoo traag bij +het publiek ingang vinden, zie blz. <a href="#pb212" class= +"pageref">212</a>, deels eene werking der traagheid, kan alsmede +aangemerkt worden als een verschijnsel bevattende vele bijzondere +verschijnsels zijnde oorzaken of gevolgen van andere dergelijke +verschijnsels, benevens werkingen der wet der geschiktmaking en der +traagheid.</p> +<p>De werkingen der anorganische aarde, der levende organische natuur +en der kunst oefenen invloeden op elkander uit, even als dit bijv. doen +de daden der verschillende soorten van werklieden, zooals smeden, +metselaars en timmerlieden. Evenzeer als nu deze allen bijv. een last +kunnen ophalen, en nogthans elkanders werk niet kunnen doen, evenzeer +kunnen de anorganische aarde, de organische natuur en de kunst, eene +zelfde werking verrigten, (bijv. eene van osmotischen aard) en +desniettemin niet dezelfde producten leveren. Zoo kan bijv. de kunst +evenmin een boomblad daarstellen, als de levende organische natuur een +uurwerk kan maken zie blz. <a href="#pb195" class= +"pageref">195</a>.</p> +<p>De werking der wet der traagheid, benevens de standvastigheid te +weeg brengende werking der wet van geschiktmaking moeten de indrukken +van dezelfde zaken bij de wezens dezelfde houden, tenzij zie blz. +<a href="#pb333" class="pageref">333</a> oorzaken, van den aard als die +men kan leeren kennen, die indrukken veranderen, zooals bijv. het +anders zien der voorwerpen bij het scheel zien enz.<a class="noteref" +id="xd19e5865src" href="#xd19e5865" name="xd19e5865src">41</a></p> +<p>De werking der wet van geschiktmaking leidt de wezens om door +opmerking en oordeel met juistheid te leeren kennen wat waar, schoon, +goed en verheven is, omdat <span class="pagenum">[<a id="pb360" href= +"#pb360" name="pb360">360</a>]</span>zij zie blz. <a href="#pb178" +class="pageref">178</a> het vooruitloopen der controlerende +aanschouwing en der kritiek door de meeningen der menschen tracht te +verminderen, en de beoordeeling van veranderde of nieuwe toestanden van +zaken van lieverlede juist tracht te doen worden.</p> +<p>Die werking overwint van lieverlede de traagheid, zoowel bij +gewoonten als bij meeningen, die geen grond van bestaan meer bezitten, +zoodat haar bestaan het sceptieke gezegde, dat de menschen geene +gronden voor hunne handelingen kunnen bezitten, en veroordeeld zijn om +de gewoonten te volgen, valsch maakt.</p> +<p>Overdrijving van deugden bestaat zie blz. <a href="#pb271" class= +"pageref">271</a> in het te veel verzuimen van het eigenbelang in het +heden ten bate van toekomstige en vreemde belangen. Verbastering van +deugden daarentegen in het tegenovergestelde, of wel in het gemis aan +paring van intellectuele ontwikkeling met zedelijke ontwikkeling zie +blz. <a href="#pb293" class="pageref">293</a>. Men bedenke hierbij dat, +wegens de invloeden van ligchaam en omgeving op den geest der wezens +(bij de menschen kleiner dan bij de dieren) zij in de opvatting van hun +genoegen in het heden zeer verschillen; de een doet bijv. dat genoegen +in veiligheid en rust, de ander in het begaan van roekelooze daden, de +derde in verkwisting, de vierde in doellooze verzameling van goederen +bestaan.</p> +<p>Somtijds ontstaan er evenwigtstoestanden, wanneer eene blijvende +oorzaak een gevolg opwekt, en dit weder een ander gevolg, dat het +vorige tracht te vernietigen en negatief te maken. Is toch dit eerste +gevolg nul geworden, zoo zal het tweede niet meer versterkt worden, en +het eerste even sterk negatief trachten te doen worden, als de oorzaak +het in de positieve rigting tracht te vergrooten.</p> +<p>Zoo zal bijv. de aantrekking der aarde een bij twee punten +ondersteunden zwaren balk met toenemende sterkte trachten te vervormen; +terwijl de overmaten van moleculaire aantrekking en afstooting binnen +dien balk, <span class="pagenum">[<a id="pb361" href="#pb361" name= +"pb361">361</a>]</span>hiervan de doorbuiging zullen trachten te +vernietigen, en ten gevolge der veerkracht negatief te doen +worden<span class="corr" id="xd19e5892" title="Bron: ,">.</span> Bij +zekere sterkte van doorbuiging kan nu de drang tot vergrooting hiervan +door deszelfs oorzaak, de aantrekking der aarde, opgewogen worden door +den drang tot verkleining er van door het gevolg dier doorbuiging. +Bestendig meer vraag naar eenige waar, heeft tot gevolg verhooging van +den prijs er van, terwijl deze vergrooting van het bod opwekt. Zijn nu +de prijzen weder even hoog als vroeger geworden, zoo zal dan die +meerdere vraag hen evenzeer trachten op te voeren, als dit tweede +gevolg hen tracht te verlagen.</p> +<p>Bij dergelijke gevallen bestaan er twee in tegengestelde rigting +werkende verschijnsels, welke uit zich zelf aanleiding tot verandering +zou kunnen geven. Men heeft aldus dan wel zie blz. <a href="#pb12" +class="pageref">12</a> een toestand van evenwigt, maar niet van +harmonie. De steunpunten van bovengemelden balk kunnen bijv. zijn +menschen, die zulk een zwaren last slechts gedurende korten tijd kunnen +torschen, en zooeven gemelde vraag behoeft niet steeds door een +voortdurend grooter verbruik van eene waar te ontstaan.</p> +<p>Wij hebben op blz. <a href="#pb352" class="pageref">352</a> gezegd +dat, naarmate afwijkingen van harmonische toestanden kleiner worden, de +werking der wet van geschiktmaking hen trager zal vernietigen. Dit +geschiedt bijv. wanneer al de deelen van brandstoffen tegelijk branden, +daar alsdan de omvang van het vuur gaandeweg zal verminderen. Zooals op +blz. <a href="#pb358" class="pageref">358</a> gezegd is, kan echter +zulk eene werking bevatten bijzondere verschijnsels, zijnde werkingen +der wet der veranderlijkheid, waarbij de gevolgen de oorzaken +versterken of vernietigen. Zoo kan bijv. bij het in het algemeen +verbranden van organische stoffen, derzelver reductie tot anorganische +stoffen versterkt worden door mededeeling der gloeijing, zie blz. +<a href="#pb341" class="pageref">341</a>, doch ook <span class= +"pagenum">[<a id="pb362" href="#pb362" name= +"pb362">362</a>]</span>verzwakt worden door ontstaand gebrek aan nabij +gelegen brandstof.</p> +<p>Een zamengesteld doel, zie blz. <a href="#pb257" class= +"pageref">257</a>, een gevolg zijnde der verscheidenheid in de ruimte, +zoo kan bij zaken, er voor bestemd, zie blz. <a href="#pb306" class= +"pageref">306</a>, geene volmaakte geschiktheid ontstaan, doch de +geschiktheid bij die zaken kan dan verder gedreven worden, dan zoo het +doel veranderlijk is, en die zaken, zie blz. <a href="#pb230" class= +"pageref">230</a>, niet voor verandering vatbaar zijn.</p> +<p>Een zamengesteld doel bestaat bijv. bij het zie blz. <a href= +"#pb305" class="pageref">305</a> te gelijk trachten te voldoen aan den +welstand der menschen op deze aarde en aan derzelver geestelijke +<span class="corr" id="xd19e5929" title= +"Bron: ontwikkling">ontwikkeling</span> zie blz. <a href="#pb270" +class="pageref">270</a>. Hoe het eerste geschaad wordt ten bate van het +laatste, blijkt bijv. somtijds bij het strijden en niet toegeven ter +wille der eer.</p> +<p>Accidentele afwijkingen van een bijzonderen harmonischen toestand +wekken, terwijl de werking der wet van geschiktmaking hen tracht te +vernietigen, als gevolgen, zie blz. <a href="#pb265" class= +"pageref">265</a>, afwijkingen van een anderen aard bij dien toestand +op; de laatste afwijkingen weder andere enz. Het bijzondere van zulk +een toestand maakt namelijk het opwekken van dergelijke gevolgen +mogelijk, zoodat, hoe algemeener karakter die toestand bezit, hoe +zwakker die reeks van uit elkander volgende afwijkingen zal zijn.