initial commit of ebook 30735HEAD main

author: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-14 19:54:23 -0700
committer: Roger Frank <rfrank@pglaf.org> 2025-10-14 19:54:23 -0700
commit: d4b5e7783da2f5d8f7ee6af50d84be78b0f9a951 (patch)
tree: c976fc561b847440e136659f616a9cec37f7f5bd /30735-h
3 files changed, 13529 insertions, 0 deletions
diff --git a/30735-h/30735-h.htm b/30735-h/30735-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..300af09
--- /dev/null
+++ b/30735-h/30735-h.htm
@@ -0,0 +1,13529 @@
+<!DOCTYPE html PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN"
+"http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd">
+<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source. -->
+<html lang="nl">
+<head>
+<meta name="generator" content=
+"HTML Tidy for Windows (vers 25 March 2009), see www.w3.org">
+<title>Bedenkingen tegen de leer van Darwin</title>
+<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=utf-8">
+<meta name="generator" content=
+"tei2html.xsl, see http://code.google.com/p/tei2html/">
+<meta name="author" content="[Antoine Charles Reuther]">
+<link rel="schema.DC" href=
+"http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/">
+<meta name="DC.Creator" content="[Antoine Charles Reuther]">
+<meta name="DC.Title" content="Bedenkingen tegen de leer van Darwin">
+<meta name="DC.Date" content="#####">
+<meta name="DC.Language" content="nl">
+<meta name="DC.Format" content="text/html">
+<meta name="DC.Publisher" content="Project Gutenberg">
+<style type="text/css">
+body
+{
+font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif;
+margin: 1.58em 16%;
+text-align: left;
+}
+/***** Titlepage *****/
+.titlePage
+{
+border: #DDDDDD 2px solid;
+margin: 3em 0% 7em 0%;
+padding: 5em 10% 6em 10%;
+}
+h1.docTitle
+{
+font-size:1.6em;
+line-height:2em;
+}
+h2.byline
+{
+font-size:1.1em;
+font-weight:normal;
+line-height:1.44em;
+}
+span.docAuthor
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:bold;
+}
+h2.docImprint
+{
+font-size:1.2em;
+font-weight:normal;
+}
+/***** End Titlepage *****/
+.transcribernote
+{
+background-color:#DDE;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+font-family:sans-serif;
+font-size:80%;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.advertisment
+{
+background-color:#FFFEE0;
+border:black 1px dotted;
+color:#000;
+margin:2em 5%;
+padding:1em;
+}
+.width20
+{
+width: 20%;
+}
+.width40
+{
+width: 40%;
+}
+.indextoc
+{
+text-align: center;
+}
+.div0
+{
+padding-top: 5.6em;
+}
+.div1
+{
+padding-top: 4.8em;
+}
+.index
+{
+font-size: 80%;
+}
+.div2
+{
+padding-top: 3.6em;
+}
+.div3, .div4, .div5
+{
+padding-top: 2.4em;
+}
+.footnotes .body,
+.footnotes .div1
+{
+padding: 0;
+}
+.apparatusnote
+{
+text-decoration: none;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4
+{
+clear: both;
+font-style: normal;
+text-transform: none;
+}
+h3, .pseudoh3
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+}
+h3.label
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h4, pseudoh4
+{
+font-size:1em;
+line-height:1.2em;
+}
+.alignleft
+{
+text-align:left;
+}
+.alignright
+{
+text-align:right;
+}
+.alignblock
+{
+text-align:justify;
+}
+p.tb, hr.tb
+{
+margin-top: 1.6em;
+margin-bottom: 1.6em;
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+text-align: center;
+}
+p.argument, p.note, p.tocArgument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+text-indent:0;
+}
+p.argument, p.tocArgument
+{
+margin:1.58em 10%;
+}
+p.tocChapter
+{
+margin:1.58em 0%;
+}
+p.tocSection
+{
+margin:0.7em 5%;
+}
+.epigraph
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+width: 60%;
+margin-left: auto;
+}
+.epigraph span.bibl
+{
+display: block;
+text-align: right;
+}
+.trailer
+{
+clear: both;
+padding-top: 2.4em;
+padding-bottom: 1.6em;
+}
+.figure
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+}
+.floatLeft
+{
+float:left;
+margin:10px 10px 10px 0;
+}
+.floatRight
+{
+float:right;
+margin:10px 0 10px 10px;
+}
+p.figureHead
+{
+font-size:100%;
+text-align:center;
+}
+.figAnnotation
+{
+font-size:80%;
+position:relative;
+margin: 0 auto; /* center this */
+}
+.figTopLeft, .figBottomLeft
+{
+float: left;
+}
+.figTop, .figBottom
+{
+}
+.figTopRight, .figBottomRight
+{
+float: right;
+}
+.figure p
+{
+font-size:80%;
+margin-top:0;
+text-align:center;
+}
+img
+{
+border-width:0;
+}
+p.smallprint,li.smallprint
+{
+color:#666666;
+font-size:80%;
+}
+span.parnum
+{
+font-weight: bold;
+}
+.leftnote
+{
+font-size:0.8em;
+height:0;
+left:1%;
+line-height:1.2em;
+position:absolute;
+text-indent:0;
+width:14%;
+}
+.pagenum
+{
+display:inline;
+font-size:70%;
+font-style:normal;
+margin:0;
+padding:0;
+position:absolute;
+right:1%;
+text-align:right;
+}
+a.noteref, a.pseudonoteref
+{
+font-size: 80%;
+text-decoration: none;
+vertical-align: 0.25em;
+}
+.displayfootnote
+{
+display: none;
+}
+div.footnotes
+{
+margin-top: 1em;
+padding: 0;
+}
+hr.fnsep
+{
+margin-left: 0;
+margin-right: 0;
+text-align: left;
+width: 25%;
+}
+p.footnote
+{
+font-size: 80%;
+margin-bottom: 0.5em;
+margin-top: 0.5em;
+}
+p.footnote .label
+{
+float:left;
+width:2em;
+height:12pt;
+display:block;
+}
+.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption
+{
+font-size: 80%;
+}
+/****** Tables ******/
+td.sum
+{
+padding-top: 2px; border-top: solid black 1px;
+}
+/****** Poetry ******/
+.lgouter
+{
+margin-left: auto;
+margin-right: auto;
+display:table; /* used to make the block shrink to the actual size */
+}
+.lg
+{
+text-align: left;
+}
+.lg h4, .lgouter h4
+{
+font-weight: normal;
+}
+.lg .linenum
+{
+color:#777;
+font-size:90%;
+left:-2.5em;
+margin:0;
+position:absolute;
+text-align:center;
+text-indent:0;
+top:auto;
+width:1.75em;
+}
+p.line
+{
+margin: 0 0% 0 0%;
+}
+span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */
+{
+color: white;
+}
+.versenum
+{
+font-weight:bold;
+}
+/***** Drama *****/
+.speaker
+{
+font-weight: bold;
+margin-bottom: 0.4em;
+}
+.sp .line
+{
+margin: 0 10%;
+text-align: left;
+}
+/***** End Drama *****/
+/* right aligned page number in table of contents */
+.tocPagenum, .flushright
+{
+position: absolute;
+right: 16%;
+top: auto;
+}
+.footnotes .line
+{
+font-size:80%;
+}
+span.corr
+{
+border-bottom:1px dotted red;
+}
+span.abbr
+{
+border-bottom:1px dotted gray;
+}
+span.measure
+{
+border-bottom:1px dotted green;
+}
+/****** Font Styles and Colors *****/
+.letterspaced
+{
+letter-spacing:0.2em;
+}
+.smallcaps
+{
+font-variant:small-caps;
+}
+.caps
+{
+text-transform:uppercase;
+}
+/* overline is actually a bit too high; overtilde is approximated with overline */
+.overline, .overtilde
+{
+text-decoration: overline;
+}
+.rm
+{
+font-style: normal;
+}
+.red
+{
+color: red;
+}
+/***** End Font Styles and Colors *****/
+hr
+{
+clear:both;
+height:1px;
+margin-left:auto;
+margin-right:auto;
+margin-top:1em;
+text-align:center;
+width:45%;
+}
+h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure
+{
+text-align:center;
+}
+h1,h2
+{
+font-size:1.44em;
+line-height:1.5em;
+}
+h1.label,h2.label
+{
+font-size:1.2em;
+line-height:1.2em;
+margin-bottom:0;
+}
+h5,h6
+{
+font-size:1em;
+font-style:italic;
+line-height:1em;
+}
+p,p.initial
+{
+text-indent:0;
+}
+p.firstlinecaps:first-line
+{
+text-transform: uppercase;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+float: left;
+clear: left;
+margin: 0em 0.05em 0 0;
+padding: 0px;
+line-height: 0.8em;
+font-size: 420%;
+vertical-align:super;
+}
+.lg
+{
+padding: .5em 0% .5em 0%;
+}
+p.quote,div.blockquote,div.argument
+{
+font-size:0.9em;
+line-height:1.2em;
+margin:1.58em 5%;
+}
+.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden
+{
+text-decoration:none;
+}
+ul { list-style-type: none; }
+.castlist, .castitem { list-style-type: none; }
+/***** External Links *****/
+.exlink
+{
+background: url(images/external.png) center right no-repeat;
+padding-right: 13px;
+}
+.exlink:hover
+{
+background-color: #FFDCDC;
+}
+body
+{
+background: #FFFFFF;
+font-family: "Times New Roman", Times, serif;
+}
+body, a.hidden
+{
+color: black;
+}
+h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4
+{
+color: #001FA4;
+font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif;
+}
+p.byline
+{
+font-style: italic;
+margin-bottom: 2em;
+}
+.figureHead, .noteref, .pseudonoteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage
+{
+color: #001FA4;
+}
+.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a
+{
+color: #AAAAAA;
+}
+a.hidden:hover, a.noteref:hover
+{
+color: red;
+}
+p.dropcap:first-letter
+{
+color: #001FA4;
+font-weight: bold;
+}
+sub, sup
+{
+line-height: 0;
+}
+.pagenum, .linenum
+{
+speak: none;
+}
+</style>
+</head>
+<body>
+
+<p style='text-align:center; font-size:1.2em; font-weight:bold'>The Project Gutenberg eBook of Bedenkingen tegen de Leer van Darwin, by Antoine Charles Reuther</p>
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and
+most other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
+whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
+of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
+at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you
+are not located in the United States, you will have to check the laws of the
+country where you are located before using this eBook.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Title: Bedenkingen tegen de Leer van Darwin<br>
+Gevolgd door beschouwingen over eenige philosophische onderwerpen.</div>
+<div style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:1em; margin-left:2em; text-indent:-2em'>Author: Antoine Charles Reuther</div>
+<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Release Date: December 22, 2009 [eBook #30735]<br>
+[Most recently updated: December 10, 2022]</p>
+<p style='display:block; text-indent:0; margin:1em 0'>Language: Dutch</p>
+  <p style='display:block; margin-top:1em; margin-bottom:0; margin-left:2em; text-indent:-2em; text-align:left'>Produced by: Jeroen Hellingman and the Online Distributed
+Proofreading Team at http://www.pgdp.net/ from scans made available by the University of Groningen.</p>
+<div style='margin-top:2em; margin-bottom:4em'>*** START OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BEDENKINGEN TEGEN DE LEER ***</div>
+
+
+<div class="front">
+<div class="titlePage">
+<h1 class="docTitle">Bedenkingen tegen de leer van Darwin,</h1>
+<h2 class="docTitle">Gevolgd door</h2>
+<h2 class="docTitle">Beschouwingen over eenige philosophische
+onderwerpen.</h2>
+<h2 class="byline">Door den schrijver van het werk,<br>
+<br>
+Getiteld:<br>
+<br>
+Over de werking der natuurwetten op zedelijk gebied enz.<br>
+<br>
+En van<br>
+<br>
+Het vervolg op dit werk.</h2>
+<h2 class="docImprint">Amsterdam,<br>
+<br>
+J. C. Loman J<sup>r</sup>.<br>
+<br>
+1871.</h2>
+</div>
+<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Inhoud.</h2>
+<ul>
+<li>&nbsp; <span class="tocPagenum">bladz.</span></li>
+<li>1<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch1">Bedenkingen
+tegen de leer van Darwin.</a></span> <span class=
+"tocPagenum">3.</span></li>
+<li>2<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch2">Beschouwingen
+over de oorzaak van het kwaad en over het doel van het
+leven.</a></span> <span class="tocPagenum">64.</span></li>
+<li>3<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch3">Beschouwingen
+over eenige onderwerpen op buitenzinnelijk gebied.</a></span>
+<span class="tocPagenum">143.</span></li>
+<li>4<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch4">Beschouwingen
+over de geestelijke ontwikkeling van den mensch.</a></span>
+<span class="tocPagenum">205.</span></li>
+<li>5<sup>o</sup>. <span class="smallcaps"><a href="#ch5">Beschouwingen
+over de drie algemeene natuurwetten en eenige andere hiermede in
+verband zijnde zaken.</a></span> <span class=
+"tocPagenum">231.</span></li>
+</ul>
+</div>
+<div class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Zinstorende drukfouten.</h2>
+<div class="table">
+<table>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top">6</td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">2 v. o.</td>
+<td valign="top">staat</td>
+<td valign="top">22<sup><i>n</i></sup>. <i>lees</i>
+2<sup>2<sup><i>n</i></sup></sup>.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb9" class="pageref">9</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">6 v. b.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">hunne eigen <i>lees</i> de meest op hen
+gelijkende.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb22" class="pageref">22</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">7 v. o.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">omheden <i>lees</i> omstandigheden.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb45" class="pageref">45</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">11 v. o.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">deze <i>lees</i> dezer.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb61" class="pageref">61</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">15 v. o.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">achter wanneer <i>te lezen</i> zulk.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb61" class="pageref">61</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">13 v. o.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">achter verarmen <i>te lezen</i> onder steeds
+toenemende druk.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb162" class="pageref">162</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">11 v. b.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">achter perihelium <i>te lezen</i> digt bij het
+oppervlak van den uitgezetten bol <i>b</i>.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb176" class="pageref">176</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">11 v. o.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">staat tot <i>lees</i> dit.</td>
+</tr>
+<tr valign="top">
+<td valign="top">Bladz.</td>
+<td valign="top"><a href="#pb264" class="pageref">264</a></td>
+<td valign="top">regel</td>
+<td valign="top">5 v. b.</td>
+<td valign="top">lees</td>
+<td valign="top">achter eindigen <i>te lezen</i> tijd.</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="body">
+<p><span class="pagenum">[<a id="pb3" href="#pb3" name=
+"pb3">3</a>]</span></p>
+<div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Bedenkingen tegen de leer van Darwin.</h2>
+<p>Onze bedenkingen tegen de thans bij het beschaafde publiek vrij
+bekende leer van <i>Darwin</i> zijn de volgende:</p>
+<p>1<sup>o</sup>. Dat de splitsing van diersoorten in andere soorten,
+van deze weder in nieuwe enz. slechts bij uitzondering kan plaats
+hebben; namelijk, wanneer de natuur aan eenige diersoort een grooter
+aantal wijzen van bestaan aanbiedt dan vroeger en anders belet wordt,
+door dat de voortplanting door paring van mannetjes en wijfjes van
+diezelfde soort geschiedt.</p>
+<p>2<sup>o</sup>. Dat het uitsterven van diersoorten slechts bij
+uitzondering kan plaats hebben, omdat, naarmate van zulk eene soort,
+binnen dezelfde uitgestrektheid grond, het aantal exemplaren
+vermindert, elk dezer onder levensomstandigheden komt, waarin het beter
+dan vroeger aan de oorzaken, deszelfs soort trachtende te vernietigen,
+kan wederstaan.</p>
+<p>3<sup>o</sup>. Dat het geschikter worden der organisatie van
+diersoorten, voor de omstandigheden waarin zij verkeeren, onmogelijk
+door de natuurkeus (anders gezegd door de werking van het toeval) kan
+geschieden.</p>
+<p>4<sup>o</sup>. Dat, zelfs aangenomen, dat de natuurkeus die
+geschiktwording kon voortbrengen, hierdoor nog niet verklaard zou
+worden, hoe lagere diersoorten van lieverlede hoogere organisatien
+verkrijgen, zoodat de leer van <i>Darwin</i> de vraag wat was eerder de
+kip of het ei, onbeantwoord laat.</p>
+<p>Een wel is waar niet volledig, maar desniettemin vrij voldoend
+antwoord op die vraag wordt toch slechts gegeven, wanneer men kan
+aantoonen, dat al de thans <span class="pagenum">[<a id="pb4" href=
+"#pb4" name="pb4">4</a>]</span>bestaande diersoorten ontsproten zijn
+uit een aantal anderen, elk op den allerlaagsten trap van dierlijke
+organisatie staande.</p>
+<p>Deze hypothese heeft reeds, voordat de onderzoekingen<a id=
+"xd19e433" name="xd19e433"></a> der versteeningen, binnen de
+sedimentaire lagen bevat hare waarschijnlijkheid aangetoond hadden, den
+bijval van denkers genoten. Ten allen tijden hebben deze toch
+aangenomen, dat het bijzondere, uit het meer algemeene, het
+zamengestelde (mits die zamengesteldheid in eene meer kunstige
+inrigting bestond), uit het meer eenvoudige en het hoogere uit het
+lagere (zoo dit een even bijzonder karakter als dit hoogere bezat),
+moest voortspruiten.</p>
+<p>De ervaring toonde toch aan, dat in het maatschappelijke en op het
+gebied van kunst en wetenschap dit steeds het geval was en vandaar, dat
+men stelde, dat die schoone regels ook op het gebied van het
+buitenzinnelijke moesten gelden. Raadpleegt men zelfs de Oude
+Cosmogonien, zoo ontwaart men daarin eene veelal op kinderlijke, wijze
+ontvouwde grondgedachte, dat er, wel is waar, niet een begin van alles,
+maar wel van het bijzondere bestaan heeft, namelijk dat de wereld met
+al derzelver verscheidenheden zich uit een eenvormigen chaos ontwikkeld
+heeft en dat uit een nevelachtigen en een karakter van algemeenheid
+bezittende Oergod, de menschen en bijzondere goden voortgesproten
+zijn.</p>
+<p>Men kan gemakkelijk opmerken dat het hoogere, mits dit een even
+sterk karakter van bijzonderheid als het lagere bezit, dit laatste
+noodig heeft om te bestaan; terwijl het omgekeerde niet doorgaat.</p>
+<p>De vleeschetende dieren verslinden bijv. de gemiddeld minder
+geestelijk ontwikkeld dan zij zijnde plantetende dieren; terwijl deze
+zeer gevoegelijk eerstgemelde kunnen ontberen. De kleine vogels voeden
+zich met de lager dan hen staande insecten, deze weder met
+microscopische diertjes en zelfs de planten zouden niet kunnen bestaan,
+<span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5" name=
+"pb5">5</a>]</span>zoo er geene microscopische plantjes en diertjes
+aanwezig waren, terwijl daarentegen deze de hoogere planten wel kunnen
+missen. Zoo toch het regenwater geene organische bestanddeelen bevatte,
+zouden er door zouten uit den bodem gevoerd, maar geene nieuwe zouten
+door ontbinding dier organische bestanddeelen, er ingebragt worden.
+Deze laatste worden nu geleverd door de microscopische plantjes en
+diertjes, welke de zouten van den Oceaan binnen hunne ligchamen
+opnemen, tijdens het waaijen, door de beroering der lucht, hoog in den
+dampkring gevoerd en aldaar binnen de waterblaasjes en de zich vormende
+regendruppeltjes opgenomen worden.</p>
+<p>Ook op maatschappelijk gebied dient het lagere het hoogere, als
+onmisbaar hiervoor, vooraf te gaan. Een leger bijv. zonder hoofd vormt
+wel een ordeloozen troep, maar kan niettemin bestaan, terwijl een
+officier zonder soldaten onmogelijk zijne functi&euml;n kan uitoefenen.
+Kinderen kunnen des noods van zelf leeren, maar een onderwijzer zonder
+scholieren onmogelijk als schoolmeester werkzaam zijn.</p>
+<p>Tusschen dieren van dezelfde soort en die van naburige soorten
+bestaat, naar ons inzien, dit onderscheid, dat mannetjes en wijfjes van
+naburige soorten geene en die van dezelfde soort wel neiging tot
+geslachtparing bezitten. Hierdoor ontstaan er scherpe kloven tusschen
+de soorten, omdat bijv. mannetjes, zekere afwijkingen vertoonende van
+die, welke het beste de eigenaardigheden hunner soort vertoonen en
+alsware in het midden dier soort staan, in de meeste gevallen met
+wijfjes, gelijksoortige afwijkingen dier eigenaardigheden niet
+vertoonende, zullen paren, maar door de organisatie der jongen alsware
+naar die der exemplaren, zoo als zoo even gezegd is, in het midden der
+soort staande, teruggebragt zullen worden.</p>
+<p>Dit kan vergeleken worden met het rollen van voorwerpen naar de eene
+of andere teen van een dijk, zoo deze geene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6" name="pb6">6</a>]</span>kruin bezit
+en men er die voorwerpen boven laat vallen. De klove tusschen de
+naburige diersoorten wordt dan bij die vergelijking voorgesteld door de
+breedte van den grondslag van den dijk.</p>
+<p>Bestaat de helft der bevolking van een eiland uit blanken en de
+andere helft uit negers en is het voor elk hunner onverschillig, of zij
+al dan niet met kleurgenooten huwen, zoo zal de eerstvolgende generatie
+gemiddeld bestaan uit een kwart blanken, de helft mulatten en een kwart
+negers. Dit aantal mulatten bij die generatie kan, wel is waar, minder,
+maar even goed meer dan die helft bedragen, en bij die generatie is
+voor elken blanken de kans, om met een kleurgenoot te huwen &frac14;.
+Klaarblijkelijk zal dus bij de daarop volgende generatie het aantal
+zuiver blanken gemiddeld maar &frac14; &times; &frac14; = 1/16 van het
+geheel bedragen. Dezelfde redenering, door ons voor de eerste generatie
+gedaan, voor de tweede doende, zoo zal men bevinden, dat bij de derde
+generatie het aantal zuiver blanken maar gemiddeld 1/16 &times; 1/16 =
+1/256 van het geheel zal bedragen.</p>
+<p>Dit ook doorgaande voor de negers en voor de kleurlingen, hetzij
+naar de blanken hetzij naar de negers overhellende, zoo zal men
+ontwaren, dat na slechts weinig generatien op zulk een eiland enkel
+mulatten gevonden zullen worden<a class="noteref" id="xd19e456src"
+href="#xd19e456" name="xd19e456src">1</a>.</p>
+<p>De gevolgen der accidentele oorzaken, waardoor de kinderen eenigzins
+van hunne ouders en onderling verschillen, worden aldus door eene
+constante oorzaak tegengewerkt, <span class="pagenum">[<a id="pb7"
+href="#pb7" name="pb7">7</a>]</span>zoodat die gevolgen (namelijk de
+afwijkingen van het gemiddelde type) aldus zekere sterkte niet kunnen
+overschrijden. Bestaat er bij kleurgenooten zekere voorkeur voor
+elkander, zoo zal het gemengde ras niet zoo snel, maar niettemin bij de
+achtereenvolgende generatie steeds meer gaan predomineren, (hetgeen
+bijv. in <i>Brazili&euml;</i> thans schijnt te geschieden). Slechts,
+wanneer de personen van elke kleur onmogelijk bij die eener andere
+kleur kinderen kunnen verwekken, zal de onderlinge betrekking der
+blanken, negers, mulatten enz. bij de achtervolgende generatien
+dezelfde blijven.</p>
+<p>Zoo men aanneemt, dat voor een mannetje eener diersoort, hoe weinig
+ook, de mogelijkheid bestaat, om neiging tot paring met een wijfje
+eener naburige soort te bezitten, en om bij dit wijfje vruchtbare
+jongen te verkrijgen, zullen de bastaarden, ofschoon zeer langzaam, in
+aantal toenemen, en eindelijk, al is het ook na zeer langen tijd,
+alleen bestaan. Elk dier beide soorten bezit echter nog andere naburen,
+waarmede iets dergelijks geschieden kan, zoodat bijv. <i>n</i>
+diersoorten in <i>n</i> - 1 tusschensoorten zullen veranderen. Deze
+zullen op dergelijke wijze in <i>n</i> - 2 nieuwe tusschensoorten
+omgezet worden, en zoo voortgaande, er na een uiterst langen, maar
+eindigen tijd, slechts eene resulterende diersoort bestaan, hoe ver ook
+de beide uiterste soorten der primitieve reeks van elkander
+stonden<span class="corr" id="xd19e498" title="Bron: ,">.</span></p>
+<p>Deze werking (de tegengestelde van die door <i>Darwin</i>
+aangenomen) wordt echter tegengewerkt, doordat er eene constante
+oorzaak bestaat, deels door tusschenkomst van den wil der dieren (de
+stelling van <i>Lamarck</i>), doch grootendeels buiten die
+tusschenkomst, gedurende het leven de organisatie der dieren, voor de
+omstandigheden waarin deze verkeeren, geschikt trachtende te doen
+worden.</p>
+<p>Gesteld bijv. dat bij het op blz. <a href="#pb6" class=
+"pageref">6</a> aangegeven voorbeeld de kinderen steeds de levenswijze
+hunner vaders volgen <span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8"
+name="pb8">8</a>]</span>en dat hierdoor gedurende hun leven hunne
+kleur, trekken enz. tot die dier vaders naderen (hetgeen overeenkomt
+met de nadering der bastaarden gedurende hun leven tot die der twee
+stamdiersoorten wier levenswijze zij kiezen), zoo zal bij de
+eerstvolgende generatie de helft der mulatten, gedurende den tijd
+tusschen hunne eigen geboorte en die hunner kinderen verloopen, de
+blanke en de andere helft de negertype wat naderen. Hetzelfde bij de
+volgende generatie plaats hebbende, zoo zal er eindelijk eene generatie
+ontstaan, waarvan de beide helften in uitzigt zoo weinig van elkander
+verschillen, dat de zoo even gemelde neiging der kinderen om gedurende
+hun leven tot den type hunner vaders te naderen, even sterk is als die
+om, (door voor hunne geboorte wat van de type hunner moeders over te
+nemen), alsdan van die hunner vaders af te wijken.</p>
+<p>Klaarblijkelijk zal, wanneer de zucht tot paren van individuen, tot
+verschillende rassen behoorende, zwakker is, dan bij individuen van
+hetzelfde ras, dit tegen elkander opwegen van zooeven gemelde constante
+oorzaak en die op blz. <a href="#pb6" class="pageref">6</a> aangegeven,
+vroeger en bij grootere verschillen tusschen de na eenige
+generati&euml;n bestaande rassen bestaan. Olie tracht bijv. steeds
+boven water te drijven, en roert men beide die vochten, zoo zal
+eindelijk de vermengende werking dier beroering gebalanceerd worden
+door de neiging der olie om op- en die van het water om nederwaarts te
+gaan. Hoe zwakker nu die beroering (vergelijkbaar met de werking der
+paring tusschen individuen van verschillend ras) is, hoe zuiverder de
+olie in het bovenste en het water in het onderste deel van het vat
+zullen zijn.</p>
+<p>Met de kloven tusschen de diersoorten kunnen vergeleken worden, die
+tusschen de volken en die tusschen de belijders der verschillende
+godsdiensten bestaande.</p>
+<p>Het geriefelijke voor menschen, om de eigenaardigheden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9" name="pb9">9</a>]</span>van een of
+ander volk aan te nemen, of om eenige bestaande godsdienst te belijden
+en aldus niet, zoo als bij het ge&iuml;soleerd staan tusschen twee
+volken, of twee godsdiensten, voor een ieder een vreemdeling te zijn,
+is toch met de voorkeur der mannetjes voor de wijfjes van <span class=
+"corr" id="xd19e528" title="Bron: hunne eigen">de meest op hen
+gelijkende</span> soort te vergelijken.</p>
+<p>Naarmate zekere verschillen in organisatie de neiging tot
+geslachtparing sterker verzwakken, zullen er kleinere maar meer
+diersoorten bestaan en, naarmate, bij minder beschaving, het verkeer
+tusschen de menschen en hun geest van zamenwerking geringer is, er meer
+nati&euml;n bestaan.</p>
+<p>Volken ontstaan, doordat niet ieder mensch zijne afzonderlijke
+wetten kan bezitten en, zonder aansluiting aan anderen, voor zijne
+veiligheid kan zorgen; godsdienstige gezindheden, wegens de behoefte om
+gemeenschappelijk de eerdienst te verrigten; diersoorten, doordat de
+neiging tot paring niet reeds door de minste verschillen in organisatie
+(de sexuele niet in aanmerking genomen), uitgedoofd wordt en, doordat
+de voortplanting niet door hermaphroditen plaats heeft; doch, terwijl
+tot eene natie, of eene religie menschen kunnen behooren van zeer
+verschillende geestelijke, ontwikkeling en overigens onder
+verschillende levensomstandigheden verkeerende, is zoo iets bij de
+dieren eener zelfde soort veel minder mogelijk.</p>
+<p>Voor de verdeeling eener diersoort in verschillende rassen dienen
+deelen er van onder andere levensomstandigheden te gaan verkeeren
+(hetgeen met het ontstaan van zelfstandige koloni&euml;n bij de volken
+te vergelijken is). De neiging der organisati&euml;n der dieren, om
+voor de levensomstandigheden, waarin deze dieren verkeeren, geschikt te
+worden, kan dan maken dat die rassen zooveel van elkander gaan
+verschillen, dat de neiging tot paring tusschen hen wordt uitgebluscht,
+even als bijv. tusschen de Engelsche en Amerikanen het gevoel van
+gemeenschappelijke nationaliteit. <span class="pagenum">[<a id="pb10"
+href="#pb10" name="pb10">10</a>]</span></p>
+<p>Gaan echter die kortelings ontstane diersoorten later weder onder
+dezelfde omstandigheden verkeeren, en met elkander vermengd leven, zoo
+zal noodwendig het omgekeerde van zooeven moeten plaats hebben.</p>
+<p>Noodigt de aardoppervlakte de dieren steeds tot evenveel
+verschillende wijzen van bestaan uit, zoo zullen wel is waar
+accidentele oorzaken splitsing van soorten teweeg kunnen brengen, doch
+zamensmelting hier van gemiddeld even menigvuldig plaats hebben, doch,
+wanneer die mogelijke wijze van bestaan menigvuldiger worden, de
+soorten dit insgelijks doen.</p>
+<p>Dit laatste schijnt nu het geval geweest te zijn. Primitief was toch
+de aardbodem overal met water van even groote diepte en even hooge
+temperatuur bedekt en hield de met dikke vochtblaasjes vervulde lucht
+de aarde in de schaduw gedompeld. Later ontstonden droog land,
+stranden, moerassen, bosschen en meer of minder diep en heet water, nog
+later de bloemen ontluikende zonneschijn, groote hoogten, diepe
+valleijen, uitgestrekte landen, groot verschil in gewassen en in
+temperatuur enz.</p>
+<p>Men denke voorts niet, dat enkele exemplaren eener diersoort, in een
+ander land en klimaat overgebragt, zich aldaar steeds sterk
+vermenigvuldigen. Dit is somtijds het geval geweest, zoo als bijv. met
+de paarden en runderen in Z. Amerika, omdat deze dieren aldaar in zeer
+gunstige omstandigheden verkeerden en de beschermende hand van den
+mensch zich niet terstond van hen aftrok, doch in veel andere gevallen
+zijn de per scheepsgelegenheid naar vreemde gewesten overgebragte tamme
+dieren aldaar uitgestorven.</p>
+<p>Terwijl geheel gemis aan neiging tot paring maakt, dat, ofschoon op
+verschillende wijze levende dieren van verschillende soorten, met
+elkander vermengd, dezelfde landstreek kunnen bewonen, zonder dat die
+soorten te zamen smelten, <span class="pagenum">[<a id="pb11" href=
+"#pb11" name="pb11">11</a>]</span>is dit niet zoo goed mogelijk bij
+dieren van aangrenzende rassen, omdat tusschen deze er nog eenige
+neiging tot paring bestaat.</p>
+<p>Bij die rassen zal dan iets plaats hebben overeenkomende met hetgeen
+op blz. <a href="#pb8" class="pageref">8</a> aangevoerd is, namelijk,
+er zal na een aantal generati&euml;n twee verscheidenheden, minder dan
+de twee rassen, toen deze met elkander vermengd gingen leven, van
+elkander verschillende, ontstaan.</p>
+<p>Zoo men het aantal der tusschen die beide verscheidenheden gelegen
+kruislingen vermenigvuldigt met derzelver afwijkingen van de eene of
+andere verscheidenheid, zal eenmaal dit product niet meer vergrooten,
+door het geboren worden van nieuwe kruislingen, als verminderen,
+doordat gedurende hun leven al die kruislingen, deels tot de type der
+eene, deels tot die der andere verscheidenheid naderen.</p>
+<p>Laatstgemelde terugbrenging ontstaat, doordat de dieren, het zuivere
+type der verscheidenheden <i>m</i> bezittende voor de
+levensomstandigheden waarin zij verkeeren (niet meer zijnde die der
+beide primitieve rassen) beter georganiseerd zullen zijn dan die
+kruislingen.</p>
+<p>De dieren schikken niet alleen hunne organisatie naar de
+levensomstandigheden waarin zij verkeeren, maar zoeken tevens naar
+levensomstandigheden voor hunne organisatie geschikt (even als bijv.
+een plotseling verrijkt mensch, niet slechts zijne behoeften grooter
+doet worden, maar tevens door werkeloosheid en zorgeloosheid zijne voor
+hem te aanzienlijke inkomsten vermindert).</p>
+<p>De kruislingen, door paring dier beide primitieve rassen <i>n</i>
+ontstaan, zullen dit ook eenigzins doen en aldus wel is waar, zich niet
+geheel in voor hunne organisatie geschikte levensomstandigheden
+bevinden, maar ook niet meer geheel in die der uiterste van hen het
+meeste afwijkende leden van een dier beide primitieve rassen
+verkeeren.</p>
+<p>Voor zooverre nu die kruislingen door achtervolgende <span class=
+"pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12" name="pb12">12</a>]</span>paringen
+de organisatie dier uiterste leden dier beide rassen meer tot elkander
+doen naderen, moet klaarblijkelijk, het opzoeken van
+levensomstandigheden voor de veranderde organisatie meer geschikt, de
+levensomstandigheden dier uiterste leden der beide rassen <i>n</i> meer
+tot elkander doen naderen en deze alsdan in de bovengemelde
+verscheidenheden <i>m</i> veranderen.</p>
+<p>Hiermede kan vergeleken worden, hetgeen bij twee volken, in
+karakter, geest, beschaving enz. van elkander verschillende en elk voor
+die qualiteiten geschikte instellingen bezittende, plaats heeft,
+wanneer zij met elkander in aanraking komen. Alsdan nemen zij wat van
+elkanders zeden en qualiteiten over, beginnen aldus wat meer op
+elkander te gelijken en schikken tegelijk hunne instellingen naar hunne
+nieuwe qualiteiten.</p>
+<p>Even als echter zulk een verkeer tusschen twee volken, hen slechts
+tot zekeren graad meer op elkander doet gelijken, zoo zal van de
+bovengemelde verscheidenheden <i>m</i> de gelijkenis zekeren grens,
+bepaald door de sterkte hunner onderlinge paring, niet kunnen
+overschrijden. Niet alleen zoeken, wanneer eene diersoort door eene
+andere teruggedrongen wordt en zij in aantal individuen vermindert,
+deze (zie blz. <a href="#pb11" class="pageref">11</a>) plaatsen op,
+waar zij beter dan vroeger het bestaan hunner soort kunnen verdedigen,
+maar bij de door overmaat van geboorten boven sterfgevallen in aantal
+toenemende indringers heeft het tegenovergestelde plaats. Hoe verder
+deze aldus dringen, hoe moeijelijker dit geschiedt, zoodat er eindelijk
+een toestand van evenwigt zal ontstaan waarbij aanval en verdediging
+tegen elkander opwegen. Het is bijv. mogelijk, dat de Indianen der
+Vereenigde Staten, in aantal zeer <span class="corr" id="xd19e590"
+title="Bron: vermindert">verminderd</span>, zich eindelijk binnen voor
+den landbouw van onwaarde en weinig genaakbare streken als jagers en
+visschers zullen kunnen staande houden, en dat de olm en andere
+grotdieren vroeger buiten de holen leefden, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13" name="pb13">13</a>]</span>maar in
+deze alsware teruggetrokken zijn, eigenschappen, hen geschikt makende,
+om die duistere verblijfplaatsen te bewonen, verkregen hebben, en dat
+thans bij die diersoorten het aantal geboorten tegen dat der
+sterfgevallen opweegt<span class="corr" id="xd19e595" title=
+"Niet in bron">.</span></p>
+<p>Niettegenstaande sedert eenige eeuwen binnen het<a id="xd19e600"
+name="xd19e600"></a> beschaafde Europa het schadelijke wild met
+vuurwapens bestreden wordt, weet het zich, in aantal <span class="corr"
+id="xd19e602" title="Bron: vermindert">verminderd</span>, binnen weinig
+genaakbare plaatsen vrij wel staande te houden.</p>
+<p>Dat, wanneer hoogere rassen met lagere in aanraking komen,
+laatstgemelde uitsterven, is onjuist. Het ongedierte bijv. volhardt met
+onze ligchamen in aanraking te komen en sterft niet uit. Somtijds
+worden de bewoners van eenig land door veroveraars hiervan aan zich
+dienstbaar gemaakt en sterven zij, zooals bijv. de Heloten in het Oude
+Lacedemon, niet uit. Het lot der plantetende dieren, na de optreding
+onder hen der carnivoren, kan hiermede vergeleken worden.</p>
+<p>Tijdens den inval der Anglo Saxen in Groot-Brittanje zijn de Celten
+door hen teruggedrongen, maar niet uitgeroeid, en die laatste volkstam
+neemt thans in Wallis in aantal individuen niet af, maar integendeel
+toe.</p>
+<p>Een deel der Indianen van Mexico heeft zekeren graad van beschaving
+verkregen en, in plaats van uit te sterven, neemt het in invloed toe en
+heeft zelfs iemand uit zijn midden den presidentszetel beklommen.</p>
+<p>Door opneming in andere stammen, door vermenging hiermede, door
+verandering van naam en gewoonten kunnen buitendien volkstammen
+schijnbaar van den aardbodem verdwenen zijn en wegens het verkrijgen
+van andere organisatien dit met de diersoorten der voorwereld
+insgelijks het geval geweest zijn.</p>
+<p>Uitsterving van diersoorten en menschenstammen kan naar ons inzien
+slechts bij uitzondering en wel voornamelijk, daar waar geschikte
+ruimten om er binnen terug <span class="pagenum">[<a id="pb14" href=
+"#pb14" name="pb14">14</a>]</span>te trekken en verschil in
+localiteiten gemist worden, plaats hebben.</p>
+<p>Wordt ergens het klimaat kouder, zooals bijv. dat van Europa
+gedurende en na het tertiaire tijdperk, zoo zal de vegetatie er minder
+weelderig worden en aldus minder voedsel aan de plantetende dieren
+aanbieden. Een deel hiervan zal zich alsdan terugtrekken naar warmere
+oorden en van de overblijvende de organisatie voor het koudere klimaat
+van lieverlede geschikt gemaakt worden.</p>
+<p>Voor de vleeschetende dieren zal dit eveneens doorgaan, aangezien de
+veelvuldigheid van derzelver voorkoming van die der plantetende
+afhangt, en zoo iets is nu vergelijkbaar met hetgeen in eenig door een
+vreemden stam veroverd land plaats heeft, wanneer voor een deel der
+inwoners &eacute;migratie mogelijk is. Dit deel gaat alsdan in een
+vreemd land hetzelfde vrije leven van vroeger voeren; terwijl de
+achterblijvers zich onderwerpen en voor den slavenstaat geschikt
+worden.</p>
+<p>Zoo bij elke generatie een ieder slechts wist hetgeen hij van de
+vorige generatie leerde en er niets van zijne eigen vinding bijvoegde,
+zou de wetenschap gedurende de achtereenvolgende generatien steeds
+achteruit gaan, daar toch de onderwijzers slechts een deel hunner
+kennis in den geest hunner leerlingen kunnen doen overgaan.</p>
+<p>Nu verkeert misschien de overdragt der deugd der organisatie van
+ouders op hunne kinderen, gedurende het vruchtleven dezer, in een geval
+met dat van het onderwijs vergelijkbaar. Deugd veronderstelt toch iets
+dat verstoorbaar is en dat aldus eene neiging bezit om te verminderen,
+wanneer er toevallige veranderingen bij ontstaan, zooals bijv. bij de
+bijna goed gerangschikte letters van een woord, zoo men eenige dier
+letters blindelings verzet. De kans, dat van de juiste rangschikking
+verder afgeweken wordt, is alsdan veel grooter, dan die dat er toe
+genaderd wordt. <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15" name=
+"pb15">15</a>]</span></p>
+<p>Om zelfs op eene zeer gebrekkig wijze te bestaan, moeten de dieren
+eene organisatie bezitten, zoo weinig van die het beste voor de
+omstandigheden, waarin zij verkeeren, geschikt, afwijkende, dat men
+toevallige afwijkingen er bij naar de eene of andere zijde, kan
+vergelijken met de blindelingsche verzettingen der bijna goed
+gerangschikte letters van eenig woord. Iets waarvoor grootere kans
+bestaat heeft nu op den langen duur zoo goed als zeker het
+veelvuldigste plaats, zoodat, zoo geene constante oorzaak zulks
+tegenging, de herhaalde toevallige afwijkingen der jongen van hunne
+ouders na eene reeks van generatien de organisatie der dieren zoo
+slecht zou maken, dat zij onmogelijk meer zouden kunnen bestaan.</p>
+<p>Kan die constante oorzaak nu deze zijn, dat de zeer enkele toevallig
+wat beter dan hunne ouders georganiseerde jongen, gemiddeld meer
+nakomelingen dan de andere verkrijgen en zulks bij de volgende
+generatien insgelijks liet geval is (de zoogenaamde Darwinsche
+natuurkeus).<a class="noteref" id="xd19e631src" href="#xd19e631" name=
+"xd19e631src">2</a></p>
+<p>Naar ons inzien niet. Wat zou bijv. Darwin zeggen, zoo men
+voorstelde de Engelsche wetten voor den veranderenden maatschappelijken
+toestand van Engeland geschikt te maken door de volgende politieke
+keus? De ministers stellen in den blinde gedane wijzigingen der wetten
+voor en het parlement neemt onder die geheel ondoordacht en dus
+natuurlijk slechte wijzigingen betrekkelijk betere aan, naarmate eene
+grootere meerderheid er zich voor verklaart. Die meerderheid bij die
+politieke keus zou dan overeenkomen met bovengemelden overheerschenden
+invloed op <span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16" name=
+"pb16">16</a>]</span>de nakomelingschap der betrekkelijk beter
+georganiseerde dieren. Klaarblijkelijk zou zulk eene politieke keus van
+de Engelsche wetten weldra louter onzin maken.</p>
+<p>Hoe volmaakter de organisatie van een dier is, hoe meer gemiddeld
+die zijner jongen voor de zijne zal onderdoen, want waar het meeste te
+bederven valt, zal de blinde werking van het toeval gemiddeld het
+meeste bederven. Na eenige generatien zal aldus, hetgeen bij sommige
+individuen der eerste generatie eene deugdzame eigenaardigheid was, van
+lieverlede verbasteren en eindelijk niet meer deugdzaam zijn. Bij de
+generatie, waarbij dit laatste het geval is, bezitten de die
+eigenaardigheid vertoonende individuen aldus niets meer voor boven
+hunne soort en tevens tijdgenooten en zullen zij aldus gemiddeld niet
+meer jongen dan deze verkrijgen. Om dit te vergelijken met een
+voorbeeld op zedelijk gebied, zoo merken wij op, dat iemands
+zuinigheid, door zijne nakomelingen op eene onberedeneerde wijze
+nagevolgd, bij hen zal ontaarden in eene soort van gierigheid, in
+benarde omstandigheden niets voor hebbende boven gemis van
+zuinigheid.</p>
+<p>Gaat eenige diersoort een kouder klimaat bewonen, zoo zullen de
+individuen er van, met eene dikkere vacht dan de anderen voorzien, met
+betrekking tot de nieuwe omstandigheden, waarin zij verkeren,
+volmaakter dan deze zijn, zoo hunne gansche organisatie in harmonie is
+met die dikkere vacht. Zoo echter bij hunne nakomelingen die harmonie
+van lieverlede verdwijnt, kan het zijn, dat het nut dier
+overge&euml;rfde dikkere vacht zulks ook doet.</p>
+<p>Wordt bijv. een zwaarder pantser bij een oorlogschip aangebragt,
+zonder dat de constructie en bevrachting er van met dit zwaardere
+pantser in harmonie gebragt worden, zoo zal zulk een vaartuig te diep
+in het water zinken, een tragen gang bezitten, door de geschutpoorten
+water ontvangen en in het gevecht ten slotte welligt <span class=
+"pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17" name="pb17">17</a>]</span>minder
+goed voldoen dan toen het nog ligter gepantserd was.</p>
+<p>Darwin gewaagt van de accumulatie van gelijksoortige wijzigingen
+gedurende achtereenvolgende generati&euml;n. Zoo echter de deugd dier
+wijzigingen niet gepaard is met eene constante oorzaak, waardoor die
+accumulatie plaats heeft, wordt deze toevallig en onwaarschijnlijk.
+Ziet men bijv. de nakomelingen van twee blonde menschen gedurende
+achtervolgende generati&euml;n steeds blonder worden? Neen het
+tegendeel heeft eerder plaats, want, zelfs zoo de voortplanting door
+hermafroditen geschiedde, zou die toevallige accumulatie, evenmin
+plaats hebben, als het blindelings achtereen trekken van witte ballen
+uit eene bus, evenveel ballen van die kleur als zwarte ballen
+bevattende.</p>
+<p>Bloedverwanten zullen dikwijls gelijksoortige eigenaardigheden bij
+hunne organisatie bezitten, en ware het nu dat uit een de
+opeenstapeling hiervan bij de latere generati&euml;n voor het menschdom
+uit een physiologisch oogpunt <span class="corr" id="xd19e654" title=
+"Bron: nietnadeelig">niet nadeelig</span> ware, zoo zouden huwelijken
+tusschen bloedverwanten onmogelijk eene ligchamelijke verbastering van
+het nageslacht kunnen voortbrengen. Dit wordt echter beweerd het geval
+te zijn en zou gedeeltelijk ontstaan kunnen, doordat alsdan niet,
+zooals bij huwelijken tusschen geheel vreemden, man en vrouw nog al
+vaak tegenovergestelde vicieuse afwijkingen van eene goede organisatie
+bezitten, en bij hunne kinderen die tegenovergestelde gebreken elkander
+alsware opheffen.</p>
+<p>Dit kan ook de reden zijn der deugd der organisatie van kruislingen
+van twee tamme rassen. Het paren bijv. van langbekkige en kortbekkige
+duiven kan goedbekkige jongen in het leven roepen.</p>
+<p>In den wilden staat zijn het alleen accidentele oorzaken, welke de
+organisatie der dieren minder geschikt voor de levensomstandigheden
+dezer maken.</p>
+<p>In den tammen staat daarentegen leidt hiertoe eene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18" name=
+"pb18">18</a>]</span>constante oorzaak, namelijk de kunstkeus. Terwijl
+aldus in den wilden staat twee rassen van elkander onderscheiden zijn,
+omdat zij niet in dezelfde omstandigheden verkeeren, zijn in den tammen
+staat twee door dwang gevormde verscheidenheden aan dezelfde
+omstandigheden blootgesteld. Deze kunnen nu voor den tammen kruisling
+nog gunstig zijn, terwijl de wilde kruisling geene voor zijne
+organisatie geschikte levensomstandigheden kan vinden.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb16" class="pageref">16</a> hebben <span class=
+"corr" id="xd19e670" title="Niet in bron">wij</span> aangegeven, hoe
+eene gunstige wijziging, gedurende de overerving er <span class="corr"
+id="xd19e673" title="Bron: van bij,">van, bij</span> de achtervolgende
+generati&euml;n door de werking van het toeval hare deugd kan
+verliezen. Bij de kunstkeus is dit bij eene opeenstapeling van
+gelijksoortige wijzigingen insgelijks het geval voor de dieren zelf,
+doch niet voor het gebruik, welke wij van deze wenschen te maken.</p>
+<p>Wenscht men bijv. het op blz. <a href="#pb16" class="pageref">16</a>
+gemelde met een zwaarder pantser voorziene oorlogschip als drijvende
+batterij slechts binnengaats te gebruiken, zoo kan die onberedeneerde
+verzwaring van het pantser nuttig zijn, doch zij is dit dan slechts,
+omdat men aan het schip eene bestemming geeft in strijd met zijne
+primitieve.</p>
+<p>Een vleezig en zelfs nog al vet beest kan zeer gezond zijn, terwijl
+zijne nakomelingen, waarbij die eigenaardigheid voortgeplant is, zulks
+niet meer zijn, en zelfs zoo deze nog vleeziger en vetter dan hun
+voorzaat worden, het ware wanstaltigheden worden. Daar echter, zie blz.
+<a href="#pb7" class="pageref">7</a>, eene constante oorzaak gedurende
+het leven der dieren die wanstaltigheden tracht te verminderen, en
+aldus <span class="corr" id="xd19e686" title=
+"Bron: ver-verwilderde">verwilderde</span> tamme rassen de organisatie
+hunner wilde voorouders tracht terug te geven, kan de uit ons oogpunt
+beschouwde veredeling der rassen, door middel der kunstkeus, slechts
+tot zekere hoogte gedreven worden.</p>
+<p>Die grens ligt echter verder zoo men de levenswijze dier dieren
+geschikt tracht te maken voor de eigenaardige <span class=
+"pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19" name=
+"pb19">19</a>]</span>organisatie, welke zij verkregen hebben, of zoo
+men deze door zeker r&eacute;gime te voorschijn tracht te roepen. De
+Engelschen noemen dit laatste entrainement en passen dit niet alleen op
+de tamme dieren, maar ook op menschen toe, die zij tot jockeys, boxers
+enz. bestemmen.</p>
+<p>De kunstkeus alleen is even onmagtig om dieren voor de hen door ons
+menschen opgelegde levensomstandigheden geschikter te maken, als de
+natuurkeus om hen geschikter te doen worden voor de omstandigheden van
+het vrije natuurleven.</p>
+<p>De sexuele keus, waardoor de best georganiseerde mannetjes, vaders
+van meer jongen worden dan de anderen, kan voor de verbetering der
+organisatie der latere generati&euml;n geen ander gevolg hebben, dan
+hetgeen eigenlijk (zie de noot dier blz.) op blz. <a href="#pb15"
+class="pageref">15</a> gesteld is, namelijk dat de best georganiseerde
+hermaphroditen meer nakomelingen dan de anderen bekomen.</p>
+<p>Gewis zou dit van elke opvolgende generatie de gemiddelde
+organisatie der exemplaren iets beter doen worden, dan die der
+voorgaande en zoo voort, totdat (bij niet verandering der
+levensvoorwaarden), de volmaaktheid bereikt zou zijn, zoo de jongen
+(behoudens het onderscheid wegens verschil in leeftijd) volmaakt
+naauwkeurige copijen hunner ouders waren. Alsdan zou echter bij elke
+generatie het eene individu geene betere organisatie dan het andere
+kunnen bezitten dan door omstandigheden na de geboorte er van plaats
+hebbende en wel door omstandigheden de vrucht van eene constante
+oorzaak, de organisatie der dieren trachtende te verbeteren, daar, even
+goed na de geboorte als gedurende het vruchtleven, afwijkingen, door
+het toeval teweeg gebragt, (zie blz. <a href="#pb15" class=
+"pageref">15</a>) gemiddeld ten nadeele dier organisati&euml;n zullen
+strekken.</p>
+<p>Het schijnt dat, naarmate dieren jongen kunnen verwekken, beter
+georganiseerd voor de levensomstandigheden hunner ouders, de
+vruchtbaarheid dezer laatste gemiddeld <span class="pagenum">[<a id=
+"pb20" href="#pb20" name="pb20">20</a>]</span>wat grooter is. Van daar
+dat gekruist wordende soorten en bastaarden in het algemeen
+onvruchtbaar zijn en gekruist wordende tamme rassen en tamme
+kruislingen in het algemeen in vruchtbaarheid uitmunten (zie blz.
+<a href="#pb17" class="pageref">17</a>). Dit zou maken, dat bij de
+opvolgende generati&euml;n, de op blz. <a href="#pb15" class=
+"pageref">15</a> gemelde overheerschende werking der goed
+georganiseerde individuen, wat grooter werd, doch desniettemin zal de
+natuurkeus evenzeer onvoldoende blijven, om de organisatie der
+diersoorten voor hunne levensomstandigheden geschikter te maken, als
+bij de politieke keus, op blz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a>
+gemeld, het bestaan eener wat sterkere meerderheid om de verbastering
+der wetten te verhinderen.</p>
+<p>Ook op zedelijk en maatschappelijk gebied tracht eene constante
+oorzaak het een voor het ander geschikt te maken.</p>
+<p>Verarmde menschen trachten bijv. hunne behoeften te verminderen,
+plotseling rijk gewordene, om zich de beschaving der vermogenden te
+geven, handwerkslieden om hun ambacht beter uit te oefenen, gehuwden,
+wier huisgezin vergroot, om ruimer te wonen, volken, betrekkelijk hunne
+regering in beschaving gestegen, om eene vertegenwoordiging te
+verkrijgen enz.</p>
+<p>Gebrek aan goeden wil en traagheid kunnen de neiging der menschen,
+om alles ten beste voor zich te schikken, om zich naar de
+omstandigheden te voegen en voordeelige omstandigheden op te zoeken,
+gering maken, doch, zoolang de menschen zich niet geheel blindelings
+aan hunne hartstogten overgeven, bestaat die neiging bij hen. Zou deze
+nu, zelfs bij zeer groot gebrek aan doorzigt der menschen, ten gevolge
+hebben, dat deze zich werkelijk voor hunner levensomstandigheden
+geschikt maken? Naar ons inzien wel, zoo de werking der accidentele
+omstandigheden en de verandering der omstandigheden vroeger opgedane
+ondervinding niet somtijds grootendeels nutteloos maakten en aanleiding
+tot dwalingen gaven. Bleven <span class="pagenum">[<a id="pb21" href=
+"#pb21" name="pb21">21</a>]</span>die omstandigheden steeds dezelfde,
+zoo zou zelfs de domste mensch, hoe langzaam ook, juist te weten komen,
+wat voor hem nuttig en wat voor hem schadelijk is, en het begrijpen
+hiervan, kort na verandering dier omstandigheden, stelt dan ook daar,
+hetgeen men doorzigt noemt.</p>
+<p>Zelfs tracht in het maatschappelijke het eene voor het andere
+geschikt te worden door de collectieve werking der menschen, en zonder
+dat deze zulk een doel voor oogen hebben. Dit is bijv. het geval met
+het verdwijnen van primitief onregtvaardige toestanden, zoo de
+omstandigheden niet zoodanig veranderen, dat, bij het niet bestaan dier
+neiging tot geschiktwording, die onregtvaardigheden sterker worden.
+Wordt bijv. een volk in slavernij gedompeld en verdierlijkt het
+hierdoor zoodanig, dat zelfs de minste vrijheid tot ledigheid en
+losbandigheid aanleiding geeft, zoo is die toestand van slavernij niet
+langer iets onregtvaardig.</p>
+<p>Neemt echter daarna de graad van beschaving tegelijk bij de meesters
+en slaven toe, zoo wordt die slavernij weder een kwaad, omdat
+willekeurige behandeling dit bij een hoogeren graad van beschaving is.
+De heerschappij, door de meer geestelijk ontwikkelden over de
+betrekkelijk hen minder beschaafde menschen <span class="corr" id=
+"xd19e731" title="Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, dient alsdan
+niet in sterkte, maar wel in karakter te veranderen.</p>
+<p>Zoo thans eene patentbelasting ingevoerd werd, zouden de winkeliers
+en industri&euml;len onregtvaardig behandeld worden, doch later de tijd
+die onregtvaardigheid van lieverlede doen verdwijnen, daar alsdan het
+aantal winkeliers en industri&euml;len zoo lang zou verminderen, totdat
+elk derzelve, betrekkelijk den bloei van het gansche land, evenveel zou
+verdienen als voor den invoer dier belasting. Wij zeggen betrekkelijk
+den bloei van het gansche land, omdat die patentbelasting handel en
+industrie <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22" name=
+"pb22">22</a>]</span>zou doen inkrimpen en aldus dien bloei tot zekeren
+grens zou doen verminderen. Dit echter niet in aanmerking nemende, zoo
+zou alsdan, bij overname eener zaak, de kooper er zooveel minder voor
+betalen, dan voor den invoer dier patentbelasting, als ten bedrage
+dezer belasting gekapitaliseerd, en het oprigten eener nieuwe zaak,
+slechts dan plaats hebben wanneer, bij gelijke kosten van oprigting, de
+winsten, na aftrek der patentbelasting, even groot als de winsten voor
+den invoer dier belasting zouden worden.</p>
+<p>Wanneer eene partij, hoe zwak ook, gegronde grieven bezit, zal zij
+trachten deze te doen verdwijnen, en er hiervoor aldus eene constante
+oorzaak bestaan. De veroordeelen der meerderheid, waardoor deze de
+schade aan het publiek belang door het bestaan dier grieven
+teweeggebragt, over het hoofd ziet, worden daarentegen door den tijd
+<span class="corr" id="xd19e740" title=
+"Bron: vermindert">verminderd</span>.</p>
+<p>Ook bij de dieren, ofschoon minder dan bij ons menschen, en minder
+bij de laag dan bij de hoog ontwikkelde dieren, maakt de werking der
+accidentele omstandigheden en de verandering der omstandigheden, dat de
+op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde poging tot
+geschiktwording hunner organisati&euml;n gedurig tegengewerkt wordt, en
+aldus slechts tot zekeren grens haar doel kan bereiken. Hoe digter toch
+bij de volmaaktheid de organisatie van een dier is, hoe zwakker zooeven
+gemelde poging tot verdere volmaking er van zal zijn, (even als bijv.
+iemand, die bijna het noodige bezit, minder ijverig zal zijn om het
+alsdan nog ontbrekende te bekomen), en hoe meer die variatien der
+<span class="corr" id="xd19e748" title=
+"Bron: omheden">omstandigheden</span> die organisatien onvolmaakter
+zullen trachten te doen worden.</p>
+<p>Er zal aldus zekere nadering tot den volmaakten toestand zijn,
+waarbij die twee tegengesteld werkende oorzaken even krachtig zullen
+werken.</p>
+<p>Bij dien toestand van evenwigt zal de nadering tot <span class=
+"pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23" name="pb23">23</a>]</span>de
+volmaaktheid der organisatie der dieren minder zijn, wegens het niet
+steeds op aarde voortleven derzelfde individuen. Op blz. <a href=
+"#pb15" class="pageref">15</a> hebben wij toch gezegd, dat de jongen
+slechts gedeeltelijk de deugdzame eigenschappen der organisatie hunner
+ouders erven, hetgeen beschouwd kan worden te ontstaan door de werking
+van accidentele omstandigheden gedurende het vruchtleven.</p>
+<p>De organisatien der dieren en planten trachten ook voor periodiek
+veranderende omstandigheden geschikt te worden. De dieren hebben bijv.
+hun slaaptijd geregeld naar de lengte der nachten en de op hooge
+breedten groeijende planten, kunnen de winterrust niet ontberen.</p>
+<p>De geschiktwording dier organisatie geschiedt echter traag, zoodat
+eerst langen tijd, nadat de nieuwe levensomstandigheden ontstaan zijn,
+zij den hierboven gemelden niet te overtreffen graad van geschiktheid
+kan voortbrengen. De planten bijv. zijn ontstaan, terwijl op alle
+breedten er eene vochtige en eene hooge temperatuur bezittende lucht,
+ofschoon welligt weinig of geen zonneschijn bestond, en welligt is de
+sedert verloopen tijd nog te kort geweest om die planten in koude
+klimaten weelderig te doen groeijen.</p>
+<p>Accidentele oorzaken kunnen iets kenmerkend bij de organisatie van
+vele individuen eener diersoort voortbrengen en door overerving zullen
+zulke meestal vicieuse eigenaardigheden zich bij de opvolgende
+generati&euml;n voortplanten. De op blz. <a href="#pb7" class=
+"pageref">7</a> gemelde geschiktmakende oorzaak zal dan wel is waar
+zulke toevallige eigenaardigheden van lieverlede doen verdwijnen; doch
+tevens sneller hen voor die dieren nuttiger maken en alsware eene
+primaire en tegelijk eener snellere secundaire verbetering van de
+organisatie dezer dieren voortbrengen.</p>
+<p>De wapens der dieren bestaan bijv. in klaauwen, hoeven, horens,
+schilden enz. en voor de gemiddelde levensomstandigheden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24" name="pb24">24</a>]</span>van elke
+diersoort kan eene zekere verhouding tusschen den graad van
+ontwikkeling van elk dier wapens de voordeeligste voor haar zijn. De
+verschillen der levensomstandigheden der diersoorten wettigen echter
+niet zulke verschillen in bewapening en in het algemeen in uitzigt, als
+men bij die soorten opmerkt. Die groote verschillen moeten aldus de
+vruchten van accidentele omstandigheden zijn, doch terwijl de oorzaak,
+waardoor de organisatien dier soorten voor derzelver
+levensomstandigheden geschikt worden, bovengemelde verhoudingen tracht
+daar te stellen, verbetert zij tevens elk dier wapens en plooit zij er
+na de levenswijze van derzelver dragers.</p>
+<p>Op maatschappelijk gebied is dit eveneens het geval. Thans en bij
+toekomstige hoogere trappen van beschaving nog meer, zal bijv.
+gelijkheid van munt in alle beschaafde staten iets zeer wenschelijk
+zijn. In sommige Europesche staten is men dan ook reeds begonnen hier
+werk van te maken, doch, waar men nog ter naauwernood aan zoo iets
+denkt, tracht men de munt tiendeelig te maken en aldus eene secundaire
+verbetering daar te stellen.</p>
+<p>Als zulk eene secundaire verbetering kan thans gelden, het oprigten
+van goede bewaarscholen en als primaire verbetering het onderwijs der
+kleine kinderen door hunne moeders.</p>
+<p>Hoe grooter de gemeenschap tusschen de volken zal worden en hoe
+hooger de wetenschap zal staan, hoe meer de behoefte aan eene
+universele wetenschappelijke taal gevoeld zal worden. Die primaire
+verbetering zal, hoe langzaam ook ontstaande, niet uitblijven, doch als
+eene secundaire verbetering kan de beschaving der verschillende
+volkstalen en het geschikt maken dezer voor de uitdrukking van
+abstracte en wetenschappelijke denkbeelden aangemerkt worden. Dit toch
+is bij den thans <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25" name=
+"pb25">25</a>]</span>bestaanden toestand het eenige middel om de
+wetenschap en de bellettri in elk rijk binnen een uitgestrekten kring
+te verbreiden.</p>
+<p>Gedurende de middeleeuwen diende het Latijn als wetenschappelijke
+taal, omdat de moderne talen toen nog in staat van kindschheid
+verkeerden. Thans zou het eerste door zoo even gemelde secundaire
+verbetering tegengewerkt worden, terwijl zulk eene aanwending van het
+Latijn, voor het voortbrengen der primaire verbetering van gering nut
+zou zijn, omdat het nationale gevoel der volken nog te sterk is, om hen
+die laatste verbetering sterk te doen wenschen en om hen de volkstalen
+tot ondergeschikte rollen te doen bestemmen<a class="noteref" id=
+"xd19e784src" href="#xd19e784" name="xd19e784src">3</a>.</p>
+<p>Dat toevallig de Europesche volken gedurende de middeleeuwen het
+Latijn konden aanwenden om wetenschappelijke denkbeelden uit te
+drukken, heeft echter het hier voor geschiktmaken der moderne talen
+vertraagd. Hiermede kan nu vergeleken worden de hulp door den wind en
+de insecten aan de planten, ter overbrenging van het stuifmeel van de
+meeldraden der mannelijke bloemen naar de stampers, verleend. Deze hulp
+maakt dat de oorzaak, de organisatie der planten verbeterende, slechts
+weinig tracht om de onderlinge plaatsing der meeldraden en stampers
+doelmatiger te doen worden.</p>
+<p>Voor het eten van elk der onderscheidene soorten van organische
+stof, zooals bladeren, vruchten, dood en levend vleesch enz. zijn er
+diersoorten geschikt geworden. Bestonden er alleen plantetende dieren,
+zoo zou het <span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26" name=
+"pb26">26</a>]</span>totale aantal dieren veel geringer dan thans zijn,
+evenals bijv. Engeland minder bevolkt zou zijn, zoo van deszelfs
+rijkdom aan delfstoffen geen gebruik gemaakt werd. Onwaar is het echter
+dat, bij gemis van carnivoren, de plantetende dieren steeds
+menigvuldiger zouden worden.</p>
+<p>Hoe hooger de stand van beschaving der menschen zal worden, hoe
+minder het klimaat op hunne <span class="corr" id="xd19e796" title=
+"Bron: organitie">organisatie</span> van invloed zal zijn en dus hoe
+meer zij in alle landen op elkander zullen gaan gelijken. Wanneer in de
+verre toekomst dit in hooge mate het geval zal zijn, zal welligt
+gelijkheid in geestontwikkeling grootendeels de keuze bij huwelijken
+bepalen.</p>
+<p>Het kan zijn dat de neiging, om voor de bestaande omstandigheden
+eene geschikte organisatie te verkrijgen, ook bestaat bij organische
+wezens andere hemelbollen bewonende, hoe of de natuur dier bollen ook
+zijn moge, en dus welke omstandigheden die wezens er ook mogen
+aantreffen. Naarmate die omstandigheden op zulk een bol meer
+verscheiden en veranderlijk zijn, zullen de er op wonende wezens, naar
+aanleiding van hetgeen op blz. <a href="#pb20" class="pageref">20</a>
+en <a href="#pb22" class="pageref">22</a> gezegd is, minder geschikt
+voor die omstandigheden zijn en aldus meer lijden, maar tevens (zooals
+later verklaard zal worden), meer in geestontwikkeling toenemen.</p>
+<p>Onze aarde kan nu misschien, wegens de ongelijkheid in verhitting
+welke zij, wegens hare betrekkelijke nabijheid van de zon ondervindt
+en, wegens de verschillen in aantrekking door zon en maan op de
+onderscheidene deelen van hare gesmolten kern <span class="corr" id=
+"xd19e809" title="Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, betrekkelijk
+andere hemelbollen eene sterke verscheidenheid en veranderlijkheid van
+omstandigheden voortbrengen. Dat de zon bestemd is, om haar licht en
+warmte mede te deelen is evenmin juist, alsdat de menschen voor het hun
+bloed opzuigend ongedierte bestemd zijn, en <span class=
+"pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27" name="pb27">27</a>]</span>het is
+zelfs de vraag, of het bezit der planeten van zwak elliptische banen en
+van eene betrekkelijk digte groepering om de zon, van geen accidentelen
+en tijdelijken aard is, en, of die planeten zich niet eenmaal zullen
+verspreiden en in derzelver normalen toestand zeer lange en zeer sterk
+elliptische banen om elkander, of om andere hemelligchamen bezitten.
+Alsdan dienen, derzelver bewoners zich naar geheel andere
+omstandigheden, dan de thans er bij-bestaande (waaronder behoort de
+gemiddelde uitwerking van de gesmolten aardkern op de aardkorst) te
+schikken.</p>
+<p>Tegelijk met de oorzaak, de organisatie der dieren, voor de
+levensomstandigheden, waarin deze verkeeren (hetzij daardoor die
+organisatie hoog of laag, ingewikkeld of eenvoudig wordt) geschikt, of
+anders gezegd die dieren betrekkelijk volmaakter trachtende te doen
+worden, poogt eene tweede constante oorzaak die organisati&euml;n
+hooger op te voeren, dat is hen passende voor de stijgende
+geestontwikkeling der hen bezittende wezens te doen worden. Die tweede
+oorzaak vermindert meer de betrekkelijke volmaaktheid dier
+organisati&euml;n, naarmate zij sterker gedrongen wordt, te werken,
+evenals bijv. het sterker groeijen van jongelieden deze teringachtiger
+doet worden.</p>
+<p>Zoo bijv. een dier hoogere levenstoestanden opzoekt verheft zich
+zijn geest en dien ten gevolge ook zijn ligchaam, maar, wegens de
+werking der traagheid, kan die verheffing (evenmin als de
+geschiktwording voor veranderde omstandigheden) in korten tijd in
+genoegzame mate geschieden. Vrij geschikt zijnde voor zijne vroegere
+levensomstandigheden, wordt het dier aldus ongeschikter voor de nieuwe
+omstandigheden en aldus betrekkelijk onvolmaakter. Gaat het even snel
+voort met naar hoogere levensomstandigheden te zoeken, zoo zal zijne
+organisatie zich eindelijk wel even sterk als die omstandigheden
+verhoogen, maar steeds evenveel hierbij ten <span class=
+"pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28" name="pb28">28</a>]</span>achteren
+blijven en dit in sterkere mate doen, naarmate die zucht naar hoogere
+levensomstandigheden sterker is. Die achterblijving kan bijv.
+vergeleken worden met de spanning der lijn, waarmede een paard eene
+schuit voorttrekt, hoe harder het paard loopt, hoe grooter de spanning
+dier lijn wordt. Vandaar dat, van de op deze aarde levende wezens, die
+het traagste opwaarts zijn gestegen, zooals de infusiediertjes en
+dergelijken, de <span class="corr" id="xd19e820" title=
+"Bron: volmaakste">volmaaktste</span> en wij menschen de betrekkelijk
+onvolmaaktste zijn.</p>
+<p>De verhooging der organisatie der dieren geschiedt naar ons inzien,
+evenals, (zie blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a>), de
+geschiktwording er van voor de bestaande omstandigheden, deels door den
+wil (of anders gezegd door zekere soort van eigen denking der dieren)
+deels zonder, maar wel op aansporing hiervan, eene wijze van verhooging
+dier organisatie door den schrijver der <i>Natuurlijke geschiedenis der
+Schepping</i> de geheimzinnige inwendige aandrift genaamd<a class=
+"noteref" id="xd19e831src" href="#xd19e831" name="xd19e831src">4</a>.