</p> +<p>Bestond er geene slijtende werking der wet van geschiktmaking, zoo +zouden, wanneer de gevolgen derzelver oorzaken trachten te vernietigen, +die vernietiging gemiddeld opwegen tegen de opwekkende werking dier +oorzaken bij derzelver gevolgen, en aldus de leden van bovengemelde +reeks gemiddeld gelijk aan elkander zijn zie blz. <a href="#pb265" +class="pageref">265</a>. De latere moeten daarentegen grooter worden, +zoo de gevolgen derzelver oorzaken onveranderd laten of versterken, +zoodat, wanneer het een en het ander plaats heeft, en zooeven gemelde +slijtende werking bestaat, de latere leden der reeks noch steeds +grooter, noch steeds <span class="pagenum">[<a id="pb363" href="#pb363" +name="pb363">363</a>]</span>kleiner dan de vorige zullen worden. Nu +bestaan er op elk oogenblik eene menigte van afwijkingen van zulk een +bijzonderen harmonischen toestand, en elk dier afwijkingen brengt eene +dergelijke reeks voort. Daar echter van elk dezer de leden van invloed +zijn op die der andere reeksen, zoo zullen bij de latere leden dier +reeksen die invloeden van lieverlede in de plaats treden van de +invloeden der eerste leden dier reeksen, en die laatste invloeden aldus +zwakker worden, hoe verder de latere leden dier reeksen van de eerste +gelegen zijn. De uitwissching dier invloeden kan ook als eene werking +der wet van geschiktmaking beschouwd worden.</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3864" href="#xd19e3864src" name="xd19e3864">1</a></span> Die +werking dier oorzaak is bijv. vergelijkbaar met de elasticiteit van +eenig kleed. Zoo dit een kind goed gepast heeft, zal het een volwassen +mensch knellen, zoo deze het niet zoo lang gedragen heeft, dat het al +den tijd tot uitrekking gehad heeft.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e3883" href="#xd19e3883src" name="xd19e3883">2</a></span> Zie +hierover ons geschrift get.: Vervolg van het werk Over de werking der +Natuurwetten enz., blz. 500.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4009" href="#xd19e4009src" name="xd19e4009">3</a></span> Het is +klaar, dat het kennen der geschiedenis, dat met de op blz. <a href= +"#pb178" class="pageref">178</a> gemelde eerste soort van bewuste +aanschouwing te vergelijken is, daarvoor niet voldoende is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4045" href="#xd19e4045src" name="xd19e4045">4</a></span> Bij de +planeten zal de invloed der aantrekking der komeet niet uitgewischt +worden, omdat zie blz. <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, geene +oorzaak anders dan de traagheid het planetenstelsel in stand tracht te +houden, zie blz. <a href="#pb163" class="pageref">163</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4184" href="#xd19e4184src" name="xd19e4184">5</a></span> +Verscheidenheid in ruimte moet ontstaan zijn door verandering der zaken +ten gevolge van accidentele oorzaken. Komen deze nu niet meer voor, zoo +zal de werking der wet van geschiktmaking (zie blz. <a href="#pb270" +class="pageref">270</a> en 275), die verscheidenheid in ruimte doen +verdwijnen</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4219" href="#xd19e4219src" name="xd19e4219">6</a></span> De +zedelijke waarde van armen zal gemiddeld in zooverre absoluut minder +zijn dan die van rijken als zij in geestelijke ontwikkeling voor deze +onderdoen. Overigens kan men evenmin zeggen, dat in alle opzigten +armoede de oorzaak als het gevolg van slecht gedrag is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4296" href="#xd19e4296src" name="xd19e4296">7</a></span> Op blz. +<a href="#pb61" class="pageref">61</a> hebben wij verschillende +voorbeelden der werking der wet van geschiktmaking op economisch gebied +gegeven. Hiernevens nog eenige. Zoo omstandigheden het uitoefenen van +eenig beroep onvoordeeliger maken, zal, door het verlaten er van, of +door overmaat van sterften boven geboorten, (zie begin blz<span class= +"corr" id="xd19e4302" title="Bron: ,">.</span> <a href="#pb50" class= +"pageref">50</a>) het aantal beoefenaars er van verminderen, en dit de +overblijvende in gunstiger omstandigheden stellen, dan zoo hun aantal +grooter is. Die overblijvende beoefenaars zullen aldus even veel geld +kunnen verdienen na het ontstaan dier voor dit beroep ongunstige +omstandigheden, dan het grootere aantal beoefenaars er van voor het +ontstaan dier omstandigheden. Men kan hieruit <span class="corr" id= +"xd19e4308" title="Bron: nagaaan">nagaan</span>, hoe de werking der wet +van geschiktmaking beroepen, bij derzelver beoefenaars evenveel +beelding vorderende, even winstgevend, en die winsten bij beroepen, bij +derzelver beoefenaars niet evenveel beelding vorderende, in reden der +behoeften dier beoefenaars tracht te doen worden.</p> +<p class="footnote">Voorts zal de werking der wet van geschiktmaking +bij vergroote productie de behoeften en de voeding der arbeiders +zoodanig vergrooten, dat deze het eindelijk betrekkelijk niet ruimer +dan vroeger bij minder verdiensten zullen hebben. Eene werking dier wet +is ook de beperking der prijsverhooging van iets tengevolge van +grootere vraag dan bod. Die prijsverhooging zal toch de koopers +moeijelijker en de verkoopers gemakkelijker maken, en hierdoor het +weder gelijk worden van vraag en bod en aldus ook het tot staan komen +van den prijs bevorderd worden.</p> +<p class="footnote">Werkingen der wet der veranderlijkheid op +economisch gebied zijn alle die welke die bovengemelde werkingen +verstoren; voorts alle toevallige winsten of verliezen, +handelscrisissen, beurspanieken enz. Werkingen dier wet der +veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige versterking plaats heeft, +zijn de bankroeten veroorzaakt door vorige bankroeten; het overleggen +van meer geld door handelaars, naarmate hun bedrijfskapitaal grooter +is; het op schadelijke wijze leenen van geld naarmate de schuld grooter +is enz.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4357" href="#xd19e4357src" name="xd19e4357">8</a></span> Te +gelijk hiermede zou ook de behoefte aan veiligheid, alsmede de kennis +om zich deze te verschaffen afnemen. Bij elken stand van beschaving +trachten al de gevolgen hiervan harmonisch met elkander te +worden<span class="corr" id="xd19e4359" title="Bron: ,">.</span> Zoo +zullen bijv. volken in het bezit van spoorwegen en van langdurige +tijdperken van vrede, zich mijnongelukken en het bekostigen van +<span class="corr" id="xd19e4362" title= +"Bron: moordadige">moorddadige</span> vuurwapens moeten getroosten.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4421" href="#xd19e4421src" name="xd19e4421">9</a></span> Hieruit +volgt dat moraal onafhankelijk van een ideaal langzamerhand tot +dierenmoraal zou dalen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4441" href="#xd19e4441src" name="xd19e4441">10</a></span> Het +ideaal, dat beoogt het door den graad van beschaving bepaalde genoegen +der maatschappij, is te vergelijken met eene zware maar niet wrijvende +massa, die slechts hierdoor aan eene zie blz. <a href="#pb138" class= +"pageref">138</a>, achterwaarts trekkende kracht wederstaat. Het +ideaal, dat daarentegen den geestelijken vooruitgang der individuen +beoogt, is te vergelijken met zulk eene massa, maar waarop tevens eene +kracht werkt, die aan de zooeven gemelde achterwaarts trekkende +wederstaat. Voor zoo verre der menschen ideaal niet het eerste der +beide gemelde is, strekt betrachting van deugd niet om gemiddeld het +gelukkigste te zijn, en om gemiddeld het beste in zijn doen te +gelukken, en hangt de waarde der zedelijke daden niet af van het +voordeel dat de maatschappij er van trekt, zie blz. <a href="#pb218" +class="pageref">218</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4493" href="#xd19e4493src" name="xd19e4493">11</a></span> Iets +dergelijks moet ook plaats hebben bij den invloed door de +onveranderlijke atomistische bewegingen van den ether op hemelbollen +<span class="corr" id="xd19e4495" title= +"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span> zie blz. <a href="#pb170" class= +"pageref">170</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4513" href="#xd19e4513src" name="xd19e4513">12</a></span> De +kinderlijke voorstelling van dit een en ander is die der hemel en +aardgeesten.