+Een paard alleen kan geen spoortrein voorttrekken, hierin moet het door
+de stoomkracht geholpen worden, doch geschiedt dit laatste slechts in
+zulk eene mate, dat de trein iets trager zou bewegen dan het paard
+zulks verlangt, zoo zal dit niet alleen tot die beweging bijdragen,
+maar zelfs de impulsie er toe geven. De beweegkracht, alsdan door het
+paard uitgeoefent, kan vergeleken worden met de verhooging der
+organisatie der dieren, ten gevolge van de werking van hun wil, alsmede
+met de genezing van pati&euml;nten ten gevolge der geneeskundige
+behandeling. De beweegkracht, in zulk een geval door den locomotief
+geleverd, is daarentegen vergelijkbaar met de verhooging der
+organisatie der dieren en met de genezing der pati&euml;nten buiten hun
+toedoen door de Natuur.</p>
+<p>Hoe lager, bij gelijkheid van geestelijken aanleg, de <span class=
+"pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29" name=
+"pb29">29</a>]</span>geestontwikkeling en dus gemiddeld ook de
+ligchamelijke organisatie van eenig dier is, hoe geringer de invloed
+van zijn wil betrekkelijk die der Natuur op de veranderingen zijner
+organisatie zal zijn; terwijl bij de planten uitsluitend de Natuur, zoo
+voor derzelver geschiktwording, als voor de verhooging van derzelver
+organisatie zorgt.</p>
+<p>De zucht naar het hoogere werkt bij de menschen als een harstogt, de
+leiding der rede behoevende, omdat de vooruitgang anders niet steeds in
+de goede rigting, of wel te snel geschiedt, zoodat de geschiktwording
+voor meer nederige levensomstandigheden er te veel aan opgeofferd
+wordt. Hoe menigmalen wordt toch aan de menschen niet gezegd, dat
+aanzien, magt, rijkdom en zelfs kennis hen niet gelukkiger kunnen
+maken, dat zij met een bescheiden lot tevreden moeten zijn, en toch
+trachten zij opwaarts te gaan, en hebben zij in zooverre gelijk, dat
+zij betrekkelijke volmaaktheid en geluk niet met volstrekten stilstand
+willen koopen.</p>
+<p>Een geoefende timmermansknecht zal baas worden, maar hiervoor de
+noodige kennis en kapitaal missende, in zijne nieuwe positie meer
+bekrompen moeten leven dan in de vorige en misschien zelfs van het
+huwelijk moeten afzien. Stelt men nu, dat al de kinderen van zulk soort
+bazen insgelijks bazen worden en dat de kinderen van hen, die knecht
+gebleven zijn, knechten worden, hoe kunnen dan bij gene de geboorten de
+sterfgevallen en bij deze laatste de sterfgevallen de geboorten
+overtreffen? Zoo iets zou niettemin noodig zijn, om uit eene generatie,
+uit enkel knechten bestaande, andere generati&euml;n te doen
+voortspruiten steeds en meer en meer en eindelijk uitsluitend uit bazen
+zamengesteld, <span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30" name=
+"pb30">30</a>]</span>zoo er geen drang naar het hooge bij de menschen
+bestond.</p>
+<p>Evenmin zal nu een zeehond, de levenswijze van een otter trachtende
+aan te nemen en in organisatie wat tot die van zulk een dier naderende,
+het beter hebben en meer jongen verkrijgen dan zijne makkers, welke bij
+hunne oude gewoonten gebleven zijn. De verhooging der organisatie der
+dieren door de Natuurkeus veronderstelt echter zoo iets en kan aldus
+niet bestaan.</p>
+<p>Naar ons inzien heeft die verhooging plaats gehad, op eene wijze, in
+hoofdzaak overeenkomende met de hypothese door den schrijver der
+Natuurlijke geschiedenis der schepping op blz. <a href="#pb62" class=
+"pageref">62</a> en volgende van het vervolg van zijn werk
+voorgesteld.</p>
+<p>Gesteld dat de hoogten van organisatie der verschillende thans
+bestaande diersoorten aangeduid worden door de lengten der loodlijnen
+onder de horizontale lijn <i>a</i> van vorenstaande figuur, en dat,
+voor de aanduiding dier hoogte, elke diersoort hare bepaalde loodlijn
+bezit en wel eene meer naar den linkerkant, naarmate op hetzelfde
+oogenblik die diersoort eene hoogere organisatie bezit, betrekkelijk
+die der anderen. Zoo nu, tijdens het geologische tijdvak, waarin het
+organische leven op deze aarde begonnen is noemenswaardig te worden, al
+de diersoorten, zoo ligchamelijk als geestelijk, uiterst, weinig
+ontwikkeld waren, maar in geestelijken aanleg verschilden, zullen die
+van grooteren aanleg, zoowel ligchamelijk als geestelijk, sneller dan
+die van minderen aanleg voorwaarts gegaan zijn en aldus de loodlijnen,
+derzelver ligchamelijke ontwikkeling bij vorenstaande fig. aanduidende,
+meer links dan die van die diersoorten van lageren aanleg gelegen zijn.
+De loodlijnen, begrepen tusschen de horizontale <i>a</i> en de schuine
+lijn <i>b</i>, zullen dan de hoogten, welke de ontwikkeling der
+organisatie der verschillende diersoorten <span class="pagenum">[<a id=
+"pb31" href="#pb31" name="pb31">31</a>]</span>op een gegeven tijdstip
+bereikt hebben, aangeven.</p>
+<p>Zij, welke zich dan het meeste ontwikkeld hebben, zullen
+klaarblijkelijk achtervolgens de meeste veranderingen hebben ondergaan
+en het meeste aantal keeren schijnbaar uitgestorven zijn.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb22" class="pageref">22</a> hebben wij gezegd
+dat, naarmate die soorten sneller in organisatie veranderen, deze
+gemiddeld minder geschikt voor de omstandigheden, waarin die
+diersoorten verkeeren, zal zijn. Van daar dat, gedurende zulke snelle
+veranderingen, diersoorten, of somtijds werkelijk uitsterven, of
+althans minder individuen tellen dan wanneer de verandering van
+derzelver organisatie trager is. Van daar welligt het gemis aan
+overgangsvormen tusschen de gedurende den voorhistorischen tijd
+bestaande diersoorten, waarvan de schaarsche overblijfselen voor den
+dag gekomen zijn. Van elk dezer soorten is de stamboom te vergelijken
+met eene rivier, een snelleren stroom bezittende, naarmate derzelver
+bedding kleiner is. De grootte dezer komt dan overeen met het aantal
+individuen eener diersoort en de stroomsnelheid met de snelheid
+waarmede de organisatie te dier soort verandert.</p>
+<p>Op een later tijdstip dan het bovengemelde zullen de loodlijnen,
+tusschen de horizontaal <i>a</i> en de schuine lijn <i>b&prime;</i>
+begrepen, de hoogten, welke de organisatie der verschillende alsdan
+bestaande diersoorten bereikt hebben, aanduiden, en, wanneer eenmaal de
+aard en beperktheid onzer planeet de verdere verhooging der alsdan
+aanzienlijk geworden ontwikkeling der diersoorten steeds sterker zal
+tegenwerken, de tijdvakken, gedurende welke eene soort een zeker bedrag
+in organisatie en geestontwikkeling klimt, al grooter en grooter
+worden.</p>
+<p>Veronderstellende dat bij het punt <i>b&prime;</i> de meest
+beschaafde hedendaagsche Europeanen staan, zoo zullen zeer <span class=
+"pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32" name="pb32">32</a>]</span>digt
+links van het snijpunt der lijnen <i>b&prime;</i> en <i>a</i> de thans
+bestaande infusiediertjes staan en al de andere diersoorten,
+gerangschikt naar hare hoogte, van geestelijke ontwikkeling, tusschen
+dit snijpunt en het punt <i>b&prime;</i> verondersteld moeten worden te
+staan.</p>
+<p>Een dier diersoorten zal nu staan bij het punt waar eene horizontale
+lijn, uit het punt <i>b</i> getrokken, de schuine lijn <i>b&prime;</i>
+snijdt en deze soort bij minderen geestelijken aanleg, thans even sterk
+ligchamelijk en geestelijk ontwikkeld zijn als de bij het punt <i>b</i>
+staande voorouders der beschaafde volken van Europa in een uiterst ver
+verleden.</p>
+<p>Klaarblijkelijk heeft de ontwikkeling der diersoorten op eene meer
+zamengestelde wijze plaats gehad dan hierboven aangegeven is. Zoo
+kunnen bijv. accidentele oorzaken gemaakt hebben, dat eene diersoort
+tijdelijk trager in ontwikkeling is toegenomen dan eene andere van wat
+minderen aanleg, en alzoo tijdelijk lager dan deze in geestelijke
+ontwikkeling heeft gestaan. Iets dergelijks ontwaart men ook in de
+geschiedenis der volken. De Chinezen bijv. bezitten klaarblijkelijk
+minder aanleg dan de Duitschers, en niettemin waren zij voor achttien
+eeuwen beschaafder dan de Germanen. Deze hebben echter de Chinezen veel
+meer dan ingehaald, en het schijnt dat de geestelijke aanleg dezer
+laatste hunne beschaving thans weinig verder vermag te voeren, iets dat
+in de verre toekomst ook voor de Europeanen het geval zal worden,
+wegens de op blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> gemelde die
+vergrooting in beschaving tegenstrevende invloed der woonplaats der
+menschelijke ligchamen.</p>
+<p>Buitendien zullen de bij de diersoorten van hoogeren aanleg als ware
+sterker gegroeide stamboomen, door de bovengemelde loodlijnen van fig.
+blz. <a href="#pb29" class="pageref">29</a> aangeduid, zich vertakt
+hebben en wel in meer takken, naarmate het verschil in ontwikkeling
+tusschen de gelijktijdig bestaande <span class="pagenum">[<a id="pb33"
+href="#pb33" name="pb33">33</a>]</span>diersoorten grooter werd, omdat
+toen de verscheidenheid der door de aardkorst opgeleverde
+levensomstandigheden zulks ook werd.</p>
+<p>Somtijds zelfs zullen de stam, of eenige der takken uitgestorven
+zijn, somtijds de naburige takken van stamboomen meer of minder te
+zamen gegroeid zijn. Iets dergelijks ontwaart men ook bij
+menschenrassen. Deze zenden vertakkingen uit, zooals bijv. de
+Engelschen, waaruit de Amerikanen, de Nederlanders, waaruit de Kaapsche
+boeren voortgesproten zijn, en ook vermengen zij zich geheel, of
+gedeeltelijk met elkander, zooals bijv. de Angelsaxen met de Celtische
+Schotten, de Franken met de Galli&euml;rs enz. De lage stand der
+geestontwikkeling der dieren betrekkelijk die der menschen, maakt
+echter dat, bij gene naburige soorten slechts door onderlinge paring
+eigenaardigheden van elkander kunnen overnemen, terwijl bij de
+menschenrassen dit ook door het maatschappelijke verkeer kan
+geschieden.</p>
+<p>Slechts indirect en wel door strijd kan de eene diersoort de andere
+in geestontwikkeling doen toenemen, terwijl, wegens de zamenwerking der
+menschen en van deze en de tamme dieren, dit ook bij hen door onderwijs
+kan geschieden. Voorts bezitten de dieren niet zoo als de menschen de
+middelen, om door kunst voor zich de verschillen in klimaat,
+bodemgesteldheid enz. minder te doen worden, en (zie <span class="corr"
+id="xd19e925" title="Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb26" class=
+"pageref">26</a>) ten gevolge hiervan, hier en elders meer op elkander
+te gaan gelijken. Naarmate echter de geestontwikkeling eener diersoort
+hooger staat, is derzelver organisatie minder gevoelig voor verschillen
+in levensomstandigheden, of liever geschikter voor eene grootere
+verscheidenheid hiervan en is, evenals bij volken van hoogere
+beschaving, het leven bij zulk eene diersoort meer gevarieerd.</p>
+<p>De op blz. <a href="#pb30" class="pageref">30</a> gemelde hypothese
+wordt door de paleontologie bevestigd, daar deze toch leert, dat, hoe
+ouder <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34" name=
+"pb34">34</a>]</span>de sedimentaire lagen zijn, hoe lager de hoogst
+ontwikkelde dieren zijn wier overblijfselen zij bevatten, alsmede dat
+van twee opvolgende sedimentaire lagen de lagere dier vormen in
+ontwikkeling minder dan de hoogere verschillen. Bij fig. blz. <a href=
+"#pb29" class="pageref">29</a> wordt dit laatste aangeduid door het
+kleiner zijn der verticale distanti&euml;n tusschen de schuine lijnen
+<i>b</i> en <i>b&prime;</i>, naarmate men de snijpunten dier lijnen met
+de horizontaal <i>a</i> nadert.</p>
+<p>Het is mogelijk, dat thans bestaande diersoorten in enkele gevallen
+toevallig zoo gelijken op er mede in ontwikkeling gelijkstaande fossile
+soorten van hoogere en aldus individuen van meer aanleg bezittende
+stamboomen, dat men hen voor dieren van zeer naverwante soorten
+aanziet. Evenzoo waande eene Engelsche touriste, bij het zien der
+Fellahs van Opper-Egypte, zich in de tijden der aartsvaders verplaatst
+en aldus de voorouders der thans, wegens hun grooten aanleg, zoo
+beschaafde Isra&euml;lieten te ontmoeten. Even als de thans bestaande
+diersoorten eene reeks vormen van af de laagst staande infusiediertjes
+tot de Frankrijk, Duitschland en Engeland bewonende menschen, zoo
+ontwaart men thans op onze aarde volken op allerlei trappen van
+beschaving staande en in geestelijken aanleg nog al verschillende,
+zooals de wilden van Zuid-Australi&euml;, de Maories, de Ashantijnen,
+de Kabijlen, de Japanezen, de Columbianen, de Russen en eindelijk de
+Franschen.</p>
+<p>Eene eeuw geleden stonden deze laatste minder hoog in beschaving dan
+thans en evenaarden zij hierin de Russen van heden. Even als thans in
+Rusland, was toen in Frankrijk de lage volksklasse in onwetendheid
+gedompeld, de burgerij in snelle opkomst en de adel nog bevoorregt.</p>
+<p>Tijdens de bloedige burgeroorlogen der Ligue waren de Franschen nog
+minder beschaafd dan gedurende de vorige eeuw en in beschaving
+evenaarde zij de thans bestaande en in bloedige twisten gedompelde
+Columbianen. <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35" name=
+"pb35">35</a>]</span></p>
+<p>Tijdens den bloei van het leenstelsel en de zamenspanningen der
+leenmannen tegen de koningen was de beschaving der Franschen nog lager
+dan tijdens de Ligue en kon zij met die der Japanezen van heden
+gelijkgesteld worden.</p>
+<p>Ten tijde van Cesar was de beschaving der Galli&euml;rs niet hooger
+dan die der hedendaagsche Arabieren van Algeri&euml; en vervulde
+<i>Vincengetorix</i>, de kampioen der nationaliteit in den krijg tegen
+de beschaving, eene rol, veel op die door <i>Abdelkader</i> gespeeld,
+gelijkende. Bij de oudere Galli&euml;rs deden de Dru&iuml;den ter eere
+der Goden binnen teenenpoppen menschen verbranden, en thans ziet men de
+Ashantijnen menschen offeren ter eere hunner goden en overleden
+vorsten.</p>
+<p>Gaat men nog verder terug, zoo ontmoet men digt bij Frankrijk de
+ru&iuml;nen der meerdorpen, namelijk die der woningen van een volk dat,
+even als thans de Maories, sterkten bouwde, stoffen weefde en onbekend
+was met het gebruik der metalen, even als thans de Maories nog zouden
+zijn, zoo er geen Europeanen op hunne eilanden geland waren.</p>
+<p>Eindelijk in Frankrijk een laatsten terugtred doende, zoo ontmoet
+men aldaar de tijdgenoten van den mammouth en van den holenbeer,
+namelijk een volk wiens beschaving wel niet hooger dan die der thans
+minst ontwikkelde stammen van Australi&euml; gesteld kan worden.</p>
+<p>Bij volken van minder geestelijken aanleg ontbreekt de toename in
+beschaving door eigen ontwikkeling niet. Toen bijv. de hooger in aanleg
+dan de oude Mexicanen zijnde Spanjaarden onder Cortes in Mexico kwamen,
+waren zij gedurende de toen laatst verloopen eeuwen meer in beschaving
+dan de Mexicanen toegenomen, doch de oorkonden dezer laatste maakten
+melding van hervormers en van het ontstaan van vrij groote rijken aldus
+van toename in beschaving.</p>
+<p>Constante oorzaken van verschil in zeden, godsdienst <span class=
+"pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36" name=
+"pb36">36</a>]</span>wetenschap, moraal en uitzigt der menschen zijn
+den trap van geestontwikkeling of beschaving, de grond en
+luchtgesteldheid en den volksaard. Accidentele omstandigheden maken
+echter, dat, even als bij de diersoorten, (zie blz. <a href="#pb22"
+class="pageref">22</a>), die onderscheidene zaken bij de volken meer
+uiteenloopen, dan ten gevolge dier verschillende constante oorzaken,
+even als bijv. bij personen van denzelfden leeftijd, beroep en
+woonplaats, de wijze waarop zij gekleed gaan, zoo zij zich niet op de
+voor hen doelmatigste wijze kleeden, maar onafhankelijk van elkander
+ook hunne grillen en individuele opvattingen van schoonheid
+raadplegen.<a class="noteref" id="xd19e982src" href="#xd19e982" name=
+"xd19e982src">5</a> Wel tracht de op blz. <a href="#pb20" class=
+"pageref">20</a> gemelde tot geschiktwording leidende oorzaak, die
+onderscheidene zaken zoo doelmatig mogelijk voor de volken, met
+inachtneming van derzelver stand van beschaving, karakter en
+landsklimaat te doen worden, doch gedurig worden zij hierin door op
+nieuw ontstaande accidentele omstandigheden gestoord. Dit een en ander
+maakt nu, dat er tusschen eenig thans bestaand volk, en de op een even
+hoogen trap van ontwikkeling als dit staande voorzaten van een thans
+beschaafder volk zekere gelijkenis, maar tegelijk ook zeker verschil
+bestaat, waarvoor men bijv. de Galli&euml;rs met de Kabijlen van heden
+kan vergelijken. Evenzoo zullen de thans bestaande grootste apensoorten
+tegelijk gelijken op en verschillen met de voorouders der Europeanen,
+toen deze op den trap van geestontwikkeling dier hedendaagsche apen
+stonden.</p>
+<p>In elke maatschappij bestaan er voor menschen, op dezelfde hoogte
+van geestontwikkeling staande, verschillende geschikte werkkringen,
+terwijl er beroepen bestaan <span class="pagenum">[<a id="pb37" href=
+"#pb37" name="pb37">37</a>]</span>voor de meest en anderen voor de
+minst beschaafde leden van een zelfde volk geschikt.</p>
+<p>Gesteld nu dat leden van een zeer onbeschaafd volk beroepen kiezen,
+dat de meest ontwikkelde onder hen krijgsman en priester en de minst
+ontwikkelde landbouwer en lastdrager worden: voorts, dat die beroepen
+erfelijk zijn en eindelijk, dat zulk een volk van lieverlede in
+beschaving klimt tot die thans in Nederland bestaande, wat zal er dan
+plaats hebben?</p>
+<p>De met dierenvellen omhangen en met knods en werpspies gewapende
+krijgslieden van voorheen verkrijgen tot nakomelingen soldaten in laken
+gekleed en met achterladers gewapend. De met amuletten omhangen
+priesters herkennen hun toga en bef dragende nakomelingen niet. Van den
+in eene uit boomtakken zamengestelde hut wonende en met een ruw steenen
+werktuig den bodem omwroetende landbouwer van voorheen, bewonen de
+nazaten hofsteden en wordt door hen de voor den ploeg gespannen paarden
+gemend, terwijl van den naakten lastdrager de nakomelingen gekleed
+zijn, handwagens voortduwen, of wel als koetsier fungeren. Buitendien
+zijn de beroepen in aantal vermeerderd, de onbeschaafde krijgsman van
+voorheen bezit tot nakomelingen infanteristen, artilleristen, mineurs
+enz.; van de fetische priesters stammen af professoren in de theologie,
+aalmoezeniers en monniken, de primitieve landman bezit tot nazaten
+wijngaardeniers, bouw- en weiboeren en de lastdrager van voorheen,
+koetsiers, fabriekarbeiders, matrozen enz. Een hiermede vergelijkbaar,
+maar veel grooter verschil bestaat er nu tusschen de thans bestaande
+diersoorten en de alleroudste uiterst weinig ontwikkelde stichters
+hunner stamboomen. De wijzen waarop de dieren hun voedsel magtig
+worden, kunnen namelijk met de beroepen der menschen vergeleken
+worden.</p>
+<p>Zeer verschillende wijzen van voeding kunnen van <span class=
+"pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38" name="pb38">38</a>]</span>dieren
+evenveel geestontwikkeling vorderen, doch dit is volstrekt niet altijd
+het geval. Meer geestontwikkeling wordt er bijv. vereischt bij dieren,
+welke moeten klauteren, om vruchten en noten te plukken, dan bij die
+zich met gras en kruiden voedende, meer, wanneer zij vleesch moeten
+eten en aldus vlugtende en zich verbergende prooijen moeten vangen, dan
+wanneer zij slechts naar plantenvoedsel te zoeken hebben, meer, wanneer
+hunne prooijen grooter zijn en dus schaarser voorkomen, dan, wanneer
+deze uit overal fladderende insecten bestaan, meer, wanneer zij,
+vleeschetende zijnde, het land, dan wanneer zij de zee bewonen enz.</p>
+<p>De primitieve op blz. <a href="#pb30" class="pageref">30</a> gemelde
+uiterst weinig ontwikkelde diersoorten kunnen nu verschillende wijzen
+van voeding en alzoo ook van leven (natuurlijk veel minder van elkander
+verschillende, dan die der heden bestaande diersoorten) aangenomen
+hebben. Van die primitieve diersoorten kunnen er nu twee zeer weinig in
+aanleg verschild hebben en de eene plant- en de tweede vleeschetende
+geworden zijn, echter met dien verstande, dat de laatste slechts
+gemakkelijk te vangen prooijen te bemagtigen had.</p>
+<p>Van elk tijdperk moeten echter de hoogst ontwikkelde diersoorten
+doorgaans de krachtigste en best gewapende diersoorten van dit tijdperk
+geweest zijn.</p>
+<p>Zoo nu elk dier primitieve diersoorten derzelver wijze van voeding
+op hare nakomelingen overgedragen heeft, deze weder op de hare enz. tot
+op heden, zoo is het gemakkelijk te begrijpen, dat hare zoo veel meer
+dan zij ontwikkelde nazaten, een veel minder dan voorheen uniformen
+bodem bewonende, veel meer dan zij van elkander in organisatie en wijze
+van leven moeten verschillen.</p>
+<p>Aan de thans bestaande roofdiersoorten staan die van het katten en
+hondengeslacht hooger dan de insectenetende zoogdiersoorten alsmede dan
+de gras en kruidenetende <span class="pagenum">[<a id="pb39" href=
+"#pb39" name="pb39">39</a>]</span>diersoorten, doch dat zij hooger
+staan dan de verschillende op boomen klauterende en noten bolsterende
+apensoorten is zeer twijfelachtig.</p>
+<p>Dieren, in gedaante en levenswijze veel verschillende, kunnen in
+aanleg en geestelijke ontwikkeling zulks veel minder doen dan met
+andere dieren, waarmede zij in uitzigt meer overeenkomen. Olifanten
+moeten bijv. in geestontwikkeling minder met honden dan met
+rinocerossen verschillen. Die laatste dieren leven toch niet zooals de
+eerste gezellig bij elkander, en buitendien zijn zij ontembaar en
+bezitten zij niet de geestontwikkeling voor het gebruik maken van een
+langen snuit gevorderd wordende.</p>
+<p>Voor de diersoorten van hetzelfde geslacht kunnen de voorouders hun
+bloed eenigzins met elkander vermengd hebben, en, zoo zij van eene
+enkele soort afstammen, moet deze nog al lager dan hen gestaan en
+betrekkelijk zeer veel vroeger dan hen bestaan hebben.</p>
+<p>Zoo bijv. de verschillende soorten van het kattengeslacht afgestamd
+zijn van eene enkele soort van katachtige dieren, moeten deze, in eene
+even ontwikkelde en verscheiden natuur als hunne nazaten, geleefd
+hebben. Het is aldus moeijelijk te verklaren, hoe voor de verschillende
+groepen dezer, de levensomstandigheden zoo zeer met elkander zijn gaan
+verschillen, dat, naar aanleiding van hetgeen op blz. <a href="#pb9"
+class="pageref">9</a> gezegd is, elk dier groepen zoo in soortkenmerken
+van de andere moest gaan verschillen, dat de lust tot paring met deze
+verdween<a class="noteref" id="xd19e1026src" href="#xd19e1026" name=
+"xd19e1026src">6</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40"
+name="pb40">40</a>]</span>Zoo echter die gemeenschappelijke stamvaders
+der katachtige dieren ver achterwaarts van hen staande zeedieren
+geweest zijn, laat zoo iets zich beter verklaren, doch het is de vraag,
+of de geslachtkenmerken eener diersoort niet geheel onafhankelijk van
+den invloed der andere soorten van ditzelfde geslacht, door de op blz.
+<a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde neiging tot
+geschiktwording voor gelijksoortige levensomstandigheden, in
+verschillende landen kunnen ontstaan.</p>
+<p>De noodzakelijkheid om bijv. in streken, sterk door groote
+plantetende dieren bewoond en aldus in het bezit eener weelderige
+vegetatie zijnde, hunne prooijen in eene hinderlaag af te wachten en
+hen te bespringen, kan dezelfde geslachtkenmerken gegeven hebben aan de
+leeuwen in <i>Afrika</i>, aan de gestreepte tijgers in
+<i>Azi&euml;</i>, en aan de jaguars in <i>Z.-Amerika</i>. Dezelfde
+strijdwijze heeft bijv. aan de tirailleurs der verschillende legers
+vrij gelijksoortige uitrusting en bewapening doen geven, zonder dat het
+eene leger daarvoor het voorbeeld van het andere noodig had. De
+ondervinding, door elk leger opgedaan, was hiervoor voldoende.</p>
+<p>De onjuistheid onzer laatste stelling zou alleen aangetoond worden,
+zoo bijv. onder de geslachtkenmerken der katachtige diersoorten er
+gebreken voorkwamen, door accidentele oorzaken ontstaan, door
+overerving voortgeplant en door de meergemelde oorzaak van
+geschiktwording van lieverlede uitgeroeid wordende. Zulke gebreken
+kunnen aan elke diersoort van een geslacht moeielijk anders dan bij het
+bestaan van bloedverwantschap tusschen hen medegedeeld zijn, even als
+bijv. het bezit van beerenmutsen door tirailleurs van verschillende
+legers moeijelijk anders dan door navolging te verklaren is.</p>
+<p>Zoo daarentegen de diersoorten van een geslacht, door in
+ontwikkeling toe te nemen, eene gemeenschappelijke vroegere wijze van
+leven voor eene nieuwe vaarwel gezegd <span class="pagenum">[<a id=
+"pb41" href="#pb41" name="pb41">41</a>]</span>hebben, kunnen zij,
+wegens de werking der traagheid, allen nog eene zelfde eigenaardigheid,
+goed voor die vorige, maar ondoelmatig voor die nieuwe wijze van
+bestaan, bezitten. Zulke veranderde eigenaardigheden (zooals bijv. de
+zwemvliezen der pooten der nimmer zwemmende fregatvogels) vormen alsdan
+gebreken, welke echter veel minder zeker dan de hierboven gemelde op
+bloedverwantschap tusschen die verschillende diersoorten wijzen.
+Evenzoo vindt men bijv. in vele legers heden nog kurassiers, ofschoon
+de thans bestaande vuurwapenen het nut der kurassen hebben doen
+verdwijnen. Deze bestaan echter, niet doordat de departementen van
+oorlog van verschillende staten eene gril eener hunner nagevolgd
+hebben, maar wel, doordat allen te traag geweest zijn, om het vroeger
+wel, maar thans niet meer doelmatige bij tijds afteschaffen.</p>
+<p>Om de op blz. <a href="#pb30" class="pageref">30</a> ontwikkelde
+hypothese te bewijzen, zouden de geraamten van althans eenige leden van
+elk der vroegere generatien van elken stamboom opgedolven moeten worden
+en men, bij die stamboomen steeds achterwaarts gaande, gemiddeld tot
+steeds lagere, maar in wijze van voeding eenigzins met elkander
+overeenkomende diervormen moeten komen.<a class="noteref" id=
+"xd19e1057src" href="#xd19e1057" name="xd19e1057src">7</a> Om het
+onmogelijke, vooral voor de overblijfselen van landdieren, hiervan na
+te gaan, behoeft men slechts te bedenken, dat van die dieren het
+verrotten der beenderen slechts kan worden belet, wanneer hunne lijken
+overdekt worden met veen, vulcanische asch, opgestoven zand, of in
+holen nederploffende kalk en wanneer zij door beken of rivieren naar
+opslibbende, of verzandende meeren, of zeevakken gevoerd worden.
+<span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42" name=
+"pb42">42</a>]</span></p>
+<p>Wij hebben zooeven gesproken van gemiddelde verlaging, daar bij
+uitzondering de latere generatien eener diersoort eene lagere
+organisatie dan derzelver voorouders kunnen verkrijgen. De Schrijver
+der Sporen der Natuurlijke geschiedenis der schepping, stelt bijv. dat
+de nazaten van althans sommige der groote landhagedissen van het
+secundaire tijdvak gedurende het tertiaire tijdvak de slangenvorm
+aangenomen hebben.</p>
+<p>Nu kan het zijn dat, toen de magtige landzoogdieren en landvogels in
+groote hoeveelheden optraden, het land als ware door twee legers
+veroverd geworden is en dat hierdoor die landhagedissen tot binnen
+holen en digt struikgewas terug gedrongen en in aantal vermindert
+zijn.</p>
+<p>De drang tot geschikt wording voor nieuwe en lagere
+levensomstandigheden kan toen laatstgemelde dieren sterker achter, dan
+die tot het hoogere voorwaarts hebben doen gaan, zoodat eene
+resulterende verlaging en voor de nieuwe levenswijze der dieren
+betrekkelijke verbetering hunner organisatie later op die terugdringing
+gevolgd is en het cijfer der geboorte weder op dat der sterfgevallen
+gebragt heeft, zie blz. <a href="#pb12" class="pageref">12</a>.</p>
+<p>Iets hiermede vergelijkbaar wordt ook bij den strijd tusschen de
+volken waargenomen.</p>
+<p>Verovert bijv. een dezer het grondgebied van eenig ander volk en
+dringt het dit terug tot binnen woeste bergstreken, zoo zal
+laatstgemeld volk, om zich in zijne nieuwe positie beter te handhaven
+en er voor geschikt te worden, op een lager standpunt van beschaving
+dan vroeger moeten gaan staan, en, in plaats van te leven van landbouw
+en handel, zulks grootendeels van stroopen moeten gaan doen. In zulk
+een geval kunnen bijv. de Montenegrijnen, na den inval der Turken in
+het Illyrische schiereiland, verkeerd hebben. Thans echter kan die
+drang tot geschiktworden voor zekeren toestand bij hen weder zwakker
+dan die tot verhooging geworden <span class="pagenum">[<a id="pb43"
+href="#pb43" name="pb43">43</a>]</span>zijn en zij aldus, na een
+tijdelijke achteruitgang, thans weder in beschaving stijgen.</p>
+<p>Wanneer een volk een ander, of leden daarvan, op gelijken trap van
+beschaving als dit eerste volk staande, gaat overheerschen, zooals
+bijv. plaats heeft bij volken, hunne krijgsgevangenen tot slavernij
+veroordeelende, zal de neiging tot geschikt wording voor nieuwe
+toestanden dit eerste volk in beschaving vooruit en het tweede
+achteruit doen gaan.</p>
+<p>Bij beiden te zamen genomen kan dan die dwang tot geschiktwording
+den graad van beschaving even groot laten. Staat het eerste volk in
+beschaving hooger dan het tweede, iets dat gemiddeld plaats zal hebben,
+zoo zullen die voor en achteruitgang beide kleiner worden en zelfs
+kunnen omkeeren, omdat bijv. het contact met zijne meer beschaafde
+meesters, de levensomstandigheden van het in dienstbaarheid gebragte
+volk sterker kan verhoogen, dan die dienstbaarheid, op zich zelf
+genomen, het verlaagt. Dit bijv. was het geval met de uit Afrika naar
+N. Amerika gevoerde en aldaar tot slavernij veroordeelde negers.</p>
+<p>Heeft daarentegen het omgekeerde plaats, zoo zal de verhooging in
+beschaving van het overheerschende volk en die in barbaarschheid van
+het dienstbare sterker zijn dan in het eerste geval.</p>
+<p>Zoo iets heeft plaats gehad na den inval der barbaren in de
+wingewesten van het Romeinsche rijk, en zoo men nu zamen voegt de
+beschaving der barbaren en die der onderdanen van Rome voor dien inval,
+en die som vergelijkt met die na den inval, is het de vraag of de
+eerste som veel kleiner dan de tweede geweest is, tengevolge dat
+accidentele omstandigheden de verlaging der eene natie grooter dan de
+verhooging der andere hebben doen worden. Buitendien bedenke men wel,
+dat de beschaving, niet enkel uit intellectueele, maar tevens uit
+morele ontwikkeling bestaat. Beide trachten nu op eene overeenkomstige
+<span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44" name=
+"pb44">44</a>]</span>hoogte te gaan staan, zoodat de intellectuele
+ontwikkeling, door onderwijs bevorderd wordende, de zedelijke
+ontwikkeling absoluut grooter zal doen worden, ofschoon het de vraag
+is, of de eischen der maatschappij dan niet eveneens gestegen zijnde,
+de menschen alsdan beter hier aan zullen voldoen en betrekkelijk
+deugdzamer en volmaakter dan vroeger zullen zijn.<a class="noteref" id=
+"xd19e1086src" href="#xd19e1086" name="xd19e1086src">8</a></p>
+<p>Verhooging, zoowel in zedelijke als in intellectuele ontwikkeling,
+vereischt zekere inspanning, en zelfs wordt zekere inspanning, waaraan
+wij allen gewoonlijk behoefte hebben, vereischt, om de
+geestontwikkeling niet te doen dalen. Ontstaat er nu door zekere
+verzadiging van rijkdom en magt, gebrek aan veerkracht en matheid,
+zoodat men zich zelf die inspanning niet gunt, zoo daalt eerst de
+zedelijke ontwikkeling en sleept zij de intellectuele in haren val
+mede.</p>
+<p>Dit bijv. was het geval in de Romeinsche wingewesten ten tijde van
+den inval der barbaren.</p>
+<p>In morele ontwikkeling stonden deze welligt hooger dan de door hen
+overwonnen volken, even als tijdens het begin der Romeinsche republiek
+zulks bij de zegevierende Romeinen het geval was. Bij deze stond toen
+de morele ontwikkeling hooger dan de intellectuele. Dat voorts
+toeneming in beschaving en dus ook in absolute welvaart en rijkdom met
+zedebederf gepaard zou gaan, is geheel bezijden de waarheid. De
+beschaving toch versterkt de maatschappelijke banden en dus ook het
+onderling hulpbetoon en de beredeneerde opoffering voor de publieke
+zaak. Zij maakt dat men meer om de toekomst geeft en aldus minder aan
+de neigingen van het oogenblik toegeeft, zij verhoogt de werkzaamheid
+en vervangt <span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45" name=
+"pb45">45</a>]</span>den blinden moed door eene uit plichtbesef
+ontstaande dapperheid.</p>
+<p>De hooger geestelijk ontwikkelde menschen overheerschen de minder
+dan zij geestelijk ontwikkelden, hetgeen bewezen wordt door de
+betrekking tusschen meesters en dienstboden, door die tusschen de
+hooger standen en de lagere volksklassen, door het kiezen van hoofden
+onder de meer beschaafden door het gepeupel en door de betrekkingen
+tusschen de Europeanen en de inboorlingen hunner kolonien.</p>
+<p>Dit heeft eveneens plaats bij de dieren, doch bij deze bestaat er
+geene zamenwerking tusschen de heeren en de onderdanen, maar slechts
+een leven der eersten ten koste der laatsten.</p>
+<p>Zoo bijv. verslinden de roofvogels de lager dan zij in
+geestontwikkeling staande granen etende vogels, vele kleine vogels
+verslinden insecten, zeevogels visschen, deze weder weekdieren;
+terwijl, wanneer de lager staande dieren eene grootere ruwe kracht
+bezitten dan de hooger staande waarmede zij in contact komen, deze
+laatste middelen bezitten om, of gene te ontwijken, of zoodanig aan te
+vallen dat hunne kracht nutteloos wordt.</p>
+<p>Even als eene gansche kudde schapen eene grootere totale ruwe kracht
+bezit dan een wolf en niettemin deze eenige van de schapen rooft,
+zonder dat deze makkers door collectieve handeling zich hiertegen weten
+te verzetten, zoo overheerscht een betrekkelijk klein aantal Europeanen
+millioenen Hindoes of Javanen en in beide gevallen heeft de duur van
+die en de berusting in die overheersching haar gerechtvaardigd.
+Klaarblijkelijk zouden toch de schapen, zoo zij vonden op eene voor
+hunne eigene geestontwikkeling door de wolven te vernederen de wijze
+behandeld te worden, zie blz. <a href="#pb43" class="pageref">43</a>,
+hunne positie omhoog trekken, even als bijv. de Isra&euml;lieten zulks
+gedurende en na de middeleeuwen, de meest beschaafde <span class=
+"pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46" name="pb46">46</a>]</span>Galliers
+(onder anderen die tot geestelijken stand behoorende), zulks na den
+vermeestering van Gallie door de Franken en zooveel tot groot aanzien
+gekomen vrijgelaten slaven, zulks onder de Romeinsche keizers gedaan
+hebben.</p>
+<p>Dat de roofdieren beter gewapend zijn dan de dieren welke zij
+bemagtigen, spruit althans in de meeste gevallen voort uit hunne
+meerderheid in geestontwikkeling, want op blz. <a href="#pb28" class=
+"pageref">28</a> hebben wij aangegeven, hoe de impulsie tot verhooging
+der organisatie door den eigen wil der dieren ontstaat. Buitendien
+zouden de wapens der roofdieren hen van weinig nut zijn, zoo eene
+hoogere geestelijke ontwikkeling dan die van de door hen bemagtigde
+dieren, hen niet in staat stelde er een doelmatig gebruik van te
+maken.</p>
+<p>Een rund met de tanden en klaauwen van een leeuw, en zich alleen met
+vleesch kunnende voeden, zou van honger sterven, zoo hij niet even als
+dit roofdier prooijen wist op te sporen, zijn sprong wist te meten, en
+de opvoeding zijner jongen zoover wist te drijven, als dit bij de
+roofdieren het geval is.</p>
+<p>Beschaafde volken overwinnen wilde stammen, door tegenover de pijlen
+en lanzen en onzamenhangende werking dezer stammen, te stellen
+vuurwapens en zamenwerking. Voor dit laatste wordt er eene hoogere
+geestelijke ontwikkeling gevorderd dan die der wilden, en eigenlijk is
+zulks voor het gebruik van vuurwapens ook het geval, wegens de
+noodzakelijkheid om het geschut te transporteren, de vuurwapens te
+repareren, buskruid te vervaardigen enz.</p>
+<p>Waren de dieren ligchamelijk onsterfelijk, stoorde geene accidentele
+oorzaken van de op blz. <a href="#pb22" class="pageref">22</a> gemelde
+constante oorzaak tot geschiktwording gedurig de werking en bestond er
+geen drang tot verhooging der geestelijke ontwikkeling, zoo zou
+eindelijk elke diersoort, over anderen <span class="pagenum">[<a id=
+"pb47" href="#pb47" name="pb47">47</a>]</span>in ontwikkeling lager dan
+zij staande soorten, eene heerschappij, geevenredigd met derzelver
+overmaat van geestelijke ontwikkeling, uitoefenen, en zij daarentegen
+door anderen, hooger dan zij staande diersoorten, op hare beurt in
+reden van het verschil tusschen hare geestontwikkeling en die dezer
+hooger staande soorten overheerscht worden.</p>
+<p>Geen dier zou dus alsdan eenige reden bezitten om over zijn toestand
+ontevreden te zijn en de aarde worden een eentoonig paradijs, waarin
+van vooruitgang geene sprake meer zou zijn.</p>
+<p>De drang tot vooruitgang maakt echter, dat, bij eene volgens de
+opgegeven wijze bepaalden graad van overheersching, de overheerschte
+soorten de over haar uitgeoefende heerschappij gemiddeld even sterk
+zullen trachten te verzwakken (zooals bijv. door het beter ontvlugten
+van roofdieren) als de heerschappij voerende soorten haar nog sterker
+zullen trachten te doen worden (zooals bijv. door het behendiger vangen
+van prooijen door roofdieren). Hierdoor zal er tusschen die heerschers
+en beheerschter een strijd ontstaan, van beide zijden met gemiddeld
+evenveel kracht gevoerd wordende en waarin aldus gemiddeld aan beide
+zijden evenveel voordeel behaald zal worden, zoodat de verschillen in
+geestontwikkeling tusschen beide soorten even groot blijvende, de
+heerschappij der eene over de andere zulks gemiddeld ook zal doen.</p>
+<p>De inspanning, door zulk een strijd gevorderd, bij beide partijen
+alsdan even groot zijnde, zal beider geestontwikkeling even veel doen
+stijgen en aldus bovengemelde verschillen hierin even groot laten. De
+overheerschte soort wordt door zulk een strijd in geestontwikkeling en
+dus ook in positie verhoogd, maar daarom niet gelukkiger. De
+handwerksman, die niet alleen voor zijn gezin moet zorgen, maar ook
+zijne geldelijke belangen <span class="pagenum">[<a id="pb48" href=
+"#pb48" name="pb48">48</a>]</span>tegenover zijne bazen of werkgevers
+moet verdedigen, zal bijv. niet gelukkiger zijn dan den onbezorgden
+minder ontwikkelden slaaf, en het roofdier, dat beter dan vroeger
+prooijen kan vangen<span class="corr" id="xd19e1136" title=
+"Niet in bron">,</span> het niet ruimer en rustiger dan toen hebben,
+zoo (zie blz. <a href="#pb38" class="pageref">38</a>) die prooijen
+moeijelijker te vangen geworden zijn.</p>
+<p>De verhouding tusschen de geboorten en de sterfgevallen zal aldus na
+zulk eene verhooging bij die roofdieren niet gunstiger voor
+eerstgemelde worden.</p>
+<p>Daar echter door zulk een strijd gebrek aan geschiktheid voor de
+omstandigheden, waarin de dieren verkeeren, levendiger dan anders
+gevoeld zal worden, zoo zal hij tevens strekken om de organisatie dier
+dieren sterker dan anders voor die omstandigheden geschikt te doen
+worden.</p>
+<p>Zoo van de overheerschte soort, tijdens zulk een strijd, de positie
+te laag voor de geestontwikkeling is, zal dit te laag zijn dier positie
+die ontwikkeling trachten te verminderen, terwijl de strijd ze tracht
+te vergrooten. Bij de overheerschende soort de positie te hoog voor de
+geestontwikkeling zijnde, zoo zal gene lager en deze ontwikkeling
+hooger worden en beiden trachten zich naar elkander te schikken. De
+strijd nog in het bijzonder die geestontwikkeling trachtende te
+verhoogen, zoo zal dit dan bij die diersoort wegens twee oorzaken
+geschieden. Bij beide die soorten te zamen genomen zal aldus, even als
+in het vorige geval, de strijd de geestontwikkeling en dus ook de
+positie verhoogd hebben.</p>
+<p>Na de nederzetting der Germanen in de vroegere Romeinsche
+wingewesten zijn bijv. de eerste meer in beschaving gestegen dan de
+vroegere onderdanen van Rome er in gedaald zijn.</p>
+<p>Zelfs wanneer twee diersoorten even hoog staan en even magtig zijn,
+zullen zij strijden om elkander te overvleugelen en, wegens de hiervoor
+gevorderde inspanning, beiden in geestontwikkeling verhoogen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49" name=
+"pb49">49</a>]</span></p>
+<p>Iets dergelijks bestaat ook op maatschappelijk gebied, zooals bij de
+concurrentie der verschillende industri&euml;n, der arbeiders en bazen,
+der politieke en religieuse partijen, der spelers, legers en zelfs der
+regeringen en volksvertegenwoordigers, want, al handelen geen dezer
+beiden in strijd met de wet, zoo trachten zij niettemin op elkanders
+gebied te dringen en, bij gelijke inspanning van beide zijden, zal de
+verhouding van beider magt gemiddeld constant blijven, maar beiden in
+talent toenemen.</p>
+<p>Hoe digter opeengehoopt de dieren binnen zekere streek zijn, hoe
+moeilijker elk derzelve het noodige voedsel zal kunnen bekomen, en daar
+dit integendeel gemakkelijker zal geschieden, wanneer hunne organisatie
+beter voor de omstandigheden, waarin zij verkeeren, geschikt is, zoo
+zal, naarmate dit laatste meer het geval is, bij den toestand, waarbij
+elk dier gemiddeld het noodige heeft, (namelijk die waarbij er niet
+meer dieren geboren worden dan sterven), deze binnen zulk eene streek
+meer opeengehoopt zijn.</p>
+<p>De eene helft der dieren van elke soort zal, bij het bestaan van
+dien toestand, wat meer en de andere helft er van wat minder dan dit
+noodige bezitten, en bleven zij dan steeds op deze aarde voortleven,
+zoodat er geen nieuwe zouden geboren worden en waren zij niet gedurig
+aan de werking van storende accidentele oorzaken blootgesteld, zoo zou
+elk dier dieren in een standvastigen toestand komen, waarbij het juist
+het noodige zou bezitten. Alsdan toch zouden de in overvloed levende,
+wat minder goed voor hunne middelen van bestaan gaan zorgen en tegelijk
+hunne organisatie zich naar dien overvloed schikken, zoodat deze er van
+lieverlede minder misbaar voor zou worden, totdat zij eindelijk met een
+gemiddelde zorg voor hun bestaan, niet meer dan het noodige zouden
+hebben.</p>
+<p>Evenzoo zal een arm geworden mensch harder gaan <span class=
+"pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50" name="pb50">50</a>]</span>werken,
+ten einde minder te kort te komen, maar tegelijk zijne behoeften
+verminderen. Hoe minder hij nu te kort komt, hoe geringer die overmaat
+van arbeid zal worden, om geheel te verdwijnen, wanneer hij geen gebrek
+meer heeft, althans zoo die meerdere werkzaamheid niet eene behoefte
+voor hem wordt.</p>
+<p>Hoe zamengestelder de levensomstandigheden van dieren zijn, hoe meer
+tijd de op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde constante
+oorzaak noodig heeft, om hunne organisatie voor hunne
+levensomstandigheden geschikt te maken. Van daar, dat er reeds voor het
+leven in den Oceaan goed georganiseerde visschen bestonden, tijdens dat
+er nog slechts gebrekkig georganiseerde landdieren aanwezig waren.</p>
+<p>De ten gevolge der snelheid, waarmede (zie blz. <a href="#pb27"
+class="pageref">27</a>) derzelver ontwikkeling stijgt, ontstaande
+ongeschiktheid der organisatie der diersoorten voor de omstandigheden
+waarin deze verkeeren, maakt dat alsdan accidentele oorzaken
+gemakkelijker, even als op blz. <a href="#pb23" class="pageref">23</a>
+gezegd is, verschillen tusschen de soorten kunnen daarstellen. Naarmate
+toch verschillende diersoorten, in dezelfde omstandigheden verkeerende,
+allen hiervoor minder geschikte organisatien bezitten, kunnen deze bij
+grootere onderlinge verschillen allen even goed voldoen.</p>
+<p>Wordt daarentegen de ongeschiktheid der organisatie van elk dier
+diersoorten uiterst gering, zoo zullen zij uiterst weinig van elkander
+moeten verschillen en aldus, wanneer eenmaal de organisatien der
+diersoorten <span class="corr" id="xd19e1179" title=
+"Bron: opge-gehouden">opgehouden</span> zullen zijn met in ontwikkeling
+te stijgen, er kleinere verschillen tusschen de nabij in dezelfde
+levensomstandigheden verkeerende dieren bestaan dan thans.</p>
+<p>Het zoo evengemelde bestaat ook op maatschappelijk gebied, want toch
+iets, bijv. een werktuig, tot zeker doel dienende, kan slechts op eene
+wijze geconstrueerd zijn en tegelijk volmaakt voldoen; terwijl er eene
+grootere verscheidenheid van allen even goed voldoende constructien
+<span class="pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51" name=
+"pb51">51</a>]</span>mogelijk is, naarmate deze allen minder voldoen.
+Het is dan zelfs wenschelijk zulk een verscheidenheid toe te laten,
+daar men dan, door na te gaan waarin elk derzelver uitmunt,
+gemakkelijker meer volmaakte constructien kan vinden. Op de
+instellingen, de manieren van leven en zelfs op de karaktertrekken der
+menschen is dit ook van toepassing.</p>
+<p>De wederkeerige versterking van het geschikt worden voor zekere
+daden van eenig deel der organisatie der dieren en het verrigten van
+zulke daden beslist het pleit tusschen de beweringen, dat bijv. vogels
+vliegen, omdat zij vleugels hebben, of wel deze bezitten om te kunnen
+vliegen. Beide beweringen zijn waar. De allereerste pogingen om zich
+van den bodem te verheffen, ten gevolge van den op blz. <a href="#pb27"
+class="pageref">27</a> gemelden drang, leiden namelijk tot vorming der
+eerste rudimenten van vleugels en, wegens de zeer trage toeneming der
+poging om te vliegen gedurende eene reeks van generatien, bleven bij
+elk dezer de werktuigen, voor het in zulk eene mate vliegen, als door
+elk dier generatien gewenscht werd, zeer weinig in gebreke.</p>
+<p>Iets hiermede vergelijkbaar heeft ook op maatschappelijk gebied
+plaats. Zoo zou men bijv. kunnen vragen: genieten de studenten hooger
+onderwijs (wel te verstaan in de gezonde beteekenis van dit woord)
+omdat er universiteiten bestaan? of wel: bestaan er universiteiten om
+studenten hooger onderwijs te doen genieten? Klaarblijkelijk konden de
+Batavieren geene universiteiten stichten, al gevoelden zij de
+noodzakelijkheid om hunne jeugd eenig onderwijs te doen genieten.</p>
+<p>De pogingen hiertoe door onze onbeschaafde voorouders aangewend,
+kunnen nu vergeleken worden met die, welke de vetganzen of manchots tot
+vliegen doen.</p>
+<p>Evenmin als bij de organisatie eener diersoort, staan in de
+Maatschappij, wegens de werking van accidentele <span class=
+"pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52" name=
+"pb52">52</a>]</span>oorzaken, de verschillende zaken op dezelfde
+hoogte. Ten gevolge van den drang tot geschiktwording van het een voor
+het ander, trekt hetgeen het hoogste staat het tegelijk lager staande
+omhoog en omgekeerd, terwijl, wegens den op blz. <a href="#pb27" class=
+"pageref">27</a> gemelden drang tot verhooging, het gemiddelde van
+beiden verhoogt.</p>
+<p>De kop en vooral de hersens der dolphijnen schijnen ons bijv. op een
+hoogeren trap van ontwikkeling te staan dan het achterlijf dier
+zeezoogdieren, en eveneens staan in de Maatschappij de inrigtingen van
+liefdadigheid op een hooger standpunt dan het tweegevecht. Wat houdt
+echter dit voor onze Maatschappij achterlijke gebruik in stand?
+Eenvoudig het door de werking der traagheid bestaande gemis aan
+zamenwerking bij het publiek, waardoor dit de zaak der beleedigden niet
+genoegzaam opneemt en de beleedigers door verachting niet genoegzaam
+straft, om gene te ontslaan van het zich verschaffen van eigen
+regt.</p>
+<p>Evenzoo staat thans bij de volken van Middel-Europa (in
+tegenstelling van gedurende het begin der middeleeuwen) de godsdienst
+te laag betrekkelijk de wetenschap, en tracht deze thans hier te lande
+op de gemengde scholen gene op te heffen, terwijl op de sectescholen de
+godsdienst de wetenschap omlaag tracht te brengen<span class="corr" id=
+"xd19e1206" title="Bron: ,">.</span></p>
+<p>Bij uitzondering kunnen sommige zaken te hoog staan voor de eischen
+der omstandigheden, ofschoon gemiddeld, wegens de werking der
+traagheid, het tegenovergestelde plaats heeft. Die uitzondering bestaat
+bijv. bij nieuwe kinderkleederen, welke op den groei gemaakt worden;
+terwijl groeijende kinderen gemiddeld voor hen te kleine, of als ware
+achterlijke kleederen dragen.</p>
+<p>Zulk een tijdelijk te hoogen stand van iets, kan ontstaan, doordat
+zulk eene zaak vroeger, door te laag voor de eischen dier
+omstandigheden te staan, groote rampen <span class="pagenum">[<a id=
+"pb53" href="#pb53" name="pb53">53</a>]</span>heeft te weeg gebragt, en
+dat sommige menschen, sterk met de zucht bezield om dit te verhelpen,
+wegens de werking der traagheid (waardoor men iets doende, niet op het
+gepaste oogenblik weet uit te scheiden) zulk eene zaak te hoog
+opvoeren.</p>
+<p>Dit is bijv. het geval met het toekennen van het kiesregt aan de
+onbeschaafde klassen onzer Maatschappij, met het gemis der doodstraf in
+Saxen, en met het bestaan der republiek in Frankrijk tijdens de
+revolutie van 1789. De republiek is een geschikte vorm van regering,
+daar waar er een sterken geest van zamenwerking tusschen en eerbied
+voor de wet bij de burgers bestaat. Waar echter deze hiervoor te
+onbeschaafd zijn, kunnen zij echter met eene lager staande deugd dan de
+eerbied voor de wet, namelijk met trouw bezield zijn, en het is nu op
+deze, bij sommige dieren, zooals bijv. de hond, bestaande deugd, dat de
+monarchie en het feodale stelsel gebouwd zijn.</p>
+<p>Neemt de Maatschappij met zekere snelheid in beschaving toe, zoo
+wordt zij hierdoor betrekkelijk onvolmaakter, omdat de inertie der
+menschen maakt, dat al de maatschappelijke inrigtingen niet bij tijds
+voor de nieuwere en hoogere behoeften geschikt gemaakt worden.</p>
+<p>Zoo bijv. binnen een staat het absolute stelsel goed werkt en de
+bevolking neemt sterker in gemasseerde en zamenwerkende geestelijke
+ontwikkeling toe dan de regering, zal zij over het bestuur ontevreden
+worden.</p>
+<p>Maakt de vergrooting der bevolking en dien tengevolge gemiddeld die
+der beschaving, dat steden zich uitbreiden, zoo neemt de drukte op
+straat toe, en vroeger genoegzaam breede straten worden later te smal
+gevonden.</p>
+<p>Het Noord-Hollandsch Kanaal voldeed 40 jaren geleden goed aan de
+behoeften van den Amsterdamschen zeehandel, en thans hebben de
+toegenomen behoeften van <span class="pagenum">[<a id="pb54" href=
+"#pb54" name="pb54">54</a>]</span>dien zeehandel dit kanaal te
+bekrompen hiervoor gemaakt.</p>
+<p>Wegens gebrek aan geest van zamenwerking bij de leden der
+Maatschappij, moet deze, als geheel werkende, in sommige gevallen aan
+hare leden dwang opleggen. De hiertoe strekkende instellingen zijn
+thans, nu die geest van zamenwerking bij de individuen toegenomen is,
+veelvuldiger dan wenschelijk is.</p>
+<p>Wanneer eenige instelling van hoogeren aard wordt en aldus met
+zekere snelheid verandert, zullen er ware en ingebeelde belangen
+gekwetst worden, en, wegens de werking der traagheid, des te meer, hoe
+sneller de opwaartsstreving dier instelling geschiedt. Laatstgemelde
+grieven moeten door de slijtende werking van den tijd verdwijnen
+terwijl, eene slechts, wegens het effect der traagheid, na zekeren tijd
+mogelijke betere inrigting dier tot hooger gestreven instelling aan de
+eerstgemelde grieven te gemoet kan komen.</p>
+<p>Wegens dit effect der traagheid zullen bijv. vroeger in het water
+levende dieren, tot landdieren opgeklommen zijnde, in hunne organisatie
+deelen bezitten, door dit leven op het land op eene ongunstige wijze
+aangedaan wordende en somtijds eerst na een reeks van generatien de op
+blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde tot geschiktwording
+leidende oorzaak dien euvel wegnemen.</p>
+<p>Wegens de werking der traagheid zullen eerst, lang nadat het drooge
+voor landdieren bewoonbaar geworden was, in het water levende
+diersoorten noemenswaardig tot landdieren opgeklommen zijn en dit bij
+die soorten bij een lageren trap van organisatie geschieden, naarmate
+van derzelver thans bestaande nazaten de organisatie lager is.</p>
+<p>Goed voor het leven op het land georganiseerde dieren verdrinken in
+het water en in overeenkomst hiermede zou een bijna perpetuelen
+oorlogstoestand, zoo als bij de wilden, beschaafde volken ten gronde
+rigten. <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55" name=
+"pb55">55</a>]</span></p>
+<p>Als een verouderd deel der organisatie van eenig tot eene hoogere
+levenswijze opgeklommen diersoort kunnen de in ingekrompen toestand nog
+bestaande zwemvliezen van den fregatvogel beschouwd worden. Hiermede
+kan nu vergeleken worden den hinderlijken en verouderden band tusschen
+staat en kerk thans in Engeland bestaande, doch, even als voor de lager
+dan hen staande en nog zwemmende voorouders der fregatvogels die
+zwemvliezen nuttig waren, zoo was, tijdens de regering van
+<i>Elizabeth</i>, bij het toen allerwege bestaande verband tusschen de
+godsdienstige voorschriften en de burgerlijke wetten, de koppeling van
+kerk en staat noodig voor het weren van vreemden staatkundigen
+invloed.</p>
+<p>Even als voorts thans voor de lager dan de fregatvogels staande
+eenden de zwemvliezen zeer nuttig zijn, kan bijv. thans in het lager
+dan Engeland staande Abyssini&euml;, voor de aldaar bestaande
+christelijke kerk het schild van den staat vereischt worden.</p>
+<p>De graad van zamenwerking tusschen de individuen, bij de dieren
+slechts zeer gering, wijst den stand aan der maatschappelijke
+beschaving. Die zamenwerking nu verhoogt den aard van den strijd noodig
+voor de vergrooting der geestelijke ontwikkeling der individuen. In
+plaats van strijd, slechts het persoonlijk eigenbelang tot motief
+bezittende, wordt het strijd door het publiek belang uitgelokt, zooals
+bij het oorlogvoeren van nati&euml;n, bij den aanleg van groote werken,
+bij de bestrijding van (naarmate de mensch zich meer van den
+natuurstaat verwijderd, de bevolking digter wordt en het verkeer
+toeneemt) hinderlijker wordende maatschappelijke kwalen enz.<a class=
+"noteref" id="xd19e1252src" href="#xd19e1252" name="xd19e1252src">9</a>
+<span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56" name=
+"pb56">56</a>]</span></p>
+<p>Den strijd, het eigenbelang tot motief bezittende, ondergaat ook,
+naarmate de maatschappij beschaafder wordt, verandering, daar in plaats
+dat er dan bloed bij gestort, er geld bij omgewisseld wordt, zoodat de
+een te veel en de ander te weinig geld voor zijne behoeften bekomt, een
+kwaad, wel minder in het oogvallende dan het vergieten van bloed, maar
+dat niettemin bestaat.</p>
+<p>Wegens de werking der traagheid, voert de betrekkelijk snel in
+beschaving toegenomen maatschappij eene voor haar stand van beschaving
+gemiddeld te lage soort strijd. Echter moeit men vermijden om de voor
+de thans bestaande maatschappij in sommige gevallen noodzakelijken en
+nuttigen oorlog te willen afschaffen, omdat men hem voor eene hoogere
+denkbeeldige maatschappij in alle omstandigheden te barbaarsch vindt.
+Zoolang toch de internationale zamenwerking tusschen de staten niet zoo
+groot is, dat sommige hunner, in het belang van allen te zamen en van
+de menschheid, afstand doen van deelen van hun grondgebied, zonder door
+nederlagen hiertoe gedwongen te worden, zoo lang zal de oorlog
+noodzakelijk blijven ter verbetering der verdeeling van den aardbodem
+in rijken, zonder nog te gewagen van het regt tot defensieven
+oorlog.</p>
+<p>Bij de dieren van dezelfde soort bestaat er te weinig zamenwerking
+om hen te leiden, om zich te vereenigen tot groote met elkander
+strijdende groepen en slechts ziet men hen somtijds elkander prooijen
+betwisten. Bij onbeschaafde volken is de geest van zamenwerking te
+gering om te vormen groote groepen in wier boezem er niet gevochten
+wordt, zoodat bij hen de politie en de regtbanken in een rudimentairen
+toestand verkeeren. Een ieder behoort bij hen maar te strijden om zich
+regt te verschaffen en buiten de mogelijkheid zijnde om dit te
+beletten, of iets verhevener er voor in de plaats te stellen, hebben de
+regeringen van zulke volken gewis gelijk zoo zij het tweegevecht aan
+zekere regels binden. <span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57"
+name="pb57">57</a>]</span></p>
+<p>De dieven voeren voorzeker binnen onze maatschappij een voor de
+belangen dezer veel te lage soort van strijd, die buitendien den meer
+verheven strijd, welke tot verhooging der beschaving leidt en door de
+met elkander zamenwerkende leden der maatschappij gevoerd wordt,
+belemmert. Desniettemin toonen de kunstgrepen, welke die dieven moeten
+verzinnen en de behendigheid, welke zij moeten bezitten aan, dat hun
+bedrijf strekt tot vergrooting van die lagere soort van
+geestontwikkeling, welke men in Sparta trachtte te bevorderen, doch met
+het oogmerk om er slechts in den oorlog partij van te trekken. Bij meer
+verhevene wijzen van oorlogvoeren mag dit laatste zelfs niet gedaan
+worden en zijn de antagonisten, als leden der de gansche menschheid
+bevattende maatschappij gehouden, terwijl zij tegen elkander strijden,
+met elkander zamen te werken in den meer verheven strijd door die
+gansche maatschappij tegen ziekten, vijandige elementen enz.
+gevoerd.<a class="noteref" id="xd19e1265src" href="#xd19e1265" name=
+"xd19e1265src">10</a></p>
+<p>Klassen der maatschappij kunnen met elkander zamenwerken, zooals
+bijv. de bazen en werklieden, bij het uitvoeren van publieke werken,
+het fabriceren van voorwerpen en, zonder derzelven gemeenschappelijke
+belangen te benadeelen, te zamen strijden, zoo dit bestaat in wettig
+concureren bij het opdrijven der loonen van de eene en het laag houden
+dezer van de andere zijde.</p>
+<p>Dat de werklieden thans trachten zamen te werken is een teeken dat
+hunne intellectuele ontwikkeling en tegelijk hunne behoeften gestegen
+zijn en moet, voor zoo verre die zamenwerking tot geene daden van
+geweld aanleiding geeft, gunstig werken op de toename in
+geestontwikkeling van al de klassen der maatschappij. Deze toch
+<span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58" name=
+"pb58">58</a>]</span>derzelver onderlinge distantie willende behouden,
+zoo moet een stoot voorwaarts bij de eene, dergelijke stooten bij de
+andere klassen tot gevolg hebben.</p>
+<p>Dat men niet alleen de menschen iets nuttig, of anders gezegd, iets
+ten bate der geschiktheid der Maatschappij voor de omstandigheden
+waarin deze verkeert, gesticht hebbende, hoogschat, maar insgelijks hen
+in eere houdt, die de geestontwikkeling van eene menigte individuen
+sterk hebben doen toenemen, bewijst de betooverende werking van
+roemrijke daden. Deze toch strekken meestal meer om de individuen te
+doen vooruitgaan door strijd van lagere of hoogere soort, door
+inspanning van hunne vermogens, dan om de maatschappij gelukkiger te
+maken.</p>
+<p>Even als strijd tusschen twee diersoorten en zelfs tusschen dieren
+van dezelfde soort, leidt tot verbetering hunner organisatie, zoo leidt
+de strijd tusschen de fabrieken tot verbetering der wijze van
+fabricering, zonder dat de fabrieken uitgebreid worden, of dat er in
+nieuwe wijze van bewerking (voortbrengselen van een hoogeren trap van
+beschaving) in praktijk gebragt worden, of, anders gezegd, dat de
+fabrieken passende voor een hoogeren trap van beschaving gemaakt
+worden. Die verheffing der industrie is wel is waar evenzeer een gevolg
+van industrielen strijd als de boven gemelde wijze van verbetering der
+fabricering, doch leidt niet voor de fabrikanten tot dezelfde
+uitkomsten als deze, want, terwijl die enkele verbetering zonder
+verheffing, wegens de geringe er voor gevorderde uitgaven en de
+zekerheid waarmede de fabriekanten te werk kunnen gaan voor deze
+voordeelig is, strekt de verheffing hunner fabrieken, wegens de groote
+er voor gevorderde uitgaven en de onbekendheid van den weg, waarop de
+fabrikanten zich begeven, deze dikwijls tot schade. Eerst later,
+wanneer alles meer in overeenstemming gebragt is met die op grootere
+schalen aangelegde <span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59"
+name="pb59">59</a>]</span>en procedes, van hoogeren trap van beschaving
+getuigende, aanwendende fabrieken gebragt is, wanneer die
+proced&eacute;s, zonder verdere verhooging er van, verbeterd zijn en
+dat het publiek zich op de hoogte dier bij hoogeren trap van beschaving
+passende fabrieken gesteld heeft, ontstaat er voordeel voor de
+fabriekanten.</p>
+<p>Alsdan dringen zulke fabrieken, die bij lageren stand van beschaving
+passende, tot op zekere distantie terug en onderwerpen hen in zekeren
+zin aan zich. Die minder hoog opgevoerde fabrieken kunnen dan wel is
+waar nog bestaan, doch moeten een meer bescheiden en anderen rol dan
+vroeger vervullen, om bij dien hoogeren trap van beschaving van het
+publiek nog te passen.</p>
+<p>Dit laatste vergelijkende met het inkrimpen der moerassen, zoo komen
+die lager staande fabrieken overeen met de in die moerassen levende
+kruipende dieren en de tot op een hoogeren trap geklommen fabrieken met
+de tot zoogdieren verheven dieren, nadat deze het drooge land in bezit
+genomen hadden, zie blz. <a href="#pb42" class="pageref">42</a>. De
+bewerking van het ijzer in het groot en door middel van door stoom
+bewogen werktuigen, heeft wel is waar het smeden uit de hand van
+voorwerpen tot een geringer aantal hiervan beperkt, doch slechts tot
+zekeren grens teruggedrongen en buitendien worden er in de groote
+ijzerfabrieken ook voorwerpen, waarbij dit moeijelijk anders kan
+geschieden, uit de hand gesmeed en bewerkt.</p>
+<p>De ijzerindustrie staat bijv. hooger dan de houtindustrie, doch kan
+deze slechts tot zekeren grens terugdringen, daar, naarmate die
+houtindustrie vermindert, zij zich hoe langer hoe meer bepaalt tot het
+leveren van voorwerpen, niet slechts geschikter van hout dan van ijzer
+gemaakt kunnende worden, maar zelfs in het eerste geval in het gebruik
+beter voldoende. Men verkeert dus hierbij in een geval overeenkomende
+met dat op blz. <a href="#pb13" class="pageref">13</a> aangegeven. De
+gansche vernietiging van soorten van industrie <span class=
+"pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60" name="pb60">60</a>]</span>behoort
+evenzeer tot de uitzondering, als, naar ons inzien, het uitsterven van
+soorten van dieren of planten.</p>
+<p>Evenmin als men, hetgeen op het gebied van vrijen handel en
+industrie gebeurt, kan opmaken uit hetgeen, waar de staat den eenigen
+industrieel en handelaar is, plaats heeft, dat evenmin kan men, uit
+hetgeen bij de tamme soorten plaats heeft, afleiden hetgeen bij de
+wilde geschiedt.</p>
+<p>Zoo bijv. het verbod om varkensvleesch te eten uit den Koran
+geschrapt werd, zouden de Muzelmannen meer varkens en minder schapen
+gaan houden en zou men nu hieruit mogen besluiten, dat in den strijd
+des levens de varkens eene belangrijke overwinning op de schapen
+behaald hebben?</p>
+<p>Hetgeen op blz. <a href="#pb21" class="pageref">21</a> gezegd is,
+dat met belastingen bezwaarde neringen, eindelijk in handen geraken van
+lieden, er zooveel minder voor gegeven hebbende, als de belasting
+gekapitaliseerd bedraagt, zou waar zijn, zoo die neringen in het geval
+verkeerden van met grondbelasting bezwaard wordende landerijen, of met
+huurwaarde bezwaard wordende huizen, (onverschillig of die belasting
+door de eigenaars of huurders betaald wordt), edoch zij doen dit
+slechts gedeeltelijk. Neemt de bevolking eener stad niet toe, zoo zal,
+na den invoer eener belasting op de huizen, deze allen ter bewoning
+aangeboden worden, en, daar de huurders er van wat bekrompener gaan
+wonen, het bod van huizen de vraag er naar zoo lang overtreffen, totdat
+de waarde er van tot bovengemeld bedrag gedaald is, de huurders weder
+even ruim als voor den invoer der belasting wonen en bod en vraag weder
+even sterk geworden zijn.</p>
+<p>Het aantal der bovengemelde neringen zal daarentegen na den invoer
+der belasting verminderen en buitendien de waarde er van gedeeltelijk
+bestaan uit die van zaken door arbeid gedurig op nieuw voortgebragt
+moetende <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61" name=
+"pb61">61</a>]</span>worden. Van zulke zaken stijgt nu, door meerdere
+vraag dan bod de prijs na den invoer der belasting in zulk eene mate,
+dat deze niet alleen door de met patent belaste neringdoenden, maar in
+werkelijkheid door de gansche maatschappij (ter wier bate de opbrengst
+er van eindelijk komt) en wel gemiddeld in reden, van het vermogen van
+elk lid er van opgebragt wordt.<a class="noteref" id="xd19e1308src"
+href="#xd19e1308" name="xd19e1308src">11</a></p>
+<p>De onregtvaardigheid eener belasting op den arbeid, verdwijnt aldus
+door dat de arbeiders er eindelijk niet meer in deelen dan het gansche
+publiek, die van eene belasting op het geene vaste renten gevende
+kapitaal door den dood der bezitters dier kapitalen, en door de
+gewoonte hunner erven aan het bezit van minder fortuin. Zelfs al bleven
+dezelfde menschen steeds op aarde voortleven, zou dit het geval
+blijven, omdat de menschen zich kunnen voegen naar het bezit van minder
+inkomen, mits hun werkkring tegelijk die wordt van personen van minder
+beschaving. De opvolgers, zoo van intellectuelen, als van
+handenarbeiders kunnen zich daarentegen niet voegen naar het bezit van
+minder verdiensten dan hunne voorgangers, zoo zij dezelfde soort van
+werk als deze willen blijven uitoefenen. Van daar, dat, wanneer
+<span class="corr" id="xd19e1313" title="Niet in bron">zulk</span> een
+arbeider en een kapitalist zich dezelfde moeite geven om niet te
+verarmen <span class="corr" id="xd19e1316" title="Niet in bron">onder
+steeds toenemende druk</span>, de eerste kan maken dat zijn loon niet
+beneden zeker bedrag gevoerd wordt en de tweede slechts dat zijn
+kapitaal niet al te snel wegslinkt.</p>
+<p>Bovengemelde neringdoenden verkeeren nu daaromtrent in
+tusschengelegen gevallen; deels wordt belast hun <span class=
+"pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62" name="pb62">62</a>]</span>arbeid,
+of wel dien der fabriekanten, waarbij zij gestadig inkoopen doen, deels
+hunne bedrijfskapitalen, zooals werktuigen, uitstallingen enz. en daar
+beide zaken naauw verbonden zijn die arbeid te zamen, met de inkrimping
+der neringen, die bedrijfskapitalen beletten tot op het op blz.
+<a href="#pb21" class="pageref">21</a> aangegeven bedrag te dalen.
+Verteringsbelastingen kunnen aldus door de belaste personen slechts
+gedeeltelijk, door het grooter worden van het bod dan de vraag, en door
+tijdelijk eene meer bekrompen levenswijze te voeren, geladen worden op
+de bedrijfskapitalen van hunne leveranciers en van hen die hun woning,
+vervoer enz. verschaffen. Wordt nu dit slechts tijdelijk voelbare
+verlies over een groot aantal en eene groote verscheidenheid van
+bedrijfskapitalen geladen, zoo zal, daar de behoeften van den Staat en
+die der ambtenaren ook door de bezitters van eene groote
+verscheidenheid van bedrijfskapitalen voldaan worden en deze trachten
+te verhoogen, zelfs de tijdelijke onregtvaardigheid, na den invoer van
+zulke belastingen ontstaande, veel verminderd worden. Er bestaat eene
+oorzaak trachtende een ieder van het maatschappelijke kapitaal een deel
+te verschaffen, evenredig met van zijn stand van beschaving afhangende
+behoeften. Bezit hij minder dan dit voor hem geschikte deel, zoo zal
+hij (zie <span class="corr" id="xd19e1326" title=
+"Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb49" class="pageref">49</a>) duurder
+dan gemiddeld zijn arbeid en producten trachten te verkoopen, en
+goedkooper dan gemiddeld trachten te koopen, terwijl, zoo hij meer dan
+zijn geschikt deel bezit, het omgekeerde zal plaats hebben.<a class=
+"noteref" id="xd19e1332src" href="#xd19e1332" name=
+"xd19e1332src">12</a> <span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63"
+name="pb63">63</a>]</span></p>
+<p>Alle onregt is een gevolg der variatie der wereldsche zaken, ook bij
+den door belastingen teweeg gebragten druk. Bestond toch die variatie
+niet, zoo zou het slechtste stelsel van belasting eindigen met geen
+onregt te baren, omdat een ieder een vermogen zou verkrijgen dat, na
+aftrek der gekapitaliseerde belasting, die hij werkelijk zou opbrengen,
+het voor hem geschikte deel van het maatschappelijke kapitaal zou
+vormen. <span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64" name=
+"pb64">64</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e456" href="#xd19e456src" name="xd19e456">1</a></span> Wiskundigen
+zouden zeggen, dat het aantal zuiver blanken bij de
+<i>n</i><sup>de</sup> generatie gemiddeld het
+1/(2<sup>2<i>n</i></sup>)<sup>de</sup> of
+1/(2<sup>2<i>n</i></sup>)<sup>de</sup> deel der individuen dier
+generatie zal bevatten.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e631" href="#xd19e631src" name="xd19e631">2</a></span> Hierbij is
+eigenlijk verondersteld, dat de voortplanting door <span class="corr"
+id="xd19e633" title="Bron: hemafroditen">hermafroditen</span>
+geschiedt, want anders zal een toevallig niet slechter dan hare ouders
+georganiseerd wijfje, meestal paren met een door de werking van het
+toeval slechter dan zijne ouders georganiseerd mannetje.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e784" href="#xd19e784src" name="xd19e784">3</a></span> Als
+secundaire verbetering kan aangemerkt worden, het krachtig verdedigen
+van een privilegie, wanneer vroegere bezitters er van hetzelve uit
+zwakheid in minachting gebragt hebben; als primaire verbetering het
+niet beleid opgeven van zulk een privilegie, zoo dit in strijd is met
+het publieke welzijn.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e831" href="#xd19e831src" name="xd19e831">4</a></span> Zie blz. 64
+van het vervolg van het hierboven gemelde werk.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e982" href="#xd19e982src" name="xd19e982">5</a></span> Even als
+bij het voorbeeld van blz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a>, voor
+het verstoren der juiste rangschikking, bestaat er hier meer kans dat
+die accidentele oorzaken het uiteenloopen grooter, dan dat zij het
+minder zullen doen worden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1026" href="#xd19e1026src" name="xd19e1026">6</a></span> Uit het
+feit, dat uit eene diersoort er vele tamme rassen voortspruiten, kan
+geen gevolg getrokken worden voor hetgeen in den wilden staat plaats
+heeft. Wanneer toch eene diersoort getemd wordt, ondergaat zij eene
+soort van revolutie en hervormen de menschen haar door kunstkeus en
+entrainement in zooveel verschillende tamme rassen, als zij noodig
+hebben, om, nadat hun doel bereikt is, hiermede op te houden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1057" href="#xd19e1057src" name="xd19e1057">7</a></span> Zoo
+kunnen bijv. de thans bestaande leeuwen van de grootste en meest
+ontwikkelde tijgers van het tertiaire tijdvak en de thans bestaande
+tijgers van wat lager staande katachtige dieren van dit tijdvak
+afstammen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1086" href="#xd19e1086src" name="xd19e1086">8</a></span> Hierop
+moet vooral gelet worden, wanneer men, om de vruchten van het onderwijs
+na te gaan, deze bij bewoners van groote steden met die bij bewoners
+van achterafhoeken vergelijkt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1252" href="#xd19e1252src" name="xd19e1252">9</a></span> Hiertoe
+behooren de nadeelen door de stormen aan de scheepvaart toegebragt, het
+verwoesten van steenen gebouwen door aardbevingen, het woeden van
+besmettelijke ziekten in groote steden, de verspreiding der smetstoffen
+door het verkeer enz.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1265" href="#xd19e1265src" name="xd19e1265">10</a></span> Dit
+maakt ook dat middelen, ter eigen bevoordeeling, of ter bereiking van
+eenig doel, geoorloofd bij lageren stand van beschaving, bij hoogeren
+stand hiervan onzedelijk worden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1308" href="#xd19e1308src" name="xd19e1308">11</a></span> Dit is
+ook het geval, wanneer er bijv. eene gemaalbelasting op de arbeiders
+gelegd wordt. Hun drang tot loonverhooging zal dan eerst bij een
+verhoogd loon gelijk zijn aan die tot loonverlaging der werkgevers.
+Worden nu de belastingen dezer laatste verligt ten bedrage dier
+gemaalbelasting, zoo zullen zij evenveel werk als vroeger verschaffen
+en laatstgemelde belasting de arbeiders met kleine huishoudens in een
+evenveel ruimeren, als die met zware huishoudens in een bekrompener
+toestand brengen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1332" href="#xd19e1332src" name="xd19e1332">12</a></span>
+Accidentele omstandigheden zooals bijv. het ongelijk aantal kinderen
+bij elk huisgezin, verstoren gedurig die juiste verdeeling van het
+kapitaal, doch voor elk der groote klassen der maatschappij moet zij
+ongeveer de geschikste zijn, tenzij er groote gebeurtenissen op
+industrieel gebied hebben plaats gehad. Ten gevolge hiervan bezit bijv.
+thans de handenarbeid verrigtende klasse een wat te klein deel van het
+maatschappelijke kapitaal, maar haren drang tot loonverhooging is dan
+ook grooter dan dien tot verlaging der werkgevers. Zij tracht buiten
+deze om werk te vinden, arbeidersvereenigingen daartestellen enz.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Beschouwingen over de oorzaak van het kwaad en over het doel van
+het leven.</h2>
+<p>Het kwaad, zoowel het zedelijke als het stoffelijke, bestaat in
+ongeschiktheid van het eene voor het andere en het is even eigen aan
+het veranderlijke, als de volmaaktheid zulks is aan het
+onveranderlijke.</p>
+<p>Wegens de werking der traagheid, anders gezegd de neiging van alles
+om, zooals het geworden is, in stand te blijven, moet toch de op blz.
+<a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak van
+geschiktwording tijd noodig hebben, om haar doel te bereiken, maar
+zullen daarentegen volmaakte toestanden bestendigd worden.</p>
+<p>Het zedelijke kwaad, dat wij menschen verrigten en de inspanning en
+opoffering die deugdsbetrachting ons kost, ontstaan doordat onze geest
+niet op de hoogte is van de sedert de wording der maatschappij
+verhoogde eischen van ons zedelijk bestaan. Deze eischen vorderen
+opoffering van het genot in het heden ten bate, van het welzijn, zoo
+van andere menschen als van onze eigen toekomst. De eischen van het
+heil der onbeschaafde maatschappijen vorderen zoo iets veel minder, en
+die van den dierenstaat bijna niet. De dieren hebben toch bijna geen
+besef van hunne toekomst en kunnen zeer weinig zoo hiervoor, als voor
+elkander doen, en zoo elk hunner slechts zorgt voor zijne
+oogenblikkelijke behoeften, schiet hij bijna niet te kort in de
+vervulling der eischen van zijn zedelijk bestaan. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65" name="pb65">65</a>]</span></p>
+<p>De, betrekkelijk de toeneming in beschaving der maatschappij, zeer
+langzaam opwaarts gestegen dierenstaat, maakt dat, wegens het effect
+der traagheid, niet alleen de dieren minder ten achteren zijn met
+betrekking tot de eischen van hun zedelijk bestaan en aldus
+betrekkelijk minder zedelijk kwaad doen dan de menschen, maar ook dat
+bij hen het lichaam betrekkelijk den geest minder ten achteren is dan
+bij ons menschen. Ons lichaam tracht ons toch naar het dierlijke en
+aldus achterwaarts te trekken, ten einde den geest voor zich geschikt
+te maken, terwijl omgekeerd onze geest het lichaam opwaarts moet
+trachten te halen, hetgeen, zoo de geest niet ophoudt met in
+ontwikkeling toe te nemen, steeds aanhoudt en, wel is waar door de
+hulpmiddelen der geneeskunde wat gemakkelijker gemaakt wordt, maar
+niettemin het trage lichaam steeds achterlijk zal doen blijven.</p>
+<p>Ook de hartstogten kunnen hoog of laag zijn (het woord laag dan
+<i>niet</i> in den alsdan gebruikelijken zin bezigende). Wegens zooeven
+gemelde werking der traagheid, bezitten wij bijv. hartstogten, waaraan
+de dieren zich geheel kunnen overgeven, zonder aan de eischen, van hun
+zedelijk bestaan te kort te doen, doch die wij menschen sterk moeten
+bedwingen, omdat zij te laag voor de eischen van onze maatschappij
+zijn, te meer dewijl zij, wegens de hoogte waarop die maatschappij
+gestegen is, op eene meer uitgebreide schaal kunnen werken. Zie noot
+blz. <a href="#pb57" class="pageref">57</a>.</p>
+<p>Zelfs de menschen staan daarin op verre na niet gelijk. De toegeving
+aan hartstogten doet bijv. de wilden minder kwaad dan ons beschaafde,
+en zelfs bij ons is dit kwaad geringer bij de lage dan bij de hooge
+standen. Zoo bijv. zal grootspraak van een ijverigen en bekwamen
+werkman weinig ergeren en dit daarentegen in de hoogste mate doen in
+den mond van een beschaafd mensch. <span class="pagenum">[<a id="pb66"
+href="#pb66" name="pb66">66</a>]</span></p>
+<p>Het op straat vechten van vischvrouwen maakt niet dezelfde indruk
+als dat van dames, en, dat wij daaromtrent aan beschaafde en niet
+beschaafde menschen verschillende eischen stellen, moet blijkbaar
+gegrond zijn op een verschil in de eischen van beider maatschappelijk
+en zedelijk bestaan.</p>
+<p>Het ligchaam der vrouwen, van dat der mannen verschillende, moet,
+daar het den geest der eerste voor zich geschikt tracht te doen worden,
+deze van die der mannen doen verschillen, zoo anders beider geesten
+niet onderscheiden zouden zijn.</p>
+<p>Voorts neme men in aanmerking; dat, terwijl het ligchaam, door met
+betrekking tot den geest te laag te staan, op eene directe wijze de
+vergrooting der geestelijke ontwikkeling belemmert, het deze op eene
+indirecte wijze, namelijk bij het gebruik der zintuigorganen en der
+ledematen, bevordert.</p>
+<p>Voor soorten van geestontwikkeling, welke als de verhevenste binnen
+eenige onbeschaafde maatschappij beschouwd worden, (bijv. die
+betreffende den oorlog en de jagt) kan nu die indirecte werking van het
+ligchaam der mannen gunstiger zijn dan van het ligchaam der vrouwen, en
+vorderen nu de eischen eener maatschappij, dat de sexe, welke minder
+aan huis gebonden is, meer leert, zoo zal bij die sexe de intellectuele
+ontwikkeling verder dan bij de andere gedreven worden, en de opvoeding
+bij beide sexen niet van denzelfden invloed op de hartstogten zijn.</p>
+<p>Die eischen kunnen nu langzaam in het voordeel der vrouwen,
+veranderen naarmate de maatschappij beschaafder wordt, doch zullen,
+wegens de werking der traagheid, gedurende die met zekere snelheid
+toenemende beschaving, steeds wat te veel in het voordeel der mannen
+gehouden worden. Van daar welligt dat de eischen van het welzijn der
+thans bestaande maatschappij vorderen, dat tusschen het de <span class=
+"pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67" name=
+"pb67">67</a>]</span>vergrooting der intellectuele ontwikkeling
+bevorderende onderwijs aan jongens en meisjes gegeven, het verschil
+geringer zij dan werkelijk het geval is. Neemt echter eenmaal de
+beschaving zeer weinig toe, zoo zal klaarblijkelijk dit verschil zoo
+groot worden als noodig en nuttig is.</p>
+<p>Ter opheldering van het hierboven en op blz. <a href="#pb56" class=
+"pageref">56</a> gemelde, moeten wij opmerken, dat er op de
+verschillende trappen van beschaving tusschen de geestontwikkeling niet
+slechts een verschil in quantiteit, maar tevens ook in qualiteit
+bestaat. Op lagen trap van beschaving bevat toch de geest veel
+denkbeelden over strijd, zoo met natuurlijke als met kunstwapens, want
+men wane niet dat er geene andere denkbeelden bestaan, dan die in
+woorden uitgedrukt kunnen worden. Integendeel worden er vele door
+oefening in de eene of andere zaak verkregen, waarbij dit het geval
+niet is en de dieren moeten slechts zulk eene soort van denkbeelden
+bezitten.</p>
+<p>Het talent van een koorddanser zit bijv. niet in zijne beenen, maar
+in zijn geest. Hij bezit voor de spraak onuitdrukbare denkbeelden over
+de bewaring van het evenwigt door middel van zekere snelle bewegingen
+van het ligchaam, die een ander mensch, slechts van goede beenen
+voorzien, niet bezit.</p>
+<p>Zoo echter zulk een koorddanser het koord niet meer beklimt en zich
+bijv. op de wetenschappen gaat toeleggen, zullen zijne denkbeelden over
+de middelen ter bewaring van het evenwigt, zich steeds in den latenten
+toestand, of, zooals men zegt, uit zijn hooft bevinden, zij in dien
+toestand van lieverlede door ook deels voor de spraak niet uitdrukbare
+denkbeelden over de wetenschappen verdrongen worden, en de kunstenaar
+van lieverlede voor het loopen op het koord onbekwamer worden.</p>
+<p>Denkt men hierover na, zoo zal men gewaar worden, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68" name="pb68">68</a>]</span>dat de
+waarde der wereld bestaat in den geest, anders genaamd de veropenbaring
+der zelfstandigheid door denking. Men bedenke bijv. dat, wanneer een
+zuigeling voor de eerste keer de aardsche voorwerpen ziet, wel is waar
+die aanschouwing tot het domein zijner denking behoort, maar nog geene
+beteekenis voor hem bezit. Die gezigtsvoorstellingen zijn voor hem even
+onverstaanbaar als voor een volwassen mensch, de woorden eener in eene
+hem onbekende taal uitgesproken redevoering. Door oefening, door met
+inspanning denken onder bezit van denkbeelden, in den <i>niet</i>
+latenten toestand verkeerende, moet het kind zich de beteekenis dier
+gezigtsvoorstellingen eigen maken, en, wanneer dit heeft plaats
+gegrepen, het ook met betrekking tot dit zien rijker in denkbeelden
+geworden zijn.</p>
+<p>Waren zelfs de ligchamen der dieren en menschen onsterfelijk, zoo
+zouden zij niettemin, aan allerlei uiterst onregelmatig voorkomende
+accidentele omstandigheden blootgesteld zijnde, wegens gedurig gebrek
+aan geschiktheid lijden. Zulk een gebrek leidt echter tot
+geestinspanning en als gevolg hiervan tot vergrooting der geestelijke
+ontwikkeling. Het gemis van zulke accidentele afwijkingen van een
+gemiddelden standvastigen toestand zou aldus, zie blz. <a href="#pb47"
+class="pageref">47</a>, leiden tot een toestand, waarin er, wel is
+waar, noch lijden, noch ongeschiktheid van het een voor het ander meer
+zou bestaan, maar tegelijk de prikkel tot verderen vooruitgang gemist
+zou worden.</p>
+<p>De verhooging der geestelijke ontwikkeling der levende wezens door
+die hen lijden berokkende accidentele afwijkingen, sluit niet in dat
+elk dezer, (zooals bijv. die van den gemiddelden toestand der gesmolten
+stoffen binnen den aardkern, tijdens het bestaan van aardbevingen),
+zulk eene verhooging in geestontwikkeling teweeg brengt, dat er
+hierdoor eene vergoeding voor het er door teweeg gebragte nadeel
+ontstaat, noch zelfs dat zij elk, op <span class="pagenum">[<a id=
+"pb69" href="#pb69" name="pb69">69</a>]</span>zich zelve beschouwd, tot
+verhooging dier geestontwikkelingen zouden bestemd zijn<a class=
+"noteref" id="xd19e1404src" href="#xd19e1404" name=
+"xd19e1404src">1</a>.</p>
+<p>Dit zou eene kinderlijke en bekrompene wijze van natuurbeschouwing
+zijn. Slechts in zooverre men zulke accidentele of toevallige
+afwijkingen collectief met andere dergelijke afwijkingen beschouwt,
+valt in zekere mate zoo iets er van te zeggen, en wel in <i>sterkere
+mate</i>, naar gelang men hen collectief met meer andere soorten van
+accidentele afwijkingen beschouwt, en, slechts op een volstrekte wijze,
+wanneer alle mogelijke accidentele afwijkingen van gemiddelde
+toestanden te zamen beschouwd worden. Aldus, slechts in ruimte en tijd
+collectief beschouwd, vormen die afwijkingen iets algemeen en
+aanhoudend en, naarmate nu de natuurverschijnsels een meer algemeen en
+voortdurend karakter bezitten, komt het ons voor dat alles er bij meer
+voor elkander bestemd is<a class="noteref" id="xd19e1412src" href=
+"#xd19e1412" name="xd19e1412src">2</a>.</p>
+<p>De eenvoudigheid der natuurwetten maakt bovendien dat tusschen
+oorzaken en gevolgen er zekere gelijkslachtigheid moet bestaan, zoodat
+van accidentele afwijkingen, zooals bijv. aardbevingen, stormen enz.
+bij het bestaan van zulke natuurwetten, aard niet kan bepaald worden
+door doelmatige wijzen om der menschen geestelijke ontwikkeling te
+verhoogen, aangezien dit laatste op geestelijk gebied behoort. Die
+eenvoudigheid <span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70" name=
+"pb70">70</a>]</span>dier wetten maakt, dat men kan leeren, terwijl de
+er door teweeg gebragte verscheidenheid en afwijkingen dit leeren
+bevorderen.</p>
+<p>Was het verband tusschen oorzaken en gevolgen, zoo als de
+supranaturalisten beweren, dan zouden de natuurwetten zoo uiterst
+zamengesteld zijn, dat de gevolgen van zekere gebeurtenissen onmogelijk
+zouden te gissen zijn en de ervaring geen leiddraad voor het handelen
+meer zou opleveren.</p>
+<p>Van daar dat er in het practische leven evenmin zuivere
+supranaturalisten als zuivere fatalisten bestaan. De onwetenste
+schipper, nimmer van natuurwetten en eene daardoor teweeg gebragte
+gelijkslachtigheid van oorzaken en gevolgen gehoord hebbende, maakt
+bijv. uit den staat van den atmospheer op, welk weder er te verwachten
+is en rigt zich hiernaar in.</p>
+<p>Even als <i>Molieres</i> bourgeois gentilhomme in proza sprak zonder
+dit te weten, zoo gedraagt zich aldus die schipper, zonder hiervan
+bewust te zijn, in strijd met zijne supranaturalistische religieuse
+beginselen, als naturalist, en neemt hij bijv. niet aan, dat voor of
+tegenwind van de zedelijke gehalte zijner passagiers afhangen, daar hij
+dan hun certificaat van goed gedrag zou moeten inzien, in plaats van op
+wolken en windwijzer te letten.</p>
+<p>Hoe minder intellectueel ontwikkeld de menschen zijn, hoe meer
+onmiddelijk de verschijnsels uit elkander voortvloeijen, waarvan het
+verwachten der eene uit het voorkomen der andere opgemaakt dient te
+worden; en met hoe minder kennis der werking der Natuurwetten op
+stoffelijk en geestelijk gebied zij aldus kunnen volstaan. Hieromtrent
+gemaakte dwalingen zullen aldus door zulke menschen minder dan door
+meer beschaafde opgemerkt worden, en buitendien heeft het bijgeloof
+minder invloed op de handelingen, dan men wel denkt. In plaats van
+<span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71" name=
+"pb71">71</a>]</span>deze te doen afhangen van goede of slechte
+voorteekens, waardoor het toeval de wijze van handelen zou bepalen,
+vallen, naarmate, wegens naturalistische oorzaken, zekere handelingen
+al of niet geraden geoordeeld worden, die voorteekens goed of slecht
+uit. Vaak toch bedriegen <span class="corr" id="xd19e1435" title=
+"Bron: de de">de</span> menschen zich zelf en zien zij hetgeen zij
+raadzaam achten te zien.</p>
+<p>Wij hebben hierboven de directe en niet de indirecte gevolgen der
+verschijnsels in het oog gehad. Zoo is bijv. zeeziekte een direct
+gevolg der schommelingen van schepen ten gevolge der deining, maar de
+door deze teweeg gebragte bewondering en vrees, moet niet als een
+direct gevolg der golving der zee, maar als dat van zekere zinnelijke
+indrukken in verband met eene bestaande gemoedsgesteldheid beschouwd
+worden. Men heeft hierbij als ware eene andere reeks van oorzaken en
+daarmede gelijkslachtige gevolgen.</p>
+<p>Behalve de gemiddelde plaats hebbende vergrooting der
+geestontwikkeling der soorten bestaat die der wisselende individuen
+dier soorten.</p>
+<p>Deze, zeer gering bij de geboorte, klimt gedurende een beperkt
+aantal jaren tot de hoogte welke die der soort gedurende een veel
+grooter aantal eeuwen bereikt heeft; en daar die snelle verhooging der
+geestontwikkeling der individuen het gevolg moet zijn van eene snelle
+verhooging der levensomstandigheden, zoodat die individuen gedurig aan
+hoogere eischen moeten voldoen, zoo zal, wegens de werking der
+traagheid, bij elk individu die geestontwikkeling meer te kort
+schieten, dan bij de soort, zoo deze bijv. uit steeds op aarde
+voortlevende individuen bestond. In dit geval zou gewis de toename in
+geestontwikkeling der soort sneller zijn dan thans, daar bijv. eene
+generatie, op zeker tijdstip op den graad van geestontwikkeling harer
+soort staande, na bijv. 30 &agrave; 40 jaren een hooger standpunt van
+geestontwikkeling <span class="pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72"
+name="pb72">72</a>]</span>zal bereikt hebben, dan zoo op dit eerste
+tijdstip die generatie van ongeveer nul af aan alles moet leeren. In
+dit laatste geval zal zij echter gedurende zekeren tijd sneller in
+geestontwikkeling toenemen dan in het eerste, omdat in dit eerste geval
+er geen prikkel bestaat om zich op de hoogte der kennis van voorgangers
+te stellen. Dit geldt ook voor individuen van volgende generati&euml;n
+met betrekking tot individuen van voorgaande, en vandaar dat bijv.
+menschen van hunne geboorte tot hun dertigste jaar meer leeren dan van
+af dien leeftijd tot hun zestigste jaar.</p>
+<p>Van af den achttienden tot den dertigjarigen leeftijd is de
+verhooging der eischen der levensomstandigheden op het sterkste en
+vandaar dat alsdan de geestontwikkeling, wegens de werking der
+traagheid, het meeste te kort schiet, de menschen uit gebrek aan
+ondervinding de meeste dwaasheden en euveldaden verrigten en zich
+daardoor het meeste benadeelen. Zelfs de <span class="corr" id=
+"xd19e1448" title="Bron: uitmuntenste">uitmuntendste</span> opvoeding
+kan dit kwaad slechts gebrekkig wegnemen, daar de menschen veel minder
+van andere menschen dan door eigen ondervinding kunnen leeren.</p>
+<p>Niet slechts dat, de snelle verhooging der menschen
+levensomstandigheden, de voor de vervulling der eischen dier
+omstandigheden gevorderde wijsheid meer te kort doet schieten, maar ook
+de accidentele veranderingen dier omstandigheden zullen, al wordt er
+hierdoor geene verhooging dier eischen daargesteld, wijsheid en
+ondervinding (wegens de op blz. <a href="#pb63" class="pageref">63</a>
+gemelde werking der traagheid) in gebreke doen zijn, wanneer er door,
+alsware nieuwe en onbekende toestanden daargesteld worden. Dit nu zal
+veel meer het geval zijn bij vrij kort, dan bij zeer lang op deze aarde
+vertoefd hebbende wezens, en aldus reeds wegens twee oorzaken de
+sterfelijkheid der individuen voor hen eene bron zijn van te
+kortschieten in wijsheid en ondervinding en dus <span class=
+"pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73" name="pb73">73</a>]</span>ook van
+ramp, maar tevens van sterkere toeneming in geestontwikkeling gedurende
+een bepaalden tijd.</p>
+<p>Evenzoo als des menschen geest ten achteren blijft betrekkelijk de
+eischen der levensomstandigheden, doet het ligchaam zulks betrekkelijk
+den geest. Dit vooruit-zijn van deze laatsten, waardoor op het ligchaam
+eene vooruittrekkende werking uitgeoefend wordt, doet dit lijden en kan
+het zelfs ongeschikt maken om tegelijk met eene juiste werkdadige
+denking te bestaan. Vandaar het somtijds <span class="corr" id=
+"xd19e1460" title="Bron: idiot">idioot</span> worden van geleerde
+kinderen.</p>
+<p>Buitendien kan men op eene gebrekkige wijze op de hoogte zijn van
+hoogere levensomstandigheden dan die waarin men verkeert. Een kind kan
+bijv. in sommige opzigten te wijs zijn voor het kinderleven, zonder
+zelfs in dit opzigt, aan de eischen der levensomstandigheid van
+meervolwassenen te kunnen voldoen, niet wegens eene te lage, maar
+wegens eene scheve opvatting dier eischen. Zoo zal bijv. de
+republikeinsche regeringsvorm voor de Fransche natie, wanneer bij deze
+de eerbied voor de wet grooter en de bekoorlijkheid van het prestige
+van naam en roem geringer geworden zal zijn, geschikt worden, doch de
+alsdan vigerende republikeinsche constitutie waarschijnlijk beter zijn
+dan die gedurende het laatst der voorgaande eeuw en aldus in Frankrijk
+te vroeg ingevoerd<a class="noteref" id="xd19e1465src" href=
+"#xd19e1465" name="xd19e1465src">3</a>. Thans noemen zich de
+materialistische panthe&iuml;sten eene zeer geavanceerde partij op
+godsdienstig gebied, doch, wanneer het gros van het publiek op hunne
+hoogte gekomen zal zijn, zal dit geene hooger staande en minder
+kinderlijke, maar wel betere en minder eenzijdige godsdienstbegrippen
+dan zij aankleven. Krankzinnigheid, <span class="pagenum">[<a id="pb74"
+href="#pb74" name="pb74">74</a>]</span>vaak ontstaande door het
+onvervuld blijven van wenschen, en waarbij het denken niet in
+overeenstemming is met de eischen der werkelijkheid, gaat, zooals bijv.
+bij sommige asceten, dikwijls gepaard met valsche voorstellingen van
+hoogere toestanden. Vandaar dat de geestelijke ontwikkeling van
+krankzinnigen gemiddeld niet lager is dan die van andere menschen en
+bijv. door <i>Cervantes</i>, bij <i>Don Quichotte</i>, zonder dezen
+onmogelijk te maken, vooral in het zedelijke op een hoog standpunt
+gesteld kon worden<a class="noteref" id="xd19e1482src" href=
+"#xd19e1482" name="xd19e1482src">4</a>.</p>
+<p>Het achterlijk zijn van het eene met betrekking tot het andere,
+ontstaat alleen doordat de vooruitgang van het laatste dit alsware ten
+deele vernieuwd heeft, en is aldus een bijzonder geval der uitwerking
+der traagheid waardoor, wanneer iets verandert, iets anders, er mede in
+verband zijnde, niet terstond eene overeenkomstige verandering
+ondergaat.</p>
+<p>Wat doen nu de geavanceerde beginselen bezittende menschen en
+partijen?</p>
+<p>Zij ontwerpen instellingen, geschikt behoorende te zijn niet voor
+den bestaanden, maar voor toekomstige toestanden, en neemt men nu in
+aanmerking, hoe, door veranderingen in het verledene, de bestaande
+toestand nog min of meer nieuw is, zoo zal men beseffen, hoe veel meer
+nieuws veronderstelde toekomstige toestanden zullen opleveren, en
+hoeveel moeijelijker het wordt, om de eischen en aard hiervan dan van
+een bestaanden toestand te bepalen. Door menschen van evenveel talent
+en doorzigt ontworpen, zoo zullen ontwerpen van geavanceerde
+instellingen noodwendiger gebrekkiger zijn dan die van instellingen
+voor bestaande toestanden bestemd. <span class="pagenum">[<a id="pb75"
+href="#pb75" name="pb75">75</a>]</span></p>
+<p>Door de ondervinding ingelicht, zullen daarentegen de ontwerpers van
+instellingen voor verleden toestanden bestemd, deze volmaakter maken
+dan de instellingen werkelijk gedurende die verleden toestanden bestaan
+hebbende, mits de aard dezer niet te zeer onbekend geworden is.</p>
+<p>Zoo weten de menschen gemiddeld beter wat zij vroeger hadden
+behooren te doen, dan zij zulks vroeger geweten hebben en weten zij
+minder goed wat zij later zullen moeten verrigten, dan zij zulks later
+zullen weten.</p>
+<p>De miskenning der eischen van dezen thans bestaanden toestand, het
+zonder zulks te weten, voor oogen houden van hoogere toestanden dan den
+thans bestaanden, benevens de zeer gebrekkige kennis van den aard en
+eischen er van, hebben aanleiding gegeven tot het ontwerpen en zelfs
+tot het voor een deel in praktijk brengen van allerlei wel is waar
+buitensporige instellingen, wetten en gebruiken, maar waarbij de meeste
+der ontwerpers, deze in dit opzigt, gene in eenig ander opzigt, iets
+voorgesteld hebben werkelijk voor hoogere maatschappelijke toestanden
+geschikt. Die ontwerpers zijn te vergelijken met de pionniers, welke in
+<i>Amerika</i> en <i>Australie</i> de ontginners van den bodem in de
+wildernis voorafgaan, dikwerf verdwalen zij, doch niettemin wijzen zij
+aan het hen achterna komende gros van het menschdom den te volgen
+weg.</p>
+<p>Op wetenschappelijk en godsdienstig gebied is dit nu evenzeer het
+geval. De hierop geavanceerde stellingen en hypothesen, hoe eenzijdig,
+gebrekkig en somtijds zelfs buitensporig, bevatten meestal eenige
+vroeger onbekende waarheden, die wel vaak lang onbegrepen blijven,
+maar, telkens op nieuw verkondigt, eindelijk wortel schieten; terwijl,
+de tegelijk met hen voorgedragen dwalingen, van lieverlede in de
+vergetelheid geraken. Daar echter de <span class="pagenum">[<a id=
+"pb76" href="#pb76" name="pb76">76</a>]</span>wetenschap gemiddeld
+steeds voorwaarts gaat, houdt het opwerpen van geavanceerde stellingen
+niet op. Zekere dosis dwalingen, en wel gemiddeld eene grootere,
+naarmate de voortschrijding der wetenschap sterker is, blijft aldus
+steeds in omloop.</p>
+<p>Nemen wij bijv. de stelling van Bouddha, dat alle bestaan een kwaad
+is, zoodat de mensch, door onderdrukking zijner begeerten en door
+zedelijke veredeling, moet trachten op te gaan in het Nirwana en zich
+te onttrekken aan eene wedergeboorte. Vooreerst verstonden Bouddha en
+zijne aanhangers onder Nirwana het niet, of wel de oplossing in de
+oneindige onveranderlijke denking onder verlies der eigenaardige
+menschelijke natuur, en verstonden zij onder bestaan alle zijn hoe ook,
+of wel gevarieerde op die van ons menschen gelijkende wijzen van
+bestaan. De tweede onderstelling komt ons de aannemelijkste voor, daar
+de stelling, dat men zich door veredeling moet voorbereiden voor het
+niet ongerijmd is, en omdat daarop, zelfs bij de traagste Oosterlingen,
+geen godsdienst te bouwen is.</p>
+<p>In zooverre had echter Bouddha gelijk, dat veranderlijkheid bij het
+bestaan, wegens de werking der inertie-wet, ramp te weeg brengt, zoodat
+slechts eene, met onze geestelijke natuur niet overeenkomende
+onveranderlijke wijze van bestaan, met volmaakte zaligheid te
+vereenigen is en ook had hij gelijk door te stellen dat onderdrukking
+der begeerten, tot geluk leidt, doch hij had er bij moeten voegen, ook
+tot stilstand.</p>
+<p>Was toch die tweede stelling van Bouddha aanbevelingswaardig, zoo
+zouden de menschen, even als Diogenes, hunne stoffelijke en geestelijke
+behoeften moeten trachten te verminderen, en in zooverre als de
+ontwikkeling van handel, industrie en wetenschap meer dient om nieuwe
+stoffelijke en geestelijke behoeften te scheppen, dan om aan reeds
+bestaande behoeften te voldoen, <span class="pagenum">[<a id="pb77"
+href="#pb77" name="pb77">77</a>]</span>zij gebreideld moeten worden.
+Bij het onderwijs zou dan alles wat kan strekken om de leerlingen een
+hoogeren graad van beelding, dan voor den maatschappelijken toestand
+hunner ouders past, te doen geven, zorgvuldig geweerd moeten
+worden.</p>
+<p>De indeeling der maatschappij in kasten behoorde alsdan weder te
+worden ingevoerd. Schadelijk voor den vooruitgang dier maatschappij,
+omdat de geest van routine er door opgewekt wordt en rijk begaafde
+individuen uit de lagere standen er door belet worden om op de
+maatschappij eene opheffende werking uit te oefenen, zoo bevordert
+daarentegen zulk eene indeeling de rust en tevredenheid, wanneer de
+kinderen van jongs af opgeleid worden voor de bekwame vervulling van
+den ouderlijken werkkring.</p>
+<p>De gilden en het staatstoezigt over handel en industrie zouden
+alsdan weder ingevoerd en vrije handel afgeschaft moeten worden. De
+vrije concurrentie gaat toch gepaard met een strijd, waarin de knapste
+industrielen de andere ten gronde trachten te rigten, waarin zij op
+middelen peinzen, om in het bedriegen van het publiek elkander de loef
+af te winnen en waarin een ieder dus maar, ten bate der verhooging
+zijner geestontwikkeling, maar moet zorgen om niet de verliezende
+partij te zijn.</p>
+<p>Wilden zou men slechts moeten trachten in den wilden toestand in
+gunstige omstandigheden te doen leven, maar zich overigens wel hoeden
+moeten om hen te beschaven, kortom men zou enkel aan de zucht tot
+geschiktmaking gehoor moeten geven. Dit echter wordt door de
+instinctmatige zucht tot vooruitgang, den mensch in veel hoogere mate
+dan de dieren deelachtig, onmogelijk gemaakt, maar tevens wordt, door
+het gehoorgeven aan die zucht, verklaard hoe de mensch, getooid met
+eene schoone, maar met distelen doorvlochte kroon, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78" name="pb78">78</a>]</span>tegelijk
+is het verhevenste en het betrekkelijk onvolmaaktste, het edelst en het
+ongelukkigste wezen der aarde.</p>
+<p>Even als bij snellen gang troepen niet meer opgesloten blijven, maar
+zich verdeelen op den weg, doet de betrekkelijke snelle toeneming in
+geestontwikkeling van den mensen een groot verschil in verhevenheid
+ontstaan tusschen zijne denkbeelden betreffende de eene en de andere
+zaak. Van daar zekere disharmonie, zekere tegenstrijdigheid bij zijn
+wezen, die gevoegd bij de uitwerking der met elkander strijdende
+neigingen naar geluk en naar vooruitgang, hem in zijn eigen oog, zooals
+Pascal zeide, tot een onbegrijpelijk monster maken<a class="noteref"
+id="xd19e1528src" href="#xd19e1528" name="xd19e1528src">5</a>.</p>
+<p>Des menschen geest neemt te snel in ontwikkeling toe, om voor
+blijvende aardsche ligchamen geschikt te zijn, daar de aarde zelve het
+streven dier ligchamen naar hoogere ontwikkeling (volstrekt niet in
+vergrooting der gezondheid bestaande) belemmert. Het is dan ook
+verkeerd te beweren, dat de waarde van den geest hand aan hand gaat met
+die van het ligchaam uit het oogpunt van gezondheid en goede werking
+der verschillende organen.</p>
+<p>De menschen bijv. bezitten meer wijsheid, kennis en zelfs in het
+algemeen eene grootere geestelijke ontwikkeling, wanneer op hoogen
+leeftijd hun ligchaam gebrekkig geworden is, dan toen dit in vollen
+bloei verkeerde. Wanneer echter de zintuigen beginnen te begeven en
+alle bewegingen moeijelijker en vermoeijender worden, let men minder op
+hetgeen in de omgeving geschiedt en gezegd wordt. Geestelijk leeft men
+dan minder in het heden en op de plaats zelve waar men zich bevindt, en
+van daar het schijnbare gemis aan geheugen en die schijnbare botheid
+van geest welke de grijsaards met <span class="pagenum">[<a id="pb79"
+href="#pb79" name="pb79">79</a>]</span>afgetrokken en diepzinnige
+personen gemeen hebben.<a class="noteref" id="xd19e1537src" href=
+"#xd19e1537" name="xd19e1537src">6</a> Bij de kinderen heeft het
+tegenovergestelde plaats, hunne denkvormen gelijken meer op die der
+dieren dan die der volwassenen. Geheel vervuld met het heden en de
+omgeving, ontgaat er weinig aan hunne opmerkzaamheid, doch worden hunne
+vroeger gemaakte denkbeelden snel uitgewischt door andere, ten gevolge
+van nieuwe zintuigelijke indrukken ontstaan.</p>
+<p>Ofschoon aan het leven gehecht, zouden de meeste menschen niet
+andermaal hun levensloop willen herhalen. Wel zouden zij wenschen hun,
+door inspanning en wegens gebrek aan ondervinding, onder betaling van
+leergeld, vooruitgeganen geest, aan een verjongd ligchaam te koppelen,
+doch niet in geestontwikkeling tot den kinderlijken toestand terug te
+keeren.</p>
+<p>De geest kan overigens bij alle graden van ontwikkeling jong of oud
+zijn, daar zulks afhangt, of dat hij zekere toestanden en omgeving
+sedert kort begonnen is met bewustheid te aanschouwen, of dat hij
+hieraan reeds lang gewoon geworden is, of, met andere woorden, van het
+verkrijgen van nieuwe denkbeelden, of van het behouden der
+vroegere.</p>
+<p>Werkte, bij de op eenigen hemelbol aanwezige ligchamen van wezens
+slechts de oorzaken hen voor de omstandigheden, door den aard van dien
+hemelbol opgeleverd, geschikt trachtende te maken, zoo zou zulk eene
+beschadiging dier ligchamen, dat het organische leven er niet meer bij
+mogelijk is, bij elke volgende generatie moeijelijker dan bij de
+voorgaande plaats hebben. Gemiddeld <span class="pagenum">[<a id="pb80"
+href="#pb80" name="pb80">80</a>]</span>zou aldus elke generatie langer
+leven dan de haar voorgaande en van de, na een oneindig langen tijd
+bestaande, de ligchamen onsterfelijk zijn; terwijl reeds thans dit het
+geval zou zijn, zoo die constante oorzaak reeds gedurende eene
+eeuwigheid alleen gewerkt had.</p>
+<p>Tegelijk er mede heeft echter de oorzaak, de organisatie dier
+ligchamen trachtende te verhoogen, gewerkt, en daar nu de snelheid
+waarmede zulks geschiedt, zoo als op blz. <a href="#pb72" class=
+"pageref">72</a> verklaard is, juist het tegengestelde effect der
+voorgaande oorzaak te weeg brengt, beide oorzaken, vereenigt werkende,
+de organische ligchamen uit de stoffen van zekere hemelbollen gevormd,
+wel meer zamengesteld van bouw en hooger ontwikkelt, doch tegelijk meer
+teer en vernielbaar dan bij het gemis dier laatste oorzaak doen
+zijn.</p>
+<p>Hoe geringer de toeneming in geestontwikkeling en aldus ook de
+verhooging der organisatie der ligchamen van wezens is, hoe zwakker de
+werking van de tweede der boven gemelde oorzaken wordt, en hoe
+bezwaarlijker aldus het leven der ligchamen van zulke wezens
+uitgebluscht moet kunnen worden. Van daar de taaiheid van het leven en
+den meer onbeperkten groei der lagere dieren. Het optreden van hen
+overheerschende namelijk bestrijdende hoogere dieren heeft echter voor
+die lagere dieren veranderde levensomstandigheden daargesteld, waarvoor
+eerstgemelde constante oorzaak, wegens de binnen geen beperkten tijd te
+overwinnen werking der traagheid, hen niet geheel geschikt kon maken.
+Hunne ligchamen moeten aldus voor die hoogere dieren verslindbaar zijn,
+en, korteren tijd bestaande, door groeijen niet zulk een omvang
+verkrijgen, als die der mede in ontwikkeling gelijk staande dieren, aan
+zulk eene overheersching niet blootgesteld. Van daar dat welligt de
+(zie <span class="corr" id="xd19e1558" title="Bron: bl.">blz.</span>
+<a href="#pb30" class="pageref">30</a>) binnen de sedimentaire lagen
+gevonden fossile weekdieren, levende voor dat de visschen optraden,
+grooter waren dan de <span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81"
+name="pb81">81</a>]</span>heden bestaande weekdieren en dat de
+kruipende dieren van het secundaire tijdperk grooter waren dan de heden
+bestaande door vogels en zoogdieren overheerschte kruipende dieren.</p>
+<p>Naar ons inzien kan aldus gesteld worden, dat kortere duur van het
+leven van ligchamen gemiddeld een teeken is van snelle toename in
+ontwikkeling en tevens van betrekkelijke onvolmaaktheid van geest en
+ligchaam.</p>
+<p>Neemt een volk in beschaving af, zoo zullen na zekeren tijd,
+deszelfs instellingen en geestelijke ontwikkeling op de hoogte der
+eischen van den verminderden graad van beschaving zijn, een maximum
+bereikt hebben, na dien dalen, en voor de eischen der afnemende
+beschaving, wegens de werking der traagheid, te hoog blijven (zie Noot
+<span class="corr" id="xd19e1570" title="Bron: bl.">blz.</span>
+<a href="#pb72" class="pageref">72</a>). Al bleven echter de individuen
+steeds voortleven, zoo zou zulk een volk geruimen tijd in beschaving
+moeten achteruitgaan, voordat de nog stijgende geestelijke ontwikkeling
+dier individuen in elk opzigt op zulk eene hoogte zou gekomen zijn, dat
+zij aan de eischen der omstandigheden, door den trap van beschaving
+daargesteld, zou voldoen.</p>
+<p>Nu kunnen zulke afnamen in beschaving slechts bij uitzondering,
+gedurende betrekkelijk korten tijd en gedurende den leeftijd der
+individuen slechts in geringe mate plaats hebben. Voor deze blijven
+aldus de eischen der levensomstandigheden gedurende hun leven toenemen,
+zoodat hunne geestelijke ontwikkeling er beneden en buitendien, wegens
+andere soorten van verandering dier omstandigheden (zie <span class=
+"corr" id="xd19e1578" title="Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb71"
+class="pageref">71</a>), onvoldoende zal blijven.<a class="noteref" id=
+"xd19e1584src" href="#xd19e1584" name="xd19e1584src">7</a> <span class=
+"pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82" name="pb82">82</a>]</span></p>
+<p>Hoe, wanneer de beschaving toeneemt, de zedelijke ontwikkeling der
+volken absoluut kan toenemen en nogthans even onvoldoende blijven,
+blijkt bijv. uit het gemis aan eerlijkheid, waarover men thans niet
+minder dan vroeger klaagt. Welligt zijn wij in geldzaken eerlijker dan
+onze voorouders vier &agrave; vijf eeuwen geleden, doch hoe
+uitgebreider is het finantieel verkeer geworden, hoe noodzakelijker het
+is geworden, dat men op de eerlijkheid van anderen staat kan maken.</p>
+<p>De opvoeding van een timmerman duurt bijv. korter dan die van een
+staatsman, en niettemin levert gene gemiddeld beter werk dan deze en
+zullen er over de kunsten van koorddansers gemiddeld minder
+aanmerkingen dan over de verzen van dichters te maken zijn. Slechts in
+zooverre de lagere klasse aan dezelfde eischen als de hoogere moet
+voldoen, vertoont zij zich betrekkelijk onvolmaakter dan deze, terwijl,
+wanneer die eischen evenredig zijn met de graden van beschaving van
+beide klassen, de lage het in betrekkelijke zedelijke volmaaktheid van
+de hooge wint. Dit zou echter het geval niet zijn, zoo de menschen tot
+hoogere klasse behoorende, langer en alsware langzamer leefden dan die
+van lagere klassen, zoodat zij niet sneller dan deze in
+geestontwikkeling moesten toenemen.</p>
+<p>De graad van beschaving of geestelijke ontwikkeling der menschen
+zal, na gedurende zeker tijdvak vertragende gestegen te zijn, dit op
+deze aarde eenmaal niet meer noemenswaardig moeten doen.</p>
+<p>De beperktheid der zintuigelijke aanschouwing is toch onvereenigbaar
+niet eene onbepaalde geestontwikkeling en, naarmate de drang tot
+vergrooting hiervan zwakker is, zal die grens, waarboven de
+geestontwikkeling niet meer noemenswaardig stijgt, lager gelegen zijn,
+even als, naarmate een steeds aanhoudende wind zwakker is, de er door
+voortgebragte toenemende, maar eindelijk in sterkte circa standvastig
+wordende golving, geringer is. <span class="pagenum">[<a id="pb83"
+href="#pb83" name="pb83">83</a>]</span></p>
+<p>Dit laatste nu ziet op de hoogere en lagere dieren, want ook deze
+bezitten, ofschoon in veel zwakkere mate dan de mensch, bewuste
+aanschouwing en zucht tot uitbreiding hiervan.</p>
+<p>Zoo elk mensch steeds op deze aarde bleef voortleven zou hij, nadat
+zulk een eindtoestand der beschaving bereikt is, alles weten wat hij
+maar eenigzins in zijn stand wenschelijk zou achten te weten, omdat hij
+een onbepaalden tijd ter zijner beschikking zou hebben om een bij de
+maatschappij niet noemenswaardig meer toenemende dosis kennis op te
+doen. Hoe langer de individuen leven, hoe sneller het gansche
+menschengeslacht bij gelijken aanleg in kennis zal toenemen, omdat elke
+generatie alsdan meer tijd zal hebben om hare verkregene kennis aan het
+opkomende geslacht mede te deelen.</p>
+<p>Hoe hooger de beschaving is, hoe meer elke generatie zal moeten
+leeren, en hoe betrekkelijk gebrekkiger de opvoeding zal worden, al is
+het dat alsdan, wegens de grootere zamenwerking en onderlinge
+gemeenschap der menschen, de mededeeling van wetenschap aan de jeugd
+gemakkelijker geschiedt.</p>
+<p>Elke generatie zal aldus op lateren leeftijd meer in kennis moeten
+toenemen, om zich op de hoogte te stellen der kennis door het vorige
+geslacht bereikt. Dit zal nu gemiddeld wel geschieden en zelfs iets
+meer dan dat, zoolang de beperktheid der zintuigelijke aanschouwing die
+vergrooting der wetenschap der aardbewoners niet belet, maar de zoo
+even gemelde oorzaak de vergrooting der kennis van het menschdom trager
+doen toenemen.</p>
+<p>Van deze kennis zal alsdan elk individu een kleiner deel zich eigen
+kunnen maken dan tijdens het bestaan van een minder gevorderden trap
+van beschaving, elk individu alsdan, met betrekking tot het dan zoo
+zamengesteld geworden maatschappelijk leven, meer in ondervinding
+<span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84" name=
+"pb84">84</a>]</span>te kort schieten; zij alsdan gedurende hun leven
+wel sterker in geestontwikkeling dan thans toenemen, doch tevens meer
+teleurstellingen ondervinden; met betrekking tot hetgeen zij wenschen
+te leeren en te doen, minder en gebrekkiger leeren en doen, in een
+woord betrekkelijk onvolmaakter zijn dan tijdens het bestaan van lagere
+trappen van beschaving.</p>
+<p>Zij die de individuen geschikt voor het leven op deze aarde wenschen
+te zien, zullen aldus door de toeneming der beschaving niet bevredigd
+worden. Wel integendeel zij, die de toename der geestelijke
+ontwikkeling der individuen, al zij het dat hierdoor hunne ligchamen
+gesloopt en hun leven verkort wordt, als het doel hiervan
+beschouwen.</p>
+<p>De aanhangers van eerstgemelde levensbeschouwing (die der
+geschiktheid voor het aardsche), waartoe behooren de epicuristen,
+voegen den mensch toe: gedenk te leven, in den zin van gedenk op eene
+oordeelkundige wijze te genieten, tracht uwe gezondheid en welvaart te
+bevorderen, in vrede met andere menschen te verkeeren, bedenk dat
+slechts in een gezond ligchaam eene gezonde ziel kan huizen en weet dat
+onnieuwsgierigheid een zacht hoofdkussen voor een welgevormd hoofd
+is.</p>
+<p>De aanhangers der tweede levensbeschouwing (die van den
+vooruitgang), waartoe de rationele sto&iuml;cijnen behooren, roepen
+daarentegen de menschen toe: gedenk te sterven, namelijk leef zoodat
+uwe geestelijke ontwikkeling op het oogenblik van het verscheiden hoog
+opgevoerd zij, offer hieraan op gezondheid en welvaart, schroom niet in
+strijd met anderen te komen en oneenigheid te stichten, wanneer het
+beginselen geldt het menschdom naar hooger leidende en tracht zoover
+mogelijk, door peinzen en denken, op het gebied van het
+buitenzinnelijke door te dringen.</p>
+<p>Een gemiddelde tusschen beide soorten van levensbeschouwing
+<span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85" name=
+"pb85">85</a>]</span>komt ons voor de voorkeur te verdienen.</p>
+<p>Dat onze geest ons ligchaam noodig heeft om werkdadig te denken en
+om indrukken van de buitenwereld te verkrijgen en dat de bloeijende
+toestand van het ligchaam, bij gelijke hoogte der organisatie hiervan,
+maakt dat het de streving opwaarts van den geest gemakkelijker kan
+volgen, en die streving aldus dan minder tegenwerkt, maakt het noodig,
+dat men in zekere mate een geschikt ligchaamsleven leidt en dat onze
+geest zich bezig houdt met het verkrijgen van hetgeen noodig is voor de
+behoeften van het ligchaam en aldus de wetenschap beoefent met het oog
+op het materiele en praktische nut. Dit een en ander maakt tevens dat
+wij aan den bloei van het ligchaamsleven en aan de welvaart van anderen
+zorgen moeten wijden, terwijl het leven in vrede met deze zamenwerking
+met hen gemakkelijker maakt, hetgeen weder strekt ter bevordering der
+vergrooting der geestelijke ontwikkeling. Eindelijk moet de beperktheid
+der zintuigelijke aanschouwing grenzen stellen aan het doordringen van
+den geest op buitenzinnelijk gebied (zie later).</p>
+<p>Van den anderen kant moet het ligchaam dienstbaar gemaakt worden aan
+de toename der geestontwikkeling om aldus de machine, slechts in
+zooverre in goeden staat gehouden worden, als de eischen van het
+gebruik er van zulks toelaten. Zelfs behoort men, om aan die eischen te
+voldoen, niet te schromen om de machine te verslijten en aan gevaar
+voor vernieling bloot te stellen. Ook moet de wetenschap, met het oog
+op die toename der geestontwikkeling, zelfs ten koste van stoffelijke
+welvaart beoefent worden.</p>
+<p>Voorts behoort men zich jegens anderen zoo te gedragen, dat men
+hunne materiele welvaart in zekere mate ondergeschikt maakt aan de
+toename hunner geestontwikkelingen moet de deze bevorderende strijd van
+denkbeelden en beginselen niet aan eene te ver gedreven <span class=
+"pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86" name="pb86">86</a>]</span>zucht
+naar eensgezindheid en vrede opgeofferd worden<a class="noteref" id=
+"xd19e1629src" href="#xd19e1629" name="xd19e1629src">8</a>. De liefde
+voor anderen moet niet alleen ten doel hebben om hen van lijden te
+bevrijden, of anders gezegd om hen geschikt te maken voor de
+omstandigheden waarin zij verkeeren, maar tevens om de zedelijke
+ontwikkeling, zoowel van hem die liefde betoont als van hem aan wie zij
+betoond wordt, te verhoogen, en zij aldus ook ten bate van den
+vooruitgang der individuen strekken.</p>
+<p>Slechts, wanneer de liefde op deze wijze beschouwd wordt, kan het
+verstandig geacht worden zich groote offers op te leggen, ten einde op
+eene onzekere wijze het lijden van anderen een weinig te
+verminderen.</p>
+<p>Het is waar dat, hoe hooger de geestelijke ontwikkeling der
+menschheid is, hoe meer de menschen zich om hunne natuurgenooten en om
+de belangen hunner eigen toekomst bekreunen en dit kunnen doen, doch
+het is er verre van af, dat het directe nut dat men, zoo voor anderen
+als voor zich zelf, op deze aarde sticht, de hiervoor genomen
+inspanning loont.</p>
+<p>Ook nemen de menschen (tenzij oppervlakkig op gezag) niet gaarne
+onderrigt en teregtwijzing van anderen aan, zij leeren liever zelf en
+nemen hierdoor wel is waar trager in kennis toe, doch deze wordt alsdan
+dieper, inniger en minder vergeetbaar, terwijl hunne grootere en meer
+langdurige inspanning ten gunste van hun intellectuelen aanleg en van
+hunne geestontwikkeling in het algemeen werkt. Om een anders ide&euml;n
+goed te begrijpen, dient men zelfs (al zij het meer onbepaald en minder
+naauwkeurig) van zelf op die ide&euml;n gekomen te zijn.</p>
+<p>Hoe moeten nu de aanhangers der epicuristische <span class=
+"pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87" name=
+"pb87">87</a>]</span>levensbeschouwing zich gevoelen op het gezigt
+eener omgeving weerbarstig in het aannemen van onderrigt, en wel is
+waar grif in het aannemen van materiele hulpmiddelen, doch slechts
+wanneer zij hierover naar goedvinden kunnen beschikken; op het gezigt
+van min of meer direct ten gevolge van hun individuelen vooruitgang
+lijdende menschen en dieren, waarvoor zij slechts zeer weinig kunnen
+doen? Zij die zulk eene levensbeschouwing aanhangen, het doel van het
+lijden aldus niet begrijpen en aan de liefde geene hoogere beteekenis
+geven dan om dit lijden te verzachten en, zoo der naasten als hunne
+eigen geestontwikkeling, elk oogenblik met vernietiging bedreigd
+achten, moeten geleid worden tot moedeloosheid, tot minachting van zich
+zelf en van anderen, tot gemis aan zedelijke kracht en moed om zich
+offers te getroosten ten behoeve van anderen of van eigen toekomst; tot
+het zich verdooven in de beslommeringen en genietingen van het heden;
+tot het ontvlugten van het lijden van anderen en zelfs tot ontkenning
+er van, omdat dit lijden een protest is tegen die slechts geschiktheid
+bij een aardsch bestaan noodig achtende levensbeschouwing.</p>
+<p>Wanneer deze dan ook door de massas in praktijk wordt gebragt, moet
+zedelijk verval het gevolg zijn, zooals bijv. bij de Grieken en
+Romeinen tijdens het begin onzer jaartelling. De natuurwet, dat van een
+verschijnsel oorzaak en gevolg aan elkander tegengesteld zijn, deed
+echter toen hare werking gevoelen, namelijk dit zedelijke verval deed
+eene tegengestelde levensbeschouwing een kerkelijk gewaad aantrekken
+en, aldus geschikt geworden voor de massas, tot binnen deze
+dringen<a class="noteref" id="xd19e1644src" href="#xd19e1644" name=
+"xd19e1644src">9</a>.</p>
+<p>Te weinig wijsgeerig om te weten, dat het lijden een <span class=
+"pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88" name="pb88">88</a>]</span>gevolg
+is der werking der traagheid bij het veranderlijke en aldus ook bij het
+zich verheffende (zie blz. <a href="#pb63" class="pageref">63</a>), zoo
+hebben de menschen niettemin een zeker besef, dat er geleden moet
+worden om opwaarts te streven en dit besef nu werd levendig in de
+levensbeschouwing van het Christendom, dat het lijden heiligt, op den
+weg ter heerlijkheid plaatst en door het zich omhoog heffende kruis
+zinnebeeldig voorstelt.</p>
+<p>De aanhangers der &eacute;picuristische levensbeschouwing verdiepen
+zich ongaarne in de beschouwing der individuen, maar liever in die der
+in beschaving toenemende maatschappij, in die harer kunstgewrochten, in
+die der schoone en jaarlijks herlevende natuur. Doch is de duur van dit
+alles zoo zeker, kunnen betrekkelijk snelle en groote veranderingen bij
+de aardkorst en het gasvormige omkleedsel onzer planeet dit alles niet
+vernietigen? Buitendien die schoone organische natuur maskert een
+slagveld, een strijdperk waarop dieren en planten al strijdende hoogere
+organisati&euml;n verkrijgen en zich individueel trachten te verheffen
+en buitendien, waartoe leidt die toenemende beschaving? Naar aanleiding
+van het op blz. <a href="#pb83" class="pageref">83</a> gemelde, tot
+sterkeren vooruitgang der individuen gedurende hun leven, maar
+volstrekt niet tot hun geluk of geschiktheid voor de omstandigheden
+waarin zij verkeeren.</p>
+<p>De maatschappij wordt gevormd door zamenwerkende individuen, en in
+het belang van beider vooruitgang is het noodig dat die individuen
+zekere zelfstandigheid behouden, en dat zij aldus geene
+levensbeschouwing, de individualiteit in minachting brengende,
+aanhangen.</p>
+<p>Om te begrijpen, hoe het zedelijke verval eener maatschappij,
+derzelver beschaving achteruit moet doen gaan, behoeft men slechts te
+bedenken, welk een nadeeligen invloed vermindering van arbeid en
+vertrouwen op handel en industrie uitoefent. Zoo bijv. de menschen
+slechts werken om geld te winnen, zal hun arbeid geene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89" name="pb89">89</a>]</span>vruchten
+opleveren van zulk eene gehalte, als wanneer men hem tevens ter
+vergrooting der geestelijke ontwikkeling, zoo van anderen als van zich
+zelf, doet strekken. Dit verschil, niet noemenswaardig bij grof
+handenarbeid, zal grooter worden, naarmate die arbeid van meer verheven
+aard wordt. Verder zal, zoo de winsten geringer worden, de productie
+van den arbeid insgelijks verminderen, en ook weder in sterkere mate,
+naarmate de aard hiervan meer verheven is<a class="noteref" id=
+"xd19e1666src" href="#xd19e1666" name="xd19e1666src">10</a>.</p>
+<p>De vergrooting der hulpmiddelen der wetenschap maakt dat de vruchten
+van den arbeid grooter worden, terwijl de vergrooting der digtheid der
+bevolking eene tegenovergestelde werking uitoefent. Gedurende de
+toeneming der beschaving en der volkrijkheid komt ons de toeneming der
+hulpmiddelen der wetenschap eerst en die der digtheid van bevolking
+later de overhand te moeten hebben.</p>
+<p>Volstrekte overbevolking, wegens gebrek aan te bebouwen bodem, kan
+wel is waar niet gezegd worden te bestaan, zoolang die bodem nog een
+mud graan, of het voedsel voor een rund meer kan opbrengen, iets wat
+overal het geval is, doch dit belet niet, dat, het digter worden der
+bevolking, den arbeid, noodig om bijv. een mud graan voort te brengen,
+grooter doet worden. Minder arbeid zal er dus, naarmate (bij denzelfden
+trap van beschaving) die digtheid der bevolking grooter wordt, besteed
+kunnen worden aan de vervaardiging van voorwerpen niet volstrekt
+onmisbaar voor de menschen onderhoud, minder van zulke voorwerpen
+zullen er aldus dan te verkrijgen <span class="pagenum">[<a id="pb90"
+href="#pb90" name="pb90">90</a>]</span>zijn voor hen, die hen dan met
+de winsten, door hun arbeid opgeleverd, willen koopen.</p>
+<p>Wel is waar zullen de meer beschaafde menschen steeds meer behoeften
+hebben dan de andere en grootere rijkdom aldus voor hen eene
+noodzakelijkheid blijven, doch dit overwigt in geestelijke ontwikkeling
+zich (wanneer de digtheid der bevolking grooter is met betrekking tot
+de beschaving) meer door hare innerlijke waarde en minder door
+uiterlijk vertoon veropenbaren.</p>
+<p>De kleinere verschillen in rijkdom, bij het kleiner zijn der winsten
+van den arbeid, kan men vergelijken met het meer opgesloten zijn der op
+blz. <a href="#pb77" class="pageref">77</a> gemelde manschappen,
+naarmate deze gemiddeld trager loopen. Het verschil in snelheid
+tusschen de verschillende manschappen zal hierdoor evenzoo verminderen,
+als dat der gemaakte overwinsten door het mindere gemak om overwinsten
+te verkrijgen. De neiging der manschappen tot opsluiting komt bij deze
+gelijkenis overeen met de uitwerking der verdeeling der rijkdommen bij
+het erven, met die der giften aan behoeftigen en met het effect van den
+grooteren prikkel voor armen dan voor rijken om geld te winnen, zie
+blz. <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.</p>
+<p>Tegen hetgeen op blz. <a href="#pb86" class="pageref">86</a> gezegd
+is, zal men welligt aanvoeren, dat het kwaad, in ongeschiktheid van het
+een voor het ander bestaande, het zedelijke kwaad eerder moet af- dan
+toenemen, wanneer de menschen zich geschikter voor hun aardsch leven
+trachten te maken. Men dient hierbij echter te onderscheiden de eischen
+van het maatschappelijke en zedelijke leven van den mensch en die van
+zijn zinnelijk of ligchaamsleven.</p>
+<p>De drang tot vooruitgang maakt dat de menschen die eerste eischen
+zoodanig verhoogen, dat, wegens de werking der traagheid, hunne
+geestontwikkeling er bij te kort schiet. Verlagende op deze werken nu
+de eischen van het zinnelijke leven en verlagende op de organisatie
+<span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91" name=
+"pb91">91</a>]</span>van het ligchaam de onbewerktuigde aardt. Deze
+vier zaken, waarvan nu de laatste onveranderlijk is, trachten op
+gelijke hoogte te komen en aldus voor elkander geschikt te worden, en,
+zoo nu de eerste verlaagd wordt, namelijk zoo de menschen trachten de
+maatschappij meer barbaarsch te doen worden en naar het dierlijke terug
+te brengen, zullen zij tot elkander naderen en de menschen werkelijk
+betrekkelijk beter worden.</p>
+<p>Zoo bijv. eene generatie in geestontwikkeling minder toeneemt dan de
+vorige, zal de werking, de toeneming in ontwikkeling van het ligchaam
+bevorderende, hierbij ook eenigzins kleiner dan bij de vorige generatie
+zijn. De laatste generatie zal aldus aan hare kinderen wat minder hoog
+ontwikkelde ligchamen achter laten dan zij van hare ouders ontvangen
+heeft, en de ligchamen dier kinderen zullen, door de werking van den
+geest, wat moeijelijker dan die hunner ouders in ontwikkeling kunnen
+toenemen. Bij die derde generatie zal aldus de toeneming der
+geestontwikkeling nog wat zwakker zijn dan bij de tweede, zoo zij zich,
+betrekkelijk haar standpunt van ontwikkeling, niet meer dan deze
+inspant, en dit zoo voortgaan; zoodat de mensch dan langs den op blz.
+<a href="#pb30" class="pageref">30</a> gemelden stamboom, alsware terug
+zal gaan, en, aangezien de geest der dieren ook opheffende en de
+onbewerktuigde aarde verlagende op hunne ligchamen werkt, die teruggang
+niet ophouden, voordat het punt van aanvang van dien stamboom weder
+bereikt is<a class="noteref" id="xd19e1699src" href="#xd19e1699" name=
+"xd19e1699src">11</a>.</p>
+<p>Wanneer de menschen hunne geestelijke ontwikkeling, onder
+tegenwerking der eischen der zinnelijkheid, bijzonder verhoogen, zal
+zij, wel is waar, steeds in het een of ander ten achteren staan bij de
+eischen van het zedelijke <span class="pagenum">[<a id="pb92" href=
+"#pb92" name="pb92">92</a>]</span>en maatschappelijke leven, doch die
+eischen en die ontwikkeling digter bij elkander komen en gene sneller
+opwaarts gedreven worden.</p>
+<p>Het tegengestelde zal daarentegen plaats hebben, zoo, wegens den
+drang tot vooruitgang, men die eischen wel tracht te verhoogen, maar de
+geestelijke en vooral de zedelijke ontwikkeling, door het toegeven aan
+de eischen de zinnelijkheid, daalt. Dit laatste dan kan in zulk eene
+mate geschieden, dat de eischen van het zedelijke en maatschappelijke
+leven en aldus ook de beschaving er sterker door omlaag getrokken, dan
+door den drang tot vooruitgang omhoog gedrongen worden. Zulk een geval,
+op blz. <a href="#pb86" class="pageref">86</a> bedoeld, is
+vergelijkbaar bij eene schuit, die een paard stroomopwaarts tracht te
+trekken, maar daartoe onvermogend is, zoodat dit paard (met die eischen
+der beschaving vergelijkbaar) achterwaarts moet stappen, omdat de
+spanning der treklijn (met de betrekkelijke zedelijke slechtheid der
+menschen vergelijkbaar) groot is.</p>
+<p>De groote afstand tusschen de beschaving der menschen en de
+organisatie van hun ligchaam maakt dat de beschaving middelen aanbiedt
+om zinnelijk te genieten en tevens dit ligchaam te benadeelen, iets dat
+bij dieren slechts in veel zwakkere mate bestaat, en bijv. het geval is
+bij hen, welke de epicuristische levensbeschouwing op eene verbasterde
+wijze in praktijk brengen, namelijk bij hen die zich aan grove
+zinnelijke lusten overgeven en onverschillig worden voor de geestelijke
+ontwikkeling zoo van anderen, als van zich zelf, zie blz. <a href=
+"#pb87" class="pageref">87</a>.</p>
+<p>De verbasterde opvatting der tegenovergestelde levensbeschouwing
+ontmoet men bij de asceten, die, om alle zinnelijkheid te vernietigen,
+hun ligchaam martelen, dit alzoo minder bekwaam maken, om op eene
+indirecte wijze de vergrooting der geestelijke ontwikkeling te
+bevorderen en deze laatste zooals zij die opvatten, zoodanig ter
+<span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93" name=
+"pb93">93</a>]</span>harte nemen, dat zij andersdenkenden
+vervolgen<a class="noteref" id="xd19e1724src" href="#xd19e1724" name=
+"xd19e1724src">12</a>.</p>
+<p>Vele menschen zijn in het eene punt de eene en in tegengestelde het
+andere de levensbeschouwing toegedaan, doch steeds zullen die
+onderdeelen hunner levensbeschouwing zich in harmonie met elkander
+trachten te stellen.</p>
+<p>Een gemiddelde tusschen beide dient echter in innigheid en
+wetenschappelijkheid toe te nemen, naarmate de beschaving zulks doet,
+en aldus de instinctmatige aandrang en tot geschiktheid en tot
+vooruitgang, bij de dieren, zie blz. <a href="#pb64" class=
+"pageref">64</a>, voldoende, alsdan meer te kort schieten om de
+menschen in de school van het leven te leiden.</p>
+<p>Het humanisme, zooals de aanhangers der <span class="corr" id=
+"xd19e1749" title="Bron: epikuristische">epicuristische</span>
+levensbeschouwing dit opvatten, zou slechts kunnen bestaan, zoo de
+menschen steeds op aarde bleven voortleven, de onbewerktuigde natuur
+niet de op blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a> gemelde
+terugtrekkende werking op der menschen ligchamen uitoefenende en de
+beschaving niet meer toenam. Wegens de neiging der dingen om, wanneer
+geene oorzaken dit tegengaan, harmonisch met elkander te worden, zouden
+dan de eischen van zedelijke en maatschappelijke leven, de
+geestontwikkeling, de eischen van het zinnelijke leven <span class=
+"pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94" name="pb94">94</a>]</span>en de
+organisatie der menschelijke ligchamen zich op dezelfde hoogte stellen,
+en de betrachting van het goede geene opoffering meer kosten en niet
+meer in strijd zijn met het genieten in het heden.</p>
+<p>Die toestand zou echter, zelfs bij zulk eene aardsche
+onsterfelijkheid deelachtige wezens, niet mogelijk zijn, zoo de
+onbewerktuigde aarde de organisatie hunner ligchamen omlaag trok, daar
+dit tegengegaan zou moeten worden door eene even sterke hen omhoog
+trekkende werking en deze niet zou kunnen bestaan, zoo der menschen
+geestontwikkeling niet hooger dan die hunner ligchamelijke ontwikkeling
+stond, en door hoogere eischen van het zedelijke en maatschappelijke
+leven, die geestelijke ontwikkeling niet, tegen omlaagtrekking er van
+door de eischen van het zinnelijke leven, behoed werd<a class="noteref"
+id="xd19e1759src" href="#xd19e1759" name="xd19e1759src">13</a>.</p>
+<p>Een trap van beschaving, wegens de terugtrekkende werking der
+onbewerktuigde aarde voor geene verdere verhooging vatbaar, zal, wegens
+de op blz. <a href="#pb71" class="pageref">71</a> gemelde oorzaak, bij
+sterfelijke wezens niet zulk eene hoogte kunnen bereiken als bij
+ligchamelijk onsterfelijke. Die beschaving, door den eenen mensch in
+dit en door den anderen in andere opzigten opgedreven, zal eischen
+stellen voor het zedelijke en maatschappelijke leven, waaraan de
+menschen, wegens den korten duur van hun leven, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95" name="pb95">95</a>]</span>nog
+minder zullen voldoen, dan zoo zij steeds op deze aarde bleven
+voortleven, aan den eenigzins hoogeren trap van beschaving, die dan
+bereikbaar zou worden.</p>
+<p>In dit laatste geval zou toch die beschaving het werk zijn van de
+alsdan levende menschen, terwijl tot de werkelijk op deze aarde
+bestaande beschaving de vroegere generati&euml;n bijgedragen hebben,
+zoodat zij voor elke volgende iets nieuws is.</p>
+<p>De korte duur van ons leven maakt aldus dat wij in denzelfden tijd,
+om even goed te voldoen, in geestontwikkeling sneller moeten toenemen,
+dat wij dit wel eenigzins sneller doen, doch niet in zulk eene mate dat
+wij even goed voldoen als bij langer leven, dat onze taak zwaarder dan
+in dit laatste geval is en dat, wegens dien gevorderden snelleren
+aanwas in geestontwikkeling, de eischen van het zinnelijke leven meer
+ten achteren staan bij die van het maatschappelijke en zedelijke leven,
+zie blz. <a href="#pb71" class="pageref">71</a>.</p>
+<p>Het maatschappelijke verkeer maakt niet slechts, door die beschaving
+een hoogeren trap te doen bereiken en aldus het doel verder te stellen,
+dat wij onze geestontwikkeling sterker moeten vergrooten, maar tevens
+door het onderwijs, dat wij geholpen worden om nog sterker in
+geestontwikkeling toe te nemen.</p>
+<p>Deze zou men kunnen vergelijken met een kapitaal, dat gedurende
+zekeren tijd van af circa nul gemiddeld vertragende toeneemt en alsdan
+renten afwerpt. Het totale bedrag hiervan is vergelijkbaar met de baten
+die iemands geestontwikkeling aan anderen verschaft, en zal,
+betrekkelijk het kapitaal, op het oogenblik dat dit ophoudt met renten
+af te werpen, meer bedragen naar gelang <span class="pagenum">[<a id=
+"pb96" href="#pb96" name="pb96">96</a>]</span>die renteafwerping langer
+duurt. Men kan zich nu voorstellen dat de inspanning, gevorderd voor de
+vergrooting van zulk een kapitaal, grooter is dan het nut door het
+totaal die renten voortgebragt.</p>
+<p>Zoo echter dit totaal minder misbaar is, naar gelang die rente
+kleiner is, zal, na zekere vertraging bij de vergrooting van het
+kapitaal, het nut, door het totaal der kleinere renten voortgebragt,
+gelijk worden aan de inspanning gevorderd voor die mindere vergrooting
+van het kapitaal. Dit nu is vergelijkbaar met de grootere behoefte voor
+de leden eener maatschappij, wier zedelijke eischen tot zekere hoogte
+opgedreven zijn, om van de geestelijke ontwikkeling hunner medeleden te
+profiteren, naarmate zij zulks minder doen, of anders gezegd met de
+grootere behoefte aan het goede, naarmate het gebrek hiervan grooter
+is.</p>
+<p>Wordt daarentegen het totaal der renten niet minder misbaar,
+naarmate het minder bedraagt, hetgeen te vergelijken is met het op blz.
+<a href="#pb90" class="pageref">90</a> gemelde geval, dat de eischen
+der beschaving van de maatschappij tegelijk met geestelijke
+ontwikkeling van derzelver leden verminderen, zoo is er geene reden
+waarom, na het ophouden der renteafwerping, gedurig zulke kapitalen
+verloren moeten gaan, en gedurig nieuwe van meet af aan vergaard moeten
+worden, zie blz. <a href="#pb85" class="pageref">85</a>.</p>
+<p>Schoonheid bestaat evenzeer als deugd in geschiktheid, doch, terwijl
+men iets deugdelijk noemt, wanneer het zekere geschiktheid bezit voor
+de omstandigheden waarin het verkeert, zoo noemt men daarentegen iets
+schoon, wanneer deszelfs deelen voor elkander geschikt zijn. Voor
+volmaakte deugdelijkheid wordt wel is waar dit laatste ook gevorderd,
+doch bij zekeren graad er van, kan van iets de geschiktheid der deelen
+voor elkander nog al te wenschen overlaten.</p>
+<p>Verschillende typen van diervormen vinden wij bijv., <span class=
+"pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97" name="pb97">97</a>]</span>wegens
+de juiste harmonie der deelen, schoon, maar daar onder behoort niet de
+vorm der miereneters, niettegenstaande de organisatie dezer dieren
+geschikt is voor het vangen en opslurpen van mieren.</p>
+<p>Dit is evenzeer het geval op zedelijk gebied. Men zegt bijv. dat een
+deugdzaam mensch eene schoone ziel bezit, doch het komt ons voor dat
+het beter is te stellen dat eene schoone ziel zulk eene is, wier
+eigenschappen goed met elkander overeenstemmen en voor elkander
+geschikt zijn. De geni&uuml;s van het kwaad, zooals Milton die
+geschilderd heeft, kan bijv. kwalijk de bewondering opwekken als door
+zekere harmonie bij zijn zedelijken aard, die wij vermeenen morele
+schoonheid te moeten noemen.</p>
+<p>De werking der traagheid bij veranderlijke en dus ook bij naar de
+hoogte strevende wezens, moet, zooals op blz. <a href="#pb53" class=
+"pageref">53</a> gezegd is, de harmonie en geschiktheid voor elkander
+bij de deelen dier wezens verbreken en deze noodwendig leelijk maken.