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4522" href="#xd19e4522src" name="xd19e4522">13</a></span> Met de +hersens is dit eveneens het geval. Wanneer de directe werking der +indrukken, door de hersens bij den geest voortgebragt, bij de denking +van dezen (zie blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a> bepaalt +door een geheel van zintuigelijke onwaarneembare atomistische +bewegingen) overheerschende is<span class="corr" id="xd19e4527" title= +"Bron: ,">;</span> is de geest min of meer passief. Tot dien toestand, +waarbij de denking van eene lagere gehalte is, trachten de hersens den +geest nu te brengen, en niet het minste wanneer het ligchaam gezond is, +omdat dit dan in een gemiddelden toestand verkeert, en aldus zie bl. +<a href="#pb78" class="pageref">78</a> en <a href="#pb102" class= +"pageref">102</a> niet in dien waarbij het de minste terugtrekkende +werking op den geest uitoefent zie Noot blz. <a href="#pb79" class= +"pageref">79</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4674" href="#xd19e4674src" name="xd19e4674">14</a></span> In dit +geval verkeeren bijv. de door ongeschikt geworden instellingen +voortgebragte en deze slopende revolutien. In den aanvang geschiedt dit +op eene meer schroomvallige wijze dan later, omdat er tusschen de +intensiteit dier revolutien en de bedoelingen, die men er mede heeft, +alsmede den bijval die zij vinden, wederkeerige versterking plaats +heeft. Voor zooverre zulke revolutien nieuwe zaken daarstellen moeten +zij, zooals op blz. <a href="#pb287" class="pageref">287</a> met +betrekking tot de hervorming gezegd is, beschouwd worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4733" href="#xd19e4733src" name="xd19e4733">15</a></span> Hierbij +stellen wij dat in elk dier gevallen de zedelijke eischen van het leven +even groot zijn, zoodat zie blz. <a href="#pb82" class="pageref">82</a> +de absolute graad van deugd gelijk aan den betrekkelijk graad hiervan +is. Van de voor die eischen te groote zelfzucht en zucht tot genot in +het heden, zijn de slechte hartstogten wel verschillende uitingen, +edoch bij veel lagere trappen van beschaving kunnen de zelfzucht en de +zucht tot genot in het heden zich of in het geheel niet op de wijze van +sommige dier slechte hartstogten, of slechts gebrekkig op de wijze van +andere derzelve uiten.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4784" href="#xd19e4784src" name="xd19e4784">16</a></span> Zie +hierover ons werk get. Over de werking der wet Natuurwetten op zedelijk +gebied enz. blz. <a href="#pb361" class="pageref">361</a> en het +vervolg van dit werk blz. <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e4843" href="#xd19e4843src" name="xd19e4843">17</a></span> Een +gevolg kan een verschijnsel vernietigen, op het oogenblik dat dit +geschiedt is, zelf door de werking der wet van geschiktmaking +vernietigd zijn, en intusschen een nieuw verschijnsel van den aard als +het eerste opgewekt hebben. Dit bijv. is het geval bij het gaan dan in +deze en dan in gene rigting, twee verschijnsels welke door een +tusschenliggend verbonden zijn.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5032" href="#xd19e5032src" name="xd19e5032">18</a></span> Liggen +er <i>n</i> × 2<sup><i>n</i></sup> ballen binnen die bus en +<i>n</i> ballen binnen elk deel er van, waar binnen die verhoudingen op +allerlei wijze varieren, zoo zal, bij het voorkomen van al de gevallen, +slechts eene dier 2<sup><i>n</i></sup> deelen enkel witte en een ander +enkel zwarte ballen bevatten. Nu zal de grootheid <i>n</i> niet +aanzienlijk behoeven te zijn, om het aantal deelen 2<sup><i>n</i></sup> +uiterst groot en de betrekkelijke grootte dier deelen aldus zeer gering +te doen worden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5071" href="#xd19e5071src" name="xd19e5071">19</a></span> Die +ongelijkheid in digtheid van groepering binnen eene rij van zulke aan +elkander grenzende deelen kan echter in stand gehouden worden, zoo +binnen het deel, bij het eene einde der rij, er nieuwe poeijerdeelen in +gebragt en, bij het deel bij het andere einde, er poeijerdeelen +weggenomen worden. De digtheid van groepering der poeijerdeelen zal +alsdan langs dien weg van het eene naar het andere einde afnemen, en, +onder het bezit van allerlei onregelmatige snelheden, die poeijerdeelen +zich langzaam van het eene naar het andere einde dier rij verplaatsen. +Iets hiermede overeenstemmende heeft bijv. plaats bij de in de +poolzeeën drijvende ijsbergen. De gletschers voeren er nieuwe in +zee aan, zij smelten onder weg, en de accidentele en onregelmatige +stroomen binnen de poolzeeën, het effect van hierboven gemelde +snelheden doende, zullen die ijsbergen gemiddeld naar lagere breedten +voeren, zoo hier naar toe de digtheid van groepering der ijsbergen +afneemt.</p> +<p class="footnote">De zwaarte der stof of slibbedeelen, door wind of +stroomend water opgeheven, zal hetzelfde effect uitoefenen als die aan +en afvoer van bovengemelde poeijerdeelen. Stroomende vloeistoffen zijn +steeds in beroering en, bij zekere afneming der sterkte van groepering +dier stofjes of slibbedeelen naar boven, kan de werking dier beroering +er overal gemiddeld even veel meer op dan nederwaarts voeren als de +zwaartekracht er nederwaarts voert.</p> +<p class="footnote">Niet alleen zal bij sterke stroomen die digtheid +van groepering naar boven minder afnemen, maar zij zal dan tevens bij +den bodem grooter zijn, zoo hierop eene onbepaald aantal ophefbare +stofjes of slibbedeelen gelegen is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5141" href="#xd19e5141src" name="xd19e5141">20</a></span> Die +verschillende kansen van voorkoming bezittende afwijkingen zijn te +vergelijken met de trekkingen uit bussen, ballen van verschillende +kleur bevattende. De onregelmatigheid bij eene reeks van trekkingen zal +alsdan minder worden, zoo niet enkele keeren ballen van eene kleur, in +de bus schaars voorkomende, getrokken worden<span class="corr" id= +"xd19e5143" title="Niet in bron">.</span> Zie ons werk get. Vervolg op +het werk get.: Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz. +blz. 453.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5167" href="#xd19e5167src" name="xd19e5167">21</a></span> Merken +wij hier op dat bij het geval van blz. 3 van ons werk get.: Vervolg op +het werk get. Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz., +zoo de drang tot onregelmatigheid, op blz. <a href="#pb309" class= +"pageref">309</a> gemeld, niet bestond, hoe lang ook schuddende, de +groepering <i>n</i> binnen geen eindigen tijd zou ontstaan moeten, +evenmin als bij het werpen met eene dobbelsteen, waarvan het eene vlak +met lood bezwaard is (hetgeen overeenstemt met de meerdere kans van +voorkoming der groepering <i>n</i>.) Door zachter te gaan schudden, +wanneer de groepering <i>n</i> zich vormt, ontstaat er nu iets +overeenkomende met het minder in aantal worden der vlakken dier +dobbelsteen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5221" href="#xd19e5221src" name="xd19e5221">22</a></span> Zie ons +werk get. Vervolg van het werk get. Over de werking der Natuurwetten op +zedelijk gebied enz. blz. 73 en 536.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5278" href="#xd19e5278src" name="xd19e5278">23</a></span> Dit is +met inachtneming van den tijd noodig voor eene ons onbewuste +voortplanting van het effect der handelingen der menschen met de +golvingen binnen vloeistoffen vergelijkbaar.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5308" href="#xd19e5308src" name="xd19e5308">24</a></span> Dit zou +bijv. het geval bij ons zonnestelsel zijn, zoo de vaste sterren er veel +digter bij gelegen waren.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5320" href="#xd19e5320src" name="xd19e5320">25</a></span> Men +denke hierbij aan de voortplanting van toonen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5350" href="#xd19e5350src" name="xd19e5350">26</a></span> Dit +niet te verwarren met gelijksoortige absolute +regelmatigheden<span class="corr" id="xd19e5352" title= +"Bron: ,">.</span> Hoe verder deze toch in tijd of ruimte van elkander +gelegen zijn, hoe minder groote totale regelmatigheid zij, in verband +met elkander beschouwd, zullen teweegbrengen zie blz. <a href="#pb311" +class="pageref">311</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5404" href="#xd19e5404src" name="xd19e5404">27</a></span> In +plaats van op de onregelmatigste wijze dan te winnen en dan te +verliezen, kan een speler verliezen, door het krijgen van slechte +spellen, door onoplettendheid en door onkunde. In alle drie gevallen +zal dit steeds na een verliezen door den overheerschenden invloed van +enkele omstandigheden geschieden, doch in het eerste deze +omstandigheden ieder oogenblik kunnen verdwijnen en dit eindelijk +moeten doen, terwijl zij sterker zullen bestaan, naar gelang dit +krijgen van slechte spellen langer aanhoudt. Het tweede geval ligt +alsware tusschen de beide andere in, en kan dan meer op het eerste dan +meer op het derde geval gelijken.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5426" href="#xd19e5426src" name="xd19e5426">28</a></span> De door +de wet der veranderlijkheid opgewekte gevolgen bij dergelijke +verschijnsels, welke, even als in de Noot van blz. <a href="#pb300" +class="pageref">300</a> gezegd is, werken, kunnen die verschijnsels +echter uitputten. De beweging van zulk een vaartuig, heeft bijv. tot +gevolg het loopen er van tegen den een of anderen oever.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5439" href="#xd19e5439src" name="xd19e5439">29</a></span> Dit is +het geval omdat, zoo het gevolg eenparig kon toenemen, de werking der +wet van geschiktmaking, trachtende de vergrooting der oorzaak tegen te +gaan, versnellende zou toenemen, en aldus eenmaal die tegenstand veel +grooter dan de opwekkende werking van het gevolg zou worden. Bij den +aanvang van zulk eene wederkeerige versterking, bezit de oorzaak zekere +grootte, en neemt het gevolg van af nul toe. Wil dit aldus de oorzaak +vergrooten, zoo dient hierbij de tegenstand der werking der wet van +geschiktmaking in het eerst trager dan de die oorzaak vergrootende +werking van het gevolg toe te nemen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5455" href="#xd19e5455src" name="xd19e5455">30</a></span> Zoo kan +bij het voorbeeld van blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> +opgelegde straf somtijds geene uitwerking doen, of wel zie noot blz. +<a href="#pb300" class="pageref">300</a> de straf verminderd worden, +naarmate de gestrafte het peil van gemiddelde zedelijkheid nadert, en +zij, wanneer dit peil bereikt is, ophouden.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5479" href="#xd19e5479src" name="xd19e5479">31</a></span> Die +uitputting werkt als gevolg van den strijd, zooals in noot blz. +<a href="#pb300" class="pageref">300</a> gezegd is.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5533" href="#xd19e5533src" name="xd19e5533">32</a></span> Zie +verder hierover ons werk, get. Vervolg op het werk, get. Over de +werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz., zie blz. <a href= +"#pb152" class="pageref">152</a>. De werking der wet van geschiktmaking +bij de gloeijing der brandstof bestaat in de afkoeling hiervan, zooals +deze in het luchtledige zou plaats hebben, en neemt, zie 2e Noot blz. +<a href="#pb337" class="pageref">337</a>, meer versnellende, dat is, +eerst minder en later sterker dan de chemische verbinding en +uitbranding toe.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5580" href="#xd19e5580src" name="xd19e5580">33</a></span> Dit +verschijnsel na verzwakking nul en daarna negatief wordende, zoo zal +alsdan die steeds positief blijvende oorzaak weder grooter worden, en +de wederkeerige verzwakking overgaan in wederkeerige versterking. Even +als bij het geval van blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> +verkrijgt men aldus ook hierbij schommelingen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5599" href="#xd19e5599src" name="xd19e5599">34</a></span> Vandaar +dat naar ons inzien de hemelruimte geene eigene <span class="corr" id= +"xd19e5601" title="Bron: temderatuur">temperatuur</span> bezit, maar +allerhande temperaturen op de stralen, tusschen de ligchamen gelegen, +er aan gegeven, zoodat een etherdeel, op verscheidene van zulke stralen +gelegen, ook verschillende temperaturen bezit, zie ons werk get.: +<a id="xd19e5604" name="xd19e5604"></a>Over den aard en de toekomst der +beweegkracht, zie blz. <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5628" href="#xd19e5628src" name="xd19e5628">35</a></span> De +kristallisatie toont dit ook aan.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5644" href="#xd19e5644src" name="xd19e5644">36</a></span> Hoe +kleiner de zwaartekracht bij het oppervlak van eenigen hemelbol, en hoe +grooter de temperatuur hiervan is, hoe eerder eenige anorganische stof +er op in den gasvorm en niet chemisch met andere stoffen verbonden, zal +voorkomen.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5677" href="#xd19e5677src" name="xd19e5677">37</a></span> Men zij +hierbij indachtig dat, voor zoo verre de afwijkingen van den +harmonischen toestand niet vernietigd worden in reden der sterkte dier +afwijkingen, de op blz. <a href="#pb259" class="pageref">259</a> en 300 +gemelde werking der wet der veranderlijkheid zich aan die der wet van +geschiktmaking paart.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5693" href="#xd19e5693src" name="xd19e5693">38</a></span> Op +hooge noorderbreedte zou die constante benedenwind, zie Noot blz. +<a href="#pb165" class="pageref">165</a>, zuidwest zijn, zie hierover +ons werk, het “Vervolg op het werk get.: Over de werkingen der +Natuurwetten op zedelijk gebied” enz. blz. <a href="#pb104" +class="pageref">104</a><span class="corr" id="xd19e5700" title= +"Niet in bron">.</span></p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5791" href="#xd19e5791src" name="xd19e5791">39</a></span> Voor +zooverre bij het harmonische ongeschiktheid bestaat voor hetgeen +waarmede het in verband komt, bestaat er een drang om het te wijzigen +ten bate van het goede, zie blz. <a href="#pb353" class= +"pageref">353</a>, edoch er bestaat tevens een drang om dit verband +zoodanig te wijzigen, dat het goede harmonisch wordt.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5813" href="#xd19e5813src" name="xd19e5813">40</a></span> Het +toeval kan, zie blz. <a href="#pb334" class="pageref">334</a>, wel +regelmatigheid, maar geene harmonie teweeg brengen. De assimilatie der +stoffen met de bestanddeelen der aarde is bijv. niet het product van +het toeval, zie Noot blz. <a href="#pb169" class="pageref">169</a>. Ook +kan dit onregelmatigheid voortbrengen, doch het behoeft het niet steeds +te doen, zooals de werking van blz. <a href="#pb321" class= +"pageref">321</a>.</p> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id= +"xd19e5865" href="#xd19e5865src" name="xd19e5865">41</a></span> Slechts +op die voorwaarde kunnen toch die indrukken geschiktheid baren in den +tijd bij een individu, of in de ruimte bij vele zamenlevende +individuen. Vandaar dat, wanneer die indrukken valsch worden, zooals +bij het ijlen, er een ongeschikten toestand ontstaat.</p> +</div> +</div> +</div> +<div class="back"> +<div class="transcribernote"> +<h2>Colofon</h2> +<h3>Beschikbaarheid</h3> +<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met +vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de +Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a class= +"exlink" title="Externe link" href= +"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie +team op <a class="exlink" title="Externe link" href= +"http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a> van <a class="exlink" title= +"Externe link" href= +"http://dod.eldoc.ub.rug.nl/root/1871/1871-darwin/">scans</a> +beschikbaar gesteld door de Rijksuniversiteit Groningen.</p> +<p>Dit boek is anoniem verschenen, maar wordt toegeschreven aan Antoine +Charles Reuther. Het is eerder ook wel toegeschreven aan Hartog Itzig +Berlin (1791–1872).</p> +<h3>Codering</h3> +<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan +de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde van de regel +zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn +gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd met het +corr-element.</p> +<p>De vier illustraties in dit werk zijn weggelaten omdat de +beschikbare scans van dusdanig lage kwaliteit waren dat de illustraties +onherkenbaar waren. Het betreft in all gevallen eenvoudige meetkundige +schema’s.</p> +<h3>Documentgeschiedenis</h3> +<ul> +<li>2009-05-10 Begonnen.