+De aap, naar het ligchaam half mensch half dier, het vogelbekdier, van
+vogel tot zoogdier opklimmende, een wilde met vederen op het hoofd, een
+knods in de hand en een pantalon met souspieds aan de beenen, kwetsen
+evenzeer het schoonheidsgevoel als iemand, binnen eene beschaafde
+maatschappij handelende, zooals dit bij de wilde stammen gebruikelijk
+is, het zedelijk gevoel kwetst.</p>
+<p>Men dient wel onderscheid te maken tusschen het <i>schoone</i>, of
+de innerlijke harmonie van iets, het <i>goede</i>, of de geschiktheid
+van iets voor hetgeen waarmede het in verband is, en de verhevenheid,
+of het behooren van iets bij hoogere phasen van bestaan.</p>
+<p>Zoo noemen wij bijv. eene uitmuntende geteekende mestvaalt, waarin
+een varken wroet, eene goede, maar geene schoone en nog veel minder
+eene teekening van verheven genre. De getrouwheid der afbeelding geeft
+deze zekere geschiktheid voor ons en maakt haar aldus <span class=
+"pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98" name="pb98">98</a>]</span>goed,
+doch eene verzameling van allerlei vuil en heterogene vodden kan
+kwalijk gezegd worden innerlijk harmonisch te zijn, terwijl het
+wroetende varken naar het grove dierlijke terugtrekt.</p>
+<p>Wegens op blz. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> gemelde de
+werking der traagheid binnen onze veranderlijke wereld, kan evenmin
+iets innerlijk volmaakt harmonisch zijn als precies passen voor alles
+waarmede het in verband komt. Bij het eene kan het eerste en bij iets
+anders het laatste meer het geval zijn en volmaakter zal iets zijn
+naarmate deugd en schoonheid beide in hoogere mate er in vereenigd
+zijn.</p>
+<p>Het streven naar de hoogte van Natuur en Maatschappij maakt verder
+dat het schoone en goede in hoogere phasen van bestaan komen. Zoo staat
+bijv. de schoonheid van een insect lager dan die van een vogel, die van
+eene mosplant lager dan die van eene roos, die van een vogel lager dan
+die van een mensch, die van de kleeding en hut eener negerin lager dan
+die van het gewaad en woning eener beschaafde dame, niettegenstaande in
+elk dier gevallen de betrekkelijke schoonheid even groot kan zijn.
+Evenzoo is het met de deugd van zaken gelegen. Die van een spoorweg
+staat bijv. hooger dan die van een straatweg, die van een schietgeweer
+hooger dan die van een boog, die van ons burgerlijk wetboek hooger dan
+de burgerlijke gebruiken der Maories, die van eene fotografie hooger
+dan die eener silhouette, die van een gekleurd en met haren en
+nagemaakte oogen voorzien wassen beeld, hooger die van een bronzen
+beeld, niettegenstaande met betrekking tot hetgeen waarmede zij in
+verband zijn, elk dier zaken even goed kan voldoen.</p>
+<p>Dit zal daarentegen, wegens de werking der traagheid, minder het
+geval zijn bij iets, naarmate men sneller van een lageren tot een
+hoogeren trap van deugd tracht te komen en van daar dat bijv. wassen
+poppen minder voldoen <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99"
+name="pb99">99</a>]</span>dan bronzen beelden. De betrekkelijke
+schoonheid van zaken zal ook door de sterkte van zulk eene opklimming
+vermindert worden, doch ook hierbij de gevolgen dier opklimming zich
+nog doen gevoelen, nadat deze ge&euml;indigd is, omdat alsdan de
+werking der traagheid, waardoor het eene met betrekking tot het andere
+achterblijft, door de werking, alles wel met elkander in verband is,
+voor elkander geschikt trachtende te doen worden, nog niet geheel
+overwonnen is. Zoo zal bijv. wanneer een troep soldaten verspreid
+wordt, ten gevolge van zijn snellen gang, eerst zekeren tijd, nadat de
+voorste man stilhoudt, de troep weder opgesloten zijn, en een wilde, in
+eene op dezelfde hoogte van vrij groote beschaving blijvende
+maatschappij gebragt, nog lang te laag ontwikkeld, voor de
+omstandigheden waarin hij verkeert, kunnen blijven. Stelt men bij
+nevenstaande fig. in plaats der bovenste letter <i>a</i>,
+<i>a&prime;</i>, zoo zullen de ordinaten der kromme <i>ab</i>
+voorstellen de graden van beschaving van dien wilde, zoo hij bij zijne
+landgenooten bleef en die der kromme <i>a&prime;b&prime;</i> de graden
+van beschaving van den kring waarin hij gebragt wordt. De kromme
+<i>ab&prime;</i>, in dit geval de opklimming in beschaving van dien
+wilde voorstellende, zal nu de lijn <i>a&prime;b&prime;</i> eerst
+eenigzins regts van <i>aa&prime;</i> raken.</p>
+<p>Zoo de menschen zich direct voorgesteld hadden om het menschelijke
+gelaat volledig af te beelden, dan zou gewis de silhouette hen nimmer
+zoo goed voldaan hebben als thans de fotografie ons voldoet, terwijl,
+zoo zij zich tot taak stellen om zeer naauwkeurige afbeeldingen van
+schoone voorwerpen te maken, deze dezelfde blijvende, hunne
+afbeeldingen schooner moeten worden, naarmate die menschen in
+kunstvaardigheid toenemen. <span class="pagenum">[<a id="pb100" href=
+"#pb100" name="pb100">100</a>]</span></p>
+<p>Wij vermeenen hiermede aangetoond te hebben, dat de volmaakte
+schoonheid en deugd niet in eene veranderlijke wereld en bij
+veranderlijke wezens gevonden kunnen worden en voorts dat schoonheid en
+deugd, onafhankelijk van derzelver betrekkelijke grootte, op zeer
+verschillende standpunten van alsware volstrekte grootte kunnen
+staan.</p>
+<p>Op deze aarde kan de volstrekte grootte, van schoonheid en deugd,
+even als die der kennis der waarheid, slechts eene beperkte hoogte
+bereiken, en nu kunnen wij ons wel wezens voorstellen, waarbij die
+volstrekte grootte van schoonheid en deugd, die van al de werkelijk
+bestaande menschen overtreft, doch dit is slechts binnen zekere grenzen
+mogelijk, willen zulke wezens voor ons te begrijpen blijven. De oude
+Grieken stelden zich hunne goden voor als wezens, niet slechts van
+groote <span class="corr" id="xd19e1866" title=
+"Bron: lichamelijke">ligchamelijke</span>, maar ook van groote morele
+schoonheid in den zin als op blz. <a href="#pb97" class=
+"pageref">97</a>. Dier goden absolute grootte van zedelijkheid was,
+toen de Grieken nog barbaarsch waren, nog vrij wel boven die dezer
+laatste verheven, doch later toen die Grieken, ofschoon niet zedelijker
+met betrekking tot de intusschen verhoogde eischen van hun zedelijk en
+maatschappelijk leven geworden, desniettemin in zedelijke ontwikkeling
+geklommen waren, konden hunne goden, als voorbeelden van het goede en
+verhevene, hen niet meer voldoen. Hunne godsdienst strekte toen niet
+langer ter opheffing hunner zedelijke ontwikkeling en daar zij
+voortgingen met de eischen van hun maatschappelijk bestaan te
+verhoogen, moesten zij deze op eene meer gebrekkige wijze gaan
+vervullen.</p>
+<p>Buitendien moet (zie blz. <a href="#pb77" class="pageref">77</a>)
+bij denkbeeldige goddelijke wezens, wier geestelijke ontwikkeling men
+niet beneden die van menschen stelt, er, evenals bij ons menschen,
+disharmonie tusschen geest en ligchaam bestaan, zoo de ligchamen, die
+goden toegekend, innerlijk <span class="pagenum">[<a id="pb101" href=
+"#pb101" name="pb101">101</a>]</span>harmonisch gemaakte, of anders
+gezegd, verfraaide copijen van onze ligchamen zijn, en aldus, zie blz.
+<a href="#pb97" class="pageref">97</a>, wel betrekkelijk, maar weinig
+of niet absoluut schooner en verhevener zijn als deze.</p>
+<p>Dit hebben de stichters van den Islam begrepen en vandaar hun verbod
+om Allah, ofschoon zij dezen menschelijke denkvormen toeschreven, onder
+menschelijke gedaante af te beelden. Omdat het ligchaam der menschen
+lager staat dan hun geest, voldoet men zooveel mogelijk in het geheim
+aan de ligchaamsbehoeften en tracht men voor het gezigt beider
+disharmonie te verminderen door het ligchaam gedeeltelijk te bedekken
+en wel, naarmate de geest verhevener geacht wordt, door de
+ligchaamsvormen meer masquerende gewaden<a class="noteref" id=
+"xd19e1884src" href="#xd19e1884" name="xd19e1884src">14</a>.</p>
+<p>De absolute grootte van deugd en schoonheid wordt niet alleen
+vermeerderd door de hulpmiddelen van hoogere beschaving, zie blz.
+<a href="#pb97" class="pageref">97</a>, maar ook door het passen er van
+in meer verhevene spheren, in spheren waarin eene grootere geestelijke
+ontwikkeling als in het dagelijksche leven te huis behoort. Het er in
+ontmoeten der schoonheid, maakt het treden binnen zulke spheren
+aantrekkelijker en in zooverre kan men zeggen dat de schoonheid de
+menschen naar hooger opvoert. Dat zij dit steeds van zelf direct doet
+en afgezien van hetgeen waarbij zij opgemerkt wordt, vermeenen wij
+daarentegen te moeten ontkennen.</p>
+<p>De harmonie tusschen de verschillende deelen eener zaak wordt toch
+teweeg gebragt doordat (zie ons werk get. Over de werking der
+Natuurwetten, enz., blz. 501, en het vervolg hierop, blz. 207 en 414),
+elk dier deelen het gemiddelde is van de overeenkomstige deelen van
+<span class="pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102" name=
+"pb102">102</a>]</span>overeenkomstige zaken, omdat bij die gemiddelden
+accidentele en grillige afwijkingen gemist worden.</p>
+<p>Wanneer er nu bij zaken sprake kan zijn van hoogere en lagere
+vormen, zullen die bemiddelden evenmin naar de laatste als naar de
+eerste hellen. Zal bijv. een menschelijk ligchaam, wiens deelen,
+indirect dienende tot verhooging der geestelijke ontwikkeling van zijn
+bezitter, sterk en wiens deelen, meer bestemd voor dierlijke
+verrigtingen, weinig ontwikkeld zijn, schoon gevonden worden? Naar ons
+inzien neen.</p>
+<p>Zijn de talen der meest beschaafde volken de zuiverste en van de
+regelmatigste constructie? Eigent zich fraaije stijl het beste voor het
+uitdrukken van diepzinnige denkbeelden, van verhevene wetenschap? Wordt
+de aanschouwing van den sterrenhemel, van een tal van lichtende
+werelden (gedurende den spreekwoordelijk leelijken nacht), bij
+uitnemendheid schoon gevonden? Worden de Gothische kerken schooner
+gevonden dan de met de weinig verhevene godsdienst der oude Grieken zoo
+in harmonie zijnde tempels van het oude Hellas? Op dit alles vermeenen
+wij dat ontkennend geantwoord moet worden.<a class="noteref" id=
+"xd19e1900src" href="#xd19e1900" name="xd19e1900src">15</a></p>
+<p>Dat de harmonie der deelen van tafereelen ontstaat doordat die
+deelen in den gemiddelden toestand verkeeren van die bij andere
+dergelijke tafereelen, wordt bijv. aangetoond bij die van stormen. Om
+het tafereel hiervan schoon te doen zijn moet toch eene bewolkte en
+driftige en geene heldere lucht zich boven eene onstuimige zee
+bevinden.</p>
+<p>Het daarstellen van schoone gewrochten is aldus eene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103" name=
+"pb103">103</a>]</span>bijzondere soort van geschiktmaken van het een
+voor het ander. De kle&ecirc;rmaker, die een rok voor iemand pas maakt,
+de staatsman, de constitutie van een staat zamenstellende en
+<i>Phidias</i> toen hij de majesteit van den Dondergod door een
+marmeren blok trachtte uit te drukken, zij allen doen dit; terwijl de
+burgerman, die den edelman nabootst en zich hierdoor belagchelijk en
+ongelukkig maakt, even goed aan den drang vooruitgang gehoorzaamt, als
+<i>Columbus</i> toen deze de Spanjaarden naar Amerika leidde en dien
+ten gevolge Spanje van de noodige inwoners beroofde en als iemand, die
+het voorvaderlijk geloof verzaakt en zijn geest te gelijk met twijfel
+en met philosophische bespiegelingen vult.</p>
+<p>Dat er nu in elk dier tweede soort van gevallen een tijdelijk kwaad
+geboren wordt, ontstaat, zooals reeds op blz. <a href="#pb68" class=
+"pageref">68</a> gezegd is, ten gevolge der werking der traagheid bij
+overgangen.</p>
+<p>Hoe, ten gevolge hiervan, vooruitgang het schoone benadeelt, bemerkt
+men bijv. aan de klagten geheven over het bederven van landschappen
+door fabrieken, over het gemis aan schoonheid der Protestantsche
+eerdienst, over het ondichterlijke dat er in gelegen is om bijv. per
+spoorweg te <i>Athene</i> te komen enz. Zoo echter deze stad eenmaal de
+bloeijende hoofdplaats van een bedrijvig volk wordt, zal een
+spoorwegstation er evenmin misstaan als in vele oude en thans
+bedrijvige steden van Europa.</p>
+<p>De neiging tot het geschikt maken van het een voor het ander kan
+zich veropenbaren, als teedere liefde voor bloedverwanten, die men, met
+opoffering van vooruitzigten, niet wil verlaten; als practisch gezond
+verstand, dat doelmatigheid boven theoretische volkomenheid en
+verhevenheid verkiest; als huisbakken bekrompenheid slechts kleine
+belangen trachtende te bevredigen; als lage zelfzucht slechts zoekende
+eigengenot in het heden te verkrijgen. <span class="pagenum">[<a id=
+"pb104" href="#pb104" name="pb104">104</a>]</span></p>
+<p>De neiging tot vooruitgang kan zich daarentegen veropenbaren, als
+opofferende liefde voor menschheid, wetenschap en geloof; als
+verstandelijke bespiegeling over verhevene en duistere onderwerpen; als
+onpractische plannenmakerij; als dwaze na&auml;perij van
+maatschappelijk hooger verheven personen.<a class="noteref" id=
+"xd19e1931src" href="#xd19e1931" name="xd19e1931src">16</a></p>
+<p>Het is er aldus (zie blz. <a href="#pb83" class="pageref">83</a>)
+verre van af, dat aan den drang tot geschiktmaken en aan dien tot
+vooruitgang steeds op eene wijze toegegeven wordt in het welbegrepen en
+aldus ruim opgevatte heil der maatschappij zijnde.</p>
+<p>Achteruitgaan en tevens het een voor het ander ongeschikt maken,
+doen de menschen nimmer tegen beter weten in; en, wanneer dit door hun
+toedoen gebeurt, vermeenen zij dat, men, door te sterk en op verkeerde
+wijze vooruitgegaan te zijn, de geschiktheid van het een voor het ander
+geschaad heeft.</p>
+<p>Geschikt houden is in het algemeen, ofschoon niet geheel teregt, het
+doel der conservatieven, de vooruitgang het doel der liberalen. (Zie
+blz. <a href="#pb73" class="pageref">73</a>.)</p>
+<p>Tusschen het toegeven aan beiderlei soorten van drang moet eene
+behoorlijke en van de omstandigheden afhangende verdeeling gemaakt
+worden, bij het voorschrijven van zedelijke beginselen, zie blz.
+<a href="#pb83" class="pageref">83</a>, bij het onderwijzen, zie, blz.
+<a href="#pb76" class="pageref">76</a>, bij het voeren van strijd en
+het bestaan van bescherming en regeling op verschillend gebied
+enz.<a class="noteref" id="xd19e1953src" href="#xd19e1953" name=
+"xd19e1953src">17</a></p>
+<p>De drang tot geschiktwording van het een voor het andere veroorzaakt
+bijv. dat de aan wilde volken gepredikte Christelijke godsdienst bij
+hen van lieverlede verbastert, dat is wel, door hooger als deze te
+zijn, de <span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105" name=
+"pb105">105</a>]</span>beelding van zulke volken wat verhoogt, maar
+zich te gelijk, door te dalen, op de hoogte hiervan stelt. Wel zal dan
+die invoering der Christelijke godsdienst bij zulke volken hunne
+beschaving wat verhoogen, doch die verhooging er niet alleen aan te
+danken zijn, dewijl er bij de rest hunner beelding (zie blz. <a href=
+"#pb47" class="pageref">47</a>) eene eigen impulsie tot verhooging
+bestaat<span class="corr" id="xd19e1963" title=
+"Bron: ,">.</span><a class="noteref" id="xd19e1965src" href=
+"#xd19e1965" name="xd19e1965src">18</a></p>
+<p>Bij de menschen wordt de aard hunner godsdienst bepaald door hun
+graad van intellectuele ontwikkeling, door de eigenaardigheden van hun
+karakter, den aard van het land dat zij bewonen, hunne omgeving,
+benevens door accidentele omstandigheden.</p>
+<p>Van elk dezer laatste kan de invloed niet blijvende zijn, doch daar
+er gedurig nieuwe accidentele omstandigheden, van invloed op der
+menschen godsdienstbegrippen, ontstaan, zoo zal er hierbij op den duur
+een zeker van aard veranderend deel het gevolg van het toeval zijn.</p>
+<p>Het in zulke deelen bevatte zal echter, even als de op blz. <a href=
+"#pb22" class="pageref">22</a> gemelde door het toeval ontstaande
+afwijkingen bij de organisatie der dieren, gemiddeld ten nadeele
+werken, en aldus het geheel der godsdienstige begrippen van elk mensch,
+noch voor dezen, met betrekking tot zijne beelding gemiddeld geschikter
+maken, noch gemiddeld nader tot de kennis van hetgeen werkelijk op
+buitenzinnelijk gebied bestaat, brengen.</p>
+<p>De invloed der omgeving baart zekere ofschoon vaak geringe
+gelijkenis tusschen de godsdienstige begrippen van met elkander
+verkeerende menschen, en op blz. <a href="#pb9" class="pageref">9</a>
+hebben wij aangetoond hoe deze zich in groepen splitsen, waarvan elk
+gezegd wordt tot zekere secte te behooren. De grootte dezer wordt, even
+als die der rijken, door de geographische gesteldheid der landen, het
+verkeer en den <span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106" name=
+"pb106">106</a>]</span>aard der menschen, den aard der godsdiensten
+benevens door accidentele oorzaken (zooals bijv. accidentele grootere
+of kleinere gelijkvormigheid in opinie) bepaald. In het algemeen nemen
+zij, even als de rijken, in grootte toe naarmate de beschaving zulks
+doet.</p>
+<p>Overigens brengen veranderingen bij dien invloed der omgeving der
+volwassen menschen, bij de godsdienstige begrippen dezer accidentele
+afwijkingen naar alle kanten van de godsdienstige begrippen, welke zij,
+zonder het bestaan dier invloeden, zouden bezitten. Deze zijn te
+vergelijken met die op onze daden ten gevolge der raadgevingen der
+menschen, waarmede wij achtervolgens te doen krijgen.</p>
+<p>Die onderscheidene oorzaken, de accidentele uitgezonderd, bepalen de
+religieuze begrippen der menschen geheel onafhankelijk van de leering
+en daden der stichters der godsdiensten. Zoo belijden bijv.
+voornamelijk de Germaansche volken de Protestantsche godsdienst, wegens
+de hoogte waartoe hunne beelding op het einde der middeleeuwen gestegen
+was, benevens wegens hunnen grooteren ernst en minder zinnelijk
+karakter dan de Latijnsche en Slavische volken. Het deel hunner
+godsdienstige begrippen niet het gevolg hiervan, maar van hetgeen er
+buitendien van de leer der hervormers overgeleverd is, kan als iets
+toevallig beschouwd worden en moet van lieverlede verdwijnen.</p>
+<p>Men bedenke toch dat, wanneer zoo iets door eene constante oorzaak
+wordt voortgebragt, niet enkele, maar zeer vele menschen in dien geest
+werkzaam zijn, zoodat, bij gemis dier enkele voorgangers, de menigte
+het werk verrigt, voor zooveel die arbeid levert hetgeen die constante
+oorzaken tot gevolg kunnen hebben.</p>
+<p>Die arbeid der achtervolgende generatien is grooter dan men denkt en
+zou bijv., al hadden de stichters van het Christendom nimmer bestaan,
+de meer verheven begrippen <span class="pagenum">[<a id="pb107" href=
+"#pb107" name="pb107">107</a>]</span>betreffende de betrekking van God
+tot de menschen, de pligten en roeping dezer enz., waardoor het Nieuwe
+Testament zich van het Oude Testament en van het Neoplatonisme enz.
+onderscheid en hooger dan deze staat, stellig voortgebragt hebben,
+omdat de aard en toename in geestontwikkeling der bewoners van het
+Romeinsche rijk tijdens het verval der Romeinsche staatsgodsdienst
+hiertoe leidde, maar dat die menigte tot de bijzonderheden der
+Christelijke dogmas, bij onstentenis der vinders dezer, zou gekomen
+zijn, is daarentegen zeer onwaarschijnlijk.<a class="noteref" id=
+"xd19e1998src" href="#xd19e1998" name="xd19e1998src">19</a></p>
+<p>Die bijzonderheden zijn aldus gewrochten van het toeval, zooals
+alles wat in iemands geest opkomt, gelijkslachtig is met hetgeen tot
+vergrooting der kennis van het menschdom kan strekken, en later niet
+opkomt in den geest van eene menigte andere menschen te zamen genomen,
+zoo al deze in dezelfde omstandigheden als hij gaan verkeeren.</p>
+<p>De geni&euml;n, welke, door een toevalligen loop der omstandigheden,
+in de zending, welke zij zich opgelegd hebben, zeer goed slagen,
+(voorzeker de minderheid hunner) vervullen dan ook de noodzakelijke
+behoeften der menschheid iets eerder, maar op eene meer gebrekkige
+wijze, dan dit bij hun gemis later gebeurd, en het lot dier
+nakomelingschap hangt alzoo niet af van het broze bestaan dier enkele.
+Van daar ook dat zij, welke dit <span class="pagenum">[<a id="pb108"
+href="#pb108" name="pb108">108</a>]</span>anders begrijpen, zulke
+geni&euml;n als door God speciaal bestemd en bewaard achten voor zulke
+zendingen, een begrip onvereenigbaar met de eenvoudigheid der
+Natuurwetten en aldus van supranaturalistischen aard.</p>
+<p>De bij de menschen bestaande godsdienstige begrippen<span class=
+"corr" id="xd19e2009" title="Niet in bron">,</span> bepaald wordende
+deels door accidentele oorzaken, deels door dier menschen aanleg,
+karakter en woonplaats, aldus door dergelijke oorzaken als die der
+beschaving, zoo dienen die godsdienstige begrippen bij de volken van
+grooteren aanleg gedurende denzelfden tijd meer dan bij die van minder
+aanleg in ontwikkeling en verhevenheid gestegen te zijn, er op aarde te
+gelijk religieuse begrippen op allerlei graden van ontwikkeling te
+bestaan, en in het verleden ook het geval geweest zijn, maar, naarmate
+men in dit verleden verder achterwaarts gaat, de hoogst ontwikkelde der
+religieuse begrippen, gedurende elk tijdstip omhelsd, gemiddeld in
+verhevenheid lager te staan.</p>
+<p>Dit is dan ook het geval, want bijv. zijn bij de Europeanen
+gedurende de laatste achttien eeuwen de religieuse begrippen in
+verhevenheid veel meer gestegen dan bij de Hottentotten en zelfs dan
+bij de Bedouinen, ofschoon deze gedurende dien tijd van het heidendom
+tot den Islam geklommen zijn. Voorts bestaan thans op aarde de geheel
+op wijsgeerigen grondslag berustende godsdienst-begrippen bezittende
+vrije Duitsche gemeenten, wilde stammen, wier godsdienst het plengen
+van menschenbloed voorschrijft, en volken met godsdiensten op allerlei
+trappen tusschen die beide ingelegen.</p>
+<p>Gaat men in het verledene achterwaarts, zoo ontwaart men een paar
+eeuwen geleden als hoogste godsdienstbegrippen die van het orthodoxe
+protestantisme, vier eeuwen geleden, die van het catholicisme,
+negentien eeuwen geleden, die van het moza&iuml;sme en van het wordende
+neoplatonicisme.</p>
+<p>Toen het gansche menschdom op den laagsten trap <span class=
+"pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109" name="pb109">109</a>]</span>van
+beschaving stond, was het verdeeld in eene menigte in geestelijken
+aanleg verschillende kleine stammen. Bij uitzondering zijn er van die
+stammen uitgestorven, doch meestal hebben zich, naarmate, bij
+verhooging hunner beelding, er meer geest van zamenwerking tusschen de
+menschen ontstond, zich eerst tot kleine en later tot grootere, volken
+gegroepeerd. Elk dier volken vormde niet altijd een staat of eene
+politieke eenheid, maar deszelfs leden waren door taal, zeden, wetten,
+godsdienst, benevens door veelvuldiger onder elkander dan met leden van
+andere volken gesloten huwelijken, met elkander verwant, en splitste
+zich somtijds, zooals bij het vormen van kolonien, in verschillende van
+lieverlede zich van elkander vervreemende deelen. Het bovenstaande, kan
+nu (zie blz. <a href="#pb33" class="pageref">33</a><span class="corr"
+id="xd19e2023" title="Niet in bron">)</span> voorgesteld worden door
+eene menigte stamboomen, sneller groeijende naarmate de aanleg der
+stammen of volken grooter was (somtijds zal deze, zoo als bij
+vermenging van hoogere met lagere rassen, den gemiddelden van die van
+beide geworden zijn) en dan zamengroeijende en dan zich in
+verschillende takken splitsende.<a class="noteref" id="xd19e2026src"
+href="#xd19e2026" name="xd19e2026src">20</a> De bovenste einden dier
+takken en stammen zullen dan de thans bestaande volken (wel te
+onderscheiden van staten) en de distantie dier verschillende uiteinden
+tot den bodem, de graden van beschaving dier volken aanduiden. Zoo nu
+van elk dezer de leden dezelfde godsdienstige begrippen aankleefden,
+zouden die takken en stammen tevens den groei dezer begrippen
+voorstellen. Het Britsche rijk en deszelfs koloni&euml;n zou bijv.
+bevatten catholieke Ieren, angelicaansche Engelschen, presbyteriaansche
+Schotten, moza&iuml;sche Isra&euml;lieten, mohamedaansche Maleijers,
+brahmmaansche Hindoes, boedhisthische Singalezen, zonvereerende Parsen
+enz. <span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110" name=
+"pb110">110</a>]</span></p>
+<p>Het bezit van dezelfde godsdienst door verschillende dier volken zou
+dan niet als eene zamensmelting van derzelver stamboomen moeten
+beschouwd, maar meer met het bezitten van dezelfde wetten moeten
+vergeleken worden en de bekeering van een volk tot eene andere
+godsdienst, onder behoud van sporen der vorige, met het enten van
+buiten aangebragte wetten op oude vergelijkbaar zijn en aldus niet als
+eene verandering van stamboom aangemerkt moeten worden.</p>
+<p>Die onderscheidene religieuse begrippen van volken zullen nu, even
+als de diersoorten, onder den invloed zijn van een drang tot
+geschiktwording, een drang tot vooruitgang en de werking van het
+toeval.</p>
+<p>Het geschikt worden der organisatie der dieren voor hunne
+levensomstandigheden, benevens het geschikt worden der verschillende
+deelen dier organisatie voor elkander, wordt bij die religieuse
+begrippen der volken vervangen door het harmonisch worden derzelve met
+de beschaving en aard dier volken en met het goed bij elkander passen
+der verschillende deelen dier begrippen, zoodat zij te zamen een
+harmonisch geheel vormen. Die geschiktheid of betrekkelijke
+volmaaktheid der godsdienstige begrippen neemt aldus volstrekt niet toe
+met derzelver wetenschappelijke waarheid van voorstelling van hetgeen
+in tijd en ruimte op buitenzinnelijk gebied bestaat. Bij onbeschaafde
+volken moeten zij bijv. eenvoudig en zinnelijk zijn om voor hen
+geschikt te zijn en dit maakt bijv. dat men niet in elke omstandigheid
+welke ook dwalingen moet bestrijden. Hierdoor zou meer dan wenschelijk
+is den vooruitgang ten koste der geschiktheid begunstigd worden.</p>
+<p>Even als bij de organisatie der dieren, bestaat er ook bij die
+begrippen een drang tot vooruitgang waardoor zij echter in het algemeen
+niet te hoog voor den graad van beschaving der volken worden, omdat
+hierbij ook een <span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111"
+name="pb111">111</a>]</span>dergelijken eigen drang tot vooruitgang
+bestaat, waardoor zij dan trager en dan sneller dan die begrippen zal
+klimmen en die godsdienstbegrippen aldus dan voor en dan achter zich
+zal laten. Daar echter in het eerste geval die begrippen de beschaving
+voor- en deze die begrippen achterwaarts tracht te trekken en omgekeerd
+in het tweede geval, kan beider ongelijke snelheid van vooruitgang door
+geene constante oorzaak in stand gehouden worden. Bij vooruitgang dier
+begrippen zullen echter derzelver verschillende deelen dit nimmer even
+sterk doen en van daar dat, naarmate zij sneller vooruitgaan, de
+harmonie en consequentie bij het geheel verbroken wordt. Die
+verandering moet dan noodwendig twist over en twijfel aan de
+verschillende deelen der begrippen benevens splitsing van derzelver
+aanhangers in verschillende rigtingen doen ontstaan. In een woord er
+ontstaat dan bij hen iets gebrekkigs, dat met gemis aan opsluiting en
+rigting van met den looppas gaande soldaten vergelijkbaar is, maar dat
+bij trageren voortgang dier begrippen van lieverlede moet verminderen,
+daar de drang tot geschiktwording van het een voor het ander, die
+begrippen evenzoo op gelijke hoogte tracht te stellen en voor elkander
+passende maakt, als het bevel tot opsluiting die soldaten bij elkander
+brengt.</p>
+<p>Ook zijn die begrippen, even als de organisatie der dieren, aan de
+werking van accidentele oorzaken onderhevig en, terwijl bij de
+ligchamen der dieren die toevallige bijzonderheden, zoo als bijv. de
+bogchels der kameelen, door geslachtsvoortplanting van generatie tot
+generatie overgaan, geschiedt dit bij de toevallige bijzonderheden dier
+begrippen, door het onderwijs der jeugd.</p>
+<p>Hierboven hebben wij reeds gezegd, hoe bij zeker geheel van
+godsdienstige begrippen de onderscheidene deelen, even als bij de
+organisatie dier diersoorten, op ongelijke hoogte kunnen staan, doch
+ook kunnen deelen <span class="pagenum">[<a id="pb112" href="#pb112"
+name="pb112">112</a>]</span>der organisatie van diersoorten, zonder
+hooger of lager dan de rest te staan, buitengemeen ontwikkeld, vervormd
+of gereduceerd zijn. Somtijds maakt zoo iets zulke diersoorten
+geschikter voor hunne levensomstandigheden, doch somtijds is het deels
+eene toevallige en aldus door den drang tot geschiktwording voor die
+levensomstandigheden van lieverlede weggenomen wordende wanstaltigheid.
+Evenzoo bij de godsdienstige begrippen. Zoo vindt men bijv. bij die van
+het oude Israel het bestaan van een volksgod zeer sterk en dat der
+zielsonsterfelijkheid zeer zwak uitgedrukt<span class="corr" id=
+"xd19e2046" title="Bron: ,">.</span> In zekere mate kan dit geschikt
+zijn geweest voor een volk, waarbij het individu zoo sterk in het
+volksbestaan opging als bij de oude Israelieten, doch deels was het ook
+eene door het toeval ontstane wanstaltigheid, die, wel is waar, door
+het geloof aan eene regtvaardige vergelding der daden en geschikte
+rolsverdeeling gedurende dit aardsche leven, wel min of meer bedekt
+bleef, doch bij de latere Israelieten desniettemin van lieverlede
+verminderd werd. Evenzoo kan men zeggen dat het fatalisme wel min of
+meer eigenaardig is bij een volk van een passief en het begrip van een
+volstrekte wilsvrijheid bij dat van een actief karakter, doch beide
+stellingen zijn niettemin accidentele afwijkingen van het juiste.</p>
+<p>De stelling, dat, wat men ook denkt of doet, eene zaak zal uitvallen
+zoo als dit vastgesteld is, leidt tot moedeloosheid, die, dat men eene
+zaak goed of slecht kan doen uitvallen, naarmate men zus of zoo
+verkiest te denken, tot overmoed.<a class="noteref" id="xd19e2051src"
+href="#xd19e2051" name="xd19e2051src">21</a> De aanhangers der absolute
+wilsvrijheid stellen eigenlijk dat de loop der verschijnselen oneindig
+zamengesteld is, zoodat zij met geene mogelijkheid te ontwarren en te
+voorzien is; de fatalisten daarentegen, dat de loop dier verschijnselen
+eenvoudiger is dan in <span class="pagenum">[<a id="pb113" href=
+"#pb113" name="pb113">113</a>]</span>waarheid. Zij maken van de
+menschen alsware inerte blokken wier aaneenschakeling van denkbeelden
+van geen invloed is op hetgeen bij hun ligchaam door anderen
+waargenomen wordt plaats te hebben.</p>
+<p>Evenals de dieren zoo handelen, dat zij van de gebreken hunner
+organisatie zoo min mogelijk hinder hebben, zoo verzaken de aanhangers
+van dergelijke eenzijdige begrippen deze grootendeels in het practische
+leven.</p>
+<p>Dit is zelfs het geval bij hetgeen wel eens door de godsdienst als
+maatschappelijken plicht voorgesteld is. De christenleeraars vermanen
+bijv. niet hunne gemeenteleden aan om zich te laten vertrappen, of om
+te zorgen dat ieder hunner even rijk blijft. Voor de toeneming der
+ontwikkeling van het menschdom is het toch noodig, dat men tracht door
+arbeid in vermogen toe te nemen en dat men voor zelfverdediging zorg
+draagt. Er bestaan dan trouwens ook maar weinig christenen welke dit
+niet aldus opvatten en de slagtoffers worden van de naauwgezette
+opvatting hunner godsdienstleer.</p>
+<p>De anatomisten hebben bevonden dat de hoofddeelen der ligchamen der
+dieren volgens een grondtype, bij de hoofddeelen van al de andere
+diersoorten terug gevonden wordende, gevormd zijn. In dergelijke
+gevallen verkeeren bijv. het hoofd, het hart, het zenuwstelsel, de
+ledematen enz. Naarmate de organisatie der diersoorten lager is,
+bevinden die deelen zich in een meer rudimentairen toestand en
+buitendien verschillen die volgens denzelfden grondtype gevormde deelen
+ook als derzelver organisatie ongeveer even hoog is, zooals bijv. de
+voorpooten van honden en de vleugels van vleermuizen.</p>
+<p>Iets hiermede overeenkomende ontwaart men bij de verschillende
+godsdienstbegrippen der volken. Bij elk dezer kunnen toch die begrippen
+in drie deelen verdeeld worden, namelijk: 1&ordm;. die over God met of
+zonder ondergoden en hooger dan den mensch zijnde wezens, 2&ordm;. die
+<span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114" name=
+"pb114">114</a>]</span>over de zielsonsterfelijkheid, 3&ordm;. die over
+het werelddoel.</p>
+<p>Elk dezer deelen vindt men bij de godsdienstbegrippen van alle
+volken in meer rudimentairen toestand, naarmate die begrippen bij eene
+lagere geestontwikkeling passen en buitendien met elkander
+verschillende, wanneer zij, over het geheel genomen, op gelijke hoogte
+staan. Zoo staat bijv. het christelijke godsbegrip hooger dan dat der
+Israelieten van voor 3000 jaren, doch of het hooger staat dan het
+werkelijke der thans bestaande Israelieten is de vraag. In sommige
+opzigten misschien wel, doch in andere opzigten zal welligt het
+Israelitiesche godsbegrip, wegens deszelfs strenger monothe&iuml;stisch
+karakter en het stellen dat God niet onder menschelijke gedaante kan
+afgebeeld worden, het in verhevenheid winnen.</p>
+<p>In zooverre zij door het karakter, den graad van beschaving en den
+aard der woonplaats der volkeren bepaald worden, zullen zulke
+verschillen bij die godsdienst begrippen door eene constante oorzaak in
+stand gehouden worden, doch voor de rest zijn zij accidenteel en zullen
+zij, door de op blz. <a href="#pb20" class="pageref">20</a> gemelde
+constante oorzaak van geschiktwording van lieverlede weggenomen
+worden.</p>
+<p>Naarmate de geestontwikkeling der menschen grooter is, worden die
+godsdienstbegrippen gemiddeld niet slechts meer verheven, maar moeten
+zij, naar ons inzien, ook meer bevatten van hetgeen op buitenzinnelijk
+gebied werkelijk bestaat, zonder evenwel, wegens de beperking welke de
+aard hunner woonplaats aan de vergrooting der geestontwikkeling der
+aardsche menschen stelt, die waarheid op dit gebied ooit geheel en
+zuiver te kunnen bevatten.</p>
+<p>Zelfs bij de minst ontwikkelde menschen overtreft de bewuste
+aanschouwing der dingen ver die der dieren. Zij zien niet slechts dat
+de lucht schijnbaar een gewelf vormt, dat zon en maan daarop groote
+lichtende plekken en de sterren kleinere plekken vormen, dat het licht
+van <span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115" name=
+"pb115">115</a>]</span>de zon komt, dat de aardbodem, bergen en dalen
+niet in achtgenomen, plat voorkomt, dat zon en maan het uitspansel
+doorloopen van horizon tot horizon, maar zien dit met bewustheid, dat
+is zij merken het op en prenten het in hun geest. Hoe is het nu
+mogelijk dat zulke door hunne zintuigen bedrogen menschen niet stellen
+dat de aarde plat is, dat zon en maan bewegen, dat de sterren zijn
+lichtende punten, vastgehecht aan het uitspansel enz.? Kunnen zij reeds
+dadelijk opmerken, dat de voorwerpen bij den horizon duiken, dat,
+naarmate voorwerpen hooger gelegen zijn, zij, wanneer men zich
+verplaatst, meer mede gaan, zoodat de hemelligchamen, dit in de hoogste
+mate doende, uiterst ver moeten liggen, neen zoo naauwkeurig kunnen zij
+eerst later opmerken.</p>
+<p>Kunnen zulke menschen denken, wij zijn onbekwaam om door opmerking
+en redenering over den aard der hemelligchamen iets vast te stellen,
+wij schorten ons oordeel op? Neen zoo iets kan slechts gedaan worden,
+wanneer de ondervinding aangetoond heeft, dat vroeger gedane
+waarnemingen en daarop gebouwde begrippen onjuist zijn. De
+naauwkeurigheid der opmerkingen en die der daarop gebouwde redeneringen
+en stellingen staat tot bewuste aanschouwing der dingen in dezelfde
+verhouding als de organisatie der diersoorten tot de omstandigheden
+waarin deze verkeeren. Hoe sneller deze verhoogd zijn, hoe meer zie
+blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> die organisatie te wenschen
+zal overlaten en eveneens, hoe sneller de bewuste aanschouwing der
+dingen zich uitbreidt, hoe meer dwaling der menschen begrippen zullen
+bevatten. De veranderlijkheid is aldus, wegens de werking der
+traagheid, bij gebrek aan tijd, evenzeer de moeder der dwaling als die
+der betrekkelijke onvolmaaktheid.</p>
+<p>Zoo aldus de bewuste aanschouwing van menschen bijna steeds op eene
+zelfde zeer beperkte hoogte bleef, zou eindelijk dit effect der
+traagheid bijna vernietigd <span class="pagenum">[<a id="pb116" href=
+"#pb116" name="pb116">116</a>]</span>moeten worden en de menschen bijv.
+wel van den aard en den loop der hemelligchamen zeer weinig afweten,
+maar daaromtrent bijna geene dwalingen aankleven. Hunne dan door geene
+noemenswaardige overmaat van bewuste aanschouwing alsware omhoog
+getrokken en alzoo bijna niet meer toenemende sterrekundige kennis zou
+tot die onzer hedendaagsche astronomen bijv. staan als de organisatie
+van een laagstaand, maar vroeger zeer traag in ontwikkeling gestegen
+dier, bijv. een oester, tot die van een veel hooger staand, maar
+sneller in ontwikkeling toegenomen dier, bijv. een paard. Even als nu,
+wegens die snellere ontwikkeling, de organisatie van dit dier
+betrekkelijk onvolmaakter is dan die van den oester, zoo zou de
+astronomische kennis van bovengemelde bijna niet in geestontwikkeling
+stijgende menschen minder dwaling dan die der hedendaagsche
+sterrekundigen moeten bevatten<a class="noteref" id="xd19e2092src"
+href="#xd19e2092" name="xd19e2092src">22</a>.</p>
+<p>Dit zal daarentegen het geval niet zijn met de kinderlijke
+astronomische begrippen der werkelijk bestaande of bestaan hebbende
+zeer onbeschaafde volken, omdat de bewuste aanschouwing der dingen bij
+hen niet in elk geval trager toeneemt dan bij de beschaafde volken.</p>
+<p>In het naauwste verband met de bewuste aanschouwing staat de
+verbeelding. Deze rigt in der menschengeest gebouwen op, en het
+verstand komt later deze verbeteren, wijzigen en zelfs gedeeltelijk
+afbreken<a class="noteref" id="xd19e2099src" href="#xd19e2099" name=
+"xd19e2099src">23</a>. Hoe <span class="pagenum">[<a id="pb117" href=
+"#pb117" name="pb117">117</a>]</span>grooter de verbeeldingskracht
+eener natie is, hoe sterker derzelver bewuste aanschouwing der dingen
+in uitgebreidheid zal toenemen, hoe meer dwalingen zulk eene natie zal
+aanhangen, maar ook hoe sneller die toename der bewuste aanschouwing de
+wetenschappelijke kennis zal verhoogen<a class="noteref" id=
+"xd19e2108src" href="#xd19e2108" name="xd19e2108src">24</a>. Gebrek aan
+verbeeldingskracht is bijv. de oorzaak dat de wetenschappelijke kennis
+der Chinezen zoo langzaam stijgt en tevens dat deze zoo arm aan
+<span class="corr" id="xd19e2114" title="Bron: mijthen">mythen</span>
+en zoo weinig bijgeloovig zijn.</p>
+<p>Omgekeerd zal gebrek aan oordeel en kritiserend verstand maken, dat
+de wetenschappelijke kennis moeijelijker voortgaat, en dit de toename
+in uitgebreidheid der bewuste aanschouwing vertragen. Waar dit nu het
+geval is, zal de vooruitgang, zoo in bewuste aanschouwing als in
+kennis, even als in het vorige geval, traag zijn, maar, in plaats dat
+de laatste weinig bij de eerste ten achteren zal zijn, zoo als in het
+eerste geval, zal zij zulks veel zijn. Zulke volken paren een bijna
+stationnairen intellectuelen toestand aan rijkdom van mythen; terwijl
+daarentegen volken van scherp verstand en tevens van veel
+verbeeldingskracht, (zooals bijv. de oude Grieken) snel voorwaarts gaan
+in kennis en tevens rijk aan mythen zijn.</p>
+<p>Was de bewering der Athe&iuml;sten, dat alle begrippen omtrent de
+zielsonsterfelijkheid, het werelddoel en den oneindigen
+onveranderlijken geest, buiten der menschen en dieren geesten
+bestaande, geheel het werk der verbeelding en valsch waren, juist zoo
+zou der menschen verstand <span class="pagenum">[<a id="pb118" href=
+"#pb118" name="pb118">118</a>]</span>deze niet gebaat hebben om,
+bouwende op de ervaring op zielkundig en ander gebied, het werk hunner
+verbeelding te achtervolgen en alsware te verbeteren. De middelste der
+drie bovengemelde gevallen zou alsdan in zeer geprononceerde mate
+bestaan en aldus die begrippen als werk der verbeelding slechts een
+lagen trap van ontwikkeling hebben kunnen bereiken, even als bijv. de
+organisatie van dieren, zoo deze zich hoegenaamd niet naar hoogere
+levensomstandigheden kunnen schikken.</p>
+<p>Welk een verschil neemt men daarentegen waar tusschen de
+godsdienstige begrippen der fetischdienaars en der menschen van het
+steenen tijdperk en die van sommige wijsgeeren en in den jongsten tijd
+ook van vrijzinnige godsdienstleeraars.</p>
+<p>Uit het voorgaande volgt, dat, naarmate de godsdienstige begrippen
+in verhevenheid klimmen, zij niet altijd minder dwaling zullen
+bevatten. Wanneer de bewuste aanschouwing het sterkste toeneemt, zullen
+die dwalingen gemiddeld op een maximum zijn, en, zoowel in het
+verledene als in de toekomst, verminderen, even als bijv. bij zeer
+kleine kinderen het vallen voor en na zekeren leeftijd zulks doet, en
+wij vermeenen dat de protestanten dit keerpunt reeds achter zich
+hebben.</p>
+<p>Bleef de geestontwikkeling van een volk steeds op dezelfde hoogte en
+bestonden er (zie blz. <a href="#pb68" class="pageref">68</a>) geene
+storende en verandering aanbrengende accidentele oorzaken, zoo zouden
+eindelijk zijne godsdienstige begrippen, door de volledige achterhaling
+van het werk der verbeelding door dat van het kritiserende verstand,
+niet alleen van (zie blz. <a href="#pb104" class="pageref">104</a>)
+door het toeval, maar ook van door constante oorzaken, zooals
+zinnelijkheid, bekrompenheid enz. ontstaande dwalingen gezuiverd
+worden. In plaats van met dwalingen vermengde en op eene gebrekkige
+wijze uitgewerkte waarheden te bevatten, zouden zij slechts uit zuivere
+waarheden bestaan, maar deze, even <span class="pagenum">[<a id="pb119"
+href="#pb119" name="pb119">119</a>]</span>als, zie blz. <a href=
+"#pb115" class="pageref">115</a>, de astronomische begrippen van zulk
+een volk zeer rudimentair kunnen zijn<a class="noteref" id=
+"xd19e2145src" href="#xd19e2145" name="xd19e2145src">25</a>.</p>
+<p>Bij het voorgaande moeten bij de dwalingen, door de verbeelding bij
+bewuste aanschouwing der dingen voortgebragt, gevoegd worden, die
+geboren door onzuivere redeneringen, waarmede men meent den aard der
+dingen op eene wetenschappelijke wijze te verklaren. Vandaar dat het
+maximum der dwalingen, dan niet alleen, uit wat men mythen kan noemen,
+bestaande, eigenlijk eenigzins later zal bestaan dan tijdens dat de
+bewuste aanschouwing op het sterkste toeneemt, en dat eindelijk ook de
+uitbreiding van het veld van bespiegeling minder nieuwe dwalingen ten
+gevolge zal hebben, dan er oude door de kritiek weggenomen
+worden<a class="noteref" id="xd19e2153src" href="#xd19e2153" name=
+"xd19e2153src">26</a>.</p>
+<p>Onder die dwalingen, door constante oorzaken bij de
+godsdienstbegrippen teweeggebragt, behoort de speciale en directe
+goddelijke veropenbaring. Deze dwaling zal in kracht afnemen, naarmate
+de voorstellingen van den aard en de werking van het Opperwezen minder
+gebrekkig worden. Integendeel doet de met de beschaving toenemende
+behoefte aan godsdienst haar in kracht toenemen. Beneden zeker
+standpunt van ontwikkeling der godsdienstbegrippen schijnt het laatste
+en na dien het eerste de overhand te hebben. Hunne bewuste aanschouwing
+van hetgeen in de natuur voorvalt buiten de ten gevolge hunner eigen
+denking ontstaande handelingen en arbeid, moest de op lagen trap van
+geestontwikkeling staande menschen leiden om zulke voorvallen, even als
+hunne eigen handelingen, te stellen, het gevolg te zijn van denking,
+maar van denking van magtige, <span class="pagenum">[<a id="pb120"
+href="#pb120" name="pb120">120</a>]</span>onsterfelijke ofschoon
+menschelijke denkvormen bezittende wezens zie blz. <a href="#pb4"
+class="pageref">4</a>.</p>
+<p>Dat die Goden der wilden ons zoo weinig zedelijk voorkomen spruit
+hieruit voort, dat bij volken, waarbij den maatschappelijken band zeer
+zwak is, wat wij onregt, willekeur en wreedheid noemen, veel minder
+schaadt dan bij ons. De vergrooting der geestontwikkeling der
+individuen kan bij wilden slechts door lagere soorten van strijd
+geschieden en het is klaar dat zulke wilden niet hunne goden kunnen
+<span class="corr" id="xd19e2173" title=
+"Bron: modeleren">modelleren</span> naar de behoeften van
+maatschappelijke toestanden ver boven de hunne verheven.</p>
+<p>Tot het begrip van een eenigen God kunnen door eigen ontwikkeling
+wilden zich niet verheffen, deels omdat zij de verschillende
+natuurverschijnsels niet genoegzaam met elkander in verband weten te
+brengen, om zich een eenigen regelaar er van te denken, deels omdat zij
+geen eenige wijze van denking slechts Gode waardig weten te keuren.
+Zoodra dit laatste plaats heeft vervalt het polijtheisme, omdat het
+ongerijmd is om zich verscheidene wezens alle precies op dezelfde wijze
+denkende en handelende en aldus als volmaakt identiek voor te
+stellen.</p>
+<p>Wegens die losheid der maatschappelijke banden en de slechts
+vijandelijke gevoelens welke wilden van verschillende stammen voor
+elkander koesteren, kunnen menschenoffers niet als voor hen
+schandelijke en zeer schadelijke gebruiken gerekend worden. Evenals
+toch de zijne jongen zorgvuldig opvoedende arend, andere dieren die hij
+magtig kan worden, rooft en moordt, zonder zijne zedelijke
+verpligtingen te kort te doen, evenzoo kan de wilde deze vrij wel
+vervullen, terwijl hij steeds vijandig optreedt tegen andere stammen en
+zelfs tegen andere huisgezinnen. Op hoogeren trap van beschaving en
+aldus van gevoel en deelneming voor de menschen in het algemeen staan
+bijv. gewis de <span class="corr" id="xd19e2180" title=
+"Bron: protestansche">protestantsche</span> Kaapsche <span class=
+"pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121" name=
+"pb121">121</a>]</span>boeren en niettemin achten deze zich jegens de
+Kaffers aan bijna niets gebonden en ontzeggen zij zelfs deze den naam
+van mensch.</p>
+<p>Ofschoon nu de wilde, wegens de bovengemelde rede, andere waarden
+dan wij aan de zedelijke daden toekent, wenscht hij echter eene
+vergelding dier daden <span class="corr" id="xd19e2187" title=
+"Bron: bepaalt">bepaald</span> door de hem er aan toegekende waarde,
+dat is hij wenscht dat er billijkheid heersche. De menschen komen hem
+daartoe onvermogend voor, de goden moeten te hulp komen en wel, wegens
+zijne beperkt inzigt in den tijd, binnen korten tijd, of wel zij laten
+het onregt met het oog op een voor de menschen verborgen doel, toe.</p>
+<p>In tweederlei opzigten werkt aldus zijn godsbegrip gunstig voor hem,
+primo als drijfveer tot het goede, zooals hij dit, met het oog op de
+eischen van zijn lagen maatschappelijke toestand, opvat, en secundo als
+een drang tot het hoogere, omdat hij zich zijne goden, ofschoon, wegens
+zijne beperkte opvatting, naar zijn model geschoeid, als hooger
+geestelijk ontwikkelde wezens voorstelt.</p>
+<p>In zulk een godsbegrip bestaat er, naar ons inzien, een grond van
+waarheid. De billijkheid heerscht, maar niet gedurende een beperkt,
+maar slechts gedurende grootst eindig aantal jaren, (zie ons werk get:
+Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz. blz. 131.)</p>
+<p>Hij die het goede betracht verheft zijne zedelijke ontwikkeling en
+maakt zich geschikter voor hoogere levens toestanden, terwijl hij, die
+zich aan het kwaad overgeeft, naar lagere toestanden neigt. Het onregt
+bestaat, deels wegens de betrekkelijke snelle verhooging der eischen
+van den maatschappelijken toestand, deels wegens de werking van
+accidentele oorzaken en beide oorzaken strekken, zie blz. <a href=
+"#pb67" class="pageref">67</a>, ter verheffing van de geestelijke
+ontwikkeling der menschen, ofschoon, zooals op blz. <a href="#pb68"
+class="pageref">68</a><a id="xd19e2202" name="xd19e2202"></a> gezegd
+is, slechts, in zooverre zulke onregt teweegbrengende <span class=
+"pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122" name=
+"pb122">122</a>]</span>accidentele omstandigheden vereenigt met andere
+accidentele omstandigheden beschouwd worden, zij voor zulk een doel als
+die geestelijke verheffing kunnen geacht worden bestemd te zijn.
+Desniettemin is hij, die de werking der Natuurwetten op geestelijk
+gebied niet nagegaan heeft, geregtigd om te zeggen, dat het bestaan van
+het onregt zamenhangt met een voor hem verborgen doel. Dat het opzien
+naar en het zich wenden tot een hooger wezen geestopheffende is, zal
+wel niet <span class="corr" id="xd19e2206" title=
+"Bron: ontkent">ontkend</span> worden, maar bekrompen zijn de
+begrippen, dat zulk een wezen qualitatief niet van wijze menschen
+verschilt, dezelfde denkvormen als deze bezit, dat zijne werking op de
+menschen gelijkt op die van deze op elkander en dat men zich met hem in
+gemeenschap kan stellen zoo als de menschen dit onderling doen. Naar
+ons inzien is de gemeenschap van ons menschen met het oneindige
+oerwezen wel in het duister verborgen, maar veropenbaart zij zich
+echter hierdoor, dat de beschouwing van de stoffelijke en geestelijke
+wereld onzen in het bezit van zekeren aanleg zijnde geest vraagstukken
+ter oplossing voorstelt en ons aldus alsware vragender wijze doet
+leeren en ten gevolge hiervan in geestontwikkeling doet toenemen.
+Geheel de beschaving en wetenschap van ons geslacht en de toeneming in
+geestontwikkeling der menschen gedurende hun leven is hiervan het
+gevolg. Op blz. <a href="#pb56" class="pageref">56</a> hebben wij
+aangetoond, dat de verhooging der geestelijke ontwikkeling der wezens
+door geestinspannenden strijd geschiedt. Nu zijn hulp en bescherming
+zaken voorkomende bij strijd met collectieve handeling met onderlinge
+zamenwerking der menschen gepaard gaande en waarvan dus slechts
+tusschen de medestrijders onderling sprake kan zijn. Ja zelfs bij de
+aldus strijdende maatschappij, wordt, in het belang der toeneming van
+hare geestelijke ontwikkeling, bescherming en hulpbetoon beperkt. Dit
+zoeken van hulp en bescherming bij volksgoden, bij sommige der goden
+en, bij <span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123" name=
+"pb123">123</a>]</span>hoogeren trap van beschaving, bij het eenige
+Opperwezen is een gevolg van het op blz. <a href="#pb117" class=
+"pageref">117</a> gemelde vooruitloopen der werking der verbeelding.
+Hoe sterker de maatschappelijke banden worden, hoe sterker bij den
+mensch het denkbeeld van hulpbetoon, wordt, doch hij blijft ten
+achteren om, door middel van beredeneerde beschouwing en doorgronding
+der dingen, te bepalen bij wie hij hulp bij arbeid en strijd mag
+ondervinden om haar vruchtbaar voor zijne geestelijke ontwikkeling te
+doen zijn zie blz. <a href="#pb55" class="pageref">55</a><a class=
+"noteref" id="xd19e2220src" href="#xd19e2220" name=
+"xd19e2220src">27</a>.</p>
+<p>Tot een noemenswaardig begrip der onsterfelijkheid der ziel is de
+mensch eerst op een hoogeren trap van geestelijke ontwikkeling en aldus
+later gekomen dan tot een godsbegrip. Eerstgemeld begrip is toch niet
+in zulk direct verband met zijn heden als dit laatste en de
+onbeschaafde mensch houdt zich zeer weinig met de toekomst op.
+Buitendien was het gemakkelijker om zon, maan enz. bezield te achten,
+dan te stellen dat van den mensch iets anders dan een bewegingloos lijk
+kan overschieten.</p>
+<p>Bij de wilden, die wijsheid bij verzwakte en oude en daarentegen
+minder geestontwikkeling bij krachtige ligchamen bezittende menschen
+vermeenen te vinden, onder anderen bij onze voorouders de Germanen,
+verkregen de dapperste en krijgshaftigste, dat is in zeker opzigt de
+(zie blz. <a href="#pb65" class="pageref">65</a>) meest geestelijk
+ontwikkelde onder hen eene eereplaats in den Walhalla.</p>
+<p>Reeds dit rudimentaire begrip der onsterfelijkheid der ziel is een
+bewijs hoe vroeg de mensch tot het bewustzijn komt, dat wij in dit
+aardsche leven wel in zekeren zin ons ligchaam verslijten, zoodat dit
+na volbragte taak geene reden van bestaan meer heeft, maar dat wij in
+geestelijk opzigt, door werken, strijden en leeren, iets <span class=
+"pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124" name="pb124">124</a>]</span>voor
+ons eigen ik bekomen, zoodat dit niet behouden blijvende, dit leven
+grootendeels zijn doel zou missen.</p>
+<p>De onbeschaafde mensch is echter te beperkt van opvatting om zich
+een leven hier namaals voor te stellen, waarin men niet ligchamen bezit
+op de aardsche gelijkende en met dezelfde zintuigen als deze begiftigd,
+waarin niet perpetueel de menschelijke denkvormen en de menschelijke
+geestelijke natuur, al zij het in verhevener vorm, behouden blijven en
+dat elders dan boven de wolken, of in de diepte der aarde gesleten
+wordt.</p>
+<p>Trouwens het bestaan van een onnoemelijk aantal werelden buiten onze
+aarde, waarvan de meeste tot woonplaatsen kunnen dienen van ver boven
+ons verheven wezens, is betrekkelijk kort geleden ontdekt en de meest
+gevorderde godsdiensten hebben zich nog niet op de hoogte der
+astronomie kunnen stellen. Evenmin hebben zij zich kunnen verheffen tot
+het bij sommige wijsgeeren wortelgeschoten hebbende begrip van eene
+reeks van toekomstige levens, waarin de gewonnen schat (namelijk de
+geestontwikkeling) niet alleen voor roesten bewaard of behouden, maar
+ook door arbeid en strijd vergroot moet worden; van eene reeks van
+levens, waarin van lieverlede de denkvormen van het wezen veranderen en
+meer gelijkslachtig met die van het oerwezen worden, totdat na een
+grootst eindigen tijd en grootst eindige vergrooting der
+geestontwikkeling, er eene volmaakte oplossing in dit oerwezen plaats
+grijpt.</p>
+<p>Slechts bij het Boeddhisme wordt die eindelijke oplossing op eene
+twijfelachtige en gebrekkige wijze, (omdat zij plotseling geacht wordt
+te kunnen geschieden) aangenomen.</p>
+<p>Bij de godsdienst der Brachmanen vindt men het zinrijke denkbeeld,
+dat hij, die zijne zedelijke ontwikkeling vermindert, zich voor lagere
+levensvormen geschikt maakt en deze deelachtig wordt, en aldus een
+verband tusschen <span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125"
+name="pb125">125</a>]</span>menschen en dieren, alsmede het begrip van
+preexistentie (zie later). In sommige opzigten zijn aldus die
+godsdiensten de christelijke vooruitgestreefd, evenals dieren, over het
+geheel eene lagere organisatie dan andere bezittende, in sommige
+opzigten hooger dan deze staan.</p>
+<p>De mensch hecht aan het leven, zelfs dan wanneer zijn door ouderdom
+uitgeput ligchaam zijn naderend einde verkondigt en desniettemin
+voldoet het leven hem niet, terwijl noch het een noch het ander zou
+moeten plaats hebben, zoo het, in plaats van eene leerschool, die men
+op allerlei leeftijden en door allerlei toevallen kan verlaten, een
+goed voltooiden loopbaan, waarvan al de vruchten achterbleven,
+vormde.</p>
+<p>Hoe minder dit laatste, naar aanleiding van het op blz. <a href=
+"#pb83" class="pageref">83</a> gemelde, het geval is, naarmate bij de
+maatschappij de geestontwikkeling en dus ook de beschaving grooter is,
+hoe meer behoefte men dan aan duurzaamheid heeft, hoe meer men dan om
+de toekomst denkt en hiervoor leeft, in hoe scherper tegenstelling dan
+met die behoefte de broosheid van het leven van het ligchaam wordt en
+hoe inniger het bewustzijn, dat met dit ligchaam onze geestelijke
+ontwikkeling niet kan ten ondergaan, moet zijn. Zoo toch bij hoogere
+beschaving de kunst meer hulpmiddelen verschaft om het ligchaam te
+behoeden, is men dan ook meer verpligt om in den strijd des levens, in
+het streven naar hooger, op de onmetelijke vlakte der zee, in de
+ingewanden der aarde, bij werktuigen, bij het minste ongeval
+verwoesting veroorzakende, het bestaan van dit ligchaam te wagen,
+terwijl van den dan gedurende zijn leven meer leerende mensch de
+grootere geestinspanning zie bl. <a href="#pb72" class="pageref">72</a>
+en <a href="#pb84" class="pageref">84</a> ook vernielender op zijn
+ligchaam werkt. Ook met betrekking tot het werelddoel vormt de
+onbeschaafde mensch zich bekrompen, maar kiemen van waarheid bevattende
+begrippen. Zoo bijv. acht hij dieren en planten voor hem geschapen. Dit
+nu is (zie bl. <a href="#pb18" class="pageref">18</a>) niet juist,
+<span class="pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126" name=
+"pb126">126</a>]</span>maar, wegens de uitwerking der oorzaak de mensch
+geschikt trachtende te maken voor de levensomstandigheden waarin hij
+verkeert, en de wijzigingen die hij ook, tengevolge dier oorzaak, bij
+sommige dier en plantensoorten heeft teweeggebragt bestaat er wel een
+zeker verband tusschen zijne behoeften en den aard der dieren en
+planten.</p>
+<p>Ook het nederdalen van Goden op deze aarde om het menschdom in
+moeijelijke omstandigheden te helpen is een bekrompen denkbeeld, doch
+dat de waarheid bevat, dat in zulke omstandigheden er werkelijk redding
+komt, maar van de menschheid zelve die, geprikkeld door het ongeluk,
+onder inspanning en vergrooting harer geestontwikkeling de vereischte
+hulpmiddelen vindt en in toepassing brengt. Ook behoort tot de
+begrippen over het werelddoel die, dat eene opvolging van generatien
+elk een leven leidende, zoo rijk aan ramp en teleurstelling als het
+menschelijke leven, niet steeds heeft plaats gehad, noch immer zal
+voortduren, maar gevolgd is op een zeer gelukkigen primitieven toestand
+en, na de totale nederlaag van het genie van het kwaad, eindelijk zal
+opgevolgd worden door een niet minder gelukkigen eindtoestand.</p>
+<p>Bij dit begrip heeft men dan het oog gehad op een volk, dat
+eindelijk de anderen zal overheerschen, dan op eene godsdienst, die
+eindelijk het gansche menschdom onder hare banier zal brengen, dan op
+de menschheid, die eindelijk het godsrijk zal binnentreden<a class=
+"noteref" id="xd19e2278src" href="#xd19e2278" name=
+"xd19e2278src">28</a>.</p>
+<p>Laat ons thans zien in hoeverre die begrippen waarheid bevatten.</p>
+<p>Op bl. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> en <a href="#pb67"
+class="pageref">67</a> hebben wij aangegeven dat de veranderlijkheid,
+de voorwaarde van allen vooruitgang, wegens <span class=
+"pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127" name="pb127">127</a>]</span>de
+werking der traagheid, de bron is van alle kwaad, dwaling en
+onvolmaaktheid, terwijl die zelfde traagheid de voorwaarde is van alle
+bestendigheid. Is er nu in de wereld voor een grootst eindigen tijd
+eene uiterst kleine verandering ontstaan, zoo kan eerst toen er op het
+kwaad in eene noemenswaardige mate ontstaan en aldus het rijk van
+<i>Ahriman</i> geboren zijn. Zoolang echter die veranderingen zeer
+luttel waren, moest dit kwaad zulks ook zijn, omdat, even als een zeer
+traag groeijend kind gemiddeld steeds weinig uit zijne kleederen zal
+gegroeid zijn, de trage verandering van het eene, waarna zich het
+andere moet schikken, dit laatste veroorlooft om weinig achterna te
+komen. Toen echter die verandering sneller plaats had moesten
+onvolmaaktheid en kwaad grooter en aldus <i>Ahriman</i> magtiger
+worden, doch tegelijk, naar aanleiding van het op bl. <a href="#pb13"
+class="pageref">13</a> gezegde, de organische Natuur in ontwikkeling
+sneller dan vroeger toenemen. Stelt men echter dat, wanneer deze
+ontwikkeling eene zeer groote hoogte zal bereikt hebben, de
+veranderingen weder trager gaan geschieden, zoo zal alsdan het kwaad
+weder afnemen, om bijna niet meer te bestaan wanneer na een uiterst
+langen tijd die verandering weder uiterst luttel geworden is.</p>
+<p>Na eene eeuwigheid moet dan <i>Ormuzd</i> weder alleen heerschen,
+doch er dit verschil met den toestand in het eeuwig verleden aanwezig
+bestaan, dat toen die ontwikkeling nul en nu oneindig groot is. Op deze
+aarde is echter zoo iets onmogelijk, wegens de gedurige verandering van
+in geestontwikkeling toenemende individuen, zie bl. <a href="#pb82"
+class="pageref">82</a>. Dit systema vindt men bij het <i>Parsisme</i>
+op eene wel is waar gebrekkige en kinderlijke wijze ontwikkeld, doch
+het doet dit in zoo verre staan boven het christendom, dat met eeuwige
+straffen in de hel dreigt, niettegenstaande de oorzaak, het eene voor
+het andere geschikt trachtende te maken, bij een constanten toestand
+der hel, onmogelijk de verdoemden <span class="pagenum">[<a id="pb128"
+href="#pb128" name="pb128">128</a>]</span>gedurende eene eeuwigheid
+onvoldaan kan laten.</p>
+<p>Een slecht mensch is iemand sterk ten achteren zijnde betrekkelijk
+de zedelijke eischen van zijn bestaan, (zoodat slechtheid niet de
+tegenstelling van deugdzaamheid in het algemeen, maar slechts van die
+met offers gepaard gaande, is). Deze eischen trekken hem opwaarts en,
+ofschoon zoo iemand gedrongen wordt naar wijzen van bestaan waarbij die
+eischen lager zijn, zoo gaan gemiddeld toch die lagere eischen ook
+opwaarts. Zoo zal b.v. een verspilziek beschaafd man wel matroos of
+soldaat kunnen worden, betrekkingen waarin men met weinig zorg voor de
+toekomst kan volstaan, doch ook de matrozen en soldaten moeten,
+naarmate de beschaving klimt, aan hoogere maatschappelijke eischen
+voldoen. Stijgen nu deze eischen zeer weinig, zoo moet klaarblijkelijk
+een slecht mensch minder betrekkelijk die eischen ten achteren geraken
+en aldus betrekkelijk minder slecht worden, en, wanneer die eischen
+gedurende uiterst langen tijd bijna niet vooruitgegaan zijn, niet meer
+noemenswaardig slecht zijn. Hiertegen zal men aanvoeren dat zijne
+finale trap van oneindige ontwikkeling dan kleiner moet zijn dan bijv.
+die van een steeds braaf mensch, doch een ieder, in de hoogere wiskunde
+ervaren, weet dat oneindige grootheden zelfs oneindig veel met elkander
+kunnen verschillen, en dat eene kromme lijn steeds minder en minder
+boven de abcissen as kan stijgen en niettemin bij oneindig groote
+abcissen er oneindig hoog boven verheven kan zijn.</p>
+<p>Naarmate de beschaving stijgt, hechten de menschen meer aan hunne
+godsdienstbegrippen, doch begrijpen zij tevens beter dat die begrippen
+hen niet direct op goddelijke wijze geopenbaard zijn. Heeft nu,
+gedurende de toeneming in ontwikkeling dier begrippen, eerst het eerste
+en later het tweede de overhand, zoo zal bij zekere graad van
+ontwikkeling dier begrippen, (evenwel nog al veel <span class=
+"pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129" name=
+"pb129">129</a>]</span>uiteen loopende, naarmate van den aard dezer)
+het toekennen van goddelijk gezag aan de godsdienstbegrippen op een
+maximum van sterkte zijn.</p>
+<p>Bij elk volk vindt men individuen, zoo wegens opvoeding als wegens
+ouderdom, op zeer verschillende trappen van geestontwikkeling staande.
+Ofschoon nu hierin de lage klassen en de kinderen bij beschaafde volken
+op gelijke hoogte als de volwassenen onder de hooge standen bij minder
+beschaafde volken kunnen gerekend worden te staan, is dit niet het
+geval voor elk deel dier geestontwikkeling. Bij sommige deelen hiervan
+zullen die hooge standen bij minder beschaafde volken, omdat zij de
+andere standen moeten overheerschen, hooger dan bij ons de lage standen
+en bij andere deelen dier geestontwikkeling, omdat zij het onderrigt
+van meer beschaafde menschen dan zij missen, lager dan deze staan. Men
+kan echter niet zeggen dat hierdoor, zoo bij de hooge standen der
+minder beschaafde als bij de lage standen der meer beschaafde volken,
+het harmonische verband tusschen de deelen hunner geestontwikkeling
+verbroken is. Zij verkeeren toch in verschillende omstandigheden, even
+als bijv. de groote gras en kruidenetende en de kleine vleeschetende
+zoogdieren, die insgelijks niet quantitatief maar wel qualitatief met
+elkander in geestontwikkeling verschillen. Zie blz. <a href="#pb38"
+class="pageref">38</a>.</p>
+<p>Desniettemin moet bijv. de volksklasse lagere en meer kinderlijke
+godsdienstige begrippen dan de meer beschaafde klasse bezitten, zonder
+dat zij daarom bij gene meer dan bij deze, met die, zooals op blz.