</li> +</ul> +<h3>Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn +dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3>Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%" summary= +"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst."> +<tr> +<th>Bladzijde</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e433">4</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e498">7</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e528">9</a></td> +<td class="width40">hunne eigen</td> +<td class="width40">de meest op hen gelijkende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e590">12</a></td> +<td class="width40">vermindert</td> +<td class="width40">verminderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e595">13</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e600">13</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e602">13</a></td> +<td class="width40">vermindert</td> +<td class="width40">verminderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e633">15</a></td> +<td class="width40">hemafroditen</td> +<td class="width40">hermafroditen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e654">17</a></td> +<td class="width40">nietnadeelig</td> +<td class="width40">niet nadeelig</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e670">18</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">wij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e673">18</a></td> +<td class="width40">van bij,</td> +<td class="width40">van, bij</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e686">18</a></td> +<td class="width40">ver-verwilderde</td> +<td class="width40">verwilderde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e731">21</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e740">22</a></td> +<td class="width40">vermindert</td> +<td class="width40">verminderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e748">22</a></td> +<td class="width40">omheden</td> +<td class="width40">omstandigheden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e796">26</a></td> +<td class="width40">organitie</td> +<td class="width40">organisatie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e809">26</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e820">28</a></td> +<td class="width40">volmaakste</td> +<td class="width40">volmaaktste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e925">33</a></td> +<td class="width40">bl.</td> +<td class="width40">blz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1136">48</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1179">50</a></td> +<td class="width40">opge-gehouden</td> +<td class="width40">opgehouden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1206">52</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1313">61</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">zulk</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1316">61</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">onder steeds toenemende druk</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1326">62</a></td> +<td class="width40">bl.</td> +<td class="width40">blz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1414">69</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1435">71</a></td> +<td class="width40">de de</td> +<td class="width40">de</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1448">72</a></td> +<td class="width40">uitmuntenste</td> +<td class="width40">uitmuntendste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1460">73</a></td> +<td class="width40">idiot</td> +<td class="width40">idioot</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1467">73</a></td> +<td class="width40">bl.</td> +<td class="width40">blz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1558">80</a></td> +<td class="width40">bl.</td> +<td class="width40">blz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1570">81</a></td> +<td class="width40">bl.</td> +<td class="width40">blz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1578">81</a></td> +<td class="width40">bl.</td> +<td class="width40">blz.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1727">93</a></td> +<td class="width40">,)</td> +<td class="width40">),</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href= +"#xd19e1749">n.v.t.</a></td> +<td class="width40">epikuristische</td> +<td class="width40">epicuristische</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1866">100</a></td> +<td class="width40">lichamelijke</td> +<td class="width40">ligchamelijke</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1963">105</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1967">105</a></td> +<td class="width40">voortuitgang</td> +<td class="width40">vooruitgang</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2009">108</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2023">109</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2046">112</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2114">117</a></td> +<td class="width40">mijthen</td> +<td class="width40">mythen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2160">119</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2173">120</a></td> +<td class="width40">modeleren</td> +<td class="width40">modelleren</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2180">120</a></td> +<td class="width40">protestansche</td> +<td class="width40">protestantsche</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2187">121</a></td> +<td class="width40">bepaalt</td> +<td class="width40">bepaald</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2202">121</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2206">122</a></td> +<td class="width40">ontkent</td> +<td class="width40">ontkend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2222">123</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">(</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2230">123</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2344">130</a></td> +<td class="width40">phylosophischengeest</td> +<td class="width40">phylosophischen geest</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2352">131</a></td> +<td class="width40">het</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2454">138</a></td> +<td class="width40">desnietemin</td> +<td class="width40">desniettemin</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2511">141</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">(</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2516">141</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2637">147</a></td> +<td class="width40">geestonwikkeling</td> +<td class="width40">geestontwikkeling</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2653">148</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2698">151</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2753">155</a></td> +<td class="width40">tegenovergestelda</td> +<td class="width40">tegenovergestelde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2758">155</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2800">159</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2884">162</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">digt bij het oppervlak van den uitgezetten bol +<i>b</i></td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2951">165</a></td> +<td class="width40">concentriëke</td> +<td class="width40">concentrieke</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2954">165</a></td> +<td class="width40">digte</td> +<td class="width40">digter</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2969">166</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2999">167</a></td> +<td class="width40">(</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3005">167</a></td> +<td class="width40">)</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3024">168</a></td> +<td class="width40">opgelevert</td> +<td class="width40">opgeleverd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3056">169</a></td> +<td class="width40">onvolmaakste</td> +<td class="width40">onvolmaaktste</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3099">173</a></td> +<td class="width40">lieverleden</td> +<td class="width40">lieverlede</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3106">174</a></td> +<td