+<a href="#pb104" class="pageref">104</a> gezegd is, door het toeval
+ontstane begrippen vermengd zijn. De geschiedenis leert dan ook dat bij
+sommige volken hiervoor welligt (in tegenoverstelling van bij ons)
+zelfs in te sterke mate gezorgd werd, doch men moet niet hieruit
+besluiten dat het oningewijd blijven der volksklassen in de
+mysteri&euml;n der godsdienst niet voornamelijk tot oorzaak
+<span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130" name=
+"pb130">130</a>]</span>had de onvatbaarheid dier volksklassen om die
+mysteri&euml;n te begrijpen.</p>
+<p>Wanneer menschen betrekkelijk anderen in kennis van iets toenemen,
+oefenen zij te weinig gezag uit en willen zij anderen te veel van hunne
+verkregen kennis mededeelen, en, wanneer hunne superioriteit
+vermindert, heeft het omgekeerde plaats.</p>
+<p>Bij het harmonisch zijn der verschillende takken van het weten,
+gelooft men met betrekking tot het godsdienstige aan hetgeen men,
+krachtens de ervaring (die op zielkundig gebied er onder begrijpende)
+krachtens op die ervaring gebouwde redeneringen en krachten historische
+gronden en inspiratie, zeker vermeent te weten. Wanneer echter de
+harmonie tusschen de verschillends takken van het weten verbroken is,
+ontdekt men bij het licht der verst gevorderde wetenschap, dat de
+juistheid der minder gevorderde geen onderzoek meer kan verdragen, en
+wordt niettemin het geloof aan die juistheid als iets noodzakelijk voor
+den mensch beschouwd, zoo wordt er een anderen grondslag dan eene
+vermeende indirect op ervaring gegronde overtuiging aan gegeven. Dit
+gebrek aan harmonie tusschen de verschillende takken van wetenschap,
+wegens derzelver ongelijken vooruitgang zie blz. <a href="#pb133"
+class="pageref">133</a>, benadeelt den <span class="corr" id=
+"xd19e2344" title="Bron: phylosophischengeest">phylosophischen
+geest</span>, leidende om die verschillende wetenschappen in verband
+met elkander te beschouwen en maakt thans dat velen in hun geest eene
+scheiding maken tusschen wetenschap en godsdienstig geloof en dezelfde
+scheiding bij het onderwijs der jeugd verlangen.</p>
+<p>De primaire verbetering van zulk een vicieusen toestand, kan slechts
+geschieden door het achterhalen, of althans door het meer nabij
+achtervolgen der meest gevorderde takken van weten door de minder
+gevorderde, doch als secundaire verbetering is het welligt het beste,
+zoo men teregt het onderwijs der jeugd de wereld en <span class=
+"pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131" name=
+"pb131">131</a>]</span>levensbeschouwing niet verbannen wil, er zeer
+bescheiden mede te zijn en de zaak zoo te middelen, dat de gematigden,
+namelijk het gros, wanneer zij die levens en wereldbeschouwing der
+school niet te veel op den keper beschouwen, er mede kunnen instemmen.
+Van de uiterste partijen, namelijk de <a id="xd19e2352" name=
+"xd19e2352"></a>sterkste, maar in scheve rigting geavanceerde, die der
+materialistische pantheisten en de achterlijkste, die der stijf
+orthodoxen, moeten de godsdienstige overtuigingen dan maar
+onge&euml;erbiedigd blijven. Trouwens zij, welke tot de uiterste
+politieke partijen behooren, moeten bij gemeenschappelijke handeling
+van een gemengd publiek zich evenzeer gekwetst gevoelen. Dit gebrek is
+(zie bl. <a href="#pb73" class="pageref">73</a>) het gevolg der sterkte
+der toeneming der maatschappelijke ontwikkeling en zal even goed
+verminderen als deze toeneming geringer wordt, als dat een troep
+soldaten bij vertraagden gang beter opgesloten zal raken.</p>
+<p>Zoolang de voorste verwisseld wordende manschappen van den troep
+sneller loopen dan het gros, zullen zij meer verspreid en verder van
+dit gros verwijderd zijn dan de achterste manschappen, doch het
+omgekeerde plaats hebben, wanneer zij naderhand trager dan deze loopen.
+Evenzoo zullen, zoolang van de beschaafde klasse, zij die geavanceerde
+begrippen koesteren, sneller vooruitgaan dan het gros dier klasse zij
+slechts, enkelen zijn betrekkelijk ver van dit gros verwijderd (zooals
+bijv. de wijsgeeren) doch kunnen zij eenmaal hier op aarde weinig
+verder voorwaarts gaan, het gros bij hen komen en de achterblijvende
+uit enkele verspreide personen bestaan. Het voorwaarts gaan bij
+nevenst. fig. van <i>a</i> naar <i>d</i> gerekend wordende te
+geschieden, zoo zal de digtheid van groepering bij de gelijktijdig
+bestaande trappen van vooruitgang in het eerste geval door de ordinaten
+der kromme <i>abd</i> en in <span class="pagenum">[<a id="pb132" href=
+"#pb132" name="pb132">132</a>]</span>het laatste geval door de
+ordinaten der kromme <i>acd</i> aangegeven worden. Onderdrukking der
+uiting van denkbeelden, van die van het gros verschillende, ter
+bevordering van eenheid en aldus ter daarstelling van geschiktheid in
+zekeren zin, zal (behoudens de vertraging van den vooruitgang door het
+onderdrukken van den intellectuelen strijd) in het eerste geval bij
+gemiddeld al de individuen van bovengemelde beschaafde klasse tot
+trageren en in het tweede (zooals bijv. bij het opdringen van het
+christendom aan verschillende heidensche stammen door <i>Karel den
+Grooten</i>) tot snelleren vooruitgang leiden.</p>
+<p>Het gros kleeft de het meeste prestige bezittende denkbeelden aan.
+Dit prestige van iets is gemiddeld het gevolg van deszelfs
+voortreffelijkheid met betrekking tot de behoeften der menschen
+gedurende zeker tijdvak, doch, wegens de werking der traagheid, is het
+op het grootste wanneer die voortreffelijkheid reeds aan het
+verminderen is. Het belemmert aldus den vooruitgang, maar bevorderd de
+geschiktheid, daar het wel eenigzins verouderde, maar niettemin nog
+veel goeds bezittende zaken sterker in de maatschappij doet wortelen en
+deze als ware, zie blz. <a href="#pb72" class="pageref">72</a> op een
+beteren weg trager voorwaarts doet schrijden.</p>
+<p>Even als dwang gaat het prestige den intellectuelen strijd tegen en
+maakt, door dien dwang aan zich dienstbaar te doen worden, dat deze
+gemiddeld meer de uiting der geavanceerde dan die der verachterde
+denkbeelden onderdrukt. Zelfs in het geval dat (zie bl. <a href="#pb83"
+class="pageref">83</a>) de maatschappij bij de achtervolgende
+generatien niet meer in beschaving toeneemt, zal bij de individuen er
+verschil in opinie bestaan en den hierdoor verwekten intellectuelen
+strijd den vooruitgang dier individuen gedurende hun leven bevorderen.
+Deze zal daarentegen, ten bate der geschiktheid, door geen leed teweeg
+brengende dwang tegen gegaan worden, want alle soort van dwang schept
+<span class="pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133" name=
+"pb133">133</a>]</span>evenmin geschiktere levensomstandigheden voor de
+individuen, als (zie bl. <a href="#pb56" class="pageref">56</a>) alle
+soort van strijd ten beste van hun vooruitgang strekt.</p>
+<p>Bestaat er eene oorzaak, waardoor in een staat eene meerderheid en
+eene minderheid tegenstrijdige belangen hebben, zoo zal, wanneer elk
+hunner toegeeft in omgekeerde reden van derzelver sterkte, de drang van
+beide zijden even sterk zijn, er als ware een evenwigtstoestand
+ontstaan en de oorzaak, het een voor het ander geschikt makende, zoowel
+de grieven der minderheid als die der meerderheid van lieverlede doen
+verdwijnen. Veranderingen van omstandigheden, waardoor er nieuwen
+strijd tusschen de belangen ontstaat en de trage werking dier oorzaak
+van geschiktmaking zijn hierbij de oorzaken van grieven en
+tweespalt.</p>
+<p>De oorzaak, waardoor gemiddeld de godsdienstbegrippen der volken
+eenigzins ten achteren zijn betrekkelijk hunne andere wetenschappelijke
+kennis, ontstaat doordat het verstand moeijelijk in het gebied van het
+buitenzinnelijke kan dringen, en de godsdienstbegrippen voor een
+grooter deel op buitenzinnelijke zaken betrekking hebben dan bijv. de
+begrippen over de scheikunde, geologie enz.</p>
+<p>Dit is echter het gevolg der toeneming onzer geestelijke
+ontwikkeling en is vergelijkbaar met de afstanden tusschen de op bl.
+<a href="#pb131" class="pageref">131</a> gemelde soldaten ontstaande,
+zoo sommige hunner op moeijelijker paden dan de andere loopen. Hoe
+harder zulk een troep dan gemiddeld loopt, hoe verder die soldaten
+uiteen zullen geraken, niettegenstaande het bevel tot opsluiting, dat
+te vergelijken is met de neiging der verschillende takken van weten om
+zich op dezelfde hoogte te stellen en aldus voor elkander geschikt te
+worden.</p>
+<p>Zoo echter de voorste manschappen van lieverlede langzamer gaan
+loopen, zullen de achterblijvende hen <span class="pagenum">[<a id=
+"pb134" href="#pb134" name="pb134">134</a>]</span>steeds meer naderen
+en eindelijk, wanneer alles stilstaan, de troep volmaakt opgesloten
+zijn. Evenzoo zou dit met der menschen verschillende takken van weten
+moeten gaan bij wezens slechts voor eene eindige ontwikkeling vatbaar.
+Hunne meest gevorderde tak van weten zou zich eindelijk niet verder
+ontwikkelen en de andere van lieverlede zich op eene zelfde lijn er
+mede stellen, omdat, waar de vooruitgang opgehouden is, de disharmonie
+eindelijk ook verdwijnen moet.</p>
+<p>Zoo echter het pad voor de achterblijvende manschappen voorbij
+zekere plaats van den weg wat gemakkelijker wordt, ofschoon nog steeds
+moeijelijker blijvende dan voor de voorste manschappen, zal hunne
+distantie verminderen en dit eveneens het geval kunnen zijn met der
+geesten verschillende takken van weten gedurende toekomstige wijze van
+bestaan.</p>
+<p>De practische hulpmiddelen der wetenschap zijn bij de eischen van
+het in ontwikkeling toenemende maatschappelijke leven gemiddeld ten
+achteren. Toen bijv. <i>Columbus</i> naar de West-Indi&euml; toog, liet
+zijne kennis van het aardmagnetismus hem in den steek, de mijnwerkers
+zouden wel wat meer van den geologischen toestand der aardkorst en de
+schippers van de meteorologie wenschen te weten. Trouwens de
+vooruitgang van het practische deel der wetenschappen ontstaat
+gemiddeld ten gevolge der behoefte hieraan en slechts bij uitzondering
+zullen practische hulpmiddelen der wetenschap te verheven voor de
+maatschappelijke behoefte zijn, want het tijdelijk verzuimen van
+kortelings verkregen hulpmiddelen der wetenschap, wegens de ongewoonte
+hieraan, mag niet als het werkelijk er voor te laag zijn dier behoeften
+aangemerkt worden. Zulke verkregen hulpmiddelen komen overeen met die
+te laat voor de maatschappelijke behoeften ingevoerde instellingen,
+waaraan men zich moet gewennen, zoodat in een opzigt men hierbij
+<span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135" name=
+"pb135">135</a>]</span>eene zaak reeds vroeger noodig zou gehad hebben
+en in een ander opzigt nog niet op hare hoogte gekomen is.</p>
+<p>Eigen vooruitgang bij de practische hulpmiddelen der wetenschap
+noopt de eischen van het maatschappelijke leven, voor zoo verre zij met
+die hulpmiddelen in verband staan, hooger te worden. Zoo bijv. heeft de
+uitvinding van het kompas gemaakt dat men wat eerder verre zeereizen is
+gaan ondernemen, en zal bijv. de vergrooting der vleugels van vogels
+deze hooger doen vliegen. Dit maakt echter slechts dat hetgeen men, om
+aan de eischen van iets te voldoen noodig heeft, hierbij minder ten
+achteren blijft, terwijl beide evensnel en wat sneller, dan bij het
+gemis van den eigen vooruitgang, van het eerstgemelde, voorwaarts gaan.
+Dit bijv. voorstellende door eene schuit, zoo zal die eigen voortgang
+vergelijkbaar zijn met roeijen, waardoor die schuit, bij wat snelleren
+gang dan anders, minder ver achter het jaagpaard zal liggen, zoo het
+hiermede verbonden is door eene elastieke treklijn. Dit jaagpaard komt
+dan in de plaats van dit iets aan wiens eischen behoort voldaan te
+worden en de zamentrekkende werking bij de elastieke treklijn met den
+drang tot geschiktwording van het een voor het ander.</p>
+<p>In dezelfde verhouding als zulke hulpmiddelen, betrekkelijk de
+eischen van het een of ander bedrijf, staan de godsdiensten
+betrekkelijk de eischen van het geestelijke leven van den mensch. Deze
+vorderen verklaringen betreffende het werelddoel, de bestemming van den
+mensch en het Opperwezen, verklaringen bij elke hoogte dier eischen met
+betrekking tot deze in geene voldoende mate te geven.</p>
+<p>Nu kan het wel zijn dat, evenmin als een schipper inziet, dat bijv.
+de bemesting der akkers niet aan de eischen van den landbouw voldoet,
+menschen van geringe geestontwikkeling met betrekking tot de
+maatschappij <span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136" name=
+"pb136">136</a>]</span>waarin zij verkeeren, dit onvoldoende der
+godsdienstbegrippen dier maatschappij niet bemerken. Dit echter bewijst
+slechts dat zij een oppervlakkigen blik in het leven slaan, of wel met
+sterke veroordeelen behebt zijn, en van hen is dan ook geene
+bevordering van den vooruitgang dier begrippen te verwachten.</p>
+<p>Zoo eenmaal de eischen der beschaving niet meer toenemen moeten de
+hulpmiddelen der wetenschap op de hoogte der behoefte er aan komen,
+doch ook dan zullen zij er slechts gebrekkig aan voldoen. Veel komt het
+toch aan op de aanwending dier hulpmiddelen, en deze zal door de,
+wegens hun kortstondig en veranderlijk leven, slechts gebrekkig iets
+leerende menschen nimmer volmaakt goed geschieden.</p>
+<p>Welke hulpmiddelen men bijv. verzint om schipbreuken bij de zeevaart
+te beletten, de niet volkomene ervarenheid der bemanningen zal maken,
+dat er steeds op zee ongelukken zullen plaats hebben.</p>
+<p>De groote verschillen bij en den accidentelen aard der
+omstandigheden, waarin er behoefte aan het aanwenden van zulke
+hulpmiddelen bestaat, verhindert ook het steeds voldoen hiervan. Dit
+gaat ook door voor menschen, zoodat, om deze in zekeren werkkring beter
+te doen voldoen, men hen in zoo min mogelijk vari&euml;rende
+omstandigheden moet plaatsen, iets dat bijv. gedaan wordt bij de
+verdeeling van den arbeid. Ten bate der geschiktheid wordt door die
+verdeeling den vooruitgang der individuen geschaad, want hoe nadeelig
+hiervoor is het veroordeelen van menschen tot steeds denzelfden arbeid
+is gemakkelijk na te gaan.</p>
+<p>Hoe hooger de graad van beschaving is, hoe meer, naar aanleiding van
+het op bl. <a href="#pb83" class="pageref">83</a> gemelde, het individu
+in kennis in den algemeensten zin en dus ook in die van ambachten ten
+achteren zal staan betrekkelijk de gansche Maatschappij en zulk een
+toenemende euvel zal slechts <span class="pagenum">[<a id="pb137" href=
+"#pb137" name="pb137">137</a>]</span>door versterking der
+werkverdeeling kunnen getemperd worden.</p>
+<p>Die verdeeling van den arbeid is, naarmate de staten grooter werden,
+ook bij de legers en regeringen meer ingevoerd. Zij baart verschil in
+rangen, autoriteit en discipline en strekt ter verhooging der
+maatschappelijke beschaving, voor zooverre deze door de zamenwerking
+der individuen bevorderd wordt, doch belemmert daarentegen die
+verhooging, voor zooverre deze de vrucht der vrije en veelzijdige
+werking der individuen is. Vandaar dat bij toeneming der beschaving wel
+de willekeur vermindert, maar, noch de vrijheid, noch de gelijkheid der
+individuen grooter worden.</p>
+<p>Leeren veronderstelt iets nieuws doen op eene gebrekkige wijze,
+terwijl men op de beste wijze iets zal doen en aldus op het meeste
+practisch nuttig zijn, wanneer men iets, waarmede men bekend is,
+verrigt. Vandaar dat de menschen het meeste practisch nuttig zouden
+zijn, zoo zij steeds op deze aarde voortleefden en niet door leeren in
+geestontwikkeling toenamen, zoodat zij zonder vermoeijende inspanning
+werkzaam en, voor de eischen van hun bestaan en de omstandigheden
+waarin zij verkeerden, volmaakt geschikt waren.</p>
+<p>Op bl. <a href="#pb134" class="pageref">134</a> hebben wij gezegd,
+dat der menschen kennis niet op de hoogte is der behoeften der
+maatschappij en toch zullen de menschen meer kennis moeten trachten te
+bekomen dan die, waarvan zij in de praktijk voordeel kunnen trekken.
+Dit nu is het geval, omdat de wetenschap, zoo lang zij in ontwikkeling
+toeneemt, bij elken graad hiervan slechts gedeeltelijk voor practische
+toepassing vatbaar is, en alzoo hiertusschen en de ontwikkeling der
+wetenschap dezelfde verhouding en wederkeerige neiging tot
+gelijkwording bestaat als op bl. <a href="#pb64" class="pageref">64</a>
+voor den geest en het ligchaam is aangegeven.</p>
+<p>Evenzoo is het gelegen met de intellectuele ontwikkeling
+<span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138" name=
+"pb138">138</a>]</span>der menschen in het algemeen, benevens met hunne
+zedelijke ontwikkeling. Bij het gebruik dat zij hiervan in de praktijk
+maken, vervullen zij slechts gebrekkig de eischen van het
+maatschappelijke leven, en <span class="corr" id="xd19e2454" title=
+"Bron: desnietemin">desniettemin</span> kunnen zij, noch hunne
+intellectuele, noch hunne zedelijke ontwikkeling hier op aarde geheel
+ten nutte van anderen als van zich zelf benuttigen. Men treft hierbij
+aldus tegelijk aan gebrek en overvloed, even als bij de kinderen, welke
+niet genoeg weten voor de eischen van het leven als kind en
+desniettemin met zaken bekend zijn, waarvan zij als kind nog geen
+partij kunnen trekken.</p>
+<p>Bleven dezelfde menschen steeds op aarde voortleven, zoo zouden zij,
+door in geestelijke ontwikkeling niet meer toe te nemen, die
+ontwikkeling door de practisch nuttige aanwending er van doen inhalen
+(iets dat gedurende hun beperkt leven in geestontwikkeling veranderende
+wezens daarentegen niet kunnen doen) en de stilstand dier ontwikkeling
+bij een hoogeren graad er van invallen, naarmate zij later besloten
+enkel voor het practisch nuttige te leven.</p>
+<p>Dit zou eveneens het geval zijn bij elke generatie, zoo deze geen
+onderwijs van de vorige generatie verkreeg en niet in geestontwikkeling
+toenam en aldus zoo elk harer van de geboorte af enkel voor het
+practisch nuttige geleefd had, er op deze aarde geen hoogere wezens dan
+infusiediertjes bestaan, zie blz. <a href="#pb30" class=
+"pageref">30</a>.</p>
+<p>Bij het wel bestaan van zulk een onderwijs, zou de stelregel, om
+zich tot het practisch nuttige te bepalen, de opvolgende generatien in
+geestontwikkeling trapsgewijze doen dalen. Zoo toch een dezer het
+onderwijs der volgende enkel tot het practisch nuttige bepaalde, zou
+deze in geestontwikkeling en beschaving voor hare voorgangster wat
+onder doen en hierdoor het veld van het practisch nuttige bij haar wat
+kleiner dan bij gene zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb139" href=
+"#pb139" name="pb139">139</a>]</span></p>
+<p>Men zal toch toegeven, dat de grootte van het veld van het practisch
+nuttige afhangt van den graad van geestontwikkeling en beschaving,
+zoodat bijv. een wilde onze industri&euml;le kennis, onzen eerbied voor
+wetten en voorschriften even gevoegelijk kan missen als de zonderling
+<i>Diogenes</i> een nap om uit te drinken.</p>
+<p>Die volgende generatie zou nu, door zich, bij het onderwijs van het
+op haar volgende geslacht, tot het voor haar zelf practisch nuttig
+geoordeelde te willen bepalen, deze minder leeren dan zij zelf geleerd
+zou hebben en dit bij elke nieuwe generatie zoo voortgaan.</p>
+<p>Zoo iets is wel is waar in strijd met de geestelijke natuur van den
+mensch, doch niet onmogelijk is het dat elke generatie, bij het
+onderwijzen der volgende, zoo weinig buiten de grenzen van het
+practisch nuttige treedt, dat elke generatie aan de volgende niet meer
+leert dan zij geleerd heeft, iets dat bijv. thans in <i>China</i> het
+geval is en zamenhangt met den eerbied der Chinezen voor de
+voorvaderlijke overleveringen. Hoe meer de beschaving bij de opvolgende
+generati&euml;n toeneemt, hoe meer het onderwijs van elk dezer de
+grenzen van het practisch nuttige zal overschrijden, terwijl dit
+insgelijks het geval moet zijn, bij het even groot blijven dier
+beschaving, naarmate, deze grooter is, omdat als dan die individuen van
+elke generatie, op zich zelve beschouwd, gedurende hun leven sneller in
+geestontwikkeling toenemen.<a class="noteref" id="xd19e2480src" href=
+"#xd19e2480" name="xd19e2480src">29</a></p>
+<p>De menschen trachten steeds hulpmiddelen uit te vinden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140" name="pb140">140</a>]</span>om
+den arbeid te verrigten, anders met we&ecirc;rzin door menschen verrigt
+moetende worden. Daar echter, naarmate de beschaving stijgt, elk
+individu meer arbeid vereischende producten verbruikt, zoo zullen,
+wegens de werking der traagheid, die hulpmiddelen, menschelijken arbeid
+uitsparende, steeds wat te kort schieten. Van den anderen kant zouden
+onbeschaafden weinig arbeid vereischende producten consumerende volken
+te veel ledigen tijd hebben, zoo het mogelijk was, dat zij over de
+hulpmiddelen van beschaafde volken ter besparing van menschelijken
+arbeid konden beschikken. Bij de beschaafde standen gebruikt men zelfs
+somtijds ter beschikking staande hulpmiddelen, bestemd ter verkrijging
+van het gewenschte met minder menschelijken arbeid, niet en geeft men
+aan in zeker opzigt meer primitieve middelen de voorkeur, ten einde
+gemis aan ligchaamsbeweging en aan vaardigheid in den wapenhandel te
+voorkomen. Dit is bijv. het geval bij het verkrijgen van wild door
+middel der jagt, terwijl de fokkerijen met veel minder arbeid evenveel
+wildbraad kunnen opleveren.</p>
+<p>Onze geperfectionneerde wapens zouden bijv. ongeschikt en alsware te
+machinaal voor wilden zijn. Naar gelang toch wapens meer primitief
+zijn, vereischen zij meer kracht en behendigheid, aldus eene grootere
+mate van hetgeen wij op bl. <a href="#pb66" class="pageref">66</a> eene
+lage soort van geestontwikkeling genoemd hebben om goed behandeld te
+worden, waarvoor men slechts het gebruik van een slinger met dat van
+een revolver te vergelijken heeft. Eenvoudige wapens, ofschoon zie blz.
+<a href="#pb134" class="pageref">134</a> wat minder primitief dan die
+welke zij zelf hebben uitgevonden, zijn aldus geschikter voor wilden,
+die veel tijd aan ligchaamsoefeningen en aan den wapenhandel kunnen
+wijden en bij wie het oorlogen op eene kleine schaal geschiedt, maar
+veel tijd mag wegnemen.</p>
+<p>Bleef in het beschaafde deel van Europa de beschaving <span class=
+"pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141" name="pb141">141</a>]</span>van
+heden af stationnair, zoo zou men er zoo lang voortgaan met het
+verbeteren der middelen van communicatie, als men meenen zou te veel
+tijd en inspanning voor het reizen te besteden, maar na dien niet meer.
+De menschen zullen hunne woonplaatsen zoo verleggen, dat, waar bijv.
+wegens den aard van het terrein, die uitbreiding en volmaking der
+middelen van communicatie, kosten zouden veroorzaken overtreffende de
+baten door het meerdere gemak en den meerderen spoed bij het reizen
+opgeleverd, zij minder en met minder spoed behoeven te reizen en aldus
+meer primitieve middelen van communicatie voldoende zijn.</p>
+<p>Van daar, dat het onraadzame van den aanleg van eenig middel van
+communicatie, zoo de directe en indirecte baten niet tegen de kosten
+opwegen, slechts een tijdelijk verschijnsel zal zijn, omdat de menschen
+aldaar van lieverlede meer zullen gaan wonen en die baten doen
+stijgen.</p>
+<p>Hierbij moet men echter stellen, dat er van lieverlede een nadien
+niet meer veranderenden toestand ontstaat, want blijft deze
+veranderlijk, zoo zal, zooals wij meermalen gezegd hebben, het een
+nimmer steeds voor het ander geschikt kunnen blijven.</p>
+<p>De meer primitieve middelen van vervoer vereischen meer bedrevenheid
+bij de reizigers dan de meer geperfectionneerde. Zij die bijv. hun
+talent in de stuurmanskunst willen toonen, maken niet van stoom- maar
+van zeiljagten gebruik. Buitendien zijn zij voor de reizigers
+leerzamer, meer herinneringen opleverend en minder enkel verplaatsend.
+Weet men aldus van den tijd en van het geld, die, bij het gebruik van
+<span class="corr" id="xd19e2511" title="Niet in bron">(</span>zie blz.
+<a href="#pb97" class="pageref">97</a><span class="corr" id="xd19e2516"
+title="Niet in bron">)</span> meer verheven middelen van vervoer
+gespaard blijven, geen gebruik te maken, zoo verdient eene meer
+primitieve wijze van reizen de voorkeur. Dit een en ander is niet in
+strijd met hetgeen wij op blz. <a href="#pb46" class="pageref">46</a>
+gezegd hebben, dat namelijk bij de dieren <span class="pagenum">[<a id=
+"pb142" href="#pb142" name="pb142">142</a>]</span>het bezit van meer
+geperfectionneerde wapens meer geestontwikkeling bij hen vereischt,
+want dit laatste is bij de (hetgeen de dieren niet doen) in de
+maatschappij zamenwerkende menschen evenzeer het geval, edoch bij de
+vervaardigers en niet bij de gebruikers dier wapens. Het bestaan dezer
+vordert bij de maatschappij en somtijds ook bij die hen behandelen, in
+mindere mate, zie blz. <a href="#pb66" class="pageref">66</a> lagere,
+doch in sterkere mate hoogere soorten van geestontwikkeling (namelijk
+zulke welke minder het ligchaam vaardig maken) dan de meer primitieve
+wapens. <span class="pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143" name=
+"pb143">143</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1404" href="#xd19e1404src" name="xd19e1404">1</a></span> Het
+kwaad, door zulke kortstondige accidentele veranderingen teweeg
+gebragt, kan vergeleken worden met de zwarigheden ondervonden door een
+fabriekant, wiens klandisie onregelmatig toe- en afneemt. Wegens de
+werking der traagheid, zal hij toch zijne fabriek niet steeds bij tijds
+daarna kunnen inrigten. Al het kwaad, zoowel het zedelijke als het
+stoffelijke, heeft nu denzelfden oorsprong als de zwarigheden in tijden
+van overgang ondervonden wordende.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1412" href="#xd19e1412src" name="xd19e1412">2</a></span> Zoo kan
+iemand, ter bevordering zijner gezondheid, veel beweging nemen, zonder
+dat daarvan elk dier bewegingen met andere zaken in verband, de
+bevordering der gezondheid tot doel heeft en hierdoor geregtvaardigd
+wordt<span class="corr" id="xd19e1414" title=
+"Niet in bron">.</span></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1465" href="#xd19e1465src" name="xd19e1465">3</a></span>
+Gemiddeld zullen (zie <span class="corr" id="xd19e1467" title=
+"Bron: bl.">blz.</span> <a href="#pb52" class="pageref">52</a>) de
+regeringsvormen wat ten achteren zijn met betrekking tot de eischen der
+maatschappij, en desniettemin de individuen, omdat deze, wegens de
+werking der traagheid, gebrekkig aan de maatschappelijke eischen
+voldoen, zelfs aan die hunner regeringsvormen niet geheel voldoen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1482" href="#xd19e1482src" name="xd19e1482">4</a></span>
+Krankzinnigheid is aldus eene zijwaartsche afwijking der gewone
+geestelijke ontwikkeling; terwijl slechtheid eene achterwaartsche
+afwijking der zedelijke ontwikkeling is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1528" href="#xd19e1528src" name="xd19e1528">5</a></span> Die
+wijsgeer verklaarde dit echter door ongelijke daling van de
+verschillende deelen der menschennatuur na Adams val.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1537" href="#xd19e1537src" name="xd19e1537">6</a></span> Wij
+ontkennen echter niet, dat daar, wegens de, (zie blz. <a href="#pb72"
+class="pageref">72</a>), de geestontwikkeling verlagende werking van
+het ligchaam, zekere inspanning noodig is, om de geestelijke
+ontwikkeling niet te doen verminderen, gebrek aan oefening, deels door
+den toestand van hun ligchaam te weeg gebragt, zulk eene vermindering,
+ofschoon, minder dan men waant, bij grijsaards te weeg kan brengen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1584" href="#xd19e1584src" name="xd19e1584">7</a></span> Daar de
+directe werking van het ligchaam op den geest de ontwikkeling hiervan
+tracht te verminderen, zoo kan het zelfs zijn, dat, zelfs bij afnemende
+eischen der beschaving, die werking van dat ligchaam de
+geestontwikkeling nog te laag voor die eischen tracht te houden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1629" href="#xd19e1629src" name="xd19e1629">8</a></span> Men
+spreekt veel van onzalige twisten over eenige belangrijke zaak. Is
+onverschilligheid er voor dan beter? Het kwaad bestaat in de verkeerde
+wijze waarop men twist, namelijk dat men de ooren sluit voor de
+argumenten der tegenpartij, en aldus van den strijd weinig partij
+trekt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1644" href="#xd19e1644src" name="xd19e1644">9</a></span> Over de
+werking dier Natuurwet is in de beide op het titelblad van dit
+geschrift gemelde werken in het breede gehandeld.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1666" href="#xd19e1666src" name="xd19e1666">10</a></span> Van
+daar dat, bij gelijke beschaving en behoeften de productie in
+vruchtbare, warme landen grooter is dan in koude streken. In deze
+stijgt de beschaving eerst trager dan in gene, omdat het verspreid zijn
+der bewoners der koude landen, derzelver zamenwerking tegengaat, doch
+later heeft het omgekeerde plaats, omdat in die koude landen de
+behoeften grooter zijn.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1699" href="#xd19e1699src" name="xd19e1699">11</a></span> Naar
+gelang de geestontwikkeling grooter is, zal er absoluut meer inspanning
+gevorderd worden, om haar bij de achtervolgende generati&euml;n
+constant te houden, zie hierover blz. <a href="#pb83" class=
+"pageref">83</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1724" href="#xd19e1724src" name="xd19e1724">12</a></span> Die
+indirecte werking van het ligchaam op den geest, zooals bijv. door het
+spraakvermogen, bestaat slechts dan wanneer de graad van ontwikkeling
+van den geest hooger dan die van het ligchaam is, en wel in sterkere
+mate, naar gelang beide meer in hoogte verschillen. Zij maakt die
+verheffing van den geest boven het ligchaam gemakkelijker en daar zij
+afneemt, wanneer gene dit ligchaam in graad van ontwikkeling nadert,
+belet zij niet dit den geest (zoo hierbij geene verheffende werking
+bestaat<span class="corr" id="xd19e1727" title="Bron: ,)">),</span>
+naar zich toe te halen.</p>
+<p class="footnote">Die indirecte werking van het ligchaam kan
+vergeleken worden met iets bij de derde winding van de in noot blz.
+<a href="#pb94" class="pageref">94</a> gemelde veer, waardoor naarmate
+de windingen verder van elkander gelegen zijn, de persoon, die de veer
+spant, meer kracht kan uitoefenen.</p>
+<p class="footnote">Ook de onbewerktuigde aarde oefent eene dergelijke
+indirecte werking uit door het veld van bewuste aanschouwing en door de
+hulpmiddelen, ten bate van kunst en wetenschap, er door opgeleverd.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1759" href="#xd19e1759src" name="xd19e1759">13</a></span> Deze
+verschillende zaken kan men vergelijken met massa bezittende windingen
+van eene met de as horizontaal gestelde spiraalveer. Is deze
+ontspannen, zoo liggen al de windingen tegen elkander, maar trekt men
+aan de voorste winding (met de eischen van het maatschappelijke en
+zedelijke leven vergelijkbaar), zoo zullen de andere windingen, wegens
+de werking der traagheid bij derzelver massas, betrekkelijk de voorste
+eenigzins ten achteren zijn. Bevestigt men daarentegen de achterste
+winding (vergelijkbaar met de onbewerktuigde aarde) ergens aan vast,
+zoo zullen de windingen verder van elkander komen, naarmate men sterker
+aan de voorste trekt en veroorlooft men deze om wat achterwaarts te
+gaan, de windingen digter bij elkander komen om dezelfde volgorde te
+behouden, zie blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1884" href="#xd19e1884src" name="xd19e1884">14</a></span> Een
+leeuw, eene prooi verslindende, kan bijv. een schoon tafereel
+opleveren, doch niet een mensch met vraatzucht etende, omdat dit in
+disharmonie is met zijne zielswerking.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1900" href="#xd19e1900src" name="xd19e1900">15</a></span> Ons zoo
+veranderlijk bestaan doet ons behagen scheppen in verscheidenheid, mits
+deze de innerlijke harmonie niet verstoort, hetgeen bijv. wel het geval
+zou zijn, zoo men bij eene kolonnade de kolommen om de andere van de
+Dorische en van de Ionische orde maakte.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1931" href="#xd19e1931src" name="xd19e1931">16</a></span></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1953" href="#xd19e1953src" name="xd19e1953">17</a></span> In die
+gevallen maakt men zich niet voor alles geschikter, of gaat men niet in
+elk opzigt vooruit, maar slechts voor of in hetgeen in elk dier
+gevallen een overheerschende invloed uitoefent. In het laatste bestaat
+er bijv. vooruitgang in oppervlakkige beschaving, maar niet in
+zedelijke ontwikkeling.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1965" href="#xd19e1965src" name="xd19e1965">18</a></span> De
+drang tot <span class="corr" id="xd19e1967" title=
+"Bron: voortuitgang">vooruitgang</span> baart emancipatie, die tot
+geschiktmaking het kinderlijk en ondergeschikt houden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e1998" href="#xd19e1998src" name="xd19e1998">19</a></span> Men
+houde hierbij in het oog, dat bij zekeren trap van geestontwikkeling
+der massas, de begrippen dezer omtrent de denking op buitenzinnelijk
+gebied zoo bekrompen is, dat zij hunne Goden niet alleen menschelijke
+denkvormen toeschrijven, maar zelfs onder menschelijke gedaante, ter
+vervulling van missien, hier op aarde doen verkeeren. Het meer
+algemeene van zulke begrippen wordt door constante oorzaken, maar de
+bijzonderheden er van door het toeval teweeg gebragt. Eene constante
+oorzaak maakt dat, naarmate de geestontwikkeling der menschen grooter
+is, aan zulke missien een meer verheven aard wordt toegekend.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2026" href="#xd19e2026src" name="xd19e2026">20</a></span> Wegens
+de vroeger gemelde oorzaak zal het eerste, vooral bij de hoog boven den
+bodem verheven deelen der stammen de overhand hebben.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2051" href="#xd19e2051src" name="xd19e2051">21</a></span> Die
+laatste stelling paart zich toch aan die, dat ons willen niet door den
+bestaanden toestand bepaald wordt, zie blz. <a href="#pb69" class=
+"pageref">69</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2092" href="#xd19e2092src" name="xd19e2092">22</a></span> Later
+zullen wij aantoonen, dat zulke menschen ook naar den geest aardsche
+producten zouden moeten zijn, daar zij slechts in zulk een geval
+gedwongen zouden worden om hunne wetenschap te bepalen tot hetgeen
+waarvan de juistheid hier op aarde volkomen te verifieren is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2099" href="#xd19e2099src" name="xd19e2099">23</a></span> De
+po&euml;zy wordt alsdan door de phylosophie vervangen. Gene is naar ons
+inzien de vrucht der beschouwing door middel der verbeelding van het
+betrekkelijke verhevene en tevens schoone bij wezens en zaken, en,
+zoowel wanneer men deze van hunne vulgaire zijde beschouwd, als wanneer
+bij die beschouwing de verbeelding door de redenering vervangen wordt,
+is het met de po&euml;zy gedaan.</p>
+<p class="footnote">Waar slechts de verbeelding op het gebied van het
+buitenzinnelijke treedt, moeten godsdienst en po&euml;zij innig met
+elkander verbonden zijn, doch men behoeft het niet te betreuren dat,
+nadat later de redenering zich op dit gebied begeven heeft, de schoone
+en geurige bloem door de saprijke vrucht wordt vervangen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2108" href="#xd19e2108src" name="xd19e2108">24</a></span> Zie
+over de werking der traagheid bij het voorwaarts getrokkene, wanneer
+het voorwaarts trekkende stationnair geworden is, blz. <a href="#pb89"
+class="pageref">89</a> en 93.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2145" href="#xd19e2145src" name="xd19e2145">25</a></span> Zoo
+iets zou echter slechts bij de in de Noot van blz. <a href="#pb116"
+class="pageref">116</a> gemelde wezens mogelijk zijn.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2153" href="#xd19e2153src" name="xd19e2153">26</a></span> Zie
+hierover blz. <a href="#pb233" class="pageref">233</a> van ons werk
+get: <i>Vervolg op het werk get<span class="corr" id="xd19e2160" title=
+"Niet in bron">.</span>: door de werking der Natuurwetten op zedelijk
+gebied enz.</i></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2220" href="#xd19e2220src" name="xd19e2220">27</a></span>
+Naarmate dit besef van hulpbetoon sneller toeneemt, zal <span class=
+"corr" id="xd19e2222" title="Niet in bron">(</span>zie blz. <a href=
+"#pb89" class="pageref">89</a> en <a href="#pb118" class=
+"pageref">118</a><span class="corr" id="xd19e2230" title=
+"Niet in bron">)</span> dit ten achterblijven sterker zijn.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2278" href="#xd19e2278src" name="xd19e2278">28</a></span> Hoe
+weinig grond het met het Joodsche Messiasrijk verwante aardsche
+id&eacute;aal der humanisten, namelijk de menschheid op den hoogsten
+trap van beschaving, heeft, is op blz. <a href="#pb83" class=
+"pageref">83</a> aangetoond.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2480" href="#xd19e2480src" name="xd19e2480">29</a></span> Bij ons
+menschen dient, zie blz. <a href="#pb138" class="pageref">138</a>, de
+geestelijke ontwikkeling de practisch nuttige aanwending ervan te
+overtreffen, ten einde hierop uit te oefenen eene opwaarts trekkende
+werking, opwegende tegen de tegengestelde werking er op door de aarde
+door tusschenkomst onzer ligchamen uitgeoefend. Deze laatste werking
+tracht, zie blz. <a href="#pb90" class="pageref">90</a>, onze met die
+practisch nuttige aanwending zamenhangende behoeften die der dieren te
+doen naderen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Beschouwingen over eenige onderwerpen op buitenzinnelijk
+gebied.</h2>
+<p>Hoe ontstaat het vermogen der organisatie der dieren, om,
+grootendeels buiten de bijzondere soort van eigen denking der dieren
+<i>wil</i> genaamd, geschikt te worden voor de omstandigheden waarin de
+dieren verkeeren. Naar ons inzien, door het aan de ligchamen dezer
+annex zijn van moleculaire bewegingen der zelfstandigheid, geene
+zintuigelijke indrukken te weeg brengende, en alzoo niet makende dat
+die zelfstandigheid zich voor ons als ligchaam veropenbaart. Een deel
+dier geene zintuigelijke indrukken voortbrengende bewegingen vormen een
+geheel en worden bepaald door en bepalen de eigen denking van het dier,
+waartoe ook het zien, het voelen, enz. behoort, en die aldus evenmin
+door de hersens (namelijk zintuigelijke indrukken te weeg brengende
+ligchamen) als de in de denking van het dier begrepen gezigtsindrukken,
+door de oogen, plaats heeft.</p>
+<p>De overige dier geene zintuigelijke indrukken te weeg brengende
+bewegingen, worden naar ons inzien bepaald door en bepalen eindige
+deelen eener oneindig groote eenheid van denking, behalve de geesten of
+eenheden van denking van menschen en dieren en hiermede verwante wezens
+op andere hemelbollen, in de totale veropenbaring der zelfstandigheid
+door denking bevat. Die eindige deelen dier oneindige denking werken
+nu, door dat zij door bewegingen der zelfstandigheid bepaald
+<span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144" name=
+"pb144">144</a>]</span>worden, mechanisch op de deelen der ligchamen
+der dieren en zijn wederkeerig aan den invloed hiervan blootgesteld.
+Stel bijv. dat iemand, ten gevolge van eenige tot hem gerigte woorden,
+gaat zitten, wat heeft er dan plaats. 1<sup>o</sup> Geluidsgolven
+planten zich in de lucht voort, 2<sup>o</sup> de trommelvliezen van
+dien persoon geraken in trilling, 3<sup>o</sup> onbekende moleculaire
+bewegingen ontstaan in zijne gehoorzenuwen, 4<sup>o</sup> in zijne
+denking ontstaat een gehoorindruk, 5<sup>o</sup> hij denkt over de
+woorden na, 6<sup>o</sup> in zijne denking ontstaat een wilsindruk,
+7<sup>o</sup> onbekende moleculaire bewegingen ontstaan binnen eenige
+zijner bewegingszenuwen, 8<sup>o</sup> insgelijks onbekende bewegingen
+ontstaan binnen de met die zenuwen in verband zijnde spieren,
+9<sup>o</sup> beweging der ledematen heeft plaats.</p>
+<p>Bij N<sup>o</sup>. 1, 2 en 3 zijn elkander mechanisch bepalende
+bewegingen aangegeven, insgelijks bij N<sup>o</sup>. 7, 8 en 9, terwijl
+bij N<sup>o</sup>. 4, 5 en 6 er elkander bepalende denkingen zijn
+aangeduid. De keten van elkander bepalende bewegingen kan echter
+kwalijk na N<sup>o</sup>. 3 afgebroken zijn en bij N<sup>o</sup>. 7
+weder beginnen, want denking en beweging zijn geheel ongelijkslachtige
+zaken. Er schiet aldus niets anders over dan te stellen, dat de
+denkingen, bij N<sup>o</sup>. 4, 5 en 6 aangeduid, geene zintuigelijke
+indrukken teweeg brengende bewegingen der zelfstandigheid bepalen. Van
+den anderen kant zou men ook kunnen vragen of, zoo de ons bekende
+denking van bewegingen vergezeld moeten gaat, alle bewegingen welke ook
+der zelfstandigheid (ofschoon volstrekt niet in reden van derzelver
+sterkte) niet mede bepalen en bepaald worden door denking, behalve de
+eenheden van denking der eindige levende wezens eene oneindige eenheid
+van denking vormende<a class="noteref" id="xd19e2590src" href=
+"#xd19e2590" name="xd19e2590src">1</a>. De denking bij N<sup>o</sup>. 4
+aangeduid, zou dan <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145"
+name="pb145">145</a>]</span>door die denking buiten ons bepaald worden
+en die bij N<sup>o</sup>. 6 aangegeven er bepalende op werken, zoodat
+de keten der denking evenmin als die der beweging, afgebroken zou zijn.
+De fatalisten stellen eigenlijk dat de aaneenschakeling onzer
+denkbeelden van geen invloed is op die denking buiten ons, de
+aanhangers der absolute wilsvrijheid, dat deze van geen invloed is op
+de aaneenschakeling onzer denkbeelden, terwijl daarentegen die invloed
+wederkeerig is.</p>
+<p>Veranderen de omstandigheden waarin een dier verkeert, zoo wordt dit
+er eerst min of meer aan gewoon en verandert aldus zijn toestand,
+zonder dat er eene noemenswaardige verandering bij de organisatie van
+zijn ligchaam bespeurd kan worden. Verandering dient er dan evenwel
+ergens plaats gegrepen te hebben, en zou deze dan niet kunnen bestaan
+bij die geene zintuigelijke indrukken te weeg brengende bewegingen, het
+eigenlijke leven daarstellende, en wier er door bepaalde denking, het
+ligchaam voor die nieuwe levenstoestanden geschikt zoekt te maken? Deze
+bewegingen werken toch mechanisch op de wel zintuigelijke indrukken
+voortbrengende moleculaire en andere bewegingen van het ligchaam en
+kunnen hierbij alsware eene verandering te weeg brengen in gelijken
+geest als die bij haar zelve tijdens het wennen plaats had, ofschoon,
+wegens de werking der traagheid, later, zoodat de wijzigingen der geene
+zintuigelijke indrukken teweeg brengende bewegingen, die der
+organisatie van het ligchaam alsware achter zich voortslepen.<a class=
+"noteref" id="xd19e2603src" href="#xd19e2603" name="xd19e2603src">2</a>
+<span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146" name=
+"pb146">146</a>]</span></p>
+<p>Zonder de aanhoudende werking der op blz. <a href="#pb7" class=
+"pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschikthouding, zouden de
+ligchamen der dieren onmogelijk aan vele de deugd hunner organisatie
+verstorende invloeden kunnen wederstaan, en er bestaat hierdoor eene
+ondempbare kloof tusschen de levende organismen aan de eene en de
+anorganische en doode organische stof aan de andere zijde. Gene toch
+zijn actief, deze passief, van gene kan men zeggen, dat zij voor zich
+zelf beter of slechter zijn ingerigt, terwijl het ongerijmd is te
+zeggen, dat een stuk goud voor deszelfs eigen ik meer of minder
+deugdzaam is.</p>
+<p>De denking buiten de eigen denking der menschen en dieren, de
+organisatie dezer voor de bestaande omstandigheden geschikt trachtende
+te maken, moet niet veronderstelt worden te grijpen naar middelen,
+slechts in indirect verband met de gebreken dier organisatie zijnde,
+tevens ook niet door redenering het bekende uit het bekende af te
+leiden, of tusschen verschillende in te slane wegen eene keus te
+doen.</p>
+<p>De dieren komen slechts van het eene tot het andere, wanneer dit
+laatste in direct verband met het eerste staat, en zijn hierdoor veel
+minder dan de menschen aan dwaling onderhevig. Bij deze ontstaat eerst
+het begrip van het doen van daden, geschikt bij het verkeeren in zekere
+omstandigheden en later worden die daden verrigt. Bij de dieren gaat
+dit eerste dit laatste minder vooraf, zij vormen zich meer al
+handelende het begrip van hetgeen zij behooren te doen. Zij bezitten
+andere denkvormen dan wij, en van daar dat de fabeldichters onder den
+naam van dieren eigenlijk menschen van verschillende karakters doen
+optreden. Overleg en handeling ten gevolge van eigene opmerking, en
+aldus rede kan aan de dieren niet ontzegt worden, zamenwerking met en
+opoffering voor andere wezens evenmin, doch wel de bewustheid, dat
+hunne daden strekken ter <span class="pagenum">[<a id="pb147" href=
+"#pb147" name="pb147">147</a>]</span>vergrooting hunner geestelijke
+ontwikkeling, alsmede abstracte en op het gebied van het
+buitenzinnelijke treden de denkbeelden. Zij missen geheel de bij vele
+menschen zoo flaauw ontwikkelde godsdienstige wijsbegeerte, hunne
+levensbeschouwing is gegrond op de directe ervaring, op de eischen van
+het practische nut, en dweepen en droomen is hen even vreemd als aan
+middelmatige menschen de dwalingen en exentriciteiten van het
+genie.</p>
+<p>Evenals de op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> gemelde
+denking, moet de eigen denking van dieren, wegens de werking der
+traagheid, blijven beneden de eischen van zekere levensomstandigheden,
+wanneer zij hieraan niet geheel gewoon is, en niet aan die eischen
+zonder vermoeijende inspanning kan voldoen. Om bij gelijken aanleg en
+even hoogen graad van geestontwikkeling tijdens de geboorte, gedurende
+het leven sterk in geestontwikkeling toe te nemen, moet 1<sup>o</sup>.
+van het voorgeslacht veel te leeren vallen, 2<sup>o</sup>. de middelen
+van gemeenschap met dit voorgeslacht, namelijk het spraakvermogen enz.
+op een hoogen trap staan, 3<sup>o</sup>. de levensomstandigheden,
+waarvoor men zijne geestontwikkeling geschikt tracht te maken,
+insgelijks op een hoogen trap staan, en 4<sup>o</sup>. het ligchaam op
+de vergrooting der geestontwikkeling slechts eene kleine directe
+tegenhoudende werking uitoefenen.</p>
+<p>Met betrekking tot het eerste en derde zijn wij Nederlanders
+bevoordeeld boven onze voorouders de Batavieren enz. en deze waren, met
+betrekking tot al die zaken bevoordeeld boven hunne op de boomen
+klauterende en, bij hoogeren aanleg, de geestontwikkeling der
+hedendaagsche apen bezittende voorouders en deze op hunne beurt boven
+hunne millioenen jaren vroeger in zee levende en de <span class="corr"
+id="xd19e2637" title="Bron: geestonwikkeling">geestontwikkeling</span>
+der hedendaagsche visschen bezittende voorzaten, zie blz. <a href=
+"#pb31" class="pageref">31</a>. Wel kan men door zijn vrijen wil, of
+anders gezegd door daden het gevolg zijnde <span class=
+"pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148" name="pb148">148</a>]</span>van
+uit elkander voortvloeijende en elkander bepalende redeningen, de
+omstandigheden, op wier hoogte men zich tracht te stellen, eenigzins
+hooger of lager stellen, en dit ook door het toeval plaats hebben, doch
+hiervoor bestaan er grenzen, en, evenmin als Napoleon I in gewone
+tijden keizer had kunnen worden, kan een wezen zelfs van grooten
+aanleg, met een laag bewerktuigd ligchaam voorzien, en beroofd van de
+middelen om uitgebreide waarnemingen te doen en om met andere wezens
+denkbeelden te wisselen, gedurende zijn leven belangrijk in
+geestontwikkeling klimmen.</p>
+<p>Op bladz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> hebben wij
+aangegeven, hoe op onze denking eigenlijk niet eene wel of geen
+zintuigelijke indrukken te weeg brengende moleculaire beweging bij ons
+ligchaam en de daarbuiten gelegen voorwerpen, maar eene hierdoor
+gedeeltelijk bepaalde denking (buiten de onze en die van andere eindige
+wezens bestaande) van invloed kan zijn. Om meer bij het gewone
+spraakgebruik te blijven, gewagende van den invloed door ons ligchaam
+op onzen geest <span class="corr" id="xd19e2653" title=
+"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, zoo herinneren wij dat, naar
+aanleiding van het op blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a>
+gemelde, die invloed op eene directe wijze onzen geest tracht te
+verlagen. Op eene indirecte wijze tracht hij echter, door ons te
+veroorloven waarnemingen te doen en met de buitenwereld en andere
+wezens in contact te treden en onder zekere inspanning denkbeelden in
+werkdadigen toestand te bezitten, hem te verhoogen. Sprekende, om bij
+het gewone spraakgebruik te blijven, van wederkeerige werking tusschen
+ligchaam en geest, zoo is het klaar, dat elke verandering bij onze
+denking gepaard zal moeten gaan met zekere verandering bij de
+verschillende ligchaamsdeelen en omgekeerd. Zijn nu die veranderingen
+bij een dier deelen merkbaar, en worden zij door andere invloeden niet
+zoodanig gestoord, dat zij onherkenbaar worden, zoo moet elke toestand
+van den geest overeenkomen met zekeren <span class="pagenum">[<a id=
+"pb149" href="#pb149" name="pb149">149</a>]</span>toestand van zulk een
+ligchaamsdeel, en zelfs met dien der kleederen welke men draagt.</p>
+<p>In zekere mate kan dit nu het geval zijn met de hersens, doch
+hieruit mag men volstrekt niet afleiden dat de hersens denken en aldus
+boven alle andere organische levende stofmassa&rsquo;s het voorregt
+bezitten, om te denken en dus ook te voelen, te ruiken, te zien enz.
+Bijna even goed kan men bijv. aan eenig ingezegend voorwerp boven
+andere dergelijke, maar niet ingezegende voorwerpen het voorregt
+toekennen om zekere geheime kracht uit te oefenen.</p>
+<p>Waarom buitendien aan de hersens boven de andere
+zenuwknoopmassa&rsquo;s het vermogen om denken toe te kennen, en, zoo
+men dit min of meer als een vermogen van al de zenuwknoopmassa&rsquo;s
+beschouwd, waarom kan men, zooals bij afzetting van ledematen, van die
+zenuwknoopmassa&rsquo;s verliezen, terwijl de denkbeelden in hun geheel
+behouden blijven? Waarom kan men zelfs bij lagere dieren de hersens
+wegnemen en zij nogthans, waarschijnlijk ten gevolge van bewuste
+denking, hunne ledematen bewegen. Het komt ons integendeel
+waarschijnlijk voor, dat de op blz. <a href="#pb143" class=
+"pageref">143</a> gemelde eenheid van geene zintuigelijke indrukken
+veroorzakende beweging aan onze ligchamen annex, wanneer de beleediging
+van dit ligchaam zekere grenzen overschrijdt, hier niet meer annex mede
+kan blijven, en, even als de op blz. <a href="#pb145" class=
+"pageref">145</a> gemelde denking (buiten de onze bestaande en onze
+organisatie geschikt voor de levensomstandigheden trachtende te maken)
+alsware vrij komt en dan (zie later) geene werkdadige denking kan
+bepalen.</p>
+<p>Dat voorts organische stof onder den invloed dier geene
+zintuigelijke indrukken te weeg brengende beweging ontstaat en
+tegelijkertijd uit anorganische stoffen zamengesteld kan worden,
+behoeft niet meer te verwonderen, als dat bijv. waterstof door
+electrische ontleding <span class="pagenum">[<a id="pb150" href=
+"#pb150" name="pb150">150</a>]</span>van water en tegelijk op zuiver
+chemische wijze te vormen is.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb146" class="pageref">146</a> hebben wij gezegd
+dat de geest der dieren niet slechts quantitatief, maar tevens ook
+qualitatief met den onzen verschilt. Een zoodanig verschil bestaat er
+echter ook tusschen den geest der kinderen en die der volwassenen en
+bij den op blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> gemelden
+stamboom van het menschelijke geslacht moet de qualitatieve verandering
+evenzeer geleidelijk als de quantitatieve plaats gegrepen hebben. Het
+bestaan van gelijkslachtigheid tusschen de ziel der dieren en die der
+menschen kan echter niet ontkend worden en, zoo men aan de onze eene
+toekomstige steeds voortdurende gemiddelde vergrooting toeschrijft,
+moet eene tragere vergrooting aan die der dieren toegekend worden.</p>
+<p>Men verhoogt zich dan trouwens ook niet door anderen te verlagen, en
+passende met een hoogeren trap van geestontwikkeling, dan de thans bij
+de menschen bestaande, zal het welligt zijn, om, wanneer men van dieren
+gewaagt, niet slechts te denken aan ponden vleesch en vet, of zelfs aan
+een kunstig physiologisch zamenstel, maar tevens ook aan iets dat aan
+den kogel van den jager en aan het mes van den slagter ontsnapt.</p>
+<p>Het verschil in uitzigt en levenswijze van wezens, elkander als niet
+meer vreemd beschouwende, wordt grooter naarmate de beschaving stijgt,
+en, terwijl bij zeer lagen trap van beschaving de leden der
+verschillende stammen elkander vreemd of vijandig blijven en wreedheid
+en onverschilligheid jegens de dieren, gemis aan beschaving aanduidt,
+zoo moeten, naarmate de beschaving stijgt, de menschen minder exclusief
+en meer cosmopoliet worden.</p>
+<p>Hetgeen op blz. <a href="#pb148" class="pageref">148</a> gezegd is,
+dat elk verschil in zielstoestand, wegens de wederkeerige werking
+tusschen ziel en ligchaam, gepaard moet gaan met eene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151" name=
+"pb151">151</a>]</span>ofschoon volstrekt niet er mede
+ge&euml;venredigde verandering bij het ligchaam (evenmin als de
+veranderingen van uit zintuigelijke indrukken bestaande denkbeelden met
+er aan ge&euml;venredigde veranderingen bij de ligchamen die
+zintuigelijke indrukken opwekkende), moet niet aldus verstaan worden,
+dat de ontwikkeling en eigenschappen der ziel geheel door het ligchaam
+(de op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> gemelde
+moleculaire beweging, de eigen denking bepalende, hier niet bij
+gerekend) bepaald worden. De ziel zou zich dan tegenover de invloeden,
+door het ligchaam er op <span class="corr" id="xd19e2698" title=
+"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, geheel lijdelijk moeten
+gedragen, iets dat wel bij de dieren en vooral bij de lagere meer dan
+bij de menschen, maar volstrekt niet volkomen het geval is.</p>
+<p>De waarde van een wezen wordt niet alleen bepaald door hetgeen het
+is, maar tevens door hetgeen het kan worden, zoodat bijv. een wezen, in
+gedaante en geestontwikkeling met een visch gelijk staande, maar met
+menschelijken aanleg begiftigd, uit een geestelijk oogpunt meer waarde
+dan een werkelijken visch zou bezitten.</p>
+<p>De geestelijke aanleg, die, door grooter te zijn, de toename in
+geestontwikkeling bevordert, is voorts bij elk individu niet
+onveranderlijk, maar kan door inspanning van den geest (waaronder
+eigenlijk alle inspanning begrepen is, omdat bijv. het gevoel van
+spierinspanning tot het rijk der denking behoort) vergroot worden. Die
+inspanning aldus beide de geestelijke ontwikkeling en den aanleg
+vergrootende, ofschoon deze laatste minder snel, zoo moet, bij het niet
+bestaan van de vergrooting dier geestontwikkeling tegengaande oorzaken,
+zooals bijv. de moeijelijkheid om de bewuste aanschouwing uit te
+breiden, die vergrooting versnellende geschieden.</p>
+<p>De aanleg, waardoor onder geestinspanning de zedelijke ontwikkeling
+van den mensch toeneemt, bestaat <span class="pagenum">[<a id="pb152"
+href="#pb152" name="pb152">152</a>]</span>naar ons inzien in den graad
+van verhevenheid van het karakter. Zoo bijv. iemand zich veel moeite
+geeft om beter te handelen, vergroot hij zijne zedelijke ontwikkeling,
+maar tevens verbetert hij zijn karakter, waardoor later dezelfde
+toename in geestontwikkeling hem ligter zal vallen, en dus bij gelijke
+inspanning als vroeger, zij grooter dan toen zal worden.</p>
+<p>De graad van zedelijke ontwikkeling hangt veel meer van de opvoeding
+en van de maatschappij af waar binnen men op deze aarde treedt, dan van
+het karakter. Hedendaagsche menschen, geen verhevener karakter
+bezittende dan oude Romeinen, dompelen bijv. niet als zij de
+krijgsgevangenen in slavernij, verstooten niet zoo ligt als zij hunne
+echtgenooten, hakken in schijnbaar wanhopende omstandigheden niet zoo
+ligt als zij, door middel van zelfmoord, den gordiaansche knoop door,
+in plaats van te trachten hem te ontwarren, kortom zij staan hooger in
+zedelijke ontwikkeling als die oude Romeinen.</p>
+<p>Bij de intellectuele ontwikkeling staat de aanleg vooral in verband
+met de op blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a> gemelde door
+oefening verkregen en niet door middel van de spraak uitdrukbare
+denkbeelden. Men zal bijv. ontwaren dat binnen zekere grenzen, hoe
+langer men zich in iets geoefend heeft, hoe gemakkelijker het valt om
+er zich verder in te bekwamen, zoodat de bekwaamheid versnellende
+toeneemt. Vandaar de verwonderlijke hoogte waarin menschen het brengen
+in zaken, waarin zij zich bijzonder oefenen, doch hierbij werken de
+beperktheid der bewuste aanschouwing, de levensomstandigheden en zeker
+besef van genoegzaamheid, die anders versnellende toename der
+intellectuele ontwikkeling in het een of ander tegen.</p>
+<p>Die inspanning, waardoor de geestontwikkeling en te gelijk, maar in
+mindere mate den aanleg vergroot, is echter steeds eene overmaat van
+inspanning boven die noodig <span class="pagenum">[<a id="pb153" href=
+"#pb153" name="pb153">153</a>]</span>om die geestelijke ontwikkeling op
+dezelfde hoogte te houden.</p>
+<p>Voor zooveel de inspanning hiertoe werkt, komt het ons voor dat zij
+ons aangenaam moet zijn. Trouwens zij zou bestaan bij een
+veranderlijken toestand van onzen geest en hierbij moet, zooals op blz.
+<a href="#pb47" class="pageref">47</a> en <a href="#pb64" class=
+"pageref">64</a> gezegd is het een geheel voor het ander geschikt zijn.
+Deze slechts voor de bestendiging der verkregen geestontwikkeling
+gevorderde inspanning is naar ons inzien tijdens het waken grooter dan
+gedurende den slaap, bij hooge geestontwikkeling grooter dan bij
+kleine, aldus bij de menschen grooter dan bij de dieren en grooter bij
+eene natuur van den geest waarbij deze sterk gedreven wordt naar
+verhooging zijner ontwikkeling<a class="noteref" id="xd19e2729src"
+href="#xd19e2729" name="xd19e2729src">3</a>.</p>
+<p>Slechts voor zooverre de vergrooting in aanleg en geestontwikkeling
+eener generatie door eigen toedoen op de ligchamen van derzelver leden
+en op de opvoeding der volgende generatie van invloed is, zal deze er
+partij van trekken. Dit bedrag vormt echter eene kleinere breuk dier
+vergrooting, voor zooverre deze den aanleg dan voor zooverre die
+vergrooting de geestelijke ontwikkeling betreft. In wetenschappelijke
+ontwikkeling zijn de volken gedurende de toeneming der beschaving het
+meeste toegenomen, in de kunsten veel minder, omdat hetgeen men
+daaromtrent weet moeijelijker medetedeelen is dan in zaken van
+wetenschap, en in aanleg voor de kunsten nog veel minder.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb146" class="pageref">146</a> hebben wij gezegd,
+dat bij de anorganische ligchamen er van geene deugd of geschiktheid
+voor het verkeeren in zekere omstandigheden en van verhooging van
+organisatie sprake kan zijn. Het is er echter verre van af dat hierbij
+de uitwerking der Natuurwetten naar <span class="pagenum">[<a id=
+"pb154" href="#pb154" name="pb154">154</a>]</span>geen doel zou
+streven. Beschouwt men bijv. de anorganische ligchamen niet
+afzonderlijk, maar tot hemelbollen gemasseerd, zoo kan bij deze zeer
+wel sprake zijn van deugd in eigen belang, welke bijv. zou bestaan in
+het vermogen om een afzonderlijk bestaan te perpetueren, om niet steeds
+in snelheid af te nemen, om korsten en gasvormige omhulsels te
+bezitten, om bij een en ander verscheidenheid van aard en van
+temperatuur in stand te houden enz. Ook kan het zijn dat de
+hemelbollen, door zamenpakking van den ether of algemeene enkelvoudige
+oerstof, binnen en om hun oppervlak gelegen, er bij chemische
+verbindingen te weeg brengen, de natuur van hun eigen bestanddeelen aan
+dien ether geven en aldus in massa toenemen, hetgeen met de vergrooting
+der geesten te vergelijken zou zijn, terwijl de neiging dier bollen om
+in massa toe te nemen met den aanleg dier geesten zou overeenkomen.</p>
+<p>Hoe grooter afwijkingen er van de geschikste organisatie der planten
+en dieren ten gevolge van zekere accidentele oorzaak bestaat, hoe
+sterker de oorzaak, des geschikste organisatie trachtende voort te
+brengen, de verdere vergrooting dier afwijking tegengaat en deze,
+wanneer die accidentele oorzaak niet meer bestaat, tracht te
+vernietigen. Hiervan, kan de algemeene reden zijn, dat, wanneer
+natuurwerkingen zekere afwijking van een toestand voortbrengen, de
+verdere vergrooting dier afwijking steeds bezwaarlijker voor hen wordt
+en andere natuurwerkingen een teruggang sterker trachten voort te
+brengen. De ongelijkheid in snelheid van naast elkander bewegende
+ligchamen doet bijv. gewone snelheden door middel der wrijving in
+warmtebeweegkracht overgaan, doch de ongelijke druk, bij warme
+ligchamen bestaande, doet weder warmte in gewone snelheden veranderen.
+Hoe meer er nu van die snelheden en hoe minder warmte er bestaat, hoe
+sterker die uitwerking der wrijving en <span class="pagenum">[<a id=
+"pb155" href="#pb155" name="pb155">155</a>]</span>hoe zwakker die dezer
+ongelijkheid in drukking zal zijn. Bij ongelijkheid van temperatuur
+verspreidt zich de warmte van de warmste naar de koudste plaatsen en
+wordt de temperatuur overal meer egaal, doch waar er electrische
+scheiding plaats heeft, wordt er warmte ergens opgenomen en deze bij
+electrische verbinding in warmte, van hooge temperatuur omgezet, zoodat
+aldaar de temperatuur veel hooger dan elders wordt en aldus de
+ongelijkheid er van op de verschillende plaatsen hersteld
+wordt<a class="noteref" id="xd19e2747src" href="#xd19e2747" name=
+"xd19e2747src">4</a>. Was de aarde van binnen vast, zoo zou het rivier-
+en beekwater de grondspecie naar zee voeren, de golving der zee deze
+stoffen op derzelver bodem egaliseren en eindelijk de aardkorst
+volmaakt vlak en overal met eene even diepe zee overdekt raken. De
+aarde is echter van binnen met (zie hierboven) in beweging gehouden
+gesmolten lava gevuld en daar deze specifiek wat ligter dan de
+aardkorst is, zoo zal, waar die lava deze korst van onderen afschuurt,
+deze dunner en aldus, ter bewaring van het hydrostatische evenwigt,
+opgeligt worden. Elders het <span class="corr" id="xd19e2753" title=
+"Bron: tegenovergestelda">tegenovergestelde</span> plaats hebbende, zoo
+zullen hierdoor de ongelijkheden van den bodem hersteld worden<a class=
+"noteref" id="xd19e2756src" href="#xd19e2756" name=
+"xd19e2756src">5</a>.</p>
+<p>Ook op maatschappelijk gebied ontbreken niet die dit grooter worden
+der accidentele afwijkingen en, naarmate die afwijkingen zulks zijn,
+sterker, tegengaande werkingen. Wordt er bijv. wegens het bestaan eener
+accidentele oorzaak, minder goed en meer kwaad gedaan, zoo lijdt de
+maatschappij hieronder en tracht zij dit te keer te gaan door meer
+moeite ter zedelijke verbetering der menschen aan te wenden, benevens
+door de belooningen en straffen te vergrooten<a class="noteref" id=
+"xd19e2763src" href="#xd19e2763" name="xd19e2763src">6</a>.
+<span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156" name=
+"pb156">156</a>]</span></p>
+<p>Zoo de hemelbollen, door de werking der wrijving der vloeistoffen
+dier bollen tegen die van andere bollen waartegen zij botsen (want,
+voordat zulk eene botsing mogelijk wordt, zullen, wegens derzelver
+onderlinge aantrekking, hemelbollen zoo sterk uitgezet en dus kouder
+worden en zooveel warmte uit den omringenden ether opnemen en binden
+dat derzelver bestanddeelen tot den gasvorm overgaan) veel kleinere
+banen verkrijgen, zal eene andere werking die banen sterker trachten te
+vergrooten<a class="noteref" id="xd19e2769src" href="#xd19e2769" name=
+"xd19e2769src">7</a>.</p>
+<p>Stel bijv. dat eene groep betrekkelijk kleine hemelbollen langs eene
+elliptischen baan om een anderen bol, in het eene brandpunt van die
+ellips gelegen, beweegt, zoo zullen de kleine bollen der groep
+buitendien gedurig naar elkander toe, digt achter elkander heen en,
+wegens de werking der traagheid, weder van elkander afgaan; zij zullen
+aldus gemiddeld grootere resulterende snelheden bezitten, dan zoo zij
+slechts een enkelen bol vormden, waar echter hunne resulterende
+elliptische baan krom is, zooals bijv. digt bij het perihelium, zullen
+zij, wegens het bezit dier bijzondere snelheden meest grootere banen
+erlangen welke echter voor elk dier kleine bollen niet dezelfde als van
+de andere zal zijn. Verder gekomen zal echter derzelver onderlinge
+aantrekking hen weder naar elkander toe doen gaan, doch daar zij meest
+eene grootere baan verkregen hebben, de resulterende baan, waar langs
+nu die groep van kleine bollen beweegt, grooter dan vroeger geworden
+zijn. Dit nu zal insgelijks het geval zijn, zoo die groep vervangen
+wordt door een enkelen vloeibaren bol waarbinnen er stroomen bestaan,
+zoodat de vloeistofmassa&rsquo;s van dien bol, behalve derzelver
+snelheid langs <span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157" name=
+"pb157">157</a>]</span>eene elliptische baan nog bijzondere snelheden
+bezitten.</p>
+<p>Het uiteenloopen der zooeven gemelde grooter geworden banen zal zulk
+een vloeibaren bol sterk uitzetten en vervormen, doch de onderlinge
+aantrekking dier massas (nu in tegenstelling van bij het voorgaande
+geval door de drukking dier massas tegen elkander wederstaan) die
+vervorming, wanneer die bol voorbij het perihelium gekomen is, met
+behulp der wrijving van lieverlede te loor doen gaan, zonder evenwel de
+baanvergrooting van het zwaartepunt van den bol te kunnen
+vernietigen.</p>
+<p>Stelt men nu dat wanneer die bollen grooter zijn, bij het bestaan
+van grootere onzuivere en zeer sterk elliptische banen om elkander, de
+baan vergrootende en verkleinende werkingen tegen elkander opwegen, zoo
+zal, wanneer van eene groep hemelbollen de leden grooter worden door,
+zooals op blz. <a href="#pb154" class="pageref">154</a> gezegd is,
+ether tot hunne zelfstandigheid te vervormen, de banen, welke zij om
+elkander beschrijven, ook grooter worden en aldus de groep in omvang
+toenemen en de gemiddelde positie dier bollen, bij derzelver aphelium
+gelegen, verder van het middelpunt der groep komen.</p>
+<p>Zelfs zou zoo iets plaats hebben, wanneer die bollen langs eene
+schil verspreid waren daar, ten gevolge van derzelver onderlinge
+aantrekking, terwijl sommige dier bollen ver van anderen gelegen, zeer
+nabij stil zullen staan, andere digter bij elkander gekomen, zekere
+snelheden en ook ontbondene snelheden rakende aan het oppervlak dier
+schil zullen bezitten. Elke bol zal nu binnen <i>betrekkelijk</i> korte
+tijden zulke ontbondene snelheden bezitten, zoodat, zoo de
+aantrekkingskracht plotseling verdween, de bollen dier schil gemiddeld
+buitenwaarts zouden bewegen en zich verspreiden. Daarentegen zal de
+resulterende aantrekking van al de overige bollen, langs het oppervlak
+dier schil verspreid, de tegen gestelde uitwerking doen. Bij
+vergrooting dier bollen moet <span class="pagenum">[<a id="pb158" href=
+"#pb158" name="pb158">158</a>]</span>dan alsware de schaal van het
+geheel grooter worden en aldus slechts bij een grooteren diameter dier
+schil die centrifugale werking aan die resulterende aantrekking gelijk
+zijn. Zulke bollen zullen niet met elkander kunnen zamensmelten, wegens
+de tegengestelde snelheden welke zij bezitten, wanneer zij tegen
+elkander botsen, en, bij het aphelium gelegen, dan onder de
+overheerschende aantrekking van deszelfs eenen en dan onder die van
+deszelfs anderen buur komen en alzoo dan naar den een en dan naar den
+ander gaan, er achter om heen trekken en, door de werking der
+traagheid, vertragende ongeveer naar derzelver vorige plaatsen
+terugkeeren.</p>
+<p>Ontstaan er nu bij het midden van bovengemelde groepen nieuwe
+bollen, door zamenpakking van den omringenden ether van af eene kleinst
+eindige massa zich verder vergrootende, en gaan de andere bollen dier
+groep door zamenpakking en omzetting van den omringenden ether in hunne
+zelfstandigheid voort met in massa toe te nemen, zoo zal zulk eene
+groep steeds meer omvang verkrijgen en de buitenste bollen er van de
+oudste, grootste en gemiddeld snelst bewegende zijn. Waren al die
+bollen regelmatig gegroepeerd en in rust, zoo zou zulk eene groep door
+de werking der aantrekkingskracht kleiner worden, maar de elkander
+naderende bollen in snelheid toenemen, digt achter elkander, en nadien
+door de werking der traagheid weder buitenwaarts gaan; de groep weder
+grooter worden, terwijl deze bollen in snelheid afnemen en zij weder
+voor een oogenblik in den primitieven toestand komen. Bij onregelmatige
+groepering bestaan in zeker opzigt al de toestanden, zooals zooeven
+gezegd is achtervolgens bij de regelmatige groepering plaats hebbende,
+tegelijk. Hier komen er bollen ver van elkander en circa in rust,
+elders zijn zij digt tot elkander genaderd en bezitten zij groote
+snelheden dan in deze en dan in ongeveer tegengestelde rigting, zoodat
+het oppervlak <span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159" name=
+"pb159">159</a>]</span>der groep wel hier zich naar buiten en elders
+zich wat naar binnen kan verplaatsen, maar onmogelijk in grootte sterk
+kan varieren. De vergrooting der snelheden der in massa toegenomen
+bollen, zal hierbij ontstaan door de vergrooting der aantrekkende
+massa&rsquo;s, die van derzelver banen, zie blz. <a href="#pb157"
+class="pageref">157</a><span class="corr" id="xd19e2800" title=
+"Niet in bron">,</span> door vermindering der snelheden waarmede de
+vloeibare massas van elk dier bollen zich betrekkelijk derzelver
+zwaartepunten verplaatsen en die laatste snelheden, zie blz. <a href=
+"#pb155" class="pageref">155</a>, door ongelijke drukking binnen die
+vloeibare massas onder omzetting in snelheden van warmte ontstaan door
+omzetting van ether in de zelfstandigheid dier bollen, daar dit onder
+scheikundige verbinding plaats heeft. Bij die vergrootende hemelbollen
+kan er nu een strijd bestaan tusschen twee tegengestelde werkingen,
+namelijk die der warmte van den er binnen en buiten tegen
+gecomprimeerden onomgezetten ether, uitzetting dier bollen en onder
+warmteopneming chemische ontleding van derzelver bestanddeelen
+trachtende te veroorzaken en die der zamenpersende werking der
+zwaartekracht en welligt ook der beroering der hemelbollen
+bestanddeelen deze onder warmteafgeving chemisch zamengestelder pogende
+te doen worden. Heeft nu laatst gemelde werking eerst de overhand boven
+die der warmte en moet zij nadien hiervoor onderdoen, zoo zullen de
+bollen eerst in digtheid toenemen en qualitatief meer van den ether
+gaan verschillen en nadien, wanneer zij tot op zekere distantie van het
+middelpunt der groep gekomen zijn, het omgekeerde gaan plaats hebben en
+dit steeds aanhouden, terwijl zij, meer en meer in massa toenemende,
+verder van dit middelpunt komen. Die toeneming in massa dier bollen,
+door omzetting van den ether er binnen en er omheen, zal wel op het
+sterkste zijn, wanneer derzelver bestanddeelen op het meeste met die
+van den ether verschillen en derzelver digtheid op een maximum is; doch
+later, wanneer zij meer etherachtig <span class="pagenum">[<a id=
+"pb160" href="#pb160" name="pb160">160</a>]</span>geworden zijn, niet
+geheel verdwijnen. Er bestaat aldus geen eindigen grens voor de
+vergrooting dier bollen, doch zij kunnen geene oneindige grootte
+bereiken en tevens in natuur hoe weinig ook met den ether verschillen
+en hiermede niet geheel eenzelvig zijn. Binnen die eene grootere dan
+elke eindige ruimte beslaande sterrengroep, zal er nu eene bolvormige
+schil bestaan, waar binnen van de middelpuntszijde er gedurig bollen
+intreden, aan de andere zijde er bollen uitgaan en waarbinnen de bollen
+eene grootere digtheid en chemische zamengesteldheid dan ter wederzijde
+er van bezitten. Alsdan moeten naar ons inzien de electrieke
+verbindingen gestolde, gecondenseerde of gasvormige stoffen bij die
+bollen op zulk eene hooge temperatuur brengen, dat zij voor ons
+waarneembaar licht uitstralen, want toch wanneer die hemelbollen zeer
+etherachtig zijn moeten zij in temperatuur weinig boven de gemiddelde
+van den ether verheven zijn en kunnen zij aldus dan kwalijk als vurige
+nevels voor ons zigtbaar zijn.</p>
+<p>Slechts de sterren binnen die schil gelegen en dan nog slechts een
+deel er van, omdat vele geen voor ons waarneembaar licht uitstralen, of
+door andere voor ons donkere bollen gemasqueerd zijn, moeten zich voor
+ons als zonnen vertoonen. Al de sterren in dit geval zijnde moeten, zoo
+deze hypothese juist is, wegens de kromte van bovengemelde schil,
+alsmede omdat men slechts het licht der sterren binnen een segment dier
+schil kan zien, ons op geen grooten cirkel omspannenden en aldus den
+hemel in twee wat in grootte verschillende deelen splitsenden
+onregelmatigen ring (den Melkweg) op het digtste gegroepeerd voorkomen.
+De bewoners van elk dier bollen binnen die schil gelegen, zullen aldus
+hun eigen melkweg aanschouwen, even als iemand, op eenige plaats
+staande, zijn eigen horizon bezit, en, evenmin als voor menschen, op
+verschillende plaatsen staande, langs den <span class="pagenum">[<a id=
+"pb161" href="#pb161" name="pb161">161</a>]</span>horizon dezelfde
+voorwerpen zich verheffen, evenmin de melkwegen der bewoners der
+verschillende bollen dier schil dezelfde zonnen bevatten. Met den blik
+naar het middelpunt van het kleinste cirkelvlak, door hun Melkweg
+gevormd, gerigt, zullen echter allen naar het middelpunt van de
+sterrenwereld zien, en voor ons dit middelpunt in de rigting van het
+sterrenbeeld, het <i>Hoofdhaar van Berenice</i> zijn.</p>
+<p>Evenmin als de hemelbollen, wegens de tegengestelde snelheden, welke
+zij, tegen elkander botsende, bezitten, die (bij het alsdan zijn
+dampvormig van minstens den kleinsten dier beide bollen) wegens het
+bestaan van veerkracht niet zullen verdwijnen, kunnen zamensmelten,
+evenmin kunnen zij zich naar ons inzien in verschillende hemelbollen
+splitsen<a class="noteref" id="xd19e2817src" href="#xd19e2817" name=
+"xd19e2817src">8</a>.</p>
+<p>Het planetenstelsel is naar ons inzien het gevolg eener accidentele
+wenteling der zon om derzelver as, en deszelfs toevallig bestaan heeft
+naar ons inzien den volgenden oorsprong gehad. Zoo eene groep van
+hemelbollen (bijv. ontstaan, door dat bij die bollen de
+baanverkleinende werking de baanvergrootende werking tijdelijk heeft
+overtroffen) door een er buiten gelegen hemelbol <i>a</i> wordt
+aangetrokken en dat in die groep zich een hemelbol <i>b</i> bevindt
+zooals zon, veel grooter zijnde dan de andere bollen <i>c</i> van die
+groep, later de planeten, zoo zal de bol <i>b</i> bij <i>a</i> gekomen,
+(even als de kometen bij derzelver perihelium) gasvormig en uiterst
+sterk uitgezet zijn. Botsen nu die beide bollen <i>a</i> en <i>b</i>
+scheef tegen elkander, zoo zullen zij aswentelingen verkrijgen, in
+stand blijvende, nadat zij zich weder van elkander verwijderd hebben.
+De bollen <i>c</i> zullen dan betrekkelijk den bol <i>b</i> zeer
+komeetachtige banen bezitten, en tegen <i>b</i> botsende <span class=
+"pagenum">[<a id="pb162" href="#pb162" name="pb162">162</a>]</span>door
+de aswenteling van dien bol snelheden ongeveer loodregt op die banen
+kunnen erlangen. Tegelijk door de werking der wrijving in lengte
+afnemende, zullen die banen, door de impulsie der aswenteling van
+<i>b</i> aan de bollen c gegeven, breeder worden, en krimpt nu die bol
+<i>b</i> in, doordat hij zich van den bol <i>a</i> verwijdert, nadat de
+bollen <i>c</i> er aldus herhaaldelijk tegen gebotst zijn, zoo kan eene
+anders onvermijdelijk nieuwe botsing der bollen <i>b</i> en <i>c</i>
+vermeden worden. Wel is waar zal, wanneer de aswentelingssnelheid bij
+den evenaar van den bol <i>b</i> kleiner is dan de snelheden der bollen
+<i>c</i> bij hun perihelium <span class="corr" id="xd19e2884" title=
+"Niet in bron">digt bij het oppervlak van den uitgezetten bol
+<i>b</i></span>, de banen dezer nog vrij sterk uitmiddelpuntig moeten
+zijn, doch die uitmiddelpuntigheid, terwijl die banen en tegelijk de
+bol <i>b</i> kleiner worden, kunnen verminderen.</p>
+<p>Hoe sneller de hemelbol <i>b</i>, waartegen die botsingen van
+<i>c</i> geschieden, om deszelfs as wentelt, hoe geringer de
+uitmiddelpuntigheid dier banen van <i>c</i> zal worden en zij is nu bij
+de binnenkometen kleiner dan bij de buitenkometen, bij de coplaneten
+weder kleiner dan bij eerstgemelden kometen, en bij de planeten
+<i>Venus</i> en <i>Neptunus</i> weder merkelijk kleiner dan bij de
+coplaneten. De kometen en planeten voor geheel verschillende
+hemelligchamen te houden, komt ons even ongegrond voor als het stellen
+dat de inwoners van twee steden op verschillende wijzen gekleed gaan,
+zoo men de eene stad slechts over dag en de tweede slechts des nachts
+bezoekt. Wij zien toch de kometen slechts wanneer zij betrekkelijk digt
+bij de zon gekomen, zoo als op bl. <a href="#pb155" class=
+"pageref">155</a> gezegd is, uitgerekt, misvormd en tot den dampvorm
+overgegaan zijn. Het bewegen der meeste kometen in dezelfde rigting als
+die waarin de zon om derzelver as wentelt, maakt buitendien
+waarschijnlijk dat vele er van, even als de planeten, tegen het
+wentelende zonsoppervlak gebotst hebben.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb158" class="pageref">158</a> hebben wij gezegd
+dat, naarmate hemelbollen grooter zijn, bij grootere banen de deze
+verkleinende <span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163" name=
+"pb163">163</a>]</span>en vergrootende werkingen aan elkander gelijk
+zijn. Van daar welligt, dat de grootste planeten gemiddeld het verste
+van de zon gelegen zijn. Bij groepen van betrekkelijk kleine bollen, om
+eene ster zooals de zon primitief een sterk uitmiddelpuntige baan
+beschrijvende en later, wanneer die baan meer cirkelvormig en kleiner
+geworden is, langs de gansche lengte derzelve verspreid rakende, moet
+bij deze stelling de totale massa der bollen dier groep in rekening
+gebragt worden.</p>
+<p>De coplaneten, de ligchamen van het zodiakaallicht en de ringen van
+Saturnus hebben welligt primitief zulke groepen van betrekkelijk kleine
+bollen gevormd. Wanneer bij zulke langs eene weinig uitmiddelpuntige
+baan verspreide bollen van zulk eene zich dan niet meer bij het
+aphelium weder vormende groep, een derzelver de andere in massa ver
+overtreft en eene snelle aswenteling bezit, moeten de kleinere bollen
+dier voormalige groep er tegen botsende evenzoo weinig uitmiddelpuntige
+banen er om verkrijgen als op blz. <a href="#pb161" class=
+"pageref">161</a> voor de planeten aangegeven is. Van daar den
+oorsprong der satelliten.</p>
+<p>Waarschijnlijk zijn echter, tijdens de vorming van het
+planeten-stelsel, de baanverkortende werkingen slechts wegens
+accidentele omstandigheden grooter dan de baanverlengende geweest,
+zoodat nu die oorzaak met meer bestaande, evenmin als eene oorzaak van
+instandhouding der aswenteling der zon en planeten, bij deze laatste,
+alsmede bij de manen de baanverlengende werkingen de overhand boven de
+tegenovergestelde kunnen bezitten en in de uiterst verre toekomst het
+gansche planeten-stelsel uit elkander rukken, zoodat derzelver, alsdan
+uiterst lange komeetachtige banen verkrijgende leden niet meer, of
+althans niet meer uitsluitend om de zon zullen wentelen, maar elk
+hunner op zich zelf zal staan.</p>
+<p>Eene afscheiding van ringvormige massa&rsquo;s langs den evenaar der
+om derzelver as wentelende zon, komt ons <span class="pagenum">[<a id=
+"pb164" href="#pb164" name="pb164">164</a>]</span>onmogelijk voor, daar
+bij dien evenaar de snelheid van omwenteling nimmer zoo groot kan
+geweest zijn, dat de zonsaantrekking niet in sterke mate de overhand
+boven de centrifugale kracht bezat. Wanneer men eene zeer vervormbare
+massa met zekere snelheid duwt over een wrijvend vlak, zullen derzelver
+hier langs verschuivende deelen eene kleinere snelheid verkrijgen, dan
+die hooger boven dit vlak bewegende, doch, wegens de gemakkelijke
+vervormbaarheid dier massa, deze, door de ongelijke verplaatsing van
+derzelver deelen, sterk uitgerekt worden en niet gaan kantelen. Dit
+laatste zal daarentegen wel geschieden, zoo die massa door zekere
+inwendige, kracht bolvormig poogt te blijven en aldus die uitrekking er
+van tegengegaan wordt. Bij de op blz. <a href="#pb161" class=
+"pageref">161</a> gemelde scheve botsing der sterk uitgezette en geheel
+dampvormig geworden zon, bestaat nu zoodanig een geval, daar de eigen
+aantrekking der zon die onbepaalde vervorming hiervan bij derzelver
+oppervlak tegengaat. De roterende, beweging der zon <i>b</i>,
+tengevolge van derzelver scheve botsing tegen een ander hemelligchaam
+<i>a</i>, is aldus slechts mogelijk, wanneer de aantrekking der zon bij
+het oppervlak hiervan meester blijft. Wel is waar zal de dampvormige
+zon, zich verwijderende van den hemelbol <i>a</i>, weder kleiner
+worden, en hierdoor de kromming en dientengevolge ook de centrifugale
+kracht bij derzelver evenaar toenemen, doch men houde in het oog dat
+dit verkleinen en krommer worden van den zonsevenaar door de er bij
+bestaande centrifugale kracht tegengewerkt wordt en, wanneer die kracht
+zeer nabij gelijk wordt aan de zonsaantrekking, bijna geheel verhindert
+wordt, zoodat alsdan de verkleining van het zonneligchaam onder warmte
+afgeving meer door toeneming der afplatting zal geschieden. Buitendien
+zal de aswenteling der zon stroomen binnen de gasvormige massa dier zon
+doen ontstaan, en de hierbij onstaande wrijving die aswenteling
+zoodanig <span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165" name=
+"pb165">165</a>]</span>verkleinen, dat de centrifugale kracht, tijdens
+het krommer worden van dien evenaar, hierbij wel niet belangrijk zal
+toenemen.<a class="noteref" id="xd19e2946src" href="#xd19e2946" name=
+"xd19e2946src">9</a></p>
+<p>Naar ons inzien bezit de ether zekere aantrekkingstrillingen, welke
+om lichamen, grooter specifiek dan dien ether bezittende, zonder dat de
+er bij bestaande, beweegkracht verandert, zulk eene wijziging
+ondergaan, dat zij op <span class="corr" id="xd19e2951" title=
+"Bron: concentri&euml;ke">concentrieke</span> boloppervlakken
+aantrekkingen naar die ligchamen voortbrengen. Gaat er nu hier naar toe
+eenig ander ligchaam, zoo kan het zijn dat dit op zijn weg die
+aantrekkingstrillingen in gewone snelheden bij deszelfs massa omzet, en
+wel in sterkere mate, naar gelang het <span class="corr" id="xd19e2954"
+title="Bron: digte">digter</span> bij het aantrekkende ligchaam komt.
+Volgens deze hypothese zou de beweegkracht of levendige kracht steeds
+eene snelheid, of liever het quadraat hiervan zijn, zoodat, wanneer men
+zegt snelheden gaan verloren door overwinning van afstooting over
+zekeren weg, zij werkelijk in andere niet direct waarneembare snelheden
+omgezet worden.</p>
+<p>Elk der atomen van een homogeen ligchaam (bij hetzelfde ligchaam
+niet dezelfde behoevende te blijven en die men, wanneer men ze oneindig
+digt bij elkander stelt te zijn, oneindig klein moet veronderstellen),
+draagt bij tot vorming van al deszelfs eigenschappen bij de
+veropenbaring van deszelfs zelfstandigheid door beweging, en in
+overeenkomst hiermede moet bij de veropenbaring der zelfstandigheid
+door denking, die van elken atoom tot elk denkbeeld van een geest
+bijdragen, en dus een deel der denking van elk dier atomen tot het eene
+denkbeeld, een ander deel tot eenig ander denkbeeld enz. De
+eigenschappen <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166" name=
+"pb166">166</a>]</span>der veropenbaring der zelfstandigheid door
+beweging zijn in vele opzigten met die der veropenbaring dier
+zelfstandigheid door denking te vergelijken, zoo men de hemelbollen met
+de eindige geesten en de eene oneindigmaal grootere massa dan al die
+bollen te zamen bezittende ether met het oerwezen vergelijkt. Op blz.
+<a href="#pb145" class="pageref">145</a> hebben bijv. gezegd, dat de
+denkbeelden van den oergeest invloed uitoefenen en geinfluenceerd
+worden door de denkbeelden der afgescheidene geesten en bij den ether
+heeft, met betrekking tot de hemelbollen, iets dergelijks plaats. Het
+digt bijeen liggen dier bollen kan men bijv. vergelijken met het met
+elkander in contact zijn van geesten (iets dat in het algemeen niet het
+digtbij elkander zijn der er aan annex zijnde levende ligchamen
+vordert), derzelver onderlinge aantrekking wordt bij de geesten
+vervangen door de neiging dezer om met elkander in contact te komen,
+derzelver snelheid en in het algemeen de er bij bestaande beweegkracht
+met de werkdadige denking van geesten en, terwijl bij de bollen die
+snelheden op het grootste zijn, wanneer zij elkander op het meeste
+genaderd zijn, zoo is de werkdadigheid van geesten op het grootste,
+wanneer zij met andere geesten op het sterkste in contact zijn.</p>
+<p>Even als twee hemelbollen van ongelijke massa evenveel beweegkracht
+kunnen bezitten, zoo kunnen geesten van ongelijke grootte, of anders
+gezegd in het bezit van een ongelijk aantal denkbeelden (de sterkte en
+diepte dezer hierbij in acht nemende) in even sterke mate werkdadig
+zijn, en bij die geesten wordt die werkdadigheid grooter of kleiner,
+naar mate zij met grootere of kleinere geesten in contact zijn, even
+als de hemelbollen trager of sneller bewegen, naarmate zij door
+kleinere of grootere andere bollen aangetrokken worden.</p>
+<p>De overheerschende werking door grootere geesten over kleinere,
+waarmede zij in contact zijn, <span class="corr" id="xd19e2969" title=
+"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, kan <span class=
+"pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167" name=
+"pb167">167</a>]</span>vergeleken worden met die van groote bollen op
+de banen van kleinere en het verstrooid liggen dezer laatste met het
+gemis van collectieve werking bij overheerscht wordende wezens. Die
+hemelbollen oefenen (zie blz. <a href="#pb165" class="pageref">165</a>)
+door tusschenkomst van den ether invloed op elkander uit, de geesten,
+volgens het op blz. <a href="#pb145" class="pageref">145</a> gemelde,
+door tusschenkomst der denkbeelden van den oergeest en, even als gene,
+wanneer zij elkander naderen (zie blz. <a href="#pb165" class=
+"pageref">165</a> door omzetting van ethertrillingen in snelheden bij
+hunne massa&rsquo;s) beweegkracht uit den ether opnemen, zoo kan men
+stellen dat de geesten, bij het sterker in contact komen met andere
+geesten, om hunne latente denkbeelden werkdadig te maken, denkkracht
+van den oergeest ontleenen.</p>
+<p>De door de nadering der bollen ontstane snelheden heeft tot gevolg
+dat zij zich weder van elkander verwijderen, en die verwijdering dat
+derzelver snelheden kleiner worden. Bij de geesten moet evenzeer (zie
+blz. <a href="#pb87" class="pageref">87</a>) het <i>voortgebragte</i>
+uitputtende werken op het <i>voortbrengende</i>, en aldus de
+werkdadigheid van geesten derzelver contact (waarvan de wijzigingen met
+de veranderingen in rigting der snelheden der bollen vergelijkbaar
+zijn) verzwakken en die laatste verzwakking wederom leiden om die
+werkdadigheid te verminderen.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb73" class="pageref">73</a> en 84 hebben wij dan
+ook aangegeven, hoe de werkdadigheid der geesten de er annex aan zijnde
+ligchamen, met wier behulp zij in contact met andere geesten zijn,
+vernield en op blz. <a id="xd19e2999" name="xd19e2999"></a><a href=
+"#pb73" class="pageref">73</a> en <a href="#pb78" class=
+"pageref">78</a><a id="xd19e3005" name="xd19e3005"></a> hoe die
+vernieling de werkdadigheid dier geesten vermindert.</p>
+<p>Een eindelijk volslagen gemis hiervan bij den dood dient echter
+krachtens bovengemelde wet te leiden tot de vergrooting van het contact
+met andere wezens en alzoo tot het ontstaan van de hiervoor gevorderde
+hulpmiddelen. De denking, behoorende bij de levende organische wereld
+van hemelbollen, zou men tot deze kunnen stellen in <span class=
+"pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168" name=
+"pb168">168</a>]</span>dezelfde verhouding te staan, als de ligchamen
+bij die denking annex, (en zie blz. <a href="#pb143" class=
+"pageref">143</a> wel te onderscheiden van de moleculaire beweging deze
+bepalende) tot die denking zelve. Gedurig verwisselen die ligchamen van
+deelen, en evenzoo kunnen die organische werelden van denkende wezens
+verwisselen, terwijl, even als die ligchamen ontstaan, groeijen en
+vergaan, en dit laatste, zooals op blz. <a href="#pb73" class=
+"pageref">73</a> gezegd is, een gevolg is der sterke werkdadigheid van
+de er aan annex zijnde geesten, die organische werelden kunnen
+ontstaan, bloeijen en, tengevolge van aanraking der bollen waarop zij
+aanwezig zijn met andere, (het op blz. <a href="#pb161" class=
+"pageref">161</a> gemelde tengevolge hebbende) weder vergaan. Op blz.
+<a href="#pb7" class="pageref">7</a> hebben wij wel is waar gezegd dat
+organische naturen zich geschikt maken voor de omstandigheden door
+elken hemelbol <span class="corr" id="xd19e3024" title=
+"Bron: opgelevert">opgeleverd</span> en aldus van allerlei aard kunnen
+zijn, doch, wanneer die omstandigheden snel veranderen, zal, wegens de
+op blz. <a href="#pb68" class="pageref">68</a> gemelde werking der
+traagheid, er zulk eene ongeschiktheid bij zulke naturen kunnen
+ontstaan, dat zij er onder te niet moeten gaan. Die vernietigende
+oorzaak, bestaande in het zeer sterk uitgezet en gasvormig zijn van
+zulke betrekkelijk zeer digt bij elkander gekomen hemelbollen, op het
+grootste kort nadat zij op het snelste bewegen, zal (zie blz. <a href=
+"#pb167" class="pageref">167</a>) vroeger moeten invallen dan het
+gevolg er van, namelijk het vernietigd zijn der organische naturen, en
+evenzoo volgt de dood van het ligchaam eenigen tijd na dat de
+werkdadigheid van den geest een maximum bereikt heeft.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb159" class="pageref">159</a> hebben wij gezegd,
+dat de hemelbollen, onder vergrooting van derzelver massas, door
+vervorming tot derzelver bestanddeelen van den omringenden ether (iets
+dat misschien door het bezit van snelheden door die bollen bevorderd
+wordt) eerst tot zekeren grens minder etherachtig worden en in massa
+versnellende toenemen, en, nadat zij dien grens bereikt hebben, weder
+meer etherachtig worden en vertragende in massa toenemen, zonder
+<span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169" name=
+"pb169">169</a>]</span>echter weder volmaakt etherachtig te zijn, voor
+dat derzelver massa oneindig groot geworden en hunne zijde gekeerd naar
+het op blz. <a href="#pb161" class="pageref">161</a> gemelde middelpunt
+van het Heelal, oneindig ver hiervan afgelegen is. Hoe minder
+etherachtig die bollen zijn, hoe grooter betrekkelijk hunne massas
+hunne snelheden gemiddeld zullen zijn, doch tevens hoe minder latente
+warmte beweegkracht die massas zullen bevatten.</p>
+<p>Zou men nu bij de in geestontwikkeling, of anders gezegd in grootte
+toenemende geesten ook niet kunnen stellen, dat hunne denkvormen eerst
+tot zekeren grens van die van den oergeest gaan verschillen en die
+toeneming alsdan versnellende is, terwijl later het tegenovergestelde
+plaats heeft. Die toeneming zou aldus voorgesteld kunnen worden door
+het onbepaald hoog oploopen van eene ojiefvormige kromme lijn, wier
+buigpunt oneindig ver van het punt waar die kromme de abcissen as
+raakt, maar op zekere distantie boven die as gelegen is.<a class=
+"noteref" id="xd19e3045src" href="#xd19e3045" name=
+"xd19e3045src">10</a></p>
+<p>Bij dien grens, waarbij zij qualitatief het meeste van den oergeest
+verschillen, zullen die geesten het veranderlijkste en aldus zie blz.
+<a href="#pb64" class="pageref">64</a> het betrekkelijk <span class=
+"corr" id="xd19e3056" title="Bron: onvolmaakste">onvolmaaktste</span>
+zijn, hunne invidualiteit (wel van zelfbewustheid te onderscheiden) op
+een maximum zijn, en zij betrekkelijk hunne grootte op het meeste op
+eene wijze, vergelijkbaar met het bezit van snelheden, doch daarentegen
+op het minste op eene wijze, vergelijkbaar met het bezit van
+warmtebeweegkracht, werkdadig zijn. Het bezit dier laatste soort van
+werkdadigheid, achten wij te zijn de mogelijkheid om denkbeelden, door
+aanschouwing verkregen, voor den geest te houden, en het bezit der
+eerste <span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170" name=
+"pb170">170</a>]</span>om, zooals bij ons menschen, denkbeelden onder
+inspanning en met verstandswerking voor den geest te houden, en aldus
+te oordeelen, te zoeken, te kiezen enz.</p>
+<p>Van de oneindige massa van den ether is slechts een deel, gelijk aan
+de grootst eindige grootheid en betrekkelijk volstrekt nietig, onder
+den invloed der uit van den ether onderscheiden stof gevormde,
+hemelbollen. Slechts bij dit laatste deel van den ether, oneindig maal
+overtroffen wordende door deszelfs gansche massa, verkeert aldus die
+oerstof in geen onveranderlijken toestand en is aldus de veropenbaring
+der zelfstandigheid door beweging niet steeds onveranderlijk dezelfde.
+Des te minder zal dit het geval zijn bij de massas van gemeld deel van
+den ether, naarmate zij digter liggen bij hemelbollen en vooral bij die
+minder etherachtig van aard zijnde. In overeenstemming hiermede moet
+het oneindig aantal denkbeelden van den oergeest op een grootst eindig
+en aldus betrekkelijk volstrekt nietig deel na onveranderlijk dezelfde
+en zie blz. <a href="#pb64" class="pageref">64</a> derhalve volmaakt
+zijn, terwijl van dit uiterst groote, maar nog eindig aantal
+veranderlijke denkbeelden deze het sterkste veranderlijk moeten zijn,
+welke het meeste met de denkbeelden der afgescheiden geesten (en
+voornamelijk met die qualitatief het meeste met den oergeest
+verschillende) in contact zijn.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a> hebben wij daarvan
+reeds gewag gemaakt en tevens gemeld dat de beweging der
+zelfstandigheid de denking moet bepalen en omgekeerd. Slechts bij de
+hemelbollen en, zooals hierboven gezegd is, bij een grootst eindig deel
+van den ether bestaan er nu veranderlijke bewegingen (ofschoon te zamen
+met onveranderlijke) en daar slechts zij veranderlijke denking kunnen
+bepalen en hierdoor bepaald worden, zoo volgt ook hieruit, dat slechts
+een grootst eindig maar betrekkelijk volstrekt nietig deel der
+denkbeelden van den oergeest veranderlijk <span class="pagenum">[<a id=
+"pb171" href="#pb171" name="pb171">171</a>]</span>en aan den op blz.
+<a href="#pb64" class="pageref">64</a> gemelden invloed der traagheid
+onderworpen kan zijn.</p>
+<p>Men dient hierbij wel te onderscheiden de wederkeerige bepaling der
+beweging en denking der zelfstandigheid van de overeenkomst tusschen
+hetgeen op het gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door
+beweging en door denking bestaat. Een zich als iets onderscheiden
+veropenbarende op dit laatste gebied, is vergelijkbaar met een evenzoo
+onderscheiden iets op het andere gebied, maar wordt niet door zulk een
+onderscheiden iets hierop bepaald. De denking van eenig wezen wordt
+bijv. niet door iets onderscheiden op het gebied der veropenbaring door
+beweging bepaald, maar kan vergeleken worden met de bewegingen (de
+moleculaire ingesloten) van een hemelbol, terwijl omgekeerd de
+bewegingen hiervan niet door een onderscheiden iets op het gebied der
+denking bepaald worden. Zoo hebben wij bijv. het oerwezen met den ether
+vergeleken, terwijl ook bewegingen bij de massas der hemelbollen
+bijdragen om de veranderlijke denkbeelden van den oergeest te bepalen,
+en daarentegen veranderlijke bewegingen bij den ether voor een deel de
+denking der afgescheiden geesten kunnen bepalen.</p>
+<p>De enkelvoudige etheratomen zullen misschien oneindig klein zijn,
+oneindig digt bij elkander zijn gelegen, en in een oneindig kleine
+tijden trillingen maken, voor zooverre deze niet ontstaan door den
+invloed van hetgeen op de hemelbollen plaats heeft, zooals bijv. wel
+het geval is bij de ethertrillingen der stralende warmte. Zulke binnen
+een oneindig kleinen tijd zich herhalende bewegingen kunnen nu in
+zekeren zin als een onveranderlijke bewegingstoestand beschouwd worden
+en onveranderlijke denkbeelden bepalen. Elk der moleculen der
+ligchamen, een oneindig aantal etherdeelen bevattende, zal voorts op
+een eindige distantie van andere moleculen gelegen zijn. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172" name="pb172">172</a>]</span></p>
+<p>De op blz. <a href="#pb159" class="pageref">159</a> gemelde bollen,
+zullen, naarmate zij trager gemiddeld naar buiten dringen, in grooter
+aantal op concentrieke boloppervlakken, het middelpunt, van blz.
+<a href="#pb161" class="pageref">161</a> tot middelpunt bezittende,
+gelegen zijn, en bij al die boloppervlakken de naar buiten dringende
+massa gemiddeld even groot moetende zijn, zoo zullen aldus de uiterst
+groote bijna etherachtige bollen met zeer kleine gemiddeld buitenwaarts
+gerigte snelheden kunnen volstaan. Voorts zal de ether, ter vergrooting
+der massa dier bollen strekkende, naar binnen stroomen en met de
+landwaarts zich verplaatsende dampen te vergelijken zijn, zoo men die
+zich vergrootende bollen met de rivieren, en de ether met den Oceaan en
+het dampkringswater vergelijkt.</p>
+<p>Elk verschijnsel ondervindt den invloed van eene reeks van verledene
+en oefent invloed uit op eene reeks van toekomstige verschijnsels, doch
+doet zulks minder, naarmate deze verschijnsels verder in het verleden
+en in de toekomst gelegen zijn. Zoo nu een bestanddeel van een
+zamengesteld verschijnsel in het heden min of meer verflaauwd bevat is
+in zamengestelde verledene of toekomstige verschijnsels, kan men zeggen
+dat wat van het verleden nog en wat van de toekomst reeds in het heden
+bevat is, en dit zal in sterkere mate het geval zijn, naarmate zulke
+bestanddeelen van verschijnselen in het heden minder veranderlijk en
+tevens meer algemeen zijn. Zoo bijv. een volk eene ingewortelde liefde
+voor een vorstenhuis bezit, moet die liefde, ofschoon in flaauwere
+mate, zoo zij door de daden dier vorsten later niet opgewekt wordt, in
+de toekomst nog bestaan en alsdan op den toestand van dit volk, waaraan
+inmiddels eene andere dynastie opgedrongen kan zijn, van invloed zijn.
+Van de toekomstige omstandigheden van dit volk is aldus reeds een deel
+in het heden bevat. De aard van zulk een volk, een minder veranderlijk
+en meer algemeen verschijnsel als de populariteit van eene dynastie,
+zal aldus in de <span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173"
+name="pb173">173</a>]</span>toekomst minder verzwakken dan die
+populariteit en veel langer dan deze van noemenswaardigen invloed zijn
+op de lotgevallen van zulk een volk. Als zulk een verschijnsel kan ook
+beschouwd worden de gunstige ligging eener stad voor den zeehandel,
+waardoor die stad, terwijl de beschaving toeneemt, zulks in rijkdom en
+uitgestrektheid moet doen. De verheffing van zulk eene stad in de
+toekomst, zoo accidentele oorzaken dit niet tegengaan en in dit geval
+zekeren wederstand aan accidentele oorzaken van verval, is aldus een
+feit reeds in het heden begrepen, doch, evenmin als het karakter eener
+natie, is de gunstige ligging eener stad voor den zeehandel iets dat
+door eene volstrekt constante oorzaak steeds in stand gehouden
+wordt.</p>
+<p>Die van <i>Amsterdam</i> is bijv., door het ondieper worden der
+Zuiderzee en het vergrooten van het charter der schepen, na gedurende
+de opkomst der zeevaart tijdens de middeleeuwen in waarde gestegen te
+zijn, na de zestiende eeuw van lieverlede vermindert, en evenzoo zal
+het toenemende verkeer tusschen de volken de eigenaardigheden van den
+Nederlandschen volksaard van <span class="corr" id="xd19e3099" title=
+"Bron: lieverleden">lieverlede</span> uitwisschen. Kenden wij
+uitmuntend den aard onzer ziel, zoo zouden wij welligt door
+aanschouwing er bij gewaar worden eene constante oorzaak, haar in
+ontwikkeling trachtende te doen toenemen. Die oorzaak zou aldus een
+verschijnsel zijn van een onveranderlijk en algemeen karakter, en het
+gemiddeld minder ontwikkeld zijn eener ziel, naarmate men hoever ook in
+derzelver verleden teruggaat en het gemiddeld meer ontwikkeld zijn er
+van, aan hoe verder afgelegen toekomstige tijden men denkt, iets zijn
+in den huidigen toestand dier ziel bevat.</p>
+<p>Het is aldus klaar dat, naarmate verschijnsels in het heden, door
+meer onveranderlijk en algemeen te zijn, de verledene en toekomstige
+toestanden meer bepalen, <span class="pagenum">[<a id="pb174" href=
+"#pb174" name="pb174">174</a>]</span>zij absoluut belangrijker worden
+en eene ruimere plaats in de denking van eenig wezen zouden innemen,
+zoo diens inzigt in den tijd niet beperkt ware. Bij den oergeest dit
+laatste het geval niet zijnde, zoo moet bij dit wezen het denken aan de
+volstrekt algemeene en onveranderlijke verschijnsels oneindig maal
+sterker zijn, dan dat over de veranderlijke en niet volstrekt
+algemeene, welke slechts bij en door den invloed van eindige wezens en
+eindige hemelbollen ontstaan. Het denken betreft steeds min of meer
+direct de veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, doch,
+naarmate de geestontwikkeling grooter is, is de kennis dier
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging rijker en van meer
+beteekenis en wordt zij algemeener en dieper opgevat (zooals bijv. bij
+sterker <span class="corr" id="xd19e3106" title=
+"Bron: onder-derzoek">onderzoek</span> der oorzaken der verschijnselen
+en der werking der Natuurwetten). In den allerhoogsten graad behoort
+men zoo iets te veronderstellen bij de denking van het oerwezen, doch
+men hierbij geene kennis ontstaan door het afleiden van het onbekende
+uit het bekende door oordeelen en raden, maar slechts eene, door
+directe aanschouwing van het tegenwoordige verkregen, moeten
+veronderstellen. De ether niet onder den invloed der er van
+onderscheiden hemelbollen zijnde, maar waarmede deze, na het bereiken
+eener oneindige grootte zamensmelten, vormt eene oneindige massa en
+deszelfs bewegingen moeten aldus bepalen de oneindige en
+onveranderlijke denkbeelden van den oergeest (de geesten, nadat deze
+eene oneindige grootte bereikt hebben en er mede qualitatief gelijk
+geworden zijn in zich bevattende). Daar nu die denkbeelden moeten
+betreffen dienzelfden ether, beschouwd als eene oneindig rijke en diepe
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en oneindige en
+onveranderlijke verschijnsels te weeg brengende, zoo moet het gezegde,
+dat het oerwezen verzonken is in de contemplatie van zich zelf en er
+voor al het algemeenste van het <span class="pagenum">[<a id="pb175"
+href="#pb175" name="pb175">175</a>]</span>verledene en toekomende door
+het huidige bepaald is, waar zijn.</p>
+<p>De zelfstandigheid, wier veropenbaring door beweging al de
+veranderlijke verschijnselen bij de eindige hemelbollen en die bij den
+ether, voor zoo verre deze den invloed van die bollen ondervindt,
+vormt, kan kwalijk zich door denking veropenbarende, bij het oerwezen
+anders dan eindige en veranderlijke denkbeelden te weeg brengen. Zoo
+deze echter slechts de kennis van het thans bestaande bevatten, voor
+zoo verre dit voor volmaakte aanschouwing vatbaar is, en die van het
+verledene en toekomstige, voor zooverre deze in het tegenwoordige
+vervat zijn, zal die kennis volmaakt juist zijn. Van eene kennis zooals
+wij menschen bezitten, waarbij uit de beschouwing van verschijnselen
+afgeleid is het bestaan van zekere natuurwetten en, door het bestaan
+zulke wetten te stellen, tot het aanwezig zijn van andere verschijnsels
+besloten wordt, moet zij aldus onderscheiden zijn. De wetenschap van
+wetten dient bij de kennis van het oerwezen bevat te zijn in de
+aanschouwing van al de er door te weeggebragte verschijnsels, want
+slechts dan kan zij geheel zeker zijn. Die veranderlijke denkbeelden
+van den oergeest (door zijne onveranderlijke denkbeelden oneindig maal
+in sterkte overtroffen wordende) moeten niet als deze laatste slechts
+betreffen de bewegingsveropenbaring van het geheel van bewegingen
+<i>m</i> welke die denkbeelden bepalen en er door bepaald worden,
+evenmin als zulks bij ons menschen het geval is. Het geheel van
+beweging, onze denking bepalende, vormt toch geen verschijnsel op het
+gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, waarmede
+onze denking zich alleen bezig houdt, ja zij is zelfs onnaspeurlijk
+voor onze zintuigen. Die bewegingen <i>m</i> moeten echter van invloed
+zijn op andere bewegingen, bijv. die waardoor de organisatie der
+planten en dieren gevormd wordt en <span class="pagenum">[<a id="pb176"
+href="#pb176" name="pb176">176</a>]</span>deze omhoog drijven en voor
+de levensomstandigheden waarin zij verkeeren geschikt maken. Minder
+naauwkeurig, aangezien denking slechts op denking en niet direct op
+bewegingen van invloed is, zou men kunnen zeggen, dat door de
+denkbeelden van den oergeest door de bewegingen <i>m</i> <span class=
+"corr" id="xd19e3124" title="Bron: bepaalt">bepaald</span>, die
+organisatien op eene wijze, direct uit de bestaande gebreken
+voortvloeijende, voor derzelver levensomstandigheden geschikt gemaakt
+worden. Wegens de kracht waarmede het bestaande, of dit al of niet moge
+voldoen, onveranderd tracht te blijven, of anders gezegd wegens de
+werking der traagheid, zullen die verbeteringen te laat plaats hebben,
+doch zij kunnen niet ten gevolge van zulk eene onzekere en indirecte
+aanschouwing der gebreken en niet in zulk een indirect verband hiermede
+aangebragt worden als de verbeteringen van ons menschen
+voortspruitende. Het oordeelen<a id="xd19e3128" name="xd19e3128"></a>
+of deze of gene verbetering te verkiezen is, zal er aldus niet bij
+kunnen plaats hebben. Het aannemen van die bewegingen zonder er door
+bepaalde denking heeft sommige menschen geleid tot het ontkennen van
+doel in de natuur, terwijl het niet aannemen van zulke bewegingen, maar
+wel van die denking, andere menschen geleid heeft tot de miskenning van
+het noodwendig uit elkander voortvloeijen der stoffelijke
+verschijnsels.</p>
+<p>Elk verschijnsel bevat iets bijzonder, tot alleen eigen, voorts iets
+meer algemeen en minder veranderlijk, dat het met meer soortgelijke
+verschijnsels gemeen heeft, iets nog meer algemeen en nog minder
+veranderlijk, dat het met eene grootere verscheidenheid van
+verschijnsels gemeen heeft enz.</p>
+<p>Een verschijnsel is het bijv. dat een dier des winters eene
+zwaardere vacht verkrijgt. Het meest bijzondere hiervan bestaat in de
+eigenaardigheden dier vachtverzwaring bij dit eene dier verscheiden van
+die in het algemeen bij de dieren dierzelfde soort bestaande, het
+minder <span class="pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177" name=
+"pb177">177</a>]</span>bijzondere, in het eigenaardige der verzwaring
+der vacht bij de gansche soort, het meer algemeene, in het eigenaardige
+der natuurlijke beschutting van al de diersoorten tegen koude, het nog
+meer algemeene, in dat van derzelver beschutting tegen schadelijke
+invloeden in het algemeen en het meest algemeene, in dat der
+beschutting der levende organisme op al de wereldbollen tegen
+schadelijke invloeden in het algemeen. Bij elk verschijnsel, bij elk in
+vachtverzwaard dier kan het meer bijzondere niet bestaan, zonder het
+meer algemeene, doch wel omgekeerd, en kan de zorg voor het meer
+bijzondere niet bestaan zonder die voor het meer algemeene en is dit
+laatste iets van meer gewigt dan het eerste. Men kan die geschiktmaking
+der organisati&euml;n der dieren voor derzelver levensomstandigheden
+vergelijken met het in goeden gang houden van machines van verschillend
+maaksel, tot verschillende einden dienende en aan allerlei storende
+oorzaken blootgesteld. De hiervoor te nemen maatregelen zullen dan,
+deels voor elk dier machines verschillende, doch deels ook voor alle
+dezelfde worden.</p>
+<p>Behalve die gedurige verbetering van zulke machines kan men eene
+beschouwing van derzelver goede werking aannemen. Wij menschen zouden,
+niet alleen wegens den aard onzer zintuigelijke waarneming, maar tevens
+ook wegens die onzer denkvormen, zulke machines achtervolgens
+bezigtigen, en, van de eene naar eene andere gaande, de denkbeelden
+betreffende de eerste latent maken. Men kan zich echter ook voorstellen
+dat, even als men het bespelen van al de instrumenten van een orkest
+tegelijk en niet achtereenvolgens hoort, al zulke machines te gelijk
+bezigtigd worden. Geschiedt zulks en verandert de werking van elk dier
+machines, zoo is de denking van den toeschouwer niet veranderlijker dan
+de taferelen die hij aanschouwt; terwijl dit daarentegen wel het geval
+is, zoo hij die veranderlijke werking dan bij de eene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178" name="pb178">178</a>]</span>en
+dan bij de andere machine beschouwt. Dit kan met op blz. <a href=
+"#pb182" class="pageref">182</a> gemelde in verband gebragt
+<span class="corr" id="xd19e3143" title=
+"Bron: worde">worden</span>.</p>
+<p>De bewuste aanschouwing der verschijnselen leidt niet alleen, zooals
+op blz. <a href="#pb119" class="pageref">119</a> gezegd is, tot
+onderzoek en verklaring er van, maar ook tot verificatie der waarde
+onzer begrippen over die verschijnselen. De eerste soort van bewuste
+aanschouwing betreft meer verschijnselen dan die waarvan den aard
+verklaard wordt, terwijl de tweede soort van aanschouwing der dingen
+(dieper en grondiger dan de eerste zijnde en waaronder bijv. behoort
+die van de telescopische planeet Neptunus), slechts van eenige dier
+verklaringen de waarde aantoont. Zoo nu die eerste soort van
+aanschouwing niet grooter werd, zou de kennis der verschijnselen en de
+controle hiervan door de tweede soort van aanschouwing zich van
+lieverlede, op derzelver hoogte stellen, die kennis aldus eindelijk
+volmaakt juist worden, en die tweede soort van aanschouwing alsdan
+direct den aard en het verband der verschijnselen aantoonen, zoodat men
+naar geene verklaringen er van zou te zoeken hebben. Zulk een eind
+toestand kan bij in geestontwikkeling toenemende en deze aarde tot
+standplaats bezittende wezens niet bestaan; doch, naarmate bij aardsche
+wezens de geestelijke ontwikkeling en eerstgemelde soort van bewuste
+aanschouwing minder toenemen, zal de controlerende aanschouwing minder
+ten achteren blijven, en de afwijkingen van dien eindtoestand geringer
+zijn. Dit bijv. kan bij de dieren het geval zijn, niettegenstaande bij
+hen de eerste soort van bewuste aanschouwing geringer dan bij ons
+menschen is. De werking der traagheid, waardoor bij ons menschen de
+sterkte der controlerende aanschouwing der verschijnselen ten achteren
+is betrekkelijk onze denkbeelden over den aard en de toedragt dier
+verschijnselen, maakt dat vele verschijnselen ons toevallig voorkomen.
+Kon men bijv. uiterst goed waarnemen op welk eene wijze een witte of
+zwarte bal blindelings uit <span class="pagenum">[<a id="pb179" href=
+"#pb179" name="pb179">179</a>]</span>eene bus (evenveel witte als
+zwarte ballen bevattende) getrokken wordt, zoo zou het trekken van een
+witten bal ons niet meer toevallig voorkomen.</p>
+<p>Dat ons ligchaam en onze zintuigen van dien aard zijn, dat zij bij
+de verst verwijderde generati&euml;n nimmer zoodanig kunnen worden, dat
+de controlerende aanschouwing van elk verschijnsel der aard hiervan zoo
+sterk aantoont, dat geene onzekere veronderstellingen daaromtrent
+kunnen gevormd worden, is slechts een bewijs dat op deze aarde de
+harmonie tusschen die aanschouwing en de redeneering bij der menschen
+geest onmogelijk kan ontstaan en dat deze aldus geen product dezer
+aarde is.</p>
+<p>Hierbij dient echter onkunde, waarvan men bewust is, als kennis
+aangemerkt te worden, daar zij vordert het bezit van denkbeelden over
+verschillende wijzen waarop eene zaak zich kan toedragen, doch waar
+tusschen men, wegens de onvolkomenheid der waarneming, geene keus weet
+te doen. Zoo iemand, in eene foul staarde, bijv. door den bliksem wordt
+getroffen, zal een naturalist zeggen, de vochtigheid van het ligchaam
+en de aard van den bodem waarop de getroffen persoon stond, de
+verplaatsing van de donderwolk kunnen hiertoe geleid hebben, en hij
+blijft in het onzekere. Niet alzoo de supre-naturalist, zoo deze dit
+verschijnsel wijdt aan het opwekken van den toorn Gods door den
+getroffen persoon. Hij die zulk eene verklaring geeft bewijst slechts
+dat hij van zijne onkunde weinig bewust is. Zoo nu de inrigting van het
+Heelal zoodanig was, dat die supre-naturalist gelijk had, zouden de
+Natuurwetten zoo uiterst zamengesteld zijn, dat verstandige redenering
+over den aard der verschijnselen tot geene uitkomst zou leiden, en dat
+slechts de directe aanschouwing van elk derzelve ons er mede bekend zou
+maken<a class="noteref" id="xd19e3158src" href="#xd19e3158" name=
+"xd19e3158src">11</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb180" href=
+"#pb180" name="pb180">180</a>]</span></p>
+<p>Met zulke wetten kunnen eenigzins vergeleken worden die voor de
+uitspraak der Engelsche taal. Het is circa even gemakkelijk om van die
+taal woord voor woord door nazegging goed te leeren uitspreken, dan om
+de regels dier uitspraak te leeren en toe te passen.</p>
+<p>Voor zooverre de menschen schijnbaar vrijwillig handelen, zijn hunne
+handelingen geheel toevallig, of anders gezegd, de vruchten van
+accidentele oorzaken, en kan men evenmin uit de omstandigheden, waarin
+die menschen verkeeren, opmaken, welke schakels van redeneringen uit
+die omstandigheden zullen voortvloeijen en tot welke handelingen die
+redeneringen zullen leiden, als dat men uit de houding der hand, welke
+men in eene met ballen van verschillende kleur gevulde bus zal steken,
+benevens uit de kennis van de kleur dier ballen, kan opmaken, van welke
+kleur een blindelings getrokken bal zal zijn. Er bestaat echter
+onderscheid tusschen handelen ten gevolge van inwendigen dwang bij het
+doen van aaneengeschakelde redeneringen, en handelen ten gevolge van
+uitwendigen dwang. Zoo overigens wij en anderen steeds in den
+letterlijken zin schijnbaar vrijwillig handelden, zouden, zoowel onze
+daden als die van anderen, ons steeds raadselachtig voorkomen. Wordt
+toch iemand niet door bekende beweegredenen gedwongen tot zekere
+handeling, zoo is deze toevallig, dat is zoo iemand weet zich volstrekt
+niet te verklaren waarom hij zoo handelt. Zulke beweegredenen bestaan
+nu ook bij het doen eener keus, zoodat, wanneer deze schijnbaar
+vrijwillig geschiedt, het is alsof zij door dobbelen bepaald wordt.</p>
+<p>Dat der menschen daden afhangen van constante oorzaken zooals bijv.
+den aard van hun geest, is voor hen een waarborg, om, althans niet
+binnen zeer korten tijd, daden, geheel met den huidigen toestand hunner
+ziel in strijd, te verrigten. Overigens moet die inwendige dwang
+<span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181" name=
+"pb181">181</a>]</span>slechts bij den geest verondersteld worden te
+bestaan en die dwang hierop door het ligchaam <span class="corr" id=
+"xd19e3170" title="Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span>, slechts als
+een meer nabijzijnden uitwendigen dwang als dien der omgeving
+aangemerkt worden. Zedelijke daden, ten gevolge van innerlijken dwang
+gedaan, gaan van het individu zelf uit (van daar het gevoel der
+toerekenbaarheid) en toonen op welken trap van zedelijke ontwikkeling
+het, met betrekking tot de maatschappij waarin het verkeert, staat, en
+voor welke behandeling het aldus geschikt is. Doet een individu, zonder
+uitwendig hiertoe gedwongen te worden, kwaad, zoo is het niet voldoende
+zijne omgeving zoodanig te maken, dat het geen kwaad meer kan doen, en
+aldus den uitwendigen dwang hiertoe weg te nemen, maar het moet ook
+gestraft, dat is als een lager ontwikkeld wezen behandeld worden. Is de
+intellectuele ontwikkeling van dit individu even groot als die van het
+gros der menschen, zoo moet klaarblijkelijke die behandeling anders
+zijn, dan zoo zij even laag als de zedelijke ontwikkeling staat,
+hiervoor bestaat er even goed reden als om bijv. een hond anders te
+behandelen dan een schaap. In het eerste geval heeft men te doen met
+een disharmonisch wezen, dat in zijn eigen oog behoort vernederd te
+worden, in het tweede met een meer harmonisch wezen, dat naar lagere
+rangen behoort te worden verbannen.</p>
+<p>Ongerijmd is het echter zoo bijv. een zedeloos mensch zegt:
+&ldquo;ik kan mijn gedrag niet verbeteren, want mijne denkbeelden zijn
+gedetermineerd, dat is uit een dezer kunnen niet zus of zoo andere
+volgen.&rdquo; Zoo iemand stelt toch zijne keus, om zijn gedrag niet te
+verbeteren, ongedetermineerd, en niet voor een deel zijn later gedrag
+noodwendig te moeten bepalen. De menschen handelen onder den
+gezamentlijken invloed van bekende oorzaken (zooals bijv. hun karakter)
+en van onbekende accidentele oorzaken, welke de gevolgen van
+eerstgemelde oorzaken <span class="pagenum">[<a id="pb182" href=
+"#pb182" name="pb182">182</a>]</span>kunnen vergrooten, maar ook
+verkleinen en zelfs opheffen. Van daar hunne bewustheid dat hunne daden
+anders kunnen zijn, dan zoo deze enkel de gevolgen van eerstgemelde
+oorzaken waren. Waar dit niet het geval is, hebben wij dan ook het
+bewustzijn dat onze denking niet vrij is, bijv. dat wij de tastbaarste
+waarheden niet in gemoede kunnen ontkennen. Door accidentele
+redeneringen kan men echter constante oorzaken bijv. zijn karakter en
+een graad van verlichting, waardoor het onmogelijk wordt om aan
+bijgeloovigheden te hechten, veranderen. De indeterminist, die den
+drang dier constante oorzaken ontkent, maakt (zie blz. <a href="#pb112"
+class="pageref">112</a>) van de wereld een warboel, de determinist, die
+de werking der accidentele redeneringen niet telt, vervalt tot
+fatalisme, voor beiden zal echter in de praktijk de illusie dat hun wil
+vrij is sterker zijn, naar gelang hunne kennis van hetgeen er met hen
+voorvalt de op blz. <a href="#pb178" class="pageref">178</a> gemelde
+controlerende aanschouwing meer overtreft.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a> hebben wij gezegd,
+dat denkbeelden, uit het hoofd gebragt zijnde, tijdens het verkrijgen
+van nieuwe denkbeelden, van lieverlede uitgewischt worden. Moeijelijker
+echter geschiedt dit, naarmate die latente denkbeelden dieper in den
+geest gegrifd zijn, moeijelijker aldus wanneer zij, al of niet door
+middel van de spraak uitdrukbaar, betreffen iets, dat men met
+inspanning geleerd heeft, dan wanneer zij slechts door vlugtige
+zintuigelijke indrukken ontstaan. Wanneer men bijv. zich in eenige
+wetenschap geoefend heeft en er gedurende eenigen tijd niet meer aan
+doet, zal men wel van die wetenschap het een en ander en wel
+voornamelijk datgene, wat meer bepaaldelijk geheugenwerk is, vergeten,
+doch andermaal de beoefening dierzelfde wetenschap weder opvattende,
+zij gemakkelijker als vroeger zijn. Die eerste leering is aldus niet te
+vergeefs geworden. Dit bestaan van latente denkbeelden is een gevolg
+van de veranderlijkheid <span class="pagenum">[<a id="pb183" href=
+"#pb183" name="pb183">183</a>]</span>van ons bestaan, zoodat, bij het
+komen in nieuwe toestanden, nieuwe denkbeelden sterk in het hoofd
+gebragt of werkdadig worden. Ware dit niet het geval, kon men al zijne
+denkbeelden in ligte mate in het hoofd houden, geen dezer zou dan
+vergeten worden, doch de som der denkbeelden, de diepte dezer ook in
+acht nemende, niet vergrooten, terwijl daarentegen dit opdagen van
+nieuwe toestanden de belangstelling opwekt, tot grootere inspanning
+leidt en maakt, dat men (zie blz. <a href="#pb151" class=
+"pageref">151</a>) meer nieuwe denkbeelden verkrijgt dan oude vergeet.
+Die invloed der veranderingen van toestand doet zich in sterke mate
+gevoelen bij de denkbeelden betreffende der menschen eigen
+geschiedenis, en wel in veel sterkere mate bij kinderen dan bij
+bejaarden. Men kan het er dus voor houden, dat die invloed sterker is,
+naarmate de geestelijke ontwikkeling en de zelfbewustheid geringer
+zijn, ofschoon dan niet steeds de betrekking der kennis van verleden en
+heden eene kleinere breuk zal zijn. Het laat zich toch denken, dat,
+wanneer de bewuste aanschouwing van het heden zwakker is bij eenig
+wezen van zwakkere zelfbewustheid dan bij een ander, die breuk bij dit
+eerste wezen grooter dan bij het tweede kan zijn, niettegenstaande, dat
+het zich absoluut minder dan dit tweede van zijn verleden herinnert. In
+elk geval zal bij een in geestelijke ontwikkeling en zelfbewustheid
+toenemend wezen de herinnering van feiten, naarmate deze langer
+verleden zijn, niet slechts kleiner zijn, wegens den langeren tijd
+sedert verloopen, maar tevens omdat, toen zij pas verleden werden, de
+zelfbewustheid van het wezen geringer was.</p>
+<p>De zelfbewustheid van dit wezen constant zijnde, zoo zou zijne
+herinnering van feiten, bij het begin der achtervolgende veelvouden van
+zekere tijdseenheid geschiedt, vertragende verzwakken, naarmate die
+veelvouden grooter zijn en aldus nimmer volmaakt nul zijn, hoe groot
+<span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184" name=
+"pb184">184</a>]</span>die eindige veelvoud ook zijn moge. Aldus zal
+bijv. de herinnering van een feit, voor <i>2n</i> jaren plaats
+gegrepen, minder met die van een dergelijk feit, voor <i>n</i> jaren
+geschiedt, verschillen dan die laatste herinnering met die van een
+dergelijk feit, zoo dit gisteren heeft plaats gehad.</p>
+<p>Wegens bovengemeld effect van het zwakker zijn der zelfbewustheid
+van de waarnemers van feiten, naarmate deze tijdens het begin van
+grootere veelvouden van zekeren tijd plaats gehad hebben, zullen de
+herinneringen dier feiten bij in zelfbewustheid toenemende wezens,
+kleinere onderdeelen dezer herinneringen zijn, (in de veronderstelling,
+dat die zelfbewustheid steeds even groot als in het heden geweest was),
+naarmate die feiten tijdens het begin van grootere veelvouden van
+zekere tijdseenheid geschiedt zijn. Aldus zullen bij elk wezen, zekeren
+graad van zelfbewustheid verkregen hebbende, die herinneringen geheel
+nietig zijn, zoo zij feiten betreffen geschiedt toen zijne
+zelfbewustheid nog betrekkelijk gering was, en de som der herinneringen
+van al die feiten zelfs geheel nietig zijn, al is dit aantal feiten
+grooter dan de grootst mogelijke eindige grootheid<a class="noteref"
+id="xd19e3205src" href="#xd19e3205" name="xd19e3205src">12</a>. Dit
+betrekkelijk kleiner worden der herinnering van feiten, naarmate deze
+waargenomen zijn door wezens van kleinere zelfbewustheid, bestaat bijv.
+bij de geschiedenis der menschheid, omdat, naarmate volken op een lager
+standpunt van beschaving staan, hunne geschiedenis meer verloren raakt.
+Van hetgeen bijv. vroeger dan 1000 jaren voor het begin onzer
+jaartelling geschiedt <span class="pagenum">[<a id="pb185" href=
+"#pb185" name="pb185">185</a>]</span>is, weten wij zeer weinig en de
+kennis hiervan kan vergeleken worden met hetgeen een bijv. 34jarig
+mensch weet van de geschiedenis van zijn eigen leven voor bijv. zijn
+zesde jaar. De kennis van zijn verleden gedurende een
+acht-en-twintigjarig tijdvak vormt aldus zeer nabij zijne gansche
+kennis van zijn verleden, even als de kennis der geschiedenis van het
+menschdom gedurende de jongste acht-en-twintig verloopen eeuwen bijna
+onze gansche kennis vormt der geschiedenis van de voorouders van het
+thans bestaande menschelijke geslacht, sedert dat het organische leven
+op deze aarde begonnen is te ontluiken zie blz. <a href="#pb30" class=
+"pageref">30</a>. Sommige geologen stellen nu dat dit voor meer dan
+tienduizend millioen eeuwen geschied is, zoodat, stellende, dat bij een
+imaginair menschelijk wezen de toeneming in geestontwikkeling
+honderdmaal sterker is dan bij het menschdom en deszelfs stamboom
+vormende voorouders, zulk een imaginair mensch, voor tienduizend
+millioen plus acht-en-twintig jaren geboren, gedurende dit eerste
+aantal jaren het maar tot den staat van een zesjarig kind zou gebragt
+hebben, en geen noemenswaardige herinnering van zulk een ontzettend
+lang bestaan zou bezitten.</p>
+<p>Dit in de geschiedenis onbekende ontzaggelijk lange verleden van het
+menschelijke geslacht, voor dat dit eene noemenswaardige mate van
+beschaving verkregen had, heeft echter er voor eene werkelijke waarde.
+Op blz. <a href="#pb31" class="pageref">31</a> hebben wij toch
+aangegeven, hoe, wegens de werking der traagheid, naarmate een
+organisch wezen sneller <span class="corr" id="xd19e3218" title=
+"Bron: veranandert">verandert</span>, deszelfs organisatie slechter
+wordt. Die trage opklimming der organisatie der voorouders van het
+menschelijk geslacht heeft aldus gemaakt, dat dit voor de
+levensomstandigheden waarin het verkeert, geschiktere ligchamen
+bezit.</p>
+<p>Vooral moet dit het geval zijn bij de eigenaardigheden dier
+organisatie vroeger bij de achtervolgende generati&euml;n <span class=
+"pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186" name="pb186">186</a>]</span>van
+den stamboom van het menschelijke geslacht bestaan hebbende, en die
+aldus in sterkere mate als de grondslagen er van kunnen beschouwd
+worden. Hetgeen der menschen organisatie, met die van al de gewervelde
+dieren gemeen heeft, behoort toch meer tot de grondslagen hunner
+organisatie dan de bijzonderheden hiervan, bij geen viervoetig en dus
+nog minder bij visschen aangetroffen wordende, en, hetgeen de
+organisatien van al de dieren gemeen hebben, vormt nog in sterkere mate
+den grondslag der organisatie der gewervelde dieren dan hunne geraamten
+en ledematen. Daar nu de sterkte van opklimming der organisatie bij de
+achtervolgende generati&euml;n van bovengemelden stamboom zwakker
+geweest is, naarmate die generatien vroeger geleefd hebben en eene
+lagere organisatie bezaten, zoo moeten de eigenaardigheden der
+organisatie der menschen volmaakter zijn, naarmate zij in sterkere mate
+de grondslagen er van vormen.</p>
+<p>Evenzoo zou dit het geval zijn met de geestelijke ontwikkeling van
+den op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> gemelden
+imaginaire mensch na tienduizend millioen levensjaren slechts den graad
+van ontwikkeling van een zesjarig kind bereikt hebbende. Eene zeer
+zwakke toeneming in geestontwikkeling gepaard gaande met zeer geringe
+verandering en vernieuwing van denkbeelden, moet deze zie blz. <a href=
+"#pb115" class="pageref">115</a> en 178 eene zeer groote mate van
+juistheid geven, en van daar misschien, dat de dieren binnen een zeer
+beperkten kring zoo oordeelkundig te werk gaan<a class="noteref" id=
+"xd19e3234src" href="#xd19e3234" name="xd19e3234src">13</a>. Nu zijn
+het juist de denkbeelden, welke een wezen bezit, voor snel in
+ontwikkeling toe te nemen, welke den grondslag vormen <span class=
+"pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187" name="pb187">187</a>]</span>der
+later te verkrijgen denkbeelden, en waarvan de deugd dier latere
+vergrooting in geestontwikkeling voornamelijk afhangt.</p>
+<p>Een mensch, ofschoon zich zijne lotgevallen voor zijn zesde jaar
+niet meer herinnerende, bezit op dien leeftijd eene geestontwikkeling,
+wel is waar betrekkelijk die van later gering, doch uithoofde van het
+zooeven gemelde, van eene betrekkelijke belangrijke waarde, zie
+voorgaande noot. Het is nu echter de vraag of een kind, van af het
+oogenblik, dat het begint te zien en te hooren, betrekkelijk snel in
+geestontwikkeling zou kunnen toenemen, zoo er op dit oogenblik geen
+grondslag aanwezig was voor dit op te trekken gebouw van denkbeelden
+dat is zoo dit kind alsdan niet reeds eene voor ons onwaarneembare
+geestontwikkeling bezat. Deze achten wij nu niet te bestaan uit
+zoogenaamde aangeboren denkbeelden, maar wel uit die, gedurende
+vroegere zielenlevens, door tusschenkomst van met de aardsche
+verschillende zintuigelijke indrukken, verkregen. De verschillen hierin
+vergelijkende met die tusschen de behandeling van buksen en van bogen,
+zoo zou men zulk een kind, op het oogenblik der geboorte reeds zekere
+geringe geestontwikkeling bezittende, kunnen vergelijken met iemand,
+nooit eene buks in handen gehad hebbende, maar geoefend in de
+behandeling van den boog.</p>
+<p>Wel zijn de tot het domein der denking behoorende zintuigelijke
+indrukken in zekeren zin de bouwstoffen der denkbeelden, doch, even
+goed, als men deze eerst in eene en later in eene andere taal uitdrukt,
+kan men hen eerst uit deze en later uit andere zintuigelijke indrukken
+zamenstellen.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb174" class="pageref">174</a> hebben wij gezegd,
+dat werkdadige denking onbestaanbaar is zonder aanschouwing der
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, zoodat, deze bij het
+<span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188" name=
+"pb188">188</a>]</span>heelal niet bestaande, alle denking zou
+vervallen. Van den anderen kant drukt het woord veropenbaring uit het
+bestaan van iets waaraan zij geschiedt, dat niet anders dan bewuste
+denking, onder welke vorm ook, kan zijn, zoodat, zonder deze, er wel
+van zelfstandigheid, doch van geene veropenbaring hiervan sprake kan
+zijn.</p>
+<p>Bij dit woord van zelfstandigheid mag dan niet eens aan massa en
+beweging gedacht worden, omdat dit begrippen onafscheidelijk van
+denking zijn. Op verschillende plaatsen hebben wij op blz. <a href=
+"#pb144" class="pageref">144</a> gezegd, dat de denking bepaald wordt
+door atomistische beweging, ofschoon zij volstrekt niet in reden der
+sterkte hiervan is; naauwkeuriger is het echter om te zeggen, dat de
+zelfstandigheid, in den toestand zijnde waarin zij zich veropenbaart,
+eenige denking bepaalt, omdat die toestanden niet aanschouwd wordende,
+de zelfstandigheid zich op geenerlei wijze zou veropenbaren. Men kan
+echter niet zeggen, dat die veropenbaring verloren gaat, wanneer
+ligchamen niet het voorwerp der aanschouwing van menschen zijn, evenmin
+als men kan zeggen, dat de denking dezer onbestaanbaar is, wanneer bij
+derzelver aanschouwing de aardsche zintuigelijke indrukken niet meer
+worden opgewekt. Dat menschen kunnen stellen, dat die onbestaanbaarheid
+niet bestaat, bewijst de juistheid dier stelling. Elke met ernst
+geopperde stelling moet toch, hoe weinig ook, zekeren grond van
+waarheid bevatten. Zegt men bijv. van een schurk, dat hij een braaf
+mensch is, zoo moet braafheid met betrekking tot dien persoon niet iets
+volstrekt onbestaanbaar zijn, evenals bijv. met betrekking tot een
+spiegel. Zoo nu het bestaan van eenigen grond van waarheid bij eene
+stelling vereischt, dat deze geheel waar is, moet zulks het geval zijn
+en aldus iets niet onbestaanbaar zijn, zoo er eenigen grond voor de
+bestaanbaarheid er van bestaat. Bespiegelingen over hetgeen op
+buitenzinnelijk gebied bestaat, zijn voor ons <span class=
+"pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189" name=
+"pb189">189</a>]</span>menschen mogelijk en kunnen aldus, hoeveel
+dwalingen ook inhoudende, niet in alle deelen ongerijmd zijn.</p>
+<p>Hebben de menschen immer gedacht eenige wetenschap te beoefenen,
+terwijl deze, geheel op het gebied van het ongerijmde verkeerde? Naar
+ons inzien neen. Zoo bijv. zochten de alchimisten goud in waardelooze
+stoffen en uit klei is het aluminium voor den dag gekomen. De
+astrologen veronderstelden dat de hemelligchamen allerlei invloeden op
+deze aarde uitoefenen, en meer en meer invloeden schrijft men thans aan
+het zonnelicht toe. Buitendien dient men wel onderscheid te maken
+tusschen hetgeen de astrologen zelf voor wetenschappelijk waar hielden,
+en hetgeen zij oningewijden zochten wijs te maken.</p>
+<p>Bij het op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> gemelde
+hebben wij het oog gehad op eene pre&euml;xistentie der zielen van
+menschen en dieren, gedurende welke zij, annex zijnde aan ligchamen op
+andere wereldbollen, wel zie blz. <a href="#pb169" class=
+"pageref">169</a> gemiddeld in geestontwikkeling versnellende zijn
+toegenomen, doch hierin nog steeds te laag stonden, om, betreffende
+verledene feiten, denkbeelden in den latenten toestand, niet uiterst
+nabij geheel door nieuw opgekomen denkbeelden verdrongen en
+uitgewischt, te behouden.</p>
+<p>Er bestaan naar ons inzien voor die hypothese even veel gronden als
+voor die van het niet ophouden van het bestaan der ziel na den dood van
+het <span class="corr" id="xd19e3269" title=
+"Bron: lighaam">ligchaam</span>. Men dient toch aan te nemen, dat, even
+als de wereldbollen in massa toenemen, door etherdeelen den aard hunner
+bestanddeelen te geven en aan zich te voegen, de zielen in grootte
+toenemen, door denkbeelden van den oergeest te verflaauwen ten bate
+hunner eigen hoeveelheid denkbeelden, want anders bestaat er op het
+gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door denking niet iets
+overeenkomende met de onveranderlijkheid van het totaal der massa op
+het gebied der veropenbaring der zelfstandigheid <span class=
+"pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190" name="pb190">190</a>]</span>door
+beweging. Op blz. <a href="#pb158" class="pageref">158</a> hebben wij
+gezegd, dat de hemelbollen voor den grootst eindigen tijd reeds eene
+eindige grootte bezaten en aldus gedurende geen eindigen tijd van af
+nul eene eindige grootte bereikt hebben. Ware dit het geval wel, zoo
+zouden zij gedurende een eindig tijdvak in massa betrekkelijk oneindig
+maal vergroot zijn, hetgeen, bij een zelfstandig en door eigen vermogen
+en impulsie zich vergrootend iets, niet aanneembaar is.</p>
+<p>De zaken, bij hun ontstaan oogenblikkelijk eene eindige grootte
+verkrijgende, zijn afgescheiden en vervormde deelen van andere er mede
+gelijkslachtige zaken, en is bijv. de dierlijke vrucht eene afscheiding
+van de uitgegroeide ligchamen der ouders.</p>
+<p>Stelt men nu, dat geene reeds vroeger bestaande denking aan de
+vrucht annex wordt, maar dat er zich eene denking van nul af er bij
+ontwikkelt, zoo weten wij niet waarom men deze voor geene afscheiding
+der denking der ouders zou houden. Terwijl echter het ligchaam in
+grootte toeneemt door afscheidingen uit massa&rsquo;s voedsel, wier
+aard op die van het ligchaam van invloed is en waarvan, door die er bij
+gedane afscheidingen, de quantiteit vermindert, waarmede vergroot zich
+de, bij het aanhouden der werkdadigheid, tot aan den dood in
+ontwikkeling toenemenden geest? Tegen de ontkenning der
+pre&euml;xistentie bestaat buitendien ook dit bezwaar, dat alsdan op
+eenige bollen zooals bijv. de aarde er bij ligchamen denking van niet
+af zou ontstaan, terwijl er slechts vroeger bestaande denking annex zou
+worden aan de ligchamen op andere bollen aanwezig, een onderscheid,
+waarvoor geene reden van bestaan is. Wezens kunnen naar ons inzien niet
+binnen een eindigen tijd van nul af zekeren graad van aanleg
+verkrijgen, en deze dient zie blz. <a href="#pb151" class=
+"pageref">151</a>, tijdens dezelfde toeneming in geestontwikkeling,
+meer te vergrooten, naarmate die toeneming <span class=
+"pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191" name="pb191">191</a>]</span>der
+geestontwikkeling gedurende meer tijd heeft plaats gehad<a class=
+"noteref" id="xd19e3286src" href="#xd19e3286" name=
+"xd19e3286src">14</a>. Daar, na het komen van wezens onder geheel
+andere omstandigheden, de door eene nieuwe aanschouwing opgewekte
+denkbeelden meer zullen verschillen van die in vroegere omstandigheden
+verkregen, naar gelang zij meer het bijzondere betreffen, en er aldus
+van de vroeger verkregen denkbeelden in den latenten toestand minder
+uitgewischt zullen worden, naarmate deze het meer algemeene betreffen,
+zoo zal, naarmate van eenig wezen de denkbeelden meer van
+laatstgemelden aard zijn, het zich onder geheel nieuwe omstandigheden
+in sterkere mate herkennen. Dit houden wij voor het ware deel van het
+dogma der zielsonsterfelijkheid verkregen door het geloof, <span class=
+"corr" id="xd19e3295" title="Bron: om dat">omdat</span> dit geloof
+gewaand werd in te houden begrippen verheven boven de denkbeelden
+verkregen door de indrukken der omgeving en van het heden, bijv. de
+denkbeelden over der menschen handel, bedrijf en vermaken, welke allen
+het zeer bijzondere betreffen.</p>
+<p>De physica leert, dat zekere geheelen van moleculaire bewegingen van
+stofdeelen, als zoodanig niet waar te nemen, maar zekeren
+zintuigelijken indruk, bijv. het beeld van eenig voorwerp te weeg
+brengende, zich bij eene middenstof onbegrijpelijk snel golfvorming in
+de eene of andere rigting voortplanten en aldus onbegrijpelijk snel van
+stofdeelen verwisselen. In uiterst korten tijd breiden zij zich uit
+over stofdeelen binnen verbazende inhouden bevat, en ongehinderd
+doorkruisen zij andere <span class="pagenum">[<a id="pb192" href=
+"#pb192" name="pb192">192</a>]</span>dergelijke zich in andere
+rigtingen golfvorming voortplantende geheelen van moleculaire
+bewegingen. De electriciteit, van eene in den grond gegraven zinkplaat
+uitgaande, bestaat hoogstwaarschijnlijk uit zulke binnen de vochtige
+aardkorst zich golfvorming voortplantende moleculaire bewegingen, en
+deze breiden zich van af die zinkplaat uiterst snel over de omringende
+ruimte alsware tastende uit; doch, zoodra een deel er van eene honderde
+mijlen verwijderde ingegraven koperen plaat bereikt heeft (iets dat,
+uiterst kort nadat die golfvormige voortplanting begonnen is,
+geschiedt) dringen zij alsware hier naar toe en verzamelen zij zich er
+bij.</p>
+<p>Men verbeelde zich eene lange goot, uitgezonderd bij de beide
+einden, waar zich afgesloten vakken bevinden, met water en aldaar met
+eenig ander vocht van even groot specifiek gewigt als water gevuld. Zoo
+nu dit vocht binnen een dier vakken in golving is, en men verbreekt de
+afsluiting, wordt die golving voortgaande, plant zij zich voort tot
+binnen het water, dat vroeger in rust was, doorloopt zij, navolgbaar
+dezelfde blijvende, al verandert zij van gedaante, de goot en komt zij
+eindelijk binnen het tegenovergestelde vak, zoo dit open is. Wordt dit
+laatste vak alsdan direct gesloten, zoo blijft die golving hier binnen
+en het vocht binnen het eerste vak is dan op het oog in rust<a class=
+"noteref" id="xd19e3305src" href="#xd19e3305" name=
+"xd19e3305src">15</a>. Even als nu het wezen van ligchamen in het
+algemeen, waartoe ook zulke, golvingen behooren, (omdat ligchamen zijn
+de veropenbaringen der zelfstandigheid door beweging) zich in sommige
+omstandigheden onbegrijpelijk snel verplaatsen kan, om op uiterst
+verren afstand van de primitieve plaats, wegens den aard der localiteit
+daar ginds, weder <span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193"
+name="pb193">193</a>]</span>stil te staan, zoo kan dit, naar ons
+inzien, ook doen het niet zintuigelijk aanschouwbare geheel van
+bewegingen het denken van eenig wezen bepalende, en omgekeerd door die
+denking bepaald wordende. Wel is waar is de moleculaire beweging bij
+den ether, tusschen en binnen de hemelbollen gelegen en deze, zie blz.