class="width40">onder-derzoek</td> +<td class="width40">onderzoek</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3124">176</a></td> +<td class="width40">bepaalt</td> +<td class="width40">bepaald</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3128">176</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3143">178</a></td> +<td class="width40">worde</td> +<td class="width40">worden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3170">181</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3218">185</a></td> +<td class="width40">veranandert</td> +<td class="width40">verandert</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3269">189</a></td> +<td class="width40">lighaam</td> +<td class="width40">ligchaam</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3295">191</a></td> +<td class="width40">om dat</td> +<td class="width40">omdat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3470">201</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3582">209</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">(</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3696">217</a></td> +<td class="width40">toege-geving</td> +<td class="width40">toegeving</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3810">227</a></td> +<td class="width40">die</td> +<td class="width40">zie</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3822">228</a></td> +<td class="width40">gebrag</td> +<td class="width40">gebragt</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3834">229</a></td> +<td class="width40">bezielt</td> +<td class="width40">bezield</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3870">234</a></td> +<td class="width40">gedient</td> +<td class="width40">gediend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3890">235</a></td> +<td class="width40">levenomstandigheden</td> +<td class="width40">levensomstandigheden</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3909">236</a></td> +<td class="width40">verandert</td> +<td class="width40">veranderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3914">236</a></td> +<td class="width40">opdat</td> +<td class="width40">op dat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3924">237</a></td> +<td class="width40">zich zich</td> +<td class="width40">zich</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3937">238</a></td> +<td class="width40">gesmolte</td> +<td class="width40">gesmolten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3961">239</a></td> +<td class="width40">ontkent</td> +<td class="width40">ontkend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3985">240</a></td> +<td class="width40">onverandert</td> +<td class="width40">onveranderd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4004">242</a></td> +<td class="width40">bepaalt</td> +<td class="width40">bepaald</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4056">248</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">(</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4061">248</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4091">250</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4206">259</a></td> +<td class="width40">gaat</td> +<td class="width40">gaan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4228">261</a></td> +<td class="width40">warmtuitstraling</td> +<td class="width40">warmteuitstraling</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4255">262</a></td> +<td class="width40">door klieven</td> +<td class="width40">doorklieven</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4278">264</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">tijd</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4302">266</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4308">266</a></td> +<td class="width40">nagaaan</td> +<td class="width40">nagaan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4355">269</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4359">269</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4362">269</a></td> +<td class="width40">moordadige</td> +<td class="width40">moorddadige</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4368">269</a></td> +<td class="width40">zamengesmolteu</td> +<td class="width40">zamengesmolten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4373">270</a></td> +<td class="width40">geenzins</td> +<td class="width40">geenszins</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4378">270</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4429">274</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">(</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4435">274</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4470">278</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4495">279</a></td> +<td class="width40">uitgeoefent</td> +<td class="width40">uitgeoefend</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4527">281</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">;</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4560">282</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4575">283</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4583">283</a></td> +<td class="width40">weing</td> +<td class="width40">weinig</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4594">284</a></td> +<td class="width40">verniegende</td> +<td class="width40">vernietigende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4616">286</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4698">292</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4715">292</a></td> +<td class="width40">heef ter</td> +<td class="width40">heeft er</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4741">293</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">)</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4749">294</a></td> +<td class="width40">zou</td> +<td class="width40">zoo</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4772">296</a></td> +<td class="width40">valscheid</td> +<td class="width40">valschheid</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4819">298</a></td> +<td class="width40">pysiologische</td> +<td class="width40">physiologische</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4850">301</a></td> +<td class="width40">pysiologischen</td> +<td class="width40">physiologischen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4853">301</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4863">301</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">:</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4882">303</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">er</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4892">303</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4926">305</a></td> +<td class="width40">nand</td> +<td class="width40">hand</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4947">306</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5002">308</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5014">309</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5068">313</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5085">314</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5133">317</a></td> +<td class="width40">.