+<a href="#pb165" class="pageref">165</a> en 171 in verbinding met
+elkander brengende, anders dan bij het cellenweefsel der
+zenuwknoopmassa, doch op blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a>
+is reeds gezegd, dat het niet de zintuigelijke aanschouwing te weeg
+brengende moleculaire bewegingen der zenuwknoopmassa behoeven te zijn,
+welke de denking der menschen bepalen. Bij het bovengemelde voorbeeld
+zijn het toch niet de moleculaire bewegingen van het vocht, waardoor
+dit bijv. spiegelend, blaauw en vloeibaar voorkomt, welke de golving te
+weeg brengen.</p>
+<p>Wegens de talrijkheid der bevolking dezer aarde (en nog in veel
+sterkere mate van die van het uiterst groote aantal hemelbollen na hun
+vertrek van het op blz. <a href="#pb161" class="pageref">161</a>
+gemelde middelpunt, tot een gelijksoortigen graad van ontwikkeling
+gestegen zijnde) zullen de oorzaken, tot veel en weinig sterfte
+bijdragende, door gelijktijdig te bestaan, te zamen eene resulterende
+gemiddelde sterfte te weeg brengen en dit eveneens plaats hebben met de
+oorzaken welke de geboorten bevorderen en verhinderen.</p>
+<p>Op die, wegens gelijktijdigheid van ontstaan in zekere zin
+gelijksoortige hemelbollen, te zamen beschouwd, zullen gedurende korte
+tijdperken er aldus evenveel vruchten bestaan, waarbij eene
+zelfstandige denking annex wordt, en dit constante aantal door zeer
+algemeene oorzaken bepaald worden.</p>
+<p>Diezelfde algemeene oorzaken kunnen nu tegelijkertijd bepalen de
+sterfte gedurende even groote tijdvakken plaats hebbende op de
+verzameling bollen <i>m</i>, aan de middelpuntszijde van gene gelegen,
+en die tot op den voorafgaanden trap van ontwikkeling van die der
+bollenverzameling <span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194"
+name="pb194">194</a>]</span><i>n</i>, waartoe onze aarde behoort,
+gestegen is. Die algemeene oorzaak is te vergelijken met de verhouding
+tusschen de witte en zwarte ballen binnen eene bus, waaruit blindelings
+een uiterst groot aantal ballen getrokken worden. Doen nu twee
+personen, onafhankelijk van elkander, even veel trekkingen, zoo zal de
+kans, dat beide even veel witte ballen trekken, uiterst groot zijn, en,
+zoo er eene oorzaak bestaat hen hiertoe dwingende, het bestaan hiervan
+geheel onmerkbaar kunnen zijn, daar, zoo beide personen geheel vrij en
+onafhankelijk van elkander te werk gaan, er uiterst groote kans
+bestaat, dat zij tot dezelfde uitkomst zullen geraken, als onder den
+dwang dier oorzaak. Een zoo kan het annex worden van zelfstandige
+denking bij de vruchten op de verzameling van bollen <i>n</i>,
+gedurende korte tijdvakken even menigvuldig zijn, als het ophouden van
+het annex zijn van zelfstandige denking bij stervende ligchamen op de
+verzameling van bollen <i>m</i>, niettegenstaande het eene schijnbaar
+geheel onafhankelijk van het andere plaats heeft. Wat meer is gedurende
+uiterst korte tijden kan dit het geval zijn, daar bijv. hier op aarde
+het juiste oogenblik van het sterven niet aan te geven is, zoodat men
+bijv. onmogelijk kan opmaken, hoeveel personen er gedurende
+achtervolgende secunden werkelijk sterven, terwijl er geene questie van
+is om het juiste tijdstip, waarop de vruchten beginnen te denken, aan
+te geven. Wij moeten hier zelfs de hypothese opperen, of niet alle
+ontstaan van organisch leven op de verzameling bollen <i>n</i> gepaard
+gaat met vernietiging van dit leven op de verzameling bollen <i>m</i>,
+zoodat de bollen hiervan alsware levensstroomen (in den zin van
+electrische stroomen opgevat zie blz. <a href="#pb192" class=
+"pageref">192</a>) naar de bollen der verzameling <i>n</i>
+zenden<a class="noteref" id="xd19e3351src" href="#xd19e3351" name=
+"xd19e3351src">16</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb195" href=
+"#pb195" name="pb195">195</a>]</span></p>
+<p>De geene zintuigelijke indrukken teweegbrengende moleculaire
+bewegingen bij die stroomen, zouden alsdan bepalen de denking, de
+organisatie der er aan annex zijnde levende bewerktuigde natuur
+trachtende, zooals op blz. <a href="#pb143" class="pageref">143</a>
+gezegd is, geschikt voor levensomstandigheden te maken, en tegelijk die
+organisatie eene hoogere ontwikkeling trachtende te geven. Binnen die
+uit zich golfvormige voortplantende moleculaire of liever atomistische
+bewegingen zouden zich dan evenzoo voortplanten de geheelen van
+moleculaire beweging, de denking der afzonderlijke wezens bepalende,
+wanneer deze van er aan annex zijnde ligchamen veranderen. Die
+bijzondere stroomen zouden dan bij de plaatsen van aankomst van den
+algemeenen levenstroom van een bol uitgaande, naar speciale punten
+leiden, namelijk naar die waar vruchtbeginsels in een sterk stadium van
+groei, den algemeenen stroom sterker zien naar toetrekken<a class=
+"noteref" id="xd19e3363src" href="#xd19e3363" name=
+"xd19e3363src">17</a>.</p>
+<p>Tot het sterven der ligchamen van dieren moet, naar ons inzien, ook
+bijdragen de drang tot verhooging der ontwikkeling dier ligchamen door
+de er aan annex zijnde denking buiten die eigen denking der dieren, en
+eerstgemelde denking alleen, door te trachten de organisatie der
+gewassen eene hoogere ontwikkeling te geven, deze doen sterven. Hiervan
+zijn toch de accidentele variati&euml;n der omstandigheden, waarin die
+gewassen verkeeren, niet, de eenigste oorzaak, zelfs voor de gemiddelde
+dier omstandigheden zijn de organisatien dier gewassen niet geschikt,
+iets dat daarentegen wel het geval zou zijn, zoo zij niet sneller in
+ontwikkeling toenamen, dan op blz. <a href="#pb157" class=
+"pageref">157</a> gezegd is door onze gansche planeet te geschieden.
+Van daar ook, dat de laagst ontwikkelde planeten een taaijer leven dan
+de hooger ontwikkelde bezitten. <span class="pagenum">[<a id="pb196"
+href="#pb196" name="pb196">196</a>]</span>De oorzaak van het sterven
+der planten en der ligchamen der dieren (bij deze laatste, voor
+zooverre de toename in ontwikkeling hunner eigen denking dit zie blz.
+<a href="#pb143" class="pageref">143</a> niet bevordert) hebben aldus
+volgens deze hypothese plaats wegens de toename in ontwikkeling der
+bijzondere denkbeelden van den Oergeest aan die levende planten en
+dierenligchamen annex, iets dat, naar ons inzien, slechts dan bijna
+niet bestaat, als die ligchamen bijna niet onderscheiden zijn van de
+overige massa van de hemelbollen, dat weder slechts mogelijk is, als
+deze bijna etherachtig van aard zijn. Slechts dan zullen die bollen
+bijna in geen staat van groei, van verandering verkeeren, bij derzelver
+organische natuur geboorten en sterfgevallen betrekkelijk niet
+noemenswaardig in aantal zijn en die aan die natuur annex zijnde
+bijzondere denkbeelden bijna niet naar hooger streven. Al het
+bijzondere en wel in sterkere mate, naarmate het meer van het
+algemeenste op het gebied der veropenbaring der zelfstandigheid door
+denking (de algemeenste en onveranderlijke denkbeelden van den
+Oergeest) en opdat der veropenbaring dier zelfstandigheid door beweging
+(de ether buiten invloed der hemelbollen) afwijkt, moet, naar ons
+inzien, in ontwikkeling toenemen, om reden van bestaan te hebben. Men
+kan zich wel iets bijzonder denken, dat, even als alles aan wiens
+invloed het blootgesteld is, in geen opzigt, of wel er tegelijk
+regelmatig periodiek mede verandert (zoo als bijv. het openen en
+sluiten der bloemen met de afwisseling van dag en nacht) en dat aldus
+volmaakt geschikt is voor de omstandigheden waarin het verkeert, doch,
+door naar geen einddoel te streven, zou het niet absoluut volmaakt
+zijn. De op blz. <a href="#pb194" class="pageref">194</a> gemelde
+levensstroom, bepalende de bijzondere denking annex geweest aan de pas
+gestorven planten en dieren, moet naar ons inzien uitkomen daar waar
+die bijzondere denking weder annex kan worden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197" name="pb197">197</a>]</span>aan
+stofmassas er voor geschiktheid bezittende, en die zij op een hongeren
+trap van organisatie kan voeren, dan die welke zij verlaten heeft.
+Gesteld, dat iemand ter zijner beschikking heeft eenige stukken stof,
+in grootte verschillende, en, naarmate zij zulks meer doen in aard,
+meer onderscheiden zijnde, uit welk stuk zal dan die persoon een
+nieuwen rok laten maken, zoo hij die, gemaakt van een stuk waarvan de
+qualiteit hem het beste paste, door te groeijen verscheurd heeft?
+Klaarblijkelijk uit het stuk stof, in grootte en in qualiteit het
+digtste grenzende aan dat waaruit zijn vernielde rok gesneden geweest
+is, en zelfs, zoo hij nog een dergelijk stuk stof ter zijner dispositie
+had, zou hij dit niet kiezen, omdat de alsdan er uit te snijden rok te
+klein voor hem zou zijn.</p>
+<p>Wegens dezelfde reden moet de bovengemelde levensstroom uitkomen bij
+eene verzameling van hemelbollen een trap in ontwikkeling verschillende
+en van buiten (namelijk aan de van het middelpunt van blz. <a href=
+"#pb161" class="pageref">161</a> afgekeerde zijde), grenzende aan de
+bollenverzameling waarvan hij uitgaat.</p>
+<p>Zooals bekend is ontstaat de geslachtsvoortplanting door het
+ophouden van den groei der ligchamen der ouders, en die groei moet,
+dunkt ons, het gevolg zijn van de toeneming in ontwikkeling der
+bijzondere denking aan het groeijende ligchaam annex (zie blz. <a href=
+"#pb143" class="pageref">143</a> wel van de eigen denking van een
+persoon te onderscheiden) zonder toeneming in geestontwikkeling
+onderscheiden. Bij onveranderlijke wezens, zonder toeneming in
+geestontwikkeling, voor hunne levensomstandigheden volmaakt geschikt en
+volmaakt in harmonie met hunne niet groeijende ligchamen, zou er aldus
+ook geene reproductie bestaan, zoodat die toeneming in
+geestontwikkeling zoowel die reproductie, door de ligchamen te doen
+groeijen, als, door deze als ware geweld aan te doen, het sterven te
+weeg brengt<a class="noteref" id="xd19e3391src" href="#xd19e3391" name=
+"xd19e3391src">18</a>. Welvaren <span class="pagenum">[<a id="pb198"
+href="#pb198" name="pb198">198</a>]</span>der ligchamen moet zoowel de
+reproductie als derzelver groei gemakkelijker maken en aldus den op
+blz. <a href="#pb194" class="pageref">194</a> gemelden levensstroom er
+naar toe trekken, terwijl sterkere drang van dien stroom de reproductie
+ten koste van den groei der ligchamen moet bevorderen.</p>
+<p>Zooals bekend is, is de organisatie der dierlijke vrucht bij het
+begin van derzelver ontstaan uiterst laag en, evenmin als (zie blz.
+<a href="#pb30" class="pageref">30</a>) bij de laagste soort van dieren
+(zooals bijv. de infusoria) behoeft er dan eigen denking bij die vrucht
+annex te zijn, en zal dit welligt eerst plaats hebben, wanneer de
+organisatie er van zekeren trap (iets hooger voor de bolverzameling
+<i>n</i> van blz. <a href="#pb193" class="pageref">193</a> dan voor die
+<i>m</i> genaamd) overschreden heeft. Ook kan de invloed der ligchamen
+der ouders de toename in ontwikkeling der organisatie der vrucht
+bevorderen, doch, even als de op blz. <a href="#pb28" class=
+"pageref">28</a> gemelde locomotief het paard helpt om den trein voort
+te trekken, zoodat de impulsie tot die toename in ontwikkeling der
+organisatie der vrucht ontstaat door het er aan annex en min of meer
+werkdadig worden der door den op blz. <a href="#pb194" class=
+"pageref">194</a> gemelden levensstroom aangebragte bijzondere denking.
+De invloed der ligchamen der ouders op de organisatie der vrucht is
+vergelijkbaar met die van het onderwijs op leerlingen. Deze behooren de
+zucht naar onderwijs niet van hunne leeraren te bekomen, en zulk een
+onderwijs hen slechts in staat te stellen om sneller te leeren, dan zoo
+zij dit uit hun eigen moesten doen, benevens om de vakken te bepalen,
+welke geleerd moeten worden. Men kan zich hierbij voorstellen, dat dit
+onderwijs in zulk eene sterke mate gegeven wordt, als de leerling poogt
+vorderingen te maken, en dit vergelijkbaar zijn met het zich afmeten
+van den opheffenden invloed der ligchamen der ouders op de vrucht naar
+de werkdadigheid <span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199"
+name="pb199">199</a>]</span>der hieraan annex zijnde bijzondere
+denking. Met de oorzaak der gelijkenis der jongen op hunne ouders is
+alsdan de aard der leervakken vergelijkbaar. Even weinig kan men
+zeggen, dat de individuen dienen om de eigenaardigheid der soort te
+perpetueren, alsdat leerlingen van gymnasia dienen om de kennis der
+oude talen in stand te houden.</p>
+<p>De aan de vrucht annex zijnde bijzondere denking zou, door de
+organisatie er van vooruit te zijn, hierdoor alsware achterwaarts
+getrokken worden en aldus in geestontwikkeling verkleinen, zoo zij niet
+een eigen drang tot uitbreiding en verhooging van haar veld van
+aanschouwing en dientengevolge tot vergrooting dier geestontwikkeling
+bezat. Bovengemelde werking van de ligchamen der ouders op de vrucht
+zal maken, dat de organisatie hiervan minder bij de ontwikkeling dier
+bijzondere denking ten achteren blijft en, naarmate hierbij den
+geestelijken aanleg, die, zooals op blz. <a href="#pb150" class=
+"pageref">150</a> gezegd is, met de geestontwikkeling toeneemt, grooter
+is, men kunnen stellen, dat die bijzondere denking annex wordt aan eene
+vrucht van ouders eene hoogere organisatie bezittende, en die aldus de
+ontwikkeling der organisatie dier vrucht krachtiger vergrooten. Dit zou
+vergeleken kunnen worden met het zenden van vlugge kinderen naar
+scholen, waarop het onderwijs sneller opklimt en, de vorming tot eene
+hoogere maatschappelijke betrekking ten doel heeft.</p>
+<p>Dat de reproductie bij eenige diersoort grooter wordt, wanneer, ten
+gevolge der vervolging door nieuwe vijanden, de sterfgevallen er bij
+menigvuldiger worden, kan misschien ontstaan, doordat het aantal
+individuen zulk eener soort verminderende, terwijl het aantal
+sterfgevallen betrekkelijk grooter dan vroeger blijft, die individuen
+wegens overvloediger voeding sneller dan vroeger zullen groeijen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200" name=
+"pb200">200</a>]</span></p>
+<p>Het omgekeerde zal daarentegen plaats hebben, zoo wegens
+overbevolking de voeding schaarscher wordt, en aldus dan de gestalte
+der menschen verkleinen en het betrekkelijke aantal geboorten zooveel
+verminderen, tot dat deze weder even menigvuldig als de sterfgevallen
+zijn<a class="noteref" id="xd19e3438src" href="#xd19e3438" name=
+"xd19e3438src">19</a>.</p>
+<p>Naarmate de hemelbollen in aard minder met den ether verschillen,
+zullen zij, zooals op blz. <a href="#pb160" class="pageref">160</a>
+gezegd is, betrekkelijk trager bewegen en in massa toenemen en, in
+harmonie hiermede, de er op wonende wezens in zeker opzigt qualitatief
+minder met den Oergeest verschillen, trager in geestontwikkeling
+toenemen, op elk dier bollen gemiddeld langer leven. Hunne verwisseling
+van ligchaam zal meer geleidelijk geschieden en bij de denking dier
+wezens eene minder scherpe verandering te weeg brengen, terwijl de op
+blz. <a href="#pb94" class="pageref">94</a> gemelde terugtrekkende
+werkingen geringer zullen zijn bij hen dan bij ons. Zoo lang de denking
+van wezens annex wordt aan ligchamen achtervolgens in aard meer met den
+ether verschillende, moeten die denkingen qualitatief meer met die van
+den Oergeest in natuur gaan verschillen en (zie blz. <a href="#pb169"
+class="pageref">169</a>) in grootte of ontwikkeling gemiddeld
+versnellende toenemen.</p>
+<p>Dat de toeneming op deze aarde van het aantal menschen eenmaal niet
+noemenswaardig zal worden, blijkt ook uit het volgende. Hetgeen de
+menschen jaarlijks aan voedsel, kleeding, woning, huisraad en andere
+kunstwerken benevens aan brandstof verteren, kan toch beschouwd worden
+als de rente van een kapitaal bestaande uit: 1<sup>o</sup>. de voor de
+weide, bouw- en boschgronden benoodigde zouten; 2<sup>o</sup>. het voor
+de gewassen gevorderde koolzuur; 3<sup>o</sup>. de den bodem bedekkende
+nuttige gewassen; <span class="pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201"
+name="pb201">201</a>]</span>4<sup>o</sup><span class="corr" id=
+"xd19e3470" title="Niet in bron">.</span> het vee en 5<sup>o</sup>. de
+voor voedsel en mestspecie gebruikt wordende waterdieren en planten.
+Daar nu de drie laatste deelen van dit kapitaal in reden zijn met de
+hoeveelheden zouten en koolzuur, ter vorming er van benoodigd, zoo kan
+met dit kapitaal in zeker opzigt stellen geheel te bestaan uit zulke
+zouten, benevens uit koolzuur. Neemt men nu de vermeerdering van dit
+gas, door de verbranding der fossile brandstof, benevens door de
+vulcanische werkingen, niet in aanmerking, zoo wordt dit kapitaal
+constant, maar vergrooten, naarmate de beschaving en het aantal
+aardbewoners stijgen, de deelen N<sup>o</sup>. 3 en 4 er van ten koste
+van de deelen N<sup>o</sup>. 1, 2 en 5. Buitendien wordt alsdan de
+omzetting van dit kapitaal en dus ook de jaarlijksche rente er van
+grooter; doch, zoowel dit als die vormverandering van dit kapitaal,
+moeten noodwendig begrensd zijn.</p>
+<p>Naarmate de landbouw volkomener is, draagt elke oppervlakte grond
+gemiddeld meer planten en wordt er meer en zwaarder vee gehouden, doch,
+wegens het alsdan meer opvangen der mestspecien, zullen er minder
+zouten hiervan door het grondwater en de rivieren naar zee gevoerd
+worden, en aldus al het water alsmede de dampkring (op de op blz.
+<a href="#pb5" class="pageref">5</a> verklaarde wijze) minder van die
+zouten inhouden. Zoo wegens deze oorzaak, waardoor het voedsel der
+zeedieren vermindert als, wegens het verjagen, zullen deze dan minder
+in aantal worden. Neemt de beschaving toe, zoo vindt men middelen om
+het vee sneller vet te doen worden, om de nuttige gewassen sneller te
+doen groeijen, om de bosschen jaarlijks meer brandhout te doen leveren
+en om de vischvangst te verbeteren, hetgeen de hierboven gemelde
+rentevergrooting uitmaakt. Zoowel dit als de vermindering der
+hoeveelheden vrij koolzuur en vrije voor den landbouw benoodigde zouten
+zal echter steeds bezwaarlijker worden, naarmate men beide verder
+doordrijft, en aldus de middelen <span class="pagenum">[<a id="pb202"
+href="#pb202" name="pb202">202</a>]</span>van bestaan van het
+menschdom, tegelijk met de totale massa der menschelijke ligchamen,
+vertragende en eindelijk niet meer noemenswaardig toenemen<a class=
+"noteref" id="xd19e3490src" href="#xd19e3490" name=
+"xd19e3490src">20</a>.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb9" class="pageref">9</a> en 18 hebben wij
+gezegd, dat de verschillen tusschen de op natuurlijke wijze ontstane
+rassen, waaronder ook de menschenrassen behooren, bepaald worden door
+de verschillen hunner levensomstandigheden in verband met die tusschen
+de grond en luchtgesteldheid, en op blz. <a href="#pb26" class=
+"pageref">26</a>, dat de verschillen in lucht en grondgesteldheid,
+naarmate de beschaving klimt, van minder invloed zijn op de menschen,
+zoodat, zie blz. <a href="#pb9" class="pageref">9</a>, de verschillen
+tusschen de thans bestaande menschenrassen geringer moeten zijn dan
+tusschen die aanwezig, toen het menschdom ontstaan is. De thans
+bestaande verschillen zijn echter grooter dan door de verschillen in
+lucht en grondgesteldheid der woonplaatsen der onderscheidene
+menschenrassen gewettigd wordt. Zoo kan men bijv. kwalijk aannemen, dat
+de organisatie van menschen, zich geschikt hebbende naar het tropische
+klimaat van Afrika, de neger en die van menschen, zich geschikt
+hebbende naar het tropische klimaat van Amerika, de roodhuidentype
+heeft voortgebracht. De verschillen tusschen de thans bestaande
+menschenrassen moeten aldus, zie blz. <a href="#pb24" class=
+"pageref">24</a> voor een deel de gevolgen zijn van accidentele
+oorzaken, of wel zij moeten, (zie blz. <a href="#pb30" class=
+"pageref">30</a>) voor het ontstaan van het menschdom, door de
+verschillen in levensomstandigheden der voorouders der menschen in de
+verschillende werelddeelen teweeggebragt, ten gevolge der werking der
+traagheid, zie blz. <a href="#pb41" class="pageref">41</a> later, te
+groot gebleven zijn, en dus gedeeltelijk als iets verouderd beschouwd
+moeten worden.</p>
+<p>Naar ons inzien mag men niet stellen, dat primitief <span class=
+"pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203" name="pb203">203</a>]</span>elk
+der zoogenaamde menschenrassen een volk heeft gevormd, eene enkele taal
+sprekende en later in verschillende nati&euml;n gesplitst, daar toch de
+toeneming der beschaving (zie blz. <a href="#pb26" class=
+"pageref">26</a>) juist het tegenovergestelde namelijk aglomeratie en
+eenheid te weeg brengt. Elk der zoogenaamde menschenrassen moet
+integendeel in een groot aantal onzamenhangende en verschillende talen
+sprekende stammen verdeeld zijn geweest en eene primitieve taal van het
+zoogenaamde Arische menschenras, naar ons inzien, evenmin beslaan
+hebben, als thans eene enkele Australische Indianentaal. Zoodra echter
+wilde stammen niet volstrekt vreemd aan elkander blijven, door bijv.
+door zee&euml;n, woestijnen, enz. van elkander gescheiden te zijn,
+zullen zij bij die plaatsen van onderlinge aanraking, gebruiken,
+woorden, enz. van elkander overnemen en zelfs hun bloed vermengen, en
+die kruisingen zich alsware van af die plaatsen van aanraking naar het
+midden de woonplaatsen van elk der stammen, zie blz. <a href="#pb12"
+class="pageref">12</a>, voortgeplant hebben. Volksverhuizingen hebben
+er steeds plaats gehad, stammen hebben, (zie blz. <a href="#pb12"
+class="pageref">12</a>) stammen teruggedrongen, of onder deze hunne
+woonplaatsen gevestigd en met hen hun bloed, zeden, taal, enz.
+vermengd, (zooals bijv. de Normandi&euml;rs met de Anglo-Saxen). Wegens
+de met de toename der beschaving plaats hebbende aanwas in bevolking,
+zal het indringen meer dan het terugdringen (zooals dat der Mooren uit
+Spanje) plaats gehad hebben; doch men mag, naar ons inzien, niet
+stellen, dat wilde stammen na hunne verhuizing zeer veel uitgestrekter
+jagtvelden en weidegronden hebben ingenomen dan voor die verhuizing.
+Hetgeen thans in Amerika en Australi&euml; plaats heeft kan toch niet
+vergeleken worden met hetgeen heeft plaats gehad tijdens de
+nederzetting der Germanen in Duitsland en Scandinavi&euml;. De
+Engelschen en Duitschers leven, wegens hunne hooge mate van beschaving,
+in hun <span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204" name=
+"pb204">204</a>]</span>vaderland digt opeengehoopt, en vinden aldus in
+Amerika en Australi&euml; voor hunne behoeften zeer uitgestrekte akkers
+en vermenigvuldigen aldaar sterk. Zoo echter, in plaats dat er
+Engelschen zich in Australi&euml; vestigen, men er Sioux en andere
+Indiaansche stammen bragt, zou dit geenszins het geval zijn, en niet
+veel uitgebreider streken als die welke deze stammen in de Vereenigde
+Staten innemen, zouden door de inboorlingen van Australi&euml; op dit
+eiland, al zij het zelf gedwongen, (zie blz. <a href="#pb13" class=
+"pageref">13</a>) aan die Amerikaansche wilden afgestaan kunnen worden.
+<span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205" name=
+"pb205">205</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2590" href="#xd19e2590src" name="xd19e2590">1</a></span> Hierbij
+moet men volstrekt niet aannemen, dat die bewegingen, naar gelang
+hunner plaats, een of ander denkbeeld bepalen, maar eerder, dat door
+elke beweging elk der denkbeelden meer of minder en dus gedeeltelijk
+bepaald wordt omgekeerd.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2603" href="#xd19e2603src" name="xd19e2603">2</a></span> Er
+bestaat voorts naar ons inzien een groot onderscheid tusschen gewoonte
+en instinct. Men is bijv. gewoon om eene daad te doen, wanneer de
+primitief door redenering verkregen denkbeelden, het verrigten dier
+daad moetende vergezellen, zoo diep ingeworteld zijn, dat zij met
+weinig inspanning voor den geest, of buiten den latenten toestand
+kunnen gehouden worden; terwijl men iets uit instinkt verrigt, wanneer
+men door de denking buiten de onze, of die van andere menschen of
+dieren, er toe gedreven wordt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2729" href="#xd19e2729src" name="xd19e2729">3</a></span> Zie blz.
+69 van ons werk get. <i>Over de werking der Natuurwetten op zedelijk
+gebied enz.</i></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2747" href="#xd19e2747src" name="xd19e2747">4</a></span> Zie
+hierover ons geschrift get: Over den aard en de toekomst der
+beweegkracht blz. <a href="#pb4" class="pageref">4</a> en 16.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2756" href="#xd19e2756src" name="xd19e2756">5</a></span> Zie
+hierboven ons werk get: &ldquo;Vervolg van het werk get: Over de
+werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz. blz. 123 en
+524<span class="corr" id="xd19e2758" title="Niet in bron">.</span></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2763" href="#xd19e2763src" name="xd19e2763">6</a></span> Zie
+hierover het in de voorgaande noot gemelde werk, blz. 322.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2769" href="#xd19e2769src" name="xd19e2769">7</a></span> Deze
+baanverkleining zal ook ontstaan, doordat van een uitzettenden bol de
+verschillende deelen door een anderen bol niet even sterk aangetrokken
+wordende en aldus ongelijke snelheden bezittende, tegen elkander zullen
+wrijven zie blz. <a href="#pb154" class="pageref">154</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2817" href="#xd19e2817src" name="xd19e2817">8</a></span> De
+kleinste dier beide bollen zal alsdan, wegens de ongelijke snelheid van
+derzelver verschillende deelen, betrekkelijk meer uitzetten en warmte
+binden dan den grootsten, zie noot blz. <a href="#pb156" class=
+"pageref">156</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e2946" href="#xd19e2946src" name="xd19e2946">9</a></span> Vooral
+op lage breedten ontstaat er namenlijk door de werking der verticale
+ontbondene der centrifugale krachten eene circulatie overeenkomende met
+die der passaatwinden en anders vooral op hooge breedten door de
+werking der horizontale ontbondene der centrifugale kracht eene
+tegengestelde circulatie. De oorzaak hiervan is door ons elders
+verklaard.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3045" href="#xd19e3045src" name="xd19e3045">10</a></span> Even
+als de hemelbollen vergrooten door omzetting van deelen der algemeene
+oerstof in hunne eigen soorten van bijzondere stof, zoo vergrooten
+geesten door omzetting van bijdragen tot de algemeene denkbeelden bij
+deelen van den oergeest in bijdragen tot hunne eigen bijzondere
+denkbeelden, zie blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3158" href="#xd19e3158src" name="xd19e3158">11</a></span> Dit zou
+ook het geval zijn, zoo menschen zoodanig aan zeker lot verbonden
+waren, dat bijv. de accidentele we&ecirc;rverschijnselen zich er naar
+zouden regelen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3205" href="#xd19e3205src" name="xd19e3205">12</a></span> De
+beoefenaars der wiskunde is het bekend, dat de ruimte besloten tusschen
+eene kromme, derzelver assijmptoot en eene zekere ordinaat dier kromme
+eindig kan zijn, ofschoon de lengte dier ruimte oneindig is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3234" href="#xd19e3234src" name="xd19e3234">13</a></span> Ook
+zal, naarmate die toeneming in geestontwikkeling trager is, de aanleg
+gedurende een zelfde aanwas in ontwikkeling sterker toegenomen
+zijn.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3286" href="#xd19e3286src" name="xd19e3286">14</a></span> Op
+di&eacute;n aanleg kan de prae&euml;xistentie een invloed uitoefenen,
+vergelijkbaar met den op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a>
+gemelden invloed van het ligchaamsleven der reeks onzer
+antiduliviaansche voorouders op de deugd van de type van ons ligchaam.
+Hetgeen op blz. <a href="#pb186" class="pageref">186</a> gezegd is van
+het algemeene van dit type gaat door voor den aanleg voor het
+verkrijgen van denkbeelden, innig in veel andere bevat, vooral voor
+deze gronddenkbeelden moet de prae&euml;xistentie den aanleg bevorderd
+hebben.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3305" href="#xd19e3305src" name="xd19e3305">15</a></span> Men
+denke hierbij aan de geluidsgolven, binnen vloeistoffen of vaste
+ligchamen, de in onze monden gevormde phrasen, getrouw naar een anders
+ooren overbrengende.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3351" href="#xd19e3351src" name="xd19e3351">16</a></span> Zie ons
+geschrift get.: Over den aard en toekomst der beweegkracht, blz.
+<a href="#pb43" class="pageref">43</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3363" href="#xd19e3363src" name="xd19e3363">17</a></span> Men
+denke hier aan de ligchamen waarop de electriciteit bij verkiezing
+overspringt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3391" href="#xd19e3391src" name="xd19e3391">18</a></span> Dit is
+te vergelijken met de uitwerking van overspanning der spieren. Deze
+worden er door onbruikbaar, niettegenstaande zij door het gebruik zich
+ontwikkelen, zie blz. <a href="#pb168" class="pageref">168</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3438" href="#xd19e3438src" name="xd19e3438">19</a></span> De
+oorzaak van geschiktmaking moet de stofwisseling bij de ligchamen der
+individuen in het eerste geval versterken en in het tweede verzwakken,
+zie blz. <a href="#pb49" class="pageref">49</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3490" href="#xd19e3490src" name="xd19e3490">20</a></span> De
+oppervlakte van het land zal een en ander slechts begrenzen, zoo de
+vulcanische werkingen de voor de gewassen benoodigde zouten uit de
+vloeibare aardkern brengen.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Beschouwingen over de geestelijke ontwikkeling van den mensch.</h2>
+<p>Er bestaat in des menschen geest een strijd tusschen de zucht naar
+toestanden, waarvoor hunne natuur, zooals zij thans is, zekere
+geschiktheid bezit en waaraan zij gewoon zijn, hetgeen eene soort van
+geschiktheid is, en de zucht naar hoogere, maar hun onbekende
+toestanden. Van daar dat bijv. menschen, geruimen tijd in de gevangenis
+vertoefd hebbende, aan hunne enge cel hechten, en er somtijds tegen op
+zien, om weder in de wijde en hun vreemd geworden maatschappij te
+treden<a class="noteref" id="xd19e3539src" href="#xd19e3539" name=
+"xd19e3539src">1</a>. Vandaar ook de liefde der menschen niet slechts
+voor bestaan in het algemeen, maar tevens voor het aardsche leven, dat
+wel is waar hun veel leed oplevert, maar met wiens aard zij bekend
+zijn, en waarvoor zij zekere geschiktheid verkregen hebben. Hoe lager
+des menschen trap van geestontwikkeling is, en aldus hoe zinnelijker
+zij en hoe meer bekrompen hunne denkbeelden zijn, hoe sterker (althans
+zoo men het zwakker zijn hunner zelfbewustheid niet in aanmerking
+neemt) hunne gehechtheid aan bekende levenstoestanden, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206" name="pb206">206</a>]</span>en
+tegelijk hoe sterker hun afkeer voor door hen veronderstelde vreemde
+toestanden zal zijn. Dit kan nu de oorzaak zijn, dat de oude Grieken
+het verblijf in den Hades zoo weinig aanlokkend voorstelden, en dat de
+menschen zekere neiging bezitten om den zielstoestand na den dood wel
+verhevener, maar overigens gelijkende op die hier op aarde te stellen.
+Kan bijv. de meest philosophische mensch vurig verlangen naar een
+leven, waarin hij een veel hoogere ontwikkeling, maar tegelijk geheel
+andere denkvormen dan hier op aarde bezit, en dat hij aldus wel kan
+stellen te zullen bestaan, maar voor zich niet begrijpelijk kan maken?
+Naar ons inzien neen, maar zulk een philosoof zal zeggen, dat de
+aardsche levenstoestanden thans voor hem niet eene grootere absolute,
+maar slechts eene grootere relatieve waarde bezitten dan alle andere
+wier bestaan hij kan stellen, en dat die voorkeur voor het aardsche
+bestaat door zijne bekendheid er mede, aldus door eene oorzaak, die,
+wanneer hij eenmaal vertrouwd zal zijn met andere levenstoestanden, hem
+voor deze dezelfde voorkeur zal inboezemen, al thans voor de
+aardsche.</p>
+<p>Wel zal hij, naar ons inzien, een oneindig, onveranderlijk en dus
+volmaakt, maar hem geheel vreemde denkvormen en denkbeelden bezittend
+en aldus hem onbegrijpelijk wezen, in waarde onvergelijkbaar hooger
+schatten dan de menschen, die hij liefheeft, maar toch, wegens de
+onmogelijkheid om het te kunnen begrijpen, dit wezen niet kunnen
+beminnen op de wijze als hij menschen bemint. Hiervoor zou hij dit
+Oerwezen moeten vermenschelijken en aldus een karakter moeten geven,
+dat zijne rede en wetenschap hem zegt, dat het niet bezitten kan. Die
+voor hem onbegrijpelijke aard van het Oerwezen zal die wijsgeer achten
+volmaakt geschikt te zijn voor het Heelal en zelfs voor zijn eigen
+geestelijken loopbaan, gedurende de eeuwigheid als een geheel
+beschouwt, <span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207" name=
+"pb207">207</a>]</span>maar voor zijn gemoedsgevoel, zooals dit thans
+is en zelfs, zoolang zijn geest binnen de palen der eindigheid besloten
+is, zijn zal, moet die onbegrijpelijke aard als iets ongeschikt
+voorkomen<a class="noteref" id="xd19e3548src" href="#xd19e3548" name=
+"xd19e3548src">2</a>.</p>
+<p>Slechts wanneer de wezens, na eene oneindige groote
+geestontwikkeling bereikt te hebben, geheel met den Oergeest vereenigd
+zijn, moeten zij, naar ons inzien, zijne natuur door deze volkomen te
+deelen, volkomen begrijpen, en dan ook eene volmaakte wetenschap van
+hunne eigene bestemming en van het werelddoel bezitten. Voor dien tijd,
+terwijl die geestontwikkeling uiterst groot, maar nog eindig is en,
+ofschoon uiterst weinig, nog toeneemt zie blz. <a href="#pb200" class=
+"pageref">200</a>, kan dit begrijpen wel reeds uiterst goed, maar nog
+niet volkomen goed zijn, evenmin als eene kromme lijn <i>ac</i> (zie
+onderstaande fig.), een assymptoot <i>lg</i> bezittende, deze op
+uiterst groote eindige distanti&euml;n volkomen kan raken. Zoo nu, na
+het bereiken van zekere eindige grootte, de geestontwikkeling, na
+steeds verzwakkende vergrooting er van, niet meer toenam, zou na een
+uiterst langen tijd er (zie blz. <a href="#pb178" class=
+"pageref">178</a>) geene noemenswaardige dwaling en disharmonie bij
+onze denkbeelden meer moeten bestaan. Daar dan echter het begrijpen van
+het oneindige zeer onvolkomen zou zijn, zou het stellen er van in
+&rsquo;s menschen geest niet meer moeten plaats hebben, want anders zou
+de disharmonie zelfs niet zeer nabij weggenomen zijn. Van den anderen
+kant kan een niet in grootte van ontwikkeling afnemende geest, het
+stellen van <span class="pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208" name=
+"pb208">208</a>]</span>het oneindige niet verleeren, en dit toont dunkt
+ons aan, dat dit stellen (door de wijsgeeren slechts bepaalder en
+naauwkeuriger dan door andere menschen geschiedende, en waarvan bij
+alle metaphysische godsdienstbegrippen zelfs de laagste, er reeds eene
+kiem bestaat) bewijst, dat de natuur van onzen geest zoodanig is, dat
+bij geen trap van eindige ontwikkeling er tusschen zijne denkbeelden
+eene volmaakte harmonie kan bestaan, en dat aldus binnen geen eindigen
+tijd hij in een volmaakt bevredigenden toestand kan geraken.</p>
+<p>Het zich bevinden der stelling van het eeuwige, onveranderlijke en
+oneindige binnen de hierdoor nimmer derzelver aanhangers geheel
+bevredigende godsdienstbegrippen, heeft gemaakt, dat de
+vermogensvergelijking der goden slechts tot zekeren graad mogelijk
+werd. Bij den Oergod, tijdens het begin der tijden begonnen zijnde den
+chaos te ontwarren, ging dit het minste goed, bij de ondergoden en
+middelaars beter, en uit zucht, om voor zich zooveel mogelijk geschikte
+godsdienstbegrippen te verkrijgen, hebben de menschen dan ook niet
+verzuimd om zulke middelaars, wier bijna menschelijke natuur hen goed
+begrijpelijk, en ten gevolge van dien vrij beminnenswaardig en geschikt
+om gebeden te verhooren maakte, te scheppen. Somtijds geen, somtijds
+eenigen, maar steeds een grootendeels toevalligen historische oorsprong
+bezittende, zoo waren die middelaars vaak zinnebeelden van zaken op
+geestelijk of stoffelijk gebied binnen de bewuste aanschouwing vervat,
+en verhevener was hunne natuur, naarmate hunne voorstelling deel
+uitmaakte van hooger staande godsdienstbegrippen.</p>
+<p>De disharmonie van hetgeen wij op het buitenzinnelijk gebied stellen
+met wat wij hiervan begrijpen, is, naar ons inzien, de oorzaak waardoor
+de arbeid der eigenlijke wijsgeeren voor de verhooging der
+godsdienstbegrippen der massas zoo weinig vruchtbaar geweest is en
+<span class="pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209" name=
+"pb209">209</a>]</span>waarom men aan de juistheid, van hetgeen men op
+buitenzinnelijk gebied gelooft met de waarheid ongeveer over een te
+komen, te kort moet doen bij het mededeelen van godsdienstbegrippen aan
+kinderen en onbeschaafde menschen. Terwijl de wiskundige kennis bij de
+achtervolgende generati&euml;n door juxtaposa aangroeit, zoodat het
+nieuwe zich naast het oude vleit, zonder aan de waarheid hiervan te
+kort te doen, groeit de kennis van het buitenzinnelijke door interposa,
+namelijk elk deel ontwikkelt zich en nadert gemiddeld meer tot de
+waarheid. Tracht men aldus bij het onderwijs der jeugd die deelen in
+hun vorigen verachterden toestand alleen te verbeteren en te zuiveren,
+zonder hen tegelijk te verhoogen, zoo zal men gebrekkig werk leveren.
+Zie blz. <a href="#pb130" class="pageref">130</a>.</p>
+<p>Zelfs menschen, welke zich boven de voorstelling van middelaars
+verheven hebben, zijn niet vrij van het toeschrijven van menschelijke
+denkvormen aan het Opperwezen.</p>
+<p>Zij zeggen, wij zijn geene loondienaars, doch de hartekenner volgt
+onze schakel van denkbeelden en, naarmate deze goed of slecht zijn,
+keurt hij die goed of af, en daarvoor is het dat wij gevoelig zijn. Men
+zou nu aan zulke menschen kunnen vragen, of die opvatting der denking
+van God niet insluit, dat zij voor een deel even als Godsvoorwetenschap
+van al het toekomstige bijzondere <span class="corr" id="xd19e3582"
+title="Niet in bron">(</span>en derhalve ook van hetgeen door al de
+menschen in de toekomst gedacht zal worden) eene overbodige duplicata
+is van het geestelijke leven der menschen, en tevens dezelfde vorm als
+de denkbeelden dezer laatste bezit, zie blz. <a href="#pb175" class=
+"pageref">175</a>. Die goed of afkeuring kan ook kwalijk zonder het
+bezit der menschelijke denkvormen geschieden, en zou buitendien niets
+beteekenen, zoo zij aan God geene vreugde of verdriet verschafte,
+hetgeen de toekenning van menschelijke hartstogten aan hem noodzakelijk
+maakt<a class="noteref" id="xd19e3588src" href="#xd19e3588" name=
+"xd19e3588src">3</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb210" href=
+"#pb210" name="pb210">210</a>]</span></p>
+<p>Wijsgeeriger is het naar ons inzien te zeggen, dat, door goed te
+doen, men zijne zedelijke ontwikkeling, en wel te meer hoe verhevener
+door onbaatzuchtigheid de gehalte van die goede daden is bevordert, en
+zich hierdoor een blijvenden schat verwerft, zoo het geestelijke leven
+niet met vernietiging bedreigd wordt, en men zorgt die verkregen
+vergrooting van zedelijke ontwikkeling in stand te houden. Zie blz.
+<a href="#pb153" class="pageref">153</a>. Even als toch eene nietige
+oorzaak, gedurende zeer langen tijd werkzaam, groote kwalen kan doen
+verdwijnen en eene groote ommekeer van zaken te weeg kan brengen (reden
+waarom ongelukkige en door de omstandigheden magteloos gemaakte, maar
+met wijsheid en wilskracht begiftigde menschen vertrouwen in de
+toekomst kunnen stellen), zoo moet een verworven goed, niet onderhouden
+wordende gedurende een lang tijdsverloop tot op een niet noemenswaardig
+deel wegslijten.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb122" class="pageref">122</a> hebben wij
+aangegeven wat ons noopt om onze geestontwikkeling naar de hoogte te
+werken, en op blz. <a href="#pb207" class="pageref">207</a> wat het
+einddoel dier vergrooting is. Die vergrooting onzer geestontwikkeling
+is aldus onafscheidelijk van de denking van den Oergeest, en zonder
+deze zou ons bestaan zelfs onmogelijk zijn, zoodat de gedachte aan hem
+onafscheidelijk is van die dat de vergrooting onzer geestontwikkeling
+onze roeping is.</p>
+<p>De zooveel mogelijk regtvaardige vergelding der daden, of anders
+gezegd het beloonen en straffen, dit is de taak <span class=
+"pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211" name="pb211">211</a>]</span>der
+met elkander verkeerende eindige wezens. Dit moet dunkt ons niet alleen
+hier op aarde, maar ook op de hemelbollen, waar er hooger ontwikkelde
+levende wezens met elkander in contact komen, het geval zijn. Wegens de
+gelijkslachtigheid tusschen oorzaken en gevolgen (zie blz. <a href=
+"#pb70" class="pageref">70</a>) moet de behandeling van andere wezens
+door deze laatste, of, wanneer op hoogeren trap van geestesontwikkeling
+zij met andere wezens zamenwerken, door die welke hunne partij opnemen,
+beantwoord worden. Slechts omdat dit het geval is, kunnen wij
+onderzoeken hoe die beantwoording moet zijn om tot heil van de geheele
+maatschappij te strekken, of anders gezegd om onregt te weren. Dit
+onderzoek, die pogingen vereischen geestinspanning en leiden aldus tot
+de vergrooting zoo van eigen geestontwikkeling, als tot de verheffing
+der maatschappij. Zoo er eene supranaturalistische vergelding bestond,
+zouden wij de handen in den schoot kunnen leggen, zoo zulk eene
+vergelding kort na het begaan der daden op een goed merkbare wijze
+plaats had. Het is waar, dat, wegens het bestaan van allerlei
+accidentele omstandigheden en wegens de kortheid van het aardsche
+leven, het voor de menschen zelfs met den besten wil onmogelijk is om
+elk hunner voor zijn dood zijn geregeld deel te geven; doch beide die
+oorzaken, en aldus ook het er door teweeggebragte kwaad, zijn zie blz.
+<a href="#pb84" class="pageref">84</a> onafscheidelijk verbonden aan
+levenstoestanden waarin toename der geestontwikkeling mogelijk is.</p>
+<p>Het voorschrift, dat men andere menschen even sterk als zich zelf
+moet beminnen, en aldus in de wederwaardigheden van vreemdelingen
+evenveel belang stellen als in zijn eigen lot, kan, naar ons inzien,
+eerst een vereischte worden voor wezens, na eene oneindige vergrooting
+hunner geestontwikkeling, zie blz. <a href="#pb169" class=
+"pageref">169</a> volmaakt met elkander samengesmolten zijnde. Uit het
+feit, dat wij thans individueel bestaan, volgt direct, dat wij voor ons
+zelf moeten <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212" name=
+"pb212">212</a>]</span>zorgen en een levensdoel met betrekking tot ons
+eigen persoon moeten bezitten, terwijl uit het feit, dat wij met andere
+wezens behooren zamen te werken, volgt, dat wij ons het lot dier
+anderen behooren aan te trekken. Wij behooren hen te helpen voor
+zooverre zij onze strijdmakkers zijn, en wel niet slechts in den strijd
+van partijen van het menschdom tegen elkander, maar zie blz. <a href=
+"#pb55" class="pageref">55</a> tevens in de hoogere soort van strijd
+door het gansche menschdom vereenigd gevoerd. Slechts in zooverre de
+menschen aldus behooren zamen te werken, moet elk hunner voor de
+maatschappij leven, en dit kan nu hun levensdoel met betrekking hun
+eigen persoon hooger en edeler doen worden.</p>
+<p>Wanneer begrippen over levens- en wereldbeschouwing te laag staan
+met betrekking tot de wetenschap en de behoeften der maatschappij, zijn
+zij voor deze laatste wel in het algemeen, maar niet in allen deele
+ongeschikt geworden, en zijn dien ten gevolge de hoogere begrippen over
+wereld- en levensbeschouwing ongeschikt voor bijzonderheden der
+maatschappelijke behoeften. Om dit op te helderen stellen wij bijv. dat
+iemand te klein gehuisd is. Vooreerst zal hij, wegens de werking der
+traagheid, later verhuizen dan op het oogenblik, dat hij ondervindt te
+eng gehuisd te zijn, al kon dit verhuizen zonder de minste zwarigheid
+geschieden, maar buitendien wordt hij terug gehouden, omdat zijne
+vloerkleederen en gordijnen zoo goed in het oude huis passen, omdat hij
+geen meubels genoeg bezit voor eene ruimere woning enz.<a class=
+"noteref" id="xd19e3630src" href="#xd19e3630" name=
+"xd19e3630src">4</a>.</p>
+<p>Precies in dezelfde verhouding staan nu de massas <span class=
+"pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213" name="pb213">213</a>]</span>iets
+bezittende, dat in het algemeen te laag voor hen staat tegenover
+novateurs, welke zulk eene zaak op een hooger standpunt willen brengen,
+al is het dat hierdoor aan eene werkelijke behoefte voldaan wordt, en
+aldus nog zooveel te meer zoo die behoefte nog maar flaauw is, en het
+nieuwe, dat wordt aanbevolen, voor die massas nog te verheven is. De
+geschiktheid van het oude voor bijzonderheden van den bestaanden
+toestand en de ongeschiktheid van het nieuwe hiervoor, verklaren de
+inertie dier massas, en ten gevolge hiervan worden die hervormers,
+meestal bekwame personen, maar die weinig te verliezen hebben, gehouden
+voor lastige menschen en onpraktische warhoofden, goed om te worden
+verwaarloosd. Komen deze nu in aanraking met magthebbende personen,
+wier positie aan den ouden stand van zaken verbonden is, zoo wordt de
+zaak erger voor hen, althans zoo men vervolging erger kan noemen dan
+voor anderen vruchteloos te arbeiden. Al komen zulke magthebbenden niet
+tegen beter weten in veel te kort in de vervulling der eischen van
+hunne positie, al zijn het dus geen slechte menschen, zoo zullen zij,
+door overdrijving der bezwaren der verandering, door gehechtheid aan
+hunne wijze van zien, door gekwetste ijdelheid, al ligt er toe komen om
+die hervormers voor monsters en vijanden van het heil der maatschappij
+te houden, en hen, wanneer de stand van beschaving en de wetten dit
+veroorloven, naar het schavot zenden. Dit in aanmerking nemende, zoo is
+het gemakkelijk te verklaren hoe de Atheners, zonder te meenen onregt
+te plegen, Socrates konden ter dood veroordeelen, omdat hij beticht
+werd de jeugd tot ongeloof en zedeloosheid te verleiden.<a class=
+"noteref" id="xd19e3637src" href="#xd19e3637" name="xd19e3637src">5</a>
+Wat <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214" name=
+"pb214">214</a>]</span>nu is de oorzaak dier verkeerde oordeelvellingen
+en van het verwonderlijke verschil in appreciatie der waarde van zaken
+door de menschen? Niets anders dan de verandering der wereldsche zaken,
+waardoor, wegens de werking der traagheid, bij verandering van eene
+zaak, niet al de andere direct eene overeenkomstige verandering
+ondergaan en zich er naar schikken, maar op verschillende hoogten
+staan, zie Noot blz. <a href="#pb69" class="pageref">69</a>, en voorts
+het verschil in werking der traagheid niet alleen bij onderscheidene
+menschen, naar gelang van hun karakter, beelding, antecedenten en
+positie, maar ook bij denzelfden mensch bij de verschillende zaken,
+waarmede hij zich bezig houdt.</p>
+<p>Zoo zal bijv. een geleerde, de vader der nieuwste ontdekkingen op
+het gebied van eenige wetenschap, in zijne kleeding de mode van voor
+twintig jaren volgen, ofschoon hij volstrekt niet overtuigd is, dat
+deze doelmatiger dan de thans bestaande is, en eenig ander mensch hevig
+liberaal, maar tevens voorstander zijn van classieke studi&euml;n voor
+regtsgeleerden en sterrekundigen zijn, omdat het toeval hem rector
+gemaakt heeft.</p>
+<p>Eene constante oorzaak (bij het voorbeeld van blz. <a href="#pb132"
+class="pageref">132</a> de doorloopende orde tot opsluiting zijnde)
+tracht echter, wanneer bij iemand, of bij eenige maatschappij
+verschillende zaken op ongelijke hoogte staan, deze in hoogtestand naar
+elkander te trekken. Zoo is het bijv. niet aan het toeval te wijten,
+dat thans de geestelijken eene ouderwetsche kleeding dragen en gehecht
+zijn aan de klassieke studi&euml;n.</p>
+<p>Bij zwakke verandering der maatschappelijke toestanden, meeningen en
+behoeften zal men daarentegen bij instellingen geene groote
+ongeschiktheid van het een voor het ander en evenmin groote verschillen
+in opinie bij de menschen, ten gevolge van bovengemelde werking der
+traagheid, waardoor zie blz. <a href="#pb119" class="pageref">119</a>
+de kritiek met <span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215" name=
+"pb215">215</a>]</span>betrekking tot de vorming van nieuwe
+opini&euml;n ten achteren blijft, bespeuren.</p>
+<p>Tusschen den mensch van genie van heden en den gewonen mensch van
+lateren hoogeren trap van beschaving, wiens toename in
+geestontwikkeling door uitgebreider onderwijs en zelfs zie blz.
+<a href="#pb199" class="pageref">199</a> door den ligchamelijken
+invloed zijner ouders meer begunstigd is dan die zijner voorzaten,
+bestaat het verschil, dat gene betrekkelijk zijne tijdgenooten in eene
+soort van geestontwikkeling kan uitmunten, waarvan later weinig werk
+wordt gemaakt zie blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a>, en
+waarin dus zijne niet geniale nakomelingen hem niet evenaren, ofschoon
+deze in andere soorten van geestontwikkeling hem zullen overtreffen.
+Desniettemin kan men zeggen, dat in zeker opzigt, vooral de in het
+algemeen geniale mensch van heden, vertoont wat de gewone mensch in de
+verre toekomst zal zijn, en dat hetgeen hij voor zich (niet voor zijne
+tijdgenooten) op maatschappelijk en religieus gebied geschikt acht, in
+de toekomst bij hoogeren trap van beschaving eenmaal zal bestaan. Beide
+zullen zie blz. <a href="#pb84" class="pageref">84</a> gebrekkiger dan
+den gewonen mensch van heden aan de door hen gestelde levenseischen
+voldoen, sneller dan dezen voorwaarts schrijden op de baan der
+geestontwikkeling, en beter dan dezen begrijpen hoeveel er voor den
+individuelen mensch te leeren valt, en welke kennis hunne
+nakomelingschap zal kunnen opdoen. Van den in kennis boven zijne
+tijdgenooten verheven mensch, wordt vaak de leering, van den hen
+zedelijk overtreffenden mensch, de beweegredenen zijner handelingen
+gebrekkig begrepen. Beide nu moeten binnen zekere grenzen trachten zich
+geschikt te maken voor hunne omgeving, de eerste door zich door deze te
+doen begrijpen, de tweede door de verdediging zijner regten minder aan
+de hoede der maatschappij over te laten en haar meer op zich te
+nemen.</p>
+<p>Hiervoor behoeft men echter zijne toeneming in intellectuele
+<span class="pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216" name=
+"pb216">216</a>]</span>en zedelijke ontwikkeling slechts te wijzigen,
+zonder haar te verzwakken. Zoo men toch minder tijd wijdt aan het
+opdoen van kennis, ten einde pligten jegens anderen te vervullen, zal
+men zijne zedelijke ontwikkeling bevorderen, en zoo men zich sterk
+tracht te maken, ten einde zijne belangen beter te verdedigen en geene
+vergevingsgezindheid en onbaatzuchtigheid betoont waar misbruik van
+gemaakt zou worden, zijne intellectuele ontwikkeling begunstigen.</p>
+<p>Verder mag men evenwel naar ons inzien niet gaan, en aldus niet
+zeggen, ik zal die kennis niet opdoen, omdat ik haar niet ten volle aan
+anderen kan mededeelen, ik zal mij niet meer zedelijk veredelen, omdat
+anderen hierdoor slechts weinig gebaat zouden worden. Zulk eene
+nuttigheidsleer zou slechts kunnen opgaan zoo de menschen uiterst innig
+met elkander verbonden en alsware geestelijk zamengesmolten waren, zoo
+er een geestelijk communisme bestond.</p>
+<p>Even als de door de regtbanken opgelegde en tot afschrikking
+dienende straffen, zooveel mogelijk aan de zedelijke verheffing der
+veroordeelden dienstbaar gemaakt worden, zoo moet een ieder, zooals
+hierboven gezegd is, de verhooging zijner geestelijke ontwikkeling
+zooveel mogelijk dienstbaar trachten te maken aan het heil zijner
+medemenschen. Dit nu wordt door hen, welke zich aan het zoogenaamde
+comtemplatieve leven wijden, verzuimd, doch dit leven kan voor die
+personen zelve even heilzaam zijn als eene de veroordeelden niet
+zedelijk opheffende straf voor de maatschappij.</p>
+<p>Het verzuimen van lagere soorten van geestontwikkeling, ten einde
+zijn leven toe te wijden aan vergrooting van meer verhevene soorten er
+van, was primitief het doel van het kloosterleven, en zoo iets kan niet
+ten allen tijde geschieden, zonder zich van de maatschappij af te
+zonderen. De vergrooting der geestelijke ontwikkeling <span class=
+"pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217" name="pb217">217</a>]</span>dier
+maatschappij, zijn eigen persoon hier in begrepen, zooveel mogelijk
+bevorderen, behoort een ieders streven te zijn, doch om (zooals op blz.
+<a href="#pb85" class="pageref">85</a> gezegd is) de geschiktheid dier
+maatschappij voor het aardsche te paren aan haren geestelijken
+vooruitgang, dient die vergrooting niet alleen bij de hoogste ons
+bekende soort, maar ook bij lagere soorten van geestontwikkeling
+(waarvan op blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a> gesproken is)
+plaats te hebben. Alles komt toch neder op gedachten.</p>
+<p>Onjuist komt ons voor G&ouml;thes epicuristische stelling, dat men
+gedurende zijn leven de som der aangename en verstandige gedachten zoo
+groot mogelijk moet trachten te maken. Deze stelling zou passen voor
+wezens, individueel in geen phase van vooruitgang zijnde. De eischen
+hiervan maken (zie blz. <a href="#pb84" class="pageref">84</a>) dat men
+zich dikwijls onaangename en bezwarende gedachten moet opleggen.</p>
+<p>Wanneer bij eenig wezen de zedelijke ontwikkeling hooger staat dan
+de intellectuele, zal gene verlagen door onwetendheid en gebrek aan
+kracht, terwijl in het omgekeerde geval, de intellectuele ontwikkeling
+door <span class="corr" id="xd19e3696" title=
+"Bron: toege-geving">toegeving</span> aan hartstogten zal verlaagd
+worden. Op den langen duur kunnen beide soorten van geestontwikkeling
+niet op verschillende hoogten blijven staan, en van daar dat de genius
+van het kwaad, bestendig eene hooge intellectuele aan eene zeer lage
+morele ontwikkeling parende, niet slechts een niet bestaand, maar zelfs
+een onbestaanbaar wezen is. Het kwaad bezit steeds het karakter van
+dierlijkheid, zwakheid of bekrompenheid. Hij die bijv. zelfs ter
+bereiking van een goed en groot doel (zooals bijv. het daarstellen van
+een deels meer geschikten, deels meer geavanceerden maatschappelijken
+toestand) slechte middelen aanwendt, handelt bekrompen, daar hij weinig
+vertrouwen in zijn talent schijnt te stellen en een gebouw op zwakke
+grondslagen sticht. Even als het afbreken veel gemakkelijker dan het
+opbouwen <span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218" name=
+"pb218">218</a>]</span>is, zoo is het benadeelen en bedriegen van een
+ander veel gemakkelijker dan het met hem zamenwerken ter bevordering
+van zijn heil. Hiervoor wordt meer menschenkennis en overleg gevorderd
+dan voor het bedriegen, waarbij men met eene lage soort van
+geestontwikkeling, ook bij de roofdieren bestaande, kan volstaan. Deze
+kunnen toch goed onderscheiden welk dier zij aan en welk zij niet aan
+kunnen, zich in hinderlagen leggen en hunne prooi onverwachts
+bespringen, doch wat zij slechts op eene zeer beperkte schaal kunnen
+doen is met elkander zamenwerken. Zoo iemand door kwaad te doen, zijne
+zedelijke ontwikkeling betrekkelijk die der andere menschen verlaagt,
+trachten de door deze opgelegde straffen hem te verlagen, en omgekeerd,
+na het plegen van goede daden, de ontvangen loonen hem in eene hoogere
+positie te plaatsen. De menschelijke vergelding strekt dus niet alleen,
+om door afschrikking en aanmoediging de zedelijke ontwikkeling der
+menschen te verhoogen, maar tevens om deze in voor hen geschiktere
+toestanden te brengen, door een ieder digter bij de plaats te brengen,
+waarop de hoogte zijner geestelijke ontwikkeling hem aanspraak
+geeft.</p>
+<p>Overigens loonen en straffen de menschen slechts voor zoo verre hen
+door iemand goed of kwaad gedaan wordt. De verhooging of verlaging der
+zedelijke ontwikkeling van een persoon, gevolgen zijner daden, bestaan
+naast die loonen en straffen, zijner niet steeds mede evenredig, worden
+er meer of minder door geinfluenceerd en zijn sterker en duurzamer,
+naarmate de zelfbewustheid der menschen grooter is. Tegelijk hiermede
+moet het bewustzijn der morele verhooging of verlaging, bij de menschen
+sterker wordende, deze meer w&eacute;&eacute;rhouden om anderen kwaad
+of te kort en meer dringen om anderen goed te doen. Werden de eischen
+van het maatschappelijke en zedelijke bestaan der menschen alsdan niet
+hooger, zoo <span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219" name=
+"pb219">219</a>]</span>zouden de menschen zeldzamer door anderen te
+kort gedaan en menigvuldiger goed bejegend worden, dit kwaad en dit
+goed minder geteld en menschelijke straf en loon zwakker
+worden<a class="noteref" id="xd19e3705src" href="#xd19e3705" name=
+"xd19e3705src">6</a>. Men ziet aldus hoe wenschelijk het is, dat de
+menschen hunne zedelijke verlaging of verhooging ten gevolge hunner
+slechte of goede daden, groot en duurzaam voorstellen, en hoe is dit nu
+mogelijk, zoo zij haar bij het einde van hun aardsche leven stellen op
+te houden? De voorstelling der zedelijke verhooging of verlaging van
+den mensch na den dood is thans bij de massas nog kinderlijk, daar zij
+is die van opgelegd menschelijk loon of straf, doch verdween zij bij
+die massas, zoo zouden deze betrekkelijk wat slechter worden, hierdoor
+de eischen van hun maatschappelijk en zedelijk bestaan verlagen, en dit
+successivelijk voort gaan, tot dat het menschdom zou dalen tot op het
+standpunt dier wilde volken wier zelfbewustheid zoo gering en wier
+zinnelijkheid zoo groot is, dat zij zich nog hoegenaamd geene
+voorstelling van een toekomstig leven kunnen vormen. De athe&iuml;sten
+door redenering zouden aldus van lieverlede athe&iuml;sten uit
+onwetendheid zijn geworden, of is het niet waar, dat bij den mensch
+alles zich op dezelfde hoogte tracht te stellen, en dat, zoo aldus iets
+bij hem op een zeer laag standpunt te houden was, al het ander van
+lieverlede op een even laag standpunt zou komen? Hij die zoo iets
+ontkent, kent de natuurwet der geschiktwording van het een voor het
+ander niet. Of zou men denken, dat, zoo het mogelijk ware dat de
+menschen steeds naakt gingen loopen, en hunne dierlijke lusten in het
+publiek dan met deze en dan met gene gingen voldoen, kunsten en
+wetenschappen nog lang zonden bloeijen? Apen zouden zulke menschen
+<span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220" name=
+"pb220">220</a>]</span>worden, apen in ligchaamsvorm, in intellectuele
+en zedelijke ontwikkeling, in levenswijze.</p>
+<p>Dit onverzettelijk zeer laag houden van een factor der ontwikkeling
+van eenig wezen, betrekkelijk de andere factoren, is echter op den duur
+onmogelijk, daar niet slechts alles in hoogte elkander tracht te
+naderen, maar bij dit alles een drang tot vooruitgang bestaat.</p>
+<p>Door dien vooruitgang worden de wezens magtiger, en streven zij
+sterker dan hunne gelijken voorwaarts, zoo worden zij magtiger dan
+deze.</p>
+<p>De menschen bezitten eene zucht hiernaar, doch trachten zij macht te
+verkrijgen, niet door vergrooting hunner intellectuele en morele
+ontwikkeling onder gestadige inspanning, maar ten koste dezer laatste
+soort van geestontwikkeling, zoo worden zij eene prooi hunner
+hartstogten en zinnelijkheid, en het gebouw hunner magt valt weldra
+ineen. Zinnebeeldig heeft men zoo iets voorgesteld door verbonden van
+naar magt en grootheid hunkerende menschen met den booze, en het geloof
+aan tooverij heeft geen anderen oorsprong. De toovenaars toch werden
+beschouwd magt verkregen te hebben door onwettige middelen, terwijl
+godsdienst en vroomheid als de wettige middelen beschouwd werden, en de
+maatschappij, zich door de toovenaars benadeeld achtende, strafte
+deze.</p>
+<p>De toovenaars zijn verdwenen, doch waarop berust thans veler
+ephemere grootheid? Op intrigue, op bedrog en opligterij, en hunne
+weelde en saturnali&euml;n duiden genoegzaam den onwettigen oorsprong
+dier magt aan. Hoogere intellectuele ontwikkeling maakt, dat men meer
+bespeurt, welke voordeelen in het heden misdaden te weeg kunnen
+brengen, en beter de middelen weet te vinden om deze te volvoeren.
+Vandaar dat, ofschoon de menschen gedurende hun leven gemiddeld
+absoluut in zedelijke ontwikkeling toenemen, in het oog loopende
+<span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221" name=
+"pb221">221</a>]</span>misdaden, zie blz. <a href="#pb72" class=
+"pageref">72</a> niet meer door jonge lieden dan door oudere van dagen
+gepleegd worden.</p>
+<p>Dat menschen in beschaving toenemen en absoluut moreel slechter
+worden, gebeurt somtijds en naar ons inzien door dat zij dan aan
+qualitatief lagere eischen van zedelijkheid minder gaan voldoen, en
+zulks nog vrij slecht aan qualitatief hoogere doen. Dit kan vergeleken
+worden met het slecht schieten door een wilde, die afgeleerd heeft om
+met den boog om te gaan, maar nog niet goed met vuurwapens overweg kan,
+alsmede met het ongeloof van hen die hunne voorvaderlijke godsdienst
+ontgroeit, maar nog slechts gebrekkig eene meer verhevene godsdienst
+aangenomen hebben. Dit verschijnsel is echter bij de menschen in
+beschaving toenemende slechts tijdelijk.</p>
+<p>Bij vergrooting zijner intellectuele ontwikkeling verkrijgt de
+mensch een dieperen blik in verschijnselen op stoffelijk en geestelijk
+gebied meer vreemd zijnde aan die onder het directe bereik zijner
+waarneming gelegen, zoo wegens derzelver aard als wegens het plaats
+hebben er van in verder verleden of toekomst. Hij verkrijgt aldus dan
+kennis van alsware sterker buitenzinnelijke zaken, van zaken welke een
+meer algemeen karakter bezitten, dan de het gevolg er van zijnde
+bijzonderheden die hij direct waarneemt; in een woord een wijderen blik
+in tijd en ruimte, zoo men die laatste uitdrukking niet slechts volgens
+de letter, maar tevens in figuurlijken zin opneemt. Bij vergrooting der
+zedelijke ontwikkeling verkrijgt de mensen liefde (uit met zekere
+eigenschappen begiftigde denkbeelden bestaande) voor wezens sterker van
+hem onderscheiden, en dus in figuurlijken zin in de ruimte verder van
+hem verwijderd, voor belangen dier wezens verder in de toekomst
+verscholen, en van een meer verborgen en meer algemeenen aard zijnde
+dan die welke direct onder het bereik zijner <span class=
+"pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222" name=
+"pb222">222</a>]</span>waarneming vallen. Zijne liefde dringt aldus dan
+door tot meer buitenzinnelijke zaken, tot verder in ruimte en tijd.
+Naarmate de zedelijke ontwikkeling grooter wordt, veranderen de er bij
+behoorende denkbeelden, door verhevener en dieper te worden, op
+dezelfde wijze van karakter als die der intellectuele
+ontwikkeling.<a class="noteref" id="xd19e3732src" href="#xd19e3732"
+name="xd19e3732src">7</a> Er moet aldus eene constante oorzaak bestaan
+beide soorten van geestontwikkeling, door te trachten hen op gelijke
+hoogte te stellen, een overeenkomstig karakter trachtende te geven.</p>
+<p>Aldus bestaat bij een hoog intellectueel ontwikkeld mensch, een ver
+en diep ziende geest parende aan groote wijsgeerige kennis, en zich
+verheffende boven het heden en de omgeving, een drang om opofferingen
+in het heden ligt te tellen, om niet een alles aan zijn eigen en
+oogenblikkelijk belang opofferend bekrompen ego&iuml;st te blijven en
+om door de ruimte van zijn blik, tot regtvaardigheid geleid te worden.
+Hij die daarentegen zeer van hem onderscheiden wezens en ver in de
+toekomst verscholen belangen met zijne liefde bereikt, moet daarentegen
+klaarblijkelijk geleid worden om zich bekend te maken met den aard van
+hetgeen in tijd en ruimte (ook in figuurlijken zin opgevat) ver van hem
+gelegen is. Kan men bijv. deelneming in vreemdelingen stellen en
+onverschillig blijven voor hun ganschen zijn en alles wat daarop
+betrekking heeft, en moet omgekeerd de kennis hiervan niet leiden tot
+deelneming voor zulke personen. Het spreekwoord zegt &ldquo;onbekend
+maakt onbemind,&rdquo; maar evenzeer moet onbemind onbekend houden.