</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5136">317</a></td> +<td class="width40">regel matige</td> +<td class="width40">regelmatige</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5143">318</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5146">318</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5160">319</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5164">320</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5185">321</a></td> +<td class="width40">verhoudigen</td> +<td class="width40">verhoudingen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5195">322</a></td> +<td class="width40">planeeten</td> +<td class="width40">planeten</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5205">322</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">is</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5208">322</a></td> +<td class="width40">het het</td> +<td class="width40">het</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5213">323</a></td> +<td class="width40">bepaalt</td> +<td class="width40">bepaald</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5223">323</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5233">324</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5311">328</a></td> +<td class="width40">dezeltde</td> +<td class="width40">dezelfde</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5330">330</a></td> +<td class="width40">vaartuituigen</td> +<td class="width40">vaartuigen</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5345">331</a></td> +<td class="width40">bebben</td> +<td class="width40">hebben</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5352">332</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5385">334</a></td> +<td class="width40">onstaan</td> +<td class="width40">ontstaan</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5432">337</a></td> +<td class="width40">voorstuwende</td> +<td class="width40">voortstuwende</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5464">338</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5527">341</a></td> +<td class="width40">niet niet</td> +<td class="width40">niet</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5601">345</a></td> +<td class="width40">temderatuur</td> +<td class="width40">temperatuur</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5604">345</a></td> +<td class="width40">»</td> +<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5626">347</a></td> +<td class="width40">ontstaan</td> +<td class="width40">ontstaat</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5651">348</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5662">348</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">,</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5700">350</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5706">350</a></td> +<td class="width40">wenking</td> +<td class="width40">werking</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5763">354</a></td> +<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5768">354</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5892">361</a></td> +<td class="width40">,</td> +<td class="width40">.</td> +</tr> +<tr> +<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5929">362</a></td> +<td class="width40">ontwikkling</td> +<td class="width40">ontwikkeling</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + +<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BEDENKINGEN TEGEN DE LEER ***</div> +<div style='text-align:left'> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Updated editions will replace the previous one—the old editions will +be renamed. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright +law means that no one owns a United States copyright in these works, +so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United +States without permission and without paying copyright +royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part +of this license, apply to copying and distributing Project +Gutenberg™ electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG™ +concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark, +and may not be used if you charge for an eBook, except by following +the terms of the trademark license, including paying royalties for use +of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for +copies of this eBook, complying with the trademark license is very +easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation +of derivative works, reports, performances and research. Project +Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away—you may +do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected +by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark +license, especially commercial redistribution. +</div> + +<div style='margin-top:1em; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE</div> +<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE</div> +<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +To protect the Project Gutenberg™ mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase “Project +Gutenberg”), you agree to comply with all the terms of the Full +Project Gutenberg™ License available with this file or online at +www.gutenberg.org/license. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg™ +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or +destroy all copies of Project Gutenberg™ electronic works in your +possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a +Project Gutenberg™ electronic work and you do not agree to be bound +by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person +or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.B. “Project Gutenberg” is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg™ electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg™ electronic works if you follow the terms of this +agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg™ +electronic works. See paragraph 1.E below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (“the +Foundation” or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection +of Project Gutenberg™ electronic works. Nearly all the individual +works in the collection are in the public domain in the United +States. If an individual work is unprotected by copyright law in the +United States and you are located in the United States, we do not +claim a right to prevent you from copying, distributing, performing, +displaying or creating derivative works based on the work as long as +all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope +that you will support the Project Gutenberg™ mission of promoting +free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg™ +works in compliance with the terms of this agreement for keeping the +Project Gutenberg™ name associated with the work. You can easily +comply with the terms of this agreement by keeping this work in the +same format with its attached full Project Gutenberg™ License when +you share it without charge with others. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are +in a constant state of change. If you are outside the United States, +check the laws of your country in addition to the terms of this +agreement before downloading, copying, displaying, performing, +distributing or creating derivative works based on this work or any +other Project Gutenberg™ work. The Foundation makes no +representations concerning the copyright status of any work in any +country other than the United States. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other +immediate access to, the full Project Gutenberg™ License must appear +prominently whenever any copy of a Project Gutenberg™ work (any work +on which the phrase “Project Gutenberg” appears, or with which the +phrase “Project Gutenberg” is associated) is accessed, displayed, +performed, viewed, copied or distributed: +</div> + +<blockquote> + <div style='display:block; margin:1em 0'> + This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most + other parts of the world at no cost and with almost no restrictions + whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms + of the Project Gutenberg License included with this eBook or online + at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you + are not located in the United States, you will have to check the laws + of the country where you are located before using this eBook. + </div> +</blockquote> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.2. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is +derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not +contain a notice indicating that it is posted with permission of the +copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in +the United States without paying any fees or charges. If you are +redistributing or providing access to a work with the phrase “Project +Gutenberg” associated with or appearing on the work, you must comply +either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or +obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg™ +trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.3. If an individual Project Gutenberg™ electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any +additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms +will be linked to the Project Gutenberg™ License for all works +posted with the permission of the copyright holder found at the +beginning of this work. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg™ +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg™. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg™ License. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including +any word processing or hypertext form. However, if you provide access +to or distribute copies of a Project Gutenberg™ work in a format +other than “Plain Vanilla ASCII” or other format used in the official +version posted on the official Project Gutenberg™ website +(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense +to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means +of obtaining a copy upon request, of the work in its original “Plain +Vanilla ASCII” or other form. Any alternate format must include the +full Project Gutenberg™ License as specified in paragraph 1.E.1. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg™ works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg™ electronic works +provided that: +</div> + +<div style='margin-left:0.7em;'> + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg™ works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed + to the owner of the Project Gutenberg™ trademark, but he has + agreed to donate royalties under this paragraph to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid + within 60 days following each date on which you prepare (or are + legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty + payments should be clearly marked as such and sent to the Project + Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in + Section 4, “Information about donations to the Project Gutenberg + Literary Archive Foundation.” + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg™ + License. You must require such a user to return or destroy all + copies of the works possessed in a physical medium and discontinue + all use of and all access to other copies of Project Gutenberg™ + works. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of + any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days of + receipt of the work. + </div> + + <div style='text-indent:-0.7em'> + • You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg™ works. + </div> +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project +Gutenberg™ electronic work or group of works on different terms than +are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing +from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of +the Project Gutenberg™ trademark. Contact the Foundation as set +forth in Section 3 below. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +works not protected by U.S. copyright law in creating the Project +Gutenberg™ collection. Despite these efforts, Project Gutenberg™ +electronic works, and the medium on which they may be stored, may +contain “Defects,” such as, but not limited to, incomplete, inaccurate +or corrupt data, transcription errors, a copyright or other +intellectual property infringement, a defective or damaged disk or +other medium, a computer virus, or computer codes that damage or +cannot be read by your equipment. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the “Right +of Replacement or Refund” described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg™ trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg™ electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium +with your written explanation. The person or entity that provided you +with the defective work may elect to provide a replacement copy in +lieu of a refund. If you received the work electronically, the person +or entity providing it to you may choose to give you a second +opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If +the second copy is also defective, you may demand a refund in writing +without further opportunities to fix the problem. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you ‘AS-IS’, WITH NO +OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT +LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of +damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement +violates the law of the state applicable to this agreement, the +agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or +limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or +unenforceability of any provision of this agreement shall not void the +remaining provisions. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg™ electronic works in +accordance with this agreement, and any volunteers associated with the +production, promotion and distribution of Project Gutenberg™ +electronic works, harmless from all liability, costs and expenses, +including legal fees, that arise directly or indirectly from any of +the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this +or any Project Gutenberg™ work, (b) alteration, modification, or +additions or deletions to any Project Gutenberg™ work, and (c) any +Defect you cause. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg™ +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of +computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It +exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations +from people in all walks of life. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg™’s +goals and ensuring that the Project Gutenberg™ collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg™ and future +generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see +Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org. +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation’s EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by +U.S. federal laws and your state’s laws. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation’s business office is located at 809 North 1500 West, +Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up +to date contact information can be found at the Foundation’s website +and official page at www.gutenberg.org/contact +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ depends upon and cannot survive without widespread +public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine-readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To SEND +DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state +visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Please check the Project Gutenberg web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. To +donate, please visit: www.gutenberg.org/donate +</div> + +<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'> +Section 5. General Information About Project Gutenberg™ electronic works +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project +Gutenberg™ concept of a library of electronic works that could be +freely shared with anyone. For forty years, he produced and +distributed Project Gutenberg™ eBooks with only a loose network of +volunteer support. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Project Gutenberg™ eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in +the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not +necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper +edition. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +Most people start at our website which has the main PG search +facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. +</div> + +<div style='display:block; margin:1em 0'> +This website includes information about Project Gutenberg™, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. +</div> +</div> + +</body> +</html> diff --git a/30735-h/images/book.png b/30735-h/images/book.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..963d165 --- /dev/null +++ b/30735-h/images/book.png diff --git a/30735-h/images/external.png b/30735-h/images/external.png Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..ba4f205 --- /dev/null +++ b/30735-h/images/external.png |