+<span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223" name=
+"pb223">223</a>]</span></p>
+<p>De godsdienstbegrippen moeten van die vergrooting der intellectuele
+en zedelijke ontwikkeling de gevolgen en het doel aangeven, tevens deel
+uitmaken dier intellectuele ontwikkeling, en op dezelfde wijze als
+derzelver andere deelen verkregen worden. Onze voorstellingen der daden
+van andere menschen vergelijken wij bijv. met de voorstellingen onzer
+eigen daden en uit de overeenkomst van beide, leiden wij af dat zij
+gelijkslachtige oorzaken moeten bezitten, en dat aldus andere menschen
+even als wij denken. Die denking van andere wezens behoort echter reeds
+met alles wat ligt buiten de voorstellingen door de zintuigelijke
+indrukken teweeggebragt, tot het gebied van het buitenzinnelijke, en
+niettemin verkeeren wij daaromtrent niet in onzekerheid. Bij hoogeren
+graad van geestontwikkeling gaat men echter vragen of een oester denkt,
+iets dat insgelijks uit de door dit dier verrigt wordende daden moet
+opgemaakt worden. Zekerheid bestaat hierbij niet, doch het is vrij
+waarschijnlijk, dat de oesters wel denken, maar andere denkvormen
+bezitten als de menschen. Moet nu uit hetgeen wij opmerken, dat in de
+stoffelijke en zedelijke wereld plaats heeft, zonder dat de eigen
+denking van menschen of dieren daarvan de oorzaak kan zijn, de menschen
+niet evenzoo leiden om na te gaan of die verschijnselen al dan niet
+denking tot oorzaak hebben, of hiermede vergezeld gaan, een vraagstuk
+waarbij men, door middel van op zinnelijke waarnemingen gebouwde
+redeneringen, komt tot de vaststelling van iets dieper op
+buitenzinnelijk gebied gelegen dan de denking van andere menschen.
+Bestaat er een anderen weg om tot de kennis van het Oerwezen te komen?
+Naar ons inzien neen, en dat die kennis zoo gebrekkig is, spruit naar
+ons inzien alleen voort uit de disharmonie tusschen onze denkbeelden
+over buitenzinnelijke zaken en die door de zintuigelijke indrukken
+teweeggebragt. <span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224" name=
+"pb224">224</a>]</span>Wanneer de geestontwikkeling van wezens sedert
+lang slechts zeer langzaam aan het toenemen is, moet de laatste soort
+van denkbeelden zeer nabij in hoogte gelijk staan met de eerste, even
+als, bij eenigen dwang tot opsluiting, een mensch, zeer ver voor een
+ander uitgaande, na sedert zeer lang zeer langzaam geloopen te hebben,
+door deze bijna ingehaald moet worden. Op blz. <a href="#pb80" class=
+"pageref">80</a> hebben wij aangegeven hoe, wanneer de
+geestontwikkeling van een wezen toeneemt, deszelfs ligchaam in
+figuurlijken zin omhoog getrokken wordt; en aldus hierbij, hetzij door
+eigen, of wel door kunstmatige hulpmiddelen, het veld der zintuigelijke
+waarneming vergroot. Dat er hiervoor op deze aarde een grens bestaat,
+bewijst dat wezens, welke zelfs rudimentaire denkbeelden over het
+buitenzinnelijke en oneindige verkregen hebben, omdat die denkbeelden
+door middel van zintuigelijke waarneming en directe ervaring op deze
+aarde niet tot volle zekerheid en klaarheid kunnen komen, van eene
+natuur zijn, dat zij er slechts tijdelijk op kunnen wonen.</p>
+<p>Een hersenschimmige, ongevallen en ligchamelijk onsterfelijk
+gebleven Adam zou, sedert uiterst langen tijd in geestontwikkeling niet
+toegenomen zijnde, slechts denkbeelden kunnen bezitten door directe
+ervaring en zintuigelijke waarneming zeer nabij ten volle bevestigd, en
+zijn geest alsware een aardsch product zijn. In sommige opzigten zou
+hij aldus lager dan de laagst ontwikkelde onzer, en niettemin hooger
+staan dan een slechts kortstondig op deze aarde levend, maar overigens
+zijne geestelijke natuur bezittend wezen. Zoo bijv. een leerling al
+zijne denkbeelden van zijn onderwijzer bekomt, zal hij, uiterst lang
+onderwijs genietende, eindelijk bijna even bekwaam als dien onderwijzer
+en klaarblijkelijk bekwamer dan na het kortstondig genieten van zulk
+onderwijs zijn. Ook in dit laatste geval zou aldus de leerling een
+product zijn van zijn onderwijzer, even als onze geest <span class=
+"pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225" name="pb225">225</a>]</span>een
+der aarde, zoo hij zich niet, even als de vogels boven den bodem, boven
+de aardsche ervaring wist te verheffen.</p>
+<p>Ons gemis aan volmaakte juiste en klare bevatting, van hetgeen wij
+op buitenzinnelijk gebied en betreffende het oneindige stellen, is
+echter niet oneindig groot, want alsdan zouden wij, evenmin als de
+dieren, zulke stellingen kunnen maken, en veler onzer niet kunnen
+wanen, dat bij hen dit gemis niet noemenswaardig bestaat. De grootte
+hiervan kan aldus bij ons menschen, zie fig. blz. <a href="#pb207"
+class="pageref">207</a> niet door de oneindige hoogte der assijmptoot
+<i>al</i> der kromme <i>a b c</i> uitgedrukt worden. Zij zal dit
+integendeel voor onbeschaafde, bewoners dezer aarde door de ordinaat
+<i>i h</i> en voor beschaafde door de ordinaat <i>f b</i> gedaan
+worden; terwijl de kromme <i>a b c</i>, voorbij <i>c</i> uiterst ver
+verlengd gedacht, aldaar uiterst kleine ordinaten bezitten zal.</p>
+<p>Het op blz. <a href="#pb223" class="pageref">223</a> gemelde geldt
+ook voor het verkrijgen der kennis van het werelddoel en van &rsquo;s
+menschen bestemming. Zoo wij ons bijv. een vroeger leven, op een
+anderen hemelbol doorgebragt, konden herinneren, zouden wij slechts
+door directe ervaring weten, dat de ziel het leven van
+&eacute;&eacute;ne soort van er aan annex geweest zijnde ligchaam kan
+overleven, maar volstrekt niet dat die ziel gedurende eene eeuwigheid
+voor eene steeds gemiddeld vergrootende ontwikkeling bestemd is. Dit
+laatste zou eene stelling op buitenzinnelijk gebied blijven, en
+buitendien bedenke men, dat de graad van wetenschap, door middel van
+directe ervaring te bekomen, geheel afhangt van den graad der
+intellectuele geestontwikkeling.</p>
+<p>De stelling der oneindigheid en onveranderlijkheid van het
+Opperwezen, benevens het voorschrift, dat men voor ieder mensch
+evenveel liefde als voor zich zelf moet gevoelen, iets (eerst geschikt
+wordende tijdens de op blz. <a href="#pb211" class="pageref">211</a>
+gemelde volkomene zamensmelting der wezens) zijn, wegens <span class=
+"pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226" name=
+"pb226">226</a>]</span>derzelver ongeschiktheid voor ons veranderlijke,
+betrekkelijk laag geestelijk ontwikkelde en weinig met elkander
+zamenwerkende menschen, bijna geheel doode letters gebleven<a class=
+"noteref" id="xd19e3786src" href="#xd19e3786" name=
+"xd19e3786src">8</a>. Het Opperwezen heeft men vermenschelijkt en tot
+eene Voorzienigheid en liefderijken Vader gemaakt, en als leiddraad
+voor liet practische leven zooeven gemeld voorschrift vervangen door
+het overal bekende, dat men een ander niet mag doen, hetgeen men
+wenscht dat ons niet gedaan worde. Dit laatste voorschrift heeft het
+voordeel, dat het voor alle trappen van geestontwikkeling geschikt is,
+zoodat bijv. een Indiaan, zeer weinig medelijden van een overwinnaar
+vorderende, er weinig aan te kort zal doen, wanneer hij door hem
+verslagen vijanden op eene wreede wijze behandelt.</p>
+<p>Met de hierboven gemelde stellingen kan vergeleken worden die op
+politiek gebied, dat eene de gansche menschheid omvattende republiek de
+eenigste absoluut zuiver rationele regeringsvorm is. Als men nu nagaat
+hoe, bij toeneming der beschaving, de staten steeds grootere groepen
+gaan vormen en in aantal verminderen, en de menschen meer
+cosmopolietisch worden, meer eerbied verkrijgen voor krachtens de wet
+uitgeoefend gezag en meer gezind worden om met elkander zamentewerken,
+zoo zullen zij, die begrijpen welke ontzettende veranderingen geringe
+constante oorzaken, gedurende eene reeks van eeuwen werkzaam, kunnen
+voortbrengen, moeten toegeven, dat, zoo de aardkorst lang genoeg voor
+wezens van eene geestontwikkeling, hooger dan die wij thans menschen
+bezitten, bewoonbaar blijft; de thans voor de behoeften <span class=
+"pagenum">[<a id="pb227" href="#pb227" name="pb227">227</a>]</span>van
+het menschdom geheel ongeschikte, of anders gezegd alle praktische
+waarde missende universele republiek eenmaal eene werkelijkheid zal
+worden.</p>
+<p>Uit hetgeen op blz. <a href="#pb223" class="pageref">223</a> gezegd
+is, blijkt, dat der menschen stellingen op buitenzinnelijk gebied,
+waarin hunne godsdienstbegrippen (voor zoo verre deze niet, zie blz.
+<a href="#pb108" class="pageref">108</a> de vruchten van het toeval, of
+der op de verbeelding werkende hartstogten zijn) bevat zijn, de
+uitkomsten van redeneringen, van de ervaring uitgaande, moeten zijn.
+Zij hebben dit gemeen met al onze wetenschappelijke kennis, en slechts
+kunnen zij minder dan vele der uitkomsten op het gebied van
+wetenschappen, zooals de zo&ouml;logie, chemie, astronomie, enz. door
+de ervaring gecontroleerd worden. Wij zeggen dan vele, want bijv. wie
+kan door zintuigelijke waarnemingen bewijzen, dat de ether de eenige
+absoluut enkelvoudige stof is, dat de aarde eene voorbij de maan
+reikende dampmassa geweest is, dat dieren van af de laagst ontwikkelde
+tot menschen opgeklommen zijn? Deze laatste hypothese, althans voor dat
+zij door de jongste onderzoekingen der fossilen eene nog zeer onzekere
+bevestiging verkregen had, tot het gebied van het weten en de stelling,
+dat de ziel gedurende den grootst eindigende lijd voor eene gemiddelde
+toename in ontwikkeling bestemd is, tot het gebied van iets, dat men
+geloof noemt, te rangschikken, achten wij ongerijmd.</p>
+<p>Men is echter hiertoe gekomen, omdat men voor de zedelijkheid en het
+geluk der menschen het voor waar houden dier laatste stelling
+noodzakelijk achtte en die der eerste, ofschoon ten onregte, voor
+verderfelijk achtte, zie blz. <a href="#pb150" class=
+"pageref">150</a><a class="noteref" id="xd19e3808src" href="#xd19e3808"
+name="xd19e3808src">9</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb228" href=
+"#pb228" name="pb228">228</a>]</span></p>
+<p>Die noodzakelijkheid dient echter in iets haren grond te hebben, en
+waarin anders kan dit zijn, dan in den aard en werking of denking onzer
+ziel, zooals wij die gedurende dit leven waarnemen, en die wij tot
+voorwerp van bespiegelingen kunnen maken, namelijk van
+wetenschappelijke bespiegelingen, waarin de werking der natuurwetten op
+stoffelijk en geestelijk gebied nagegaan wordt, en welke aldus aan
+&rsquo;s menschen ontwikkeld verstand gerigt zijn.</p>
+<p>De kennis, welke wij op lateren leeftijd bezitten, is de vrucht van
+hetgeen wij tijdens onze jeugd en later geleerd hebben, en de
+toepassing er van verklaart het doel van dit leeren. Evenzoo moeten de
+godsdienstbegrippen de vruchten zijn der toename in intellectuele
+ontwikkeling en in wijsbegeerte, en tevens verklaren het doel waartoe
+de verhooging onzer geestelijke ontwikkeling dient. Zij behooren aldus
+een voornaam deel uit te maken van der menschen wijsgeerige kennis, en
+in verband <span class="corr" id="xd19e3822" title=
+"Bron: gebrag">gebragt</span> te worden met de overige deelen hiervan.
+Onder wijsgeerige kennis verstaan wij die der werkingen der
+natuurwetten op stoffelijk en geestelijk gebied, dat is op het gebied
+van het absolute Al, waaronder het oneindige en onveranderlijke
+Oerwezen ook begrepen is. Dit boven die wetten te stellen, zou slechts
+zijn het te stellen te zijn onder andere meer primitieve natuurwetten,
+waarvan die wij trachten op te sporen, (aldus dan eigenlijk niet de
+ware onveranderlijke wetten van het Al), de producten zouden zijn.
+Stelt men bijv. de zwaartekrachtswet is eenmaal ingesteld, zoo kan men
+vragen, volgens welke wetten bewogen zich vroeger de ligchamen, en
+hebben die bewegingen zich tijdens die instelling zoo gewijzigd, dat
+zij thans juist geschieden als volgens de vermeende natuurwet der
+algemeene aantrekking plaats moet hebben. Ware die stelling juist, zoo
+zouden er aldus niettemin nimmer ingestelde natuurwetten bestaan, maar
+deze slechts zamengestelder zijn dan de naturalisten met grond
+vermeenen, <span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229" name=
+"pb229">229</a>]</span>dat zij zijn. Men kan aan niets hoegenaamd
+zekere natuur toeschrijven, of men bepaalt tevens, zonder hiervan
+bewust te zijn, dat die natuur het product der werking van zekere
+onveranderlijke wetten is, en zegt men dit wezen, aan wie ik die natuur
+toeschrijf, kan in strijd hiermede en met die wetten handelen, zoo
+bekent men tegelijk, dat dit wezen eene andere meer zamengestelde
+natuur; door andere meer primitieve wetten beheerscht, dan die men
+gesteld heeft, bezit. Met de noodwendige aaneenschakeling van oorzaken
+en gevolgen verkeert men precies in hetzelfde geval. Steeds moet men ze
+aannemen, doch van zekere feiten kan de eene mensch dit en de ander
+iets anders de noodzakelijke oorzaak stellen te zijn.</p>
+<p>Het is aldus klaar, dat de godsdienstbegrippen niet alleen niet in
+strijd met de wetenschap, maar tevens in harmonisch verband met het
+wijsgeerige deel daarvan moeten zijn, iets dat thans bij die van vele
+onzer het geval niet is, en maakt dat hunne godsdienstbegrippen uit de
+plaatsen, waar de wetenschap moet heerschen, als belemmerend verbannen
+worden. Dit gebrek aan overeenstemming moet noodwendig ontstaan, zoo
+men tracht met die begrippen slechts op eene pietistische wijze te
+voldoen aan het gemoedsgevoel, de zucht naar regt, de menschelijke
+kortzigtigheid, in een woord aan eenige hartstogten en te bevreesd en
+te traag is om hen te zuiveren en opwaarts te drijven.</p>
+<p>Het gevolg daarvan is, dat (zie blz. <a href="#pb74" class=
+"pageref">74</a>) de geest van ontkenning het hoofd opsteekt, omdat
+verscheidene (zooals bijv. de zoogenaamde materialisten) ziende dien
+verwarden toestand van den Gordiaansche knoop, dezen liever doorhakken
+dan ontwarren, en, wars van de kinderlijke oplossingen van het
+vraagstuk van het werelddoel, het bestaan hiervan ontkennen. Zij doen
+dit <span class="corr" id="xd19e3834" title=
+"Bron: bezielt">bezield</span> met eene overtuiging, waarachter hen
+onbewust veel moedeloosheid, beperktheid en eenzijdigheid van opvatting
+schuilt, en <span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230" name=
+"pb230">230</a>]</span>zijn nuttig als critisie. Terwijl de
+De&iuml;sten van het gehalte van Martinet en Uilkens alles in het
+Heelal goed vinden, en slechts der menschengeest en diens werken
+onvolmaakt en gebrekkig achten, houden de Materialisten er voor, dat er
+nergens doel bestaat dan in het menschelijke brein en bij de
+menschelijke werken, zoodat en voor gemelde De&iuml;sten en voor de
+Materialisten de menschen en in zwakkere mate ook de dieren (want ook
+deze toch dwalen en houden zeker doel voor oogen), voor zoo verre hunne
+denking en hetgeen daaruit voortspruit betreft, wanklanken en raadsels
+in de Natuur zijn, voor gene wegens hunne onvolmaaktheid, voor de
+Materialisten, omdat, volgens deze, bij hen all&eacute;&eacute;n
+denking en doel bestaat. <span class="pagenum">[<a id="pb231" href=
+"#pb231" name="pb231">231</a>]</span></p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3539" href="#xd19e3539src" name="xd19e3539">1</a></span> Van daar
+het hechten van grijsaards aan oude gebruiken, en dat het ten bate
+hunner vooruitgang noodig is, dat de menschen gedwongen in nieuwe
+toestanden worden gebragt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3548" href="#xd19e3548src" name="xd19e3548">2</a></span> Dat men
+iemand dient te begrijpen om hem lief te hebben, blijkt hieruit, dat
+het bezit van kleine zwakheden, waardoor zij voor anderen
+begrijpelijker worden, menschen beminnenswaardiger maakt, en dat men
+bij onbekende weldoeners deelneming voor zich moet veronderstellen, om
+hen te kunnen beminnen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3588" href="#xd19e3588src" name="xd19e3588">3</a></span> Die
+vreugde zou vergelijkbaar zijn met die van een vader, zich verheugende,
+dat zijn zoon zich zoo gedraagt als diens welbegrepen en ruim opgevat
+belang zulks vordert, en zij zal gewis zeer matig zijn, zoo die zoon
+zuinig is met eene geldsom bestemd om toch binnenkort verloren te
+raken. Wel is waar kan die vaderlijke vreugde den zoon aanmoedigen om
+zich goed te gedragen, doch hetzelfde resultaat verkregen worden, zoo
+die zoon inniger het belang van goede gedragingen gaan beseffen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3630" href="#xd19e3630src" name="xd19e3630">4</a></span> Zoo
+kunnen de behoeften van het vervoer den aanleg van een groot werk
+vereischen, maar deze te bezwarend zijn voor de financien, omdat deze,
+wegens de werking der traagheid, niet op de hoogte der eischen van den
+tijd zijn. Aldus kunnen de bestaande vervoermiddelen ten achteren zijn
+betrekkelijk de eischen van het vervoer, en de financien dit zijn
+betrekkelijk die vervoermiddelen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3637" href="#xd19e3637src" name="xd19e3637">5</a></span> Zouden
+niet velen onder ons, die, wegens het gevestigde prestige van den naam
+van Socrates, diens gedragingen thans verheerlijken, zoo zij zijne
+tijdgenooten geweest waren, dien wijze naar het vaderlijke atelier
+hebben verwezen?</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3705" href="#xd19e3705src" name="xd19e3705">6</a></span> Zie ons
+werk, get. <i>Vervolg van het werk, get. Over de werking der
+Natuurwetten op zedelijk gebied, enz.</i> blz. 322.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3732" href="#xd19e3732src" name="xd19e3732">7</a></span> De
+zedelijke ontwikkeling, noodig om wezens geschikt te maken voor den
+strijd, staat bijv. lager dan die noodig om hen voor zamenwerking
+geschikt te doen zijn. Bij overigens gelijke omstandigheden zal een
+zedelijk mensch meer denkbeelden bezitten over hetgeen hij aan zijne
+medemenschen en aan zijn eigen toekomst verschuldigd is, dan een
+onzedelijk mensch.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3786" href="#xd19e3786src" name="xd19e3786">8</a></span> Wij
+willen hiermede niets afdingen op de absolute waarde dier beide
+stellingen, welke, door waarheden op het gebied van het volstrekt
+hoogste ideaal te bevatten, de hoogste eertitels der menschheid zijn.
+Tusschen de absolute deugd en de geschiktheid of betrekkelijke deugd
+moet, zie blz. <a href="#pb82" class="pageref">82</a>, onderscheid
+gemaakt worden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3808" href="#xd19e3808src" name="xd19e3808">9</a></span> Men neme
+in acht dat zoo (<span class="corr" id="xd19e3810" title=
+"Bron: die">zie</span> blz. <a href="#pb187" class="pageref">187</a>)
+de ziel een zelfstandig iets is, wij slechts naar het ligchaam op deze
+aarde voorouders hebben.</p>
+</div>
+</div>
+<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum">[<a href=
+"#toc">Inhoud</a>]</span>
+<h2>Beschouwingen over de drie algemeene natuurwetten en eenige andere
+hiermede in verband zijnde zaken.</h2>
+<p>Men kan zich voorstellen, dat bij een onveranderlijken toestand van
+zaken iets volmaakt geschikt is voor eenig zamengesteld doel, doch
+onmogelijk kan iets bij een veranderlijken toestand van zaken tegelijk
+volmaakt geschikt voor twee of meer in verschillende omstandigheden
+voorkomende doelen. Zoo kan bijv. geen geweer met bajonet tegelijk zeer
+geschikt zijn om dan te schieten en dan te steken. In het eerste geval
+zal het bij de lans en in het tweede bij het geweer zonder bajonet ten
+achteren staan. Bij verandering van omstandigheden maakt de werking der
+traagheid dat dergelijke zaken niet genoegzaam snel en sterk gewijzigd
+worden, om hen dan voor het eene en dan voor het andere doel zeer
+geschikt te maken. Bestond er toch geene traagheid, zoo zouden in een
+oogwenk de grootste metamorphosen mogelijk worden. Wegens haar bestaan
+kan bijv. de Natuur geen dierlijk ligchaam zeer geschikt maken, om dan
+op de vaste aarde te leven en dan te vliegen, en daar nu op den vasten
+bodem er meer zamengestelde wijzen van leven kunnen bestaan dan in de
+lucht, zoo zijn het niet de vogels welke de hoogst ontwikkelde wezens
+dezer aarde zijn. Hiermede stemt overeen, dat in het algemeen
+communicatie <span class="pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232" name=
+"pb232">232</a>]</span>middelen over land, welke de reizenden steeds in
+contact met de woonplaatsen der menschen doen blijven, en aldus bij
+hoogere standen van beschaving, waarbij de behoefte aan gedurig contact
+van veel menschen grooter wordt, meer gezocht zullen zijn dan die over
+water, alsware hooger dan deze staan. Het vervoer op een kunstweg met
+wagens staat bijv. hooger dan dat met schuiten op eene rivier.</p>
+<p>Zoo de levensomstandigheden van eenig dier gedurende deszelfs leven
+veranderen, zal er bij deszelfs organisatie en zeker vermogen ontstaan
+om ook wat te veranderen en wel door inwendigen drang, te vergelijken
+met den op blz. <a href="#pb28" class="pageref">28</a> gemelden
+locomotief, zoo de uitwendige drang, door de levensomstandigheden
+teweeggebragt, met het aldaar gemelde paard vergeleken wordt. Zoo
+bezitten wij bijv. een inwendigen drang om achtervolgens gedurende
+eenige uren te slapen en dan gedurende eenige uren te waken. Die drang
+is gewis ontstaan ten gevolge der impulsie der verandering der
+uitwendige omstandigheden gedurende het etmaal. Men kan bijv. geen
+mensch van zijne geboorte af wennen om achtervolgens eene maand lang te
+slapen en dan eene maand lang te waken, en evenmin om het een en ander
+om de minuut te doen, en veranderden die omstandigheden gedurende elk
+etmaal niet, zoo zouden welligt onze hersenen en ledematen, evenmin als
+thans ons hart, een alternatieven toestand van inspanning en rust
+noodig hebben. Kan echter dit vermogen tot periodieke verandering onzer
+organisatie deze, zooals wij op blz. <a href="#pb23" class=
+"pageref">23</a> en 196 beweerd hebben, even goed dan voor werkzaamheid
+en dan voor rust geschikt maken, als de oorzaak van geschiktwording van
+blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> zulks voor onveranderlijke
+omstandigheden kan doen? Naar ons inzien neen, omdat het niet uit
+gebrek aan tijd bij alle deelen van het ligchaam de werking der
+traagheid hiervoor genoegzaam kan overwinnen. Bij de werking van hart
+en maag geschiedt die periodieke verandering <span class=
+"pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233" name=
+"pb233">233</a>]</span>bijv. slechts in zwakke mate, en de rust
+gedurende den slaap moet hierdoor minder volkomen worden. Trouwens,
+wanneer dit vermogen meer tijd heeft, om de neiging der
+ligchaamsdeelen, om in beweging te zijn, te overwinnen, doet het zulks
+ook, zooals bijv. bij den winterslaap van sommige dieren. De op blz.
+<a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschiktmaking
+neemt in die gevallen een middenweg. Zoo zij dit vermogen tot
+verandering der organisatie van het ligchaam te groot maakte, zoo zij
+dit laatste ongeschikt voor het leven maken, en deed zij dit vermogen
+te klein blijven, zoo zou zij het ligchaam te onvatbaar maken om anders
+te zijn, wanneer de uitwendige omstandigheden tot werkzaamheid, dan
+wanneer zij tot rust nopen. Een inwendigen drang om binnen elk jaar
+eenmaal dikker en eenmaal dunner haar te verkrijgen bezit de
+organisatie der zoogdieren niet. Worden deze bijv. verplaatst naar
+klimaten, alwaar het des winters warm is, zoo verkrijgen zij aldaar
+geen winterhaar; terwijl, naar de poolstreken verplaatst, zij wel
+gedurende den aldaar maanden langen dag in slaap vallen. Met betrekking
+tot die voorziening der dieren tegen de koude, maakt de werking der
+traagheid dat de oorzaak van geschiktwording hierbij in gebreke
+blijft.<a class="noteref" id="xd19e3864src" href="#xd19e3864" name=
+"xd19e3864src">1</a> Muizen en vogels lijden bijv. van de winterkoude,
+terwijl het ijskoude water, waarin zij zich steeds bewegen, de
+walvisschen waarschijnlijk niet hindert. Hunne organisatie is hiervoor
+welligt nog beter ingerigt dan de levenswijze en woningen der Javanen
+voor de warmte, waarvoor wij, omdat deze hier te lande slechts kort
+aanhoudt, ons slechts vrij gebrekkig inrigten. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234" name="pb234">234</a>]</span></p>
+<p>Bij de organisatie van dieren bestaat er ook een inwendigen drang om
+te veranderen met den ouderdom dezer dieren. Veranderingen bij de
+uitwendige omstandigheden dier dieren gedurende hun leven hebben
+welligt tot impulsie <span class="corr" id="xd19e3870" title=
+"Bron: gedient">gediend</span> voor het ontstaan van dien inwendigen
+drang. Hiertoe behoort het groeijen, het sterker worden der dieren,
+omdat dit gebeurt, al blijft de moeder het jong even zoo beschermen en
+koesteren als vlak na de geboorte. Dit groeijen doet in zeker opzigt de
+dieren geschikter worden voor de omstandigheden waarin zij
+achtervolgens komen, doch brengt met zekere snelheid veranderingen
+teweeg in derzelver organisatie, waarnaar deze, wegens de werking der
+traagheid, zich niet in andere opzigten even snel kan voegen, en kan
+hierdoor zelfs somtijds het ligchaam ongeschikter voor het leven maken.
+De uit hunne krachten groeijende jongelieden strekken tot voorbeeld
+hiervan.</p>
+<p>Onder de groote veranderingen der organisatie van dieren gedurende
+hun leven, ten gevolge van innerlijken drang, behooren de
+gedaante-verwisselingen van vele der lagere dieren. Veranderingen der
+levensomstandigheden dier dieren gedurende de achtervolgende tijdperken
+van hun leven zullen wel primitief de op blz. <a href="#pb7" class=
+"pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschiktmaking geleid hebben om de
+organisatie dier dieren met dit vermogen tot gedaante-verwisseling te
+begiftigen. W&egrave;l kan, wanneer eenige accidentele oorzaak de
+organisatie van eenig dier veranderd heeft, dit zijne levenswijze
+hiernaar wat voegen, doch men heeft bij die gedaante-verwisseling met
+een te algemeen verschijnsel te doen, om aan te nemen, dat het de
+vrucht is van een toeval. Kinderen kruipen en klauteren meer dan
+volwassen menschen, en denkt men zich nu het menschelijke ligchaam op
+ongeveer het vijftiende jaar door innerlijken drang eene verandering te
+ondergaan, waardoor het voor kruipen en klauteren minder geschikt
+wordt, zoo heeft men iets dat te vergelijken <span class=
+"pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235" name="pb235">235</a>]</span>is
+met de gedaante-verwisseling der insecten, die, wegens de werking der
+traagheid, bij latere generatien in verzwakkende mate kan blijven
+bestaan, wanneer de veranderingen der levensomstandigheden bij die
+generatien er niet meer de impulsie toegeven. Waarom moeten nu de
+levensomstandigheden van vele der lagere dieren gedurende derzelver
+jeugd anders zijn dan op lateren leeftijd? Wegens eene overeenkomstige
+reden waarom de levensomstandigheden van kinderen, niet slechts om zoo
+te zeggen quantitatief, maar tevens ook qualitatief anders dan die der
+volwassenen gehouden worden, en dit niet enkel uit een hygienisch
+oogpunt, maar tevens, omdat het doelmatig is, om zie blz. <a href=
+"#pb67" class="pageref">67</a> eerst lagere en later hoogere soorten
+van geestontwikkeling te vergrooten.<a class="noteref" id=
+"xd19e3883src" href="#xd19e3883" name="xd19e3883src">2</a> Meestal
+veranderen de levensomstandigheden der aan gedaante-verwisseling
+onderworpen dieren in verheffenden en slechts bij uitzondering in
+verlagenden zin. In dit laatste geval kunnen zulke dieren, even als op
+blz. <a href="#pb42" class="pageref">42</a> gezegd is, naar lagere
+<span class="corr" id="xd19e3890" title=
+"Bron: levenomstandigheden">levensomstandigheden</span> teruggedrongen
+zijn en de op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak
+hebben getracht hen hiervoor geschikt te maken. Het is echter de vraag
+of die teruggang gedurende het leven van elk individu niet meer
+schijnbaar dan wezenlijk is.</p>
+<p>Ten gevolge van den op blz. <a href="#pb231" class="pageref">231</a>
+gemelden innerlijken drang, groeijen de hersens, onder omzetting in
+derzelver zelfstandigheid van het door het ligchaam opgenomen voedsel.
+Was nu het denken eene functie der hersens, zoo zou eten en groeijen
+hierbij de geestelijke ontwikkeling even goed moeten doen toenemen, als
+de vorming en afleiding van zekere stoffen bij andere ligchaamsdeelen
+zie blz. <a href="#pb197" class="pageref">197</a>. De op blz. <a href=
+"#pb7" class="pageref">7</a> gemelde oorzaak van geschiktmaking der
+organisatie der levende wezens voor de levensomstandigheden
+<span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236" name=
+"pb236">236</a>]</span>dezer laatste, heeft de pasgeboren kinderen veel
+hulpeloozer dan de jongen der dieren gelaten, omdat de ouderlijke hulp
+natuurlijke hulpmiddelen, voor die jongen noodzakelijk, voor de
+kinderen overbodig, en dus in andere opzigten hinderlijk voor deze
+heeft doen worden. Onze levensomstandigheden vorderen dat ons ligchaam
+geschikt is voor zekere beweging, zoodat te groote inertie er
+ongeschikt voor is. Van den anderen kant is eene inspanning, waardoor
+het ligchaam <span class="corr" id="xd19e3909" title=
+"Bron: verandert">veranderd</span> wordt en bijv. de spierkracht
+toeneemt, dit insgelijks, omdat, wegens de werking der traagheid, de
+bate der voeding betrekkelijk die grooter wordende werkzaamheid ten
+achteren blijft. Hoe langzaam men nu ook de vermeerdering der
+werkzaamheid van kinderen maakt, steeds zullen deze aan zekere
+uitputting lijden, omdat het vermogen voor die werkzaamheid dan ook wel
+toeneemt, maar steeds wat te klein hiervoor blijft. Kon dit nu geweerd
+worden, door tegelijk met de werkzaamheid de voeding te vergrooten, zoo
+zou de verandering van het ligchaam, wegens de werking der traagheid,
+desniettemin op de eene of andere wijze ongeschiktheid er bij baren.
+Wordt de voeding versterkt, zoo zal, wegens de werking der traagheid,
+het profijt er van voor het ligchaam er bij ten achteren blijven en dit
+door die voeding lijden, en natuurlijk meer, zoo geene vergrooting der
+werkzaamheid het profijt van het genomen voedsel betrekkelijk grooter
+doet worden.</p>
+<p>Uitputting moet van teruggang van spiersterkte onderscheiden worden,
+het gelijkt hier evenmin op, als breken op wegsmelten, en als het
+ligchaam van een grijsaard <span class="corr" id="xd19e3914" title=
+"Bron: opdat">op dat</span> van een nog zwak kind.</p>
+<p>Uniformiteit van omstandigheden leidt tot geschiktheid bij de in die
+omstandigheden verkeerende wezens, omdat de op blz. <a href="#pb64"
+class="pageref">64</a> gemelde ongeschiktheid barende werking der
+traagheid, dan weer weggenomen wordt. Verscheidenheid van
+omstandigheden leidt daarentegen bij zulke wezens <span class=
+"pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237" name="pb237">237</a>]</span>tot
+ongeschiktheid, maar tevens tot vooruitgang. Het is toch klaar dat
+wezens, dan in deze en dan in andere omstandigheden verkeerende, al
+zijn deze van even verheven aard, door zich gedurig voor een nieuwen
+toestand van zaken geschikt te willen maken en hierin te willen
+dringen, tot grootere geestinspanning en aldus tot eene grootere
+toeneming in geestontwikeling geleid zullen worden, dan wezens, wie een
+veel meer beperkt veld van leering ten dienste staat, door dat zij
+steeds in dezelfde omstandigheden verkeeren. Iemand die reist, al zij
+het zelfs bij minder beschaafde natien, dan die waartoe hij behoort,
+zal bijv. meer leeren dan een ander die te huis blijft, mits beide
+<span class="corr" id="xd19e3924" title="Bron: zich zich">zich</span>
+met even gewigtige zaken bezighouden. Volken, op denzelfden trap van
+beschaving staande, maar in aard, zeden en behoeften verschillende,
+zullen zich sneller ontwikkelen zoo zij met elkander verkeeren, dan zoo
+zij dit niet doen. Bewoners van een hemelbol, waarbij de onderscheidene
+deelen in lucht- en grondgesteldheid verschillen, en elk dier deelen
+slechts geschikt is om eenige der voor die bewoners noodzakelijke
+producten voort te brengen, zullen sneller in ontwikkeling toenemen dan
+de bewoners van een hemelbol, waarbij elk plekje alles oplevert waaraan
+deszelfs bewoners behoefte hebben, zoodat er geene aanleiding tot
+handel en vervoer bestaat. Wie zullen echter de gelukkigste zijn, zoo
+althans de drang tot vooruitgang een eentoonig leven niet vervelend
+maakte? Gewis zij die in elk dier gevallen het minste kunnen leeren.
+Geschiktheid verzwakt den drang tot vooruitgang, want men zal toch
+moeijelijker zekeren toestand verlaten, om in een hoogeren te komen,
+naargelang men zich in eerstgemelden toestand beter bevindt. Vandaar
+dat de toevallige afwijkingen der jongen van hunne ouders, zooals op
+blz. <a href="#pb15" class="pageref">15</a> gezegd is, gene in
+organisatie gemiddeld ongeschikter dan die ouders makende de verhooging
+der organisatien <span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238"
+name="pb238">238</a>]</span>bij de achtervolgende generatien zullen
+bevorderen.</p>
+<p>De toestand onzer aarde is zeer verscheiden en wel voornamelijk
+wegens hare nabijheid van de zon, zie blz. <a href="#pb26" class=
+"pageref">26</a>. Hierdoor ontstaan er toch bij de afwisseling van
+licht en duisternis, van koude en warmte, sterke verandering van
+luchtstroomen en welligt ook eene sterke werking van de <span class=
+"corr" id="xd19e3937" title="Bron: gesmolte">gesmolten</span> kern op
+de schors. Hieruit volgt dat de toestand onzer aarde zeer geschikt is
+voor den vooruitgang der er oplevende wezens, maar niet voor derzelver
+geschiktheid voor de omstandigheden waarin zij verkeeren, en dat die
+wezens er op snel in geestontwikkeling zullen toenemen, maar kort
+zullen leven en aan allerlei oorzaken van vernietiging zullen
+blootstaan. Dit nu moet in het algemeen het geval zijn bij hemelbollen
+in de nabijheid van anderen zijnde, en alzoo zich snel verplaatsende en
+een sterken en wederkeerigen invloed op elkander uitoefenende. Wegens
+eene constante oorzaak zullen bij het op blz. <a href="#pb160" class=
+"pageref">160</a> gemelde wereldsterrenstelsel er steeds een zeker
+aantal bollen in zulk een geval verkeeren, doch dat onze aarde er thans
+in verkeert en eene weinig elliptische baan om de zon beschrijft, moet
+zie blz. <a href="#pb69" class="pageref">69</a> als een toevallig
+gevolg der uiterst zamengestelde werking der natuurwetten bij het
+wereldsterrenstelsel beschouwd worden. Het is aldus verkeerd te zeggen,
+dat de zon onze planeet bewoonbaar maakt. Maakt de zon eene komeet meer
+bewoonbaar, wanneer deze, er digt bij gekomen, aanzienlijk vervormd en
+uitgezet wordt? Men zal dit ontkennen, en waarom zou de zon op de
+aarde, met betrekking tot de hier op bestaande organische natuur, eene
+tegenovergestelde uitwerking uitoefenen als op eene komeet?</p>
+<p>De sporen van het ontstaan der organische natuur op onze aarde zijn
+nog niet uitgewischt, een bewijs dat dit ontstaan betrekkelijk kort
+geleden heeft plaats gehad, en dat de tijd, dat eene zelfde organische
+natuur zich op deze aarde heeft kunnen staande houden, omdat
+<span class="pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239" name=
+"pb239">239</a>]</span>de toestand dezer, met betrekking tot andere
+hemelligchamen zie blz. <a href="#pb168" class="pageref">168</a>, niet
+snel sterk veranderd is, betrekkelijk kort is.</p>
+<p>De op blz. <a href="#pb200" class="pageref">200</a> gemelde zeer
+etherachtige hemelbollen binnen- en buitenwaarts van de bolvormige
+schil den Melkweg gelegen, deze zijn het, naar ons inzien, die aan
+derzelver bewoners bijna onveranderlijke levensomstandigheden kunnen
+aanbieden, en daardoor die bewoners veroorloven om zeer geschikt voor
+die omstandigheden te worden, en om een zeer geringen drang tot
+vooruitgang te bezitten.</p>
+<p>Het niet beseffen, dat de veranderlijkheid, voor den vooruitgang
+noodig, de geschiktheid vermindert, heeft tot de meest bekrompene en
+scheve opvattingen van het werelddoel bij sommigen, en tot ontkenning
+van eenig werelddoel bij anderen aanleiding gegeven. De eerste hebben
+overal geschiktheid gezocht, zonder deze steeds te kunnen vinden, en de
+tweede hebben geschiktheid <span class="corr" id="xd19e3961" title=
+"Bron: ontkent">ontkend</span>, waar zij in zekere mate bestaat. Dat
+bijv. het zeewater zout is, kan als een gevolg van het toeval beschouwd
+worden, doch de op blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a> gemelde
+oorzaak heeft de organisatie der zeevisschen voor het leven in dit
+zoute water geschikt gemaakt, omdat die schepselen, niet ten gevolge
+hunner eigen denking, de zee zijn gaan bewonen. Wij menschen verkeeren
+daarentegen in een ander geval. Ten gevolge onzer eigen denking hebben
+wij schepen gebouwd en ons op den Oceaan begeven; onze eigen denking
+moet aldus de hulpmiddelen voortbrengen om het zout zijn van het
+zeewater voor de zeevaarders niet hinderlijk te maken, hetgeen tot
+geestinspanning en aldus tot vooruitgang aanleiding geeft. Dit is
+eveneens het geval met andere zaken. De kunstwarmte is bijv. voor de
+menschen noodig geworden, ten gevolge van hun kunstmatigen toestand,
+een gevolg hunner eigen denking. Deze moet aldus ook de hulpmiddelen
+<span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240" name=
+"pb240">240</a>]</span>weten te vinden om die kunstwarmte daar te
+stellen, en dat de menschen daarvoor nog gedurende eenige eeuwen van de
+fossile brandstoffen gebruik zullen kunnen maken, moet slechts als een
+gelukkig toeval beschouwd worden, even als bijv. het bezit van
+natuurlijke havens. Zulke toevallen maken de toeneming in beschaving
+gemakkelijker, doch is deze, ondanks hen, op de hoogte gekomen, dat men
+hetzelfde als met hun hulp wil bekomen, zoo maakt hun gemis, dat men
+zich dan sterker inspant om dit gemis te vergoeden, en die grootere
+inspanning leidt dan tot sterkere toeneming der geestontwikkeling zie
+Noot blz. <a href="#pb89" class="pageref">89</a>.</p>
+<p>Het toeval is het product van eene reeks van oorzaken en gevolgen
+die wij niet kunnen naoogen, en bestaat aldus bij zeer samengestelde
+verschijnsels noodzakelijk voor de verscheidenheid, op hare beurt weder
+noodzakelijk voor den vooruitgang der wezens. Waarom spreken wij van
+het blinde toeval? Omdat het gemiddeld niet leidt tot geschiktheid voor
+ons menschen, en omdat het grillige der toevallige accidentele
+verschijnselen het ons menschen moeijelijk maakt, om ze onschadelijk of
+voordeelig voor ons te maken, wegens de werking der traagheid zie blz.
+<a href="#pb64" class="pageref">64</a>, doch, zooals op blz. <a href=
+"#pb236" class="pageref">236</a> gezegd is, strekt juist dit
+veranderlijke, mits op blz. <a href="#pb68" class="pageref">68</a>
+gemelde wijze beschouwd, ter bevordering van den vooruitgang der
+levende wezens.</p>
+<p>Eene accidentele oorzaak is een beloop van zaken, deel uitmakende
+van een zeer zamengesteld verschijnsel, en die tot een waargenomen
+wordenden toestand van zaken aanleiding geeft, die, zoo hij gedurende
+voor ons menschen lange tijdvakken <span class="corr" id="xd19e3985"
+title="Bron: onverandert">onveranderd</span> blijft, eene constante
+oorzaak van secundaire verschijnselen is.</p>
+<p>De helling der aardas is bijv. het gevolg van zulk eene accidentele
+oorzaak, en is tevens de constante oorzaak der regelmatige afwisseling
+der saizoenen. Deze is <span class="pagenum">[<a id="pb241" href=
+"#pb241" name="pb241">241</a>]</span>aldus evenzeer het gevolg van het
+toeval als het blindelings trekken van een hoogen prijs uit eene
+loterij, doch daar die regelmatige afwisseling der jaargetijden
+gedurende voor de menschheid zeer langen tijd onveranderd aanhoudt, zoo
+heeft deze in zekere mate er zich naar geschikt, terwijl de trekker van
+het goede nummer geen tijd gehad heeft om zich te schikken naar het
+bezit van zijne zoo plotseling ontvangen geldsom. Behoudt hij echter
+deze, zoo zal hij zijne behoeften zoo vergrooten, dat, al was dit
+primitief hoegenaamd niet het geval, het bezit dier som zie blz.
+<a href="#pb50" class="pageref">50</a> van lieverlede noodzakelijker
+voor hem zal worden.</p>
+<p>Het is niet denkbaar dat, bij het bestaan van slechts eenvoudige
+verschijnsels, witte en zwarte ballen binnen eene bus onregelmatig
+gegroepeerd kunnen raken, en hierdoor wordt aangetoond dat toevallige
+groepering dier ballen onafscheidelijk is van een zeer zamengesteld
+verschijnsel.</p>
+<p>Men moet voorts wel onderscheid maken tusschen langer of korter
+durende en een meer uitgestrekt, of meer beperkt veld van werking
+bezittende standvastige oorzaken, zelve verschijnsels zijnde en andere
+verschijnsels tot gevolg bezittende, en de wetten der Natuur, eigenlijk
+wel absoluut constante oorzaken, die alle verschijnsels regelen, maar
+zelf geen objectief bestaan bezittende. Deze zijn in zeker opzigt te
+vergelijken met de Staatswetten, zoo deze noch te verwaarlozen, noch te
+overtreden, noch te ontduiken, noch te veranderen waren, en al de
+verschijnsels op maatschappelijk gebied bepaalden. De doodstraf bijv.
+is geen verschijnsel, maar zij bepaalt het verschijnsel der executien
+en dit is eene verschijnsel-oorzaak tot gevolg afschrikking voor het
+moorden hebbende. Er bestaan absoluut constante verschijnsels, zooals
+bijv. de gemiddelde vergrooting der hemelbollen, die weder andere
+verschijnsels tot gevolg hebben, en aldus, ofschoon volgens het gewone
+spraakgebruik, absoluut constante oorzaken, desniettemin <span class=
+"pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242" name=
+"pb242">242</a>]</span>geene natuurregels zijn, maar, even als
+derzelver gevolgen, door die natuurwetten bepaald worden. Het komt ons
+nu verkieselijk voor om onder oorzaken steeds te verstaan
+verschijnseloorzaken, bepaalt door de vereenigde en in elkander
+grijpende werking der natuurregels, en waarbij de werking van sommige
+dier regels meer kunnen predomineren en die van anderen nietiger zijn.
+Geheel ontbreken zullen die laatste werkingen nimmer doen, want toch
+wordt zie blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a> alle denking
+<span class="corr" id="xd19e4004" title="Bron: bepaalt">bepaald</span>
+door beweging, zoodat bijv. op onze denkingsverschijnselen de deze
+hoegenaamd niet bepalende bewegingen middelijk van invloed zijn, daar
+toch deze influenceren op de onze denking bepalende niet zintuigelijk
+waarneembare atomistische bewegingen. Van elk der natuurwetten heeft de
+werking steeds dezelfde strekking, maar vertoont zich gedurig onder
+andere gedaanten, en, met betrekking tot die gedaanten, verkeeren zij
+in hetzelfde geval als de accidentele en betrekkelijk constante
+oorzaken, zij zijn namelijk even als deze de vruchten van accidentele
+omstandigheden, en min of meer beperkt van duur. Zulk een natuurregel
+is bijv. de geschiktwording van levende wezens voor de omstandigheden
+waarin zij verkeeren. Waar de werking van dien regel zich nu vertoont
+als geschiktwording der organisatie der zeevisschen voor het zoute
+water van een Meer, is deze bijzondere gedaante dier werking een gevolg
+van het toevallig zout zijn van zulk een Meer, en zal zij ophouden,
+wanneer, door het verkrijgen van afvoer langs den bodem, dit meerwater
+deszelfs zoutheid verliest. Iemand wandelt op straat, eene wolk bedekt
+toevallig de zon, en die wandelaar knoopt zijne jas digt, ten einde
+zich te hoeden tegen koude. Die gedaante der werking der wet van
+geschiktwording duurt in dit geval al zeer kortstondig, en is het
+gevolg van een zeer vlugtig en toevallig verschijnsel. De reeksen van
+achtervolgende verschijnsels, hoe zamengesteld ook, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243" name=
+"pb243">243</a>]</span>ontstaan door de vereenigde in elkander
+grijpende werking van al de Natuurregels, doch onnaspeurlijk is het
+voor ons hoe dit geschiedt, welk aandeel elk dier regels in die
+vereenigde werking heeft, en hoe deze de achtervolgende verschijnsels
+uit elkander doen voortvloeijen. Tot voorbeeld hiervan strekken de
+uiterst zamengestelde banen door verschillende bollen, onder de
+vereenigde werking der zwaartekracht en der traagheid beschreven. Die
+banen zullen ons meest als toevallig voorkomen, doch wanneer zij
+hoofdzakelijk ontstaan door de aantrekking van slechts een bol op een
+anderen, men kunnen nagaan hoe of de vereenigde werking dier beide
+natuurwetten plaats heeft. Evenzoo op het gebied der geschiedenis. De
+vereenigde werking der natuurwetten brengt op dit gebied zulke
+zamengestelde verschijnsels te weeg, dat van deelen er van het
+ondoenlijk is om na te gaan, hoe die vereenigde werking heeft plaats
+gehad bij de achtervolgende uit elkander voortspruitende accidentele
+oorzaken, waarvan de laatste tot dit feit aanleiding gegeven heeft. Dit
+bijv. is niet te doen voor het feit dat de Zwitsers eene zelfstandige
+natie vormen.<a class="noteref" id="xd19e4009src" href="#xd19e4009"
+name="xd19e4009src">3</a> Wel weten wij dat hierbij in het spel is de
+werking der wet van geschiktwording, die gescheiden tracht te houden
+wat niet bij andere zaken past, doch die wetenschap staat gelijk met
+die, dat de zwaartekracht in het spel is bij de meest onregelmatige
+bewegingen der hemelbollen. Even als echter, zooals bijv. bij ons
+zonnenstelsel, die zeer zamengestelde bewegingen weinig, ofschoon op
+zeer zamengestelde wijze gestoorde meer eenvoudige bewegingen worden,
+waarbij wel nagegaan kan worden hoe deze door de werking der
+zwaartekracht en der traagheid ontstaan, zoo ontmoet men in de
+geschiedenis dikwerf eene toedragt van gebeurtenissen, wel <span class=
+"pagenum">[<a id="pb244" href="#pb244" name="pb244">244</a>]</span>is
+waar, op eene zeer zamengestelde wijze gestoord wordende, maar
+niettemin in hoofdzaak genoegzaam eenvoudig, om er bij de werking der
+natuurwetten op maatschappelijk gebied na te gaan. Men moet voorts niet
+denken wanneer, wegens de zeer samengestelde wijze waarop zij ontstaan
+zijn, zaken ons toevallig voorkomen, zij daarom steeds minder geschikt
+zijn. Bij eene eenvoudige toedragt van zaken kan dit ook het geval
+zijn. Onder de standvastige oorzaken behoort bijv. de werking der
+inertie, waardoor bijv. menschen, wanneer zij vrees of afkeer voor iets
+gevoelen, dit wegens de werking der traagheid blijven doen, nadat de
+aanleidende oorzaak er voor verdwenen is, zooals bijv. volken doen,
+wanneer deze, uit een anarchistischen toestand gerakende, onder een
+despotisch juk vallen, om later, nadat zij hunne despoten verjaagd
+hebben, weder tot anarchie te vervallen. Ons geheel toevallig
+voorkomende storingen kunnen nu zulke eenvoudige schommelingen van den
+politieken toestand van een volk vernietigen, even als een toevallige
+stoot de verflaauwende schommelingen van een slinger, en zulk een volk
+hierdoor in een meer geschikten toestand geraken. Nu zal men zeggen,
+wanneer de toedragt van zaken op geschiedkundig gebied eenvoudiger is,
+kan men beter nagaan wat er gebeuren zal, en, door de oorzaak der
+geschiktwording te doen werken, tot een meer bevredigenden toestand
+geraken. Dit is zoo, doch daartegenover staat, dat die zeer
+zamengestelde toedragt van zaken, waarbij ons zoo dikwerf het toeval
+overvalt, zoo als op blz. <a href="#pb240" class="pageref">240</a>
+gezegd is, den vooruitgang der individuen bevordert, en met betrekking
+tot den geestelijken vooruitgang dier op- en aftredende individuen moet
+de geschiedenis beschouwd worden. Om na te gaan, hetgeen eene school
+bewerkt heeft, moet men niet vragen, wat is er van die school geworden,
+maar wat heeft zij van de haar bezocht hebbende leerlingen gemaakt.
+<span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245" name=
+"pb245">245</a>]</span></p>
+<p>Er bestaat een groot onderscheid tusschen de zeer zamengestelde
+werking van een klein getal natuurwetten, en die van uiterst
+zamengestelde natuurwetten. Bijv. op eene hoe gecompliceerde wijze
+hemelbollen ook betrekkelijk elkander bewegen, zoo slechts de
+zwaartekracht en de traagheid hierbij in het spel zijn, zal een
+sterrekundige direct zeggen, dat een dier bollen, versnellende in
+zekere rigting bewegende, niet plotseling eene andere rigting, een niet
+afgeronden regten hoek met eerstgemelde vormende, kan gaan volgen. Drie
+of meer van die bollen digt bij elkander zijnde, zoo kan een astronoom
+vrij wel aangeven, hoe zij althans, voor eerst zullen bewegen, hetgeen
+onmogelijk voor hem zou zijn, zoo de verplaatsing dier bollen
+geschiedde door de vereenigde werking van een onnoemelijk aantal
+natuurwetten. Ware dit het geval, zoo zou naar ons inzien de meest
+volkomene controlerende aanschouwing, zie bl. <a href="#pb178" class=
+"pageref">178</a>, den zamenhang en de oorzaken van al de
+verschijnselen aan geen wezen, welk ook, kunnen aangeven.</p>
+<p>Evenzoo in andere zaken. Tusschen twee plaatsen bestaat er bijv. een
+groot verschil in luchtdrukking, zonder dat men weet door welke
+aaneenschakeling van oorzaken dit ontstaan is. Het ontstaan van harden
+wind in zekere rigting is echter alsdan te voorspellen, omdat in zulk
+een geval de beweging der luchtdeelen niet van de vereenigde werking
+van een uiterst groot aantal oorzaken, maar slechts van drie
+afhankelijk is, namelijk het verschil in drukking, de traagheid der
+luchtdeelen, waardoor zij, op hoogere breedten komende, den aardbodem
+van west naar oost vooruitloopen en ten derde de wrijving. Een sterke
+wind blaast tegen een beschot, zonder dat men de aaneenschakeling van
+oorzaken kent, waardoor die wind ontstaan is en dit beschot aldaar
+staat. Zoo een onnoemelijk aantal vereenigt werkende en in elkander
+grijpende oorzaken in zulk een geval van invloed waren op de
+<span class="pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246" name=
+"pb246">246</a>]</span>drukking van den wind met betrekking tot het
+beschot, zou men niet kunnen weten, dat men dit aan de benedenwindzijde
+moet stutten, om het voor vallen te behoeden. Weet men echter, dat men
+hierbij slechts te doen heeft met de werking der wet der botsing eener
+bewegende veerkrachtige vloeistof, en dat deze het beschot wil
+medeslepen zoo, dit al de hierop uitgeoefende drukking niet op den
+bodem kan overbrengen, zoo verkrijgt men de wetenschap van hetgeen er
+te doen valt, om het beschot staande te houden. Onwetende menschen
+weten dit uit ervaring, doch, zoo een uiterst groot aantal oorzaken bij
+zulk een geval in het spel waren, zou die ervaring niet dezelfde zijn,
+en zou zij zelfs in het geheel niet bestaan, voor zulke onwetende
+menschen zou hetgeen dan gebeurt een warboel zijn. Iemand voelt zich
+kleinmoedig en bevreesd, zonder dat hij weet hoe dit ontstaan is. Wat
+hiertegen te doen? De oorzaak van geschiktmaking laten werken, door
+zich voor den geest te brengen de geestelijke en stoffelijke
+hulpmiddelen, waarover men beschikt, door hiermede den aard der
+bezwaren te vergelijken, door in zijn geest het denkbeeld van krachtige
+en doelmatige handeling en van vertrouwen overheerschende te maken.
+Verkiest men nu zulks te doen in den vorm van een gebed, het is wel,
+doch men zal dit doen, door de oorzaak van geschiktmaking niet onder
+dezelfde gedaante als in het vorige geval te doen werken, omdat men
+weet dat nu niet in het spel is de wet van botsing van bewegende
+vloeistoffen. Door de beenen wijd van een op den bodem te plaatsen zal
+men aldus geen gevoel van kleinmoedigheid weren, evenmin als men, door
+zich aan te moedigen zonder meer, zich zal behoeden tegen
+omverwaaijing. Zeer eenvoudige opmerkingen en waarvan desniettemin de
+supra-naturalisten geen helder begrip hebben.</p>
+<p>Dat de totale hoeveelheid der zelfstandigheid onveranderlijk
+<span class="pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247" name=
+"pb247">247</a>]</span>is, moet naar ons inzien, ontstaan doordat haar
+bestaan traagheid bezit. Anders toch zou eene oorzaak, kleiner dan
+eenige te geven grootheid, gedurende een eindigen tijd het bestaan van
+een eindig deel dier zelfstandigheid kunnen vernietigen, terwijl, zoo
+de traagheid niet het ontstaan van zelfstandigheid tegenging, eene
+dergelijke oorzaak als zoo even de absolute quantiteit dier
+zelfstandigheid zou kunnen vergrooten. Terwijl de traagheid een
+oneindig sterken wederstand schijnt te bieden aan eindige oorzaken de
+hoeveelheid dier zelfstandigheid trachtende te veranderen, biedt zij
+slechts een eindigen wederstand aan de oorzaken, leidende tot
+veranderingen der veropenbaring dier zelfstandigheid door beweging,
+(namelijk de bewegingen der ligchamen, alsmede derzelver eigenschappen,
+welke zie bl. <a href="#pb165" class="pageref">165</a>, ook door
+bewegingen worden bepaald) en der veropenbaring dier zelfstandigheid
+door denking (namelijk de denkbeelden en de door den aard der
+denkbeelden bepaalde karaktertrekken der geesten.) De traagheid biedt
+niet slechts wederstand aan de veranderingen in sterkte, maar ook aan
+die in aard dier veropenbaringen, aldus niet alleen aan het werkdadig
+maken van latente denkbeelden, zie blz. <a href="#pb167" class=
+"pageref">167</a>, maar tevens aan de verwisseling en vervanging dezer
+laatste door andere denkbeelden, niet alleen aan het ontstaan van
+beweegkracht, van welken aard ook, bij de ligchamen, maar tevens aan de
+verandering van den aard der zeer zwakke met de structuur der ligchamen
+verbonden atomistische bewegingen, waardoor den aard der eigenschappen
+dier ligchamen bepaald worden.</p>
+<p>Bij die eigenschappen bestaat er onderscheid tusschen derzelver
+intensiteit en derzelver uitbreiding, (dat is of zij tot een grooter of
+kleiner ligchaam behooren) en bij de veropenbaring der zelfstandigheid
+door denking bestaat er eveneens onderscheid tusschen de intensiteit
+van latente denkbeelden en derzelver uitbreiding. Deze laatste
+<span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248" name=
+"pb248">248</a>]</span>is bijv. grooter, wanneer zij bij veel dan
+wanneer zij bij weinig personen bestaan, en zelfs bij een enkel wezen
+kunnen, bij gelijke intensiteit der denkbeelden, deze in uitbreiding
+verschillen. Om aldus bij de denkbeelden van wezens groote
+veranderingen te weeg te brengen, dient er, wegens de werking der
+traagheid, eene oorzaak te bestaan, die, zoo deze slechts gedurende
+korten tijd werkt, met betrekking tot de intensiteit en uitbreiding
+dier denkbeelden groot is. Vandaar dat bijv. op het gebied der
+geschiedenis groote verschijnselen slechts kleine oorzaken kunnen
+bezitten, wanneer deze gedurende zeer langen tijd werkzaam zijn.
+Integendeel, kan bijv. wanneer in eenig land de individuen sterk voor
+den vrede geneigd zijn, een oorlogzuchtig pamflet hen evenmin eene
+noemenswaardige zucht tot oorlogvoeren geven, alsdat de aantrekking
+eener komeet van geringe massa de snelheden en banen der planeten
+noemenswaardig kan wijzigen<a class="noteref" id="xd19e4045src" href=
+"#xd19e4045" name="xd19e4045src">4</a>. De uitwerking van zulk een
+pamflet zal van lieverlede verdwijnen, dat is de traagheid dier
+uitwerking zal met den tijd geheel overwonnen worden, zoo de inhoud van
+het pamflet de drijfveeren, tot oorzaak dier vredelievende neiging
+strekkende, onveranderd laat. Eveneens zal eene accidentele snelheid
+gegeven aan waterdeelen, wier snelheid door het verhang en de wrijving
+bepaald worden, van lieverlede verdwijnen, zoo de kortstondige oorzaak
+dier accidentele snelheid noch op het verhang, noch op de wrijving van
+het water van invloed is.</p>
+<p>Bij de <span class="corr" id="xd19e4056" title=
+"Niet in bron">(</span>zie blz. <a href="#pb174" class=
+"pageref">174</a><span class="corr" id="xd19e4061" title=
+"Niet in bron">)</span> onveranderlijke ofschoon zeer zamengestelde
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en denking, doet de
+traagheid, door telkens den bestaande alsdan steeds volmaakt geschikten
+toestand in <span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249" name=
+"pb249">249</a>]</span>stand te willen houden, het effect van eene
+alleenheerschende oorzaak van geschikthouding. Bij de veranderlijke
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en door denking is dit
+integendeel anders, en wel te meer hoe grooter die veranderlijkheid is.
+De traagheid tracht alsdan slechts gebrekkig geschikte toestanden, en
+zoowel het kwade als het goede hierin bevat, in stand te houden, met
+betrekking tot het geschikte en ongeschikte is zij neutraal.</p>
+<p>Bij de veranderlijke veropenbaring der zelfstandigheid bestaan er
+naar ons inzien eigenlijk slechts drie natuurwetten, namelijk
+1<sup>o</sup>. de traagheid, 2<sup>o</sup>. de drang tot
+geschiktwording en 3<sup>o</sup>. die tot veranderlijkheid.</p>
+<p>De door de wetenschap gestelde natuurregels zijn slechts de
+bijzondere ofschoon onveranderlijke regels, waardoor bepaald worden de
+verschillende gedaanten, welke de werkingen dier drie algemeene
+natuurwetten aannemen. De wet der traagheid der met gewone snelheden
+begiftigde ligchamen, de wetten volgens welke afstooting en
+aantrekking, zie blz. <a href="#pb171" class="pageref">171</a>,
+onveranderlijke doch zeer zamengestelde atomistische trillingen
+regelen, en de daarmede vergelijkbare natuurwetten, waardoor de aard
+onzer denkbeelden onveranderd tracht te blijven, bepalen toch de
+gedaanten waaronder zich vertoont de werking der algemeene wet der
+traagheid, in het eerste geval op astronomisch gebied, in het tweede op
+bijv. scheikundig gebied, omdat die trillingen de chemische
+eigenschappen der ligchamen kunnen bepalen en in het derde op
+zielkundig gebied.</p>
+<p>Bij elke verandering van verschijnsels, bij alle opvolging van
+verschijnsels door er mede in verband zijnde andere verschijnsels,
+ontmoet men steeds de zich onder de eene of andere gedaante vertoonende
+werkingen van die drie algemeene natuurwetten.</p>
+<p>Die der geschiktmaking zal trachten den bijzonderen <span class=
+"pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250" name="pb250">250</a>]</span>aard
+der dingen meer algemeen te maken, omdat hier door dien aard nadert tot
+die van het onveranderlijke en aldus volmaakte deel van het Heelal, zie
+blz. <a href="#pb174" class="pageref">174</a><span class="corr" id=
+"xd19e4091" title="Niet in bron">.</span> Door de werking dier
+algemeene natuurwet zal aldus het bijzondere bij de veropenbaring der
+zelfstandigheid door denking verzwakken, die denking naderen tot de
+algemeenste denkbeelden van den oergeest, en het bijzondere bij de
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging verzwakken, en die
+bewegingen naderen tot de algemeenste en onveranderlijke van den ether.
+In beide gevallen zal echter de werking dier natuurwet slechts eene
+qualitatieve en niet, zie blz. <a href="#pb169" class=
+"pageref">169</a>, eene quantitatieve verandering te weeg brengen.</p>
+<p>Bestond de wet der veranderlijkheid niet, zoo zou het bijzondere en
+verscheidene bij de veropenbaring der zelfstandigheid ook niet bestaan,
+terwijl, zoo de wet van geschiktmaking niet bestond, de ontwikkeling
+van de bijzondere en veranderlijke hemelbollen en wezens niet zou
+strekken om deze, wanneer derzelver ontwikkeling de palen der
+eindigheid bereikt, de natuur van het onveranderlijke en aldus
+volmaakte te geven, maar eerder om de afwijking hier van steeds grooter
+te doen worden. Gedurende het gemiddeld gaan dier hemelbollen en der er
+op verblijvende wezens van het op blz. <a href="#pb161" class=
+"pageref">161</a> gemelde middelpunt naar het midden der dikte van den
+Melkweg, moet er bij naar ons inzien de werking der natuurwet van de
+veranderlijkheid en tegelijk die der wet van geschiktmaking grooter
+worden, zoo bij dit midden der dikte van den Melkweg de aard der
+hemelbollen het meeste van die van den ether verschilt, en dit ook het
+geval is met de op die bollen bestaande ligchamen, waarmede de geene
+zintuigelijke indrukken voortbrengende atomistische beweging, de
+denking der wezens bepalende, in contact komen. Gedurende derzelver
+gemiddelde verwijdering van die plaats <span class="pagenum">[<a id=
+"pb251" href="#pb251" name="pb251">251</a>]</span>naar buiten, bij die
+bollen de werking van beide die wetten geringer wordende, zoo zal
+alsdan de aard dier bollen en der daarop wonende wezens van lieverlede
+minder bijzonder en verscheiden worden. Gedurende deze laatste periode
+zal de werking der natuurwet der geschiktmaking die der wet der
+onveranderlijkheid overtreffen, en gedurende de eerste periode het
+tegenovergestelde plaats hebben. Door die eerste werking zullen zie
+blz. <a href="#pb155" class="pageref">155</a> de gewone snelheden of
+overgaan in warmtetrillingen of, wanneer gedurende derzelver
+verzwakking de aantrekking overwonnen wordt, veranderen in de op blz.
+<a href="#pb165" class="pageref">165</a>, gemelde
+aantrekkingstrillingen, de warmte zal er door verspreid worden, de
+elektrische trillingen in warmtetrillingen overgaan, de chemische
+zamenstellingen meer gaan gelijken op die der absoluut enkelvoudige
+stof den ether enz. De werking der wet der veranderlijkheid moet
+daarentegen, bij het grooter maken der afwijkingen van den toestand der
+zaken van den toestand van der ether, voor zooverre deze niet aan den
+invloed der hemelbollen blootgesteld is, juist het tegenovergestelde
+doen, zoodat de werkingen der bijzondere natuurwetten der
+zwaartekracht, der warmte, der electriciteit, van het chemismus enz.
+begrepen zullen zijn deels in de werking der algemeene natuurwet der
+geschiktmaking en deels in die der natuurwet der verscheidenheid,
+zoodat zij in dezelfde verhouding tot deze algemeene wetten staan als
+de op blz. <a href="#pb269" class="pageref">269</a> gemelde bijzondere
+natuurwetten tot de algemeene wet der traagheid.</p>
+<p>Uit het bovenstaande volgt dat de op blz. <a href="#pb243" class=
+"pageref">243</a>, gemelde, hetgeen wij toeval noemen, barende
+verschijnsels de vruchten zijn der werking der wet van de
+verscheidenheid. De snelheden, waarmede de hemelbollen volgens
+allerhande rigtingen den ether doorklieven, zijn bijv. het werk er van,
+de ongelijke verspreiding der warmte en de hierdoor ontstaande
+ongelijke drukkingen eveneens, het alsdan <span class="pagenum">[<a id=
+"pb252" href="#pb252" name="pb252">252</a>]</span>veranderen van
+warmtetrillingen in gewone snelheden bij vloeistoffen evenzoo. De
+werking der wet der geschiktmaking tracht, zie blz. <a href="#pb169"
+class="pageref">169</a>, de werkdadigheid van den geest, waarbij er
+geoordeeld, afgeleid en onder vooruitloopen der ervaring gedwaald
+wordt, te vernietigen, of liever om te zetten in de algemeene
+werkdadigheid van den Oergeest, hetgeen met de omzetting van gewone
+snelheden der ligchamen in de algemeenste atomistische bewegingen van
+den ether vergelijkbaar is. Van den anderen kant zal die werking bij de
+wezens eene werkdadigheid trachtten op te wekken als bij het voor den
+geest houden van denkbeelden door directe aanschouwing verkregen,
+namelijk eene zuivere contemplatieve ervaringsdenking, hetgeen zie blz.
+<a href="#pb159" class="pageref">159</a> met de opneming van warmte
+door de hemelbollen te vergelijken is. De werking der wet van de
+verscheidenheid tracht daarentegen het tegenovergestelde te doen,
+namelijk ons niet te doen denken aan hetgeen wij door aanschouwing
+zeker weten dan voor zooverre dit strekt om te oordeelen, te kiezen, af
+te leiden enz.</p>
+<p>Dat het bestaan van verscheidenheid, annex aan dat van het
+bijzondere, de ontwikkeling bevordert, blijkt niet slechts uit het
+effect er van op onzen geest, maar tevens ook hieruit, dat de
+organisatie der planten en dieren, aan de meeste verscheidenheid van
+omstandigheden blootgesteld, gedurende derzelver leven in ontwikkeling
+het sterkste toeneemt. Stelt men water te loopen langs eene
+ojiefvormige, flaauwe en wrijvende helling, zoo zal, ongeveer waar het
+verval op het grootste is, de snelheid van het water zulks ook zijn, en
+dit het meeste slibstoffen opgeheven houden. Het verval hierbij is te
+vergelijken met de werking der wet der veranderlijkheid, de wrijving
+met de werking der wet van geschiktmaking, de snelheid met de
+intensiteit van het bijzondere en der verscheidenheid en het bezwangerd
+zijn van het water met slibstoffen met den vooruitgang. Even
+<span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253" name=
+"pb253">253</a>]</span>als de beide op blz. <a href="#pb250" class=
+"pageref">250</a>, gemelde werkingen waar de meeste verscheidenheid
+bestaat, zijn bij het zoo even gemelde geval, waar de snelheid op het
+grootste is, de werkingen van verval en wrijving op het grootste en
+even groot.</p>
+<p>Bij de aanschouwing van het verscheidene en aldus bijzondere
+trachten wij, zooals bij de classificatie en het zoeken van het verband
+tusschen oorzaken en gevolgen, eene kennis te verkrijgen met meer
+algemeene begrippen en aldus van meer algemeenen aard dan die
+aanschouwing. De kennis, direct door aanschouwing van het bijzondere
+verkregen, voldoet ons aldus niet, doch juist daarom strekt die
+aanschouwing van het bijzondere om zie bl. <a href="#pb237" class=
+"pageref">237</a> ons zoodanig in te spannen dat onze geestontwikkeling
+toeneemt. Dit aldus niet kunnende geschieden, zonder dat het oordeelen
+en besluiten de kennis, door controlerende aanschouwing verkregen,
+anders gezegd de ervaringskennis, vooruitloopen, waardoor deze laatste
+alsware omhooggetrokken en uitgebreid wordt, zoo moet noodwendig de
+wijze van verkrijging van kennis, waardoor de geestontwikkeling kan
+vergrooten, aanleiding geven tot dwaalbegrippen. Loopen nu in
+geestelijken aanleg en intellectuele ontwikkeling uitstekende menschen
+die ervaringskennis meer dan het gros der menschen vooruit, zoo zullen
+zij niet minder dan dit in dwalingen vervallen. Een pasgeboren kind kan
+niet denken &ldquo;ik schort mijn oordeel op over alles wat de ervaring
+mij niet als zekerheid aangeeft.&rdquo; Zulk een kind zou van niets de
+juistheid te verifieren hebben en niets leeren. Denkt het dat een
+verwijderd voorwerp te grijpen is, zoo loopt het evenzoo de ervaring,
+door het gezigt verkregen, vooruit, als een wijsgeer, die zich op het
+gebied van het buitenzinnelijke begeeft, de ervaring door al de
+zintuigen aan de menschen verschaft.</p>
+<p>Door de werking der wet van geschiktmaking <span class=
+"pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254" name=
+"pb254">254</a>]</span>zullen de gewone snelheden van ligchamen, al
+zijn deze zelfs door geene wrijvende vloeistof omgeven, in warmte
+beweegkracht overgaan. Geen ligchaam is toch volmaakt vast, en bij geen
+ligchaam zullen alle punten precies dezelfde evenwijdige snelheden
+bezitten, bij alle zal dus hetgeen, op bl. <a href="#pb154" class=
+"pageref">154</a> en in Noot bl. <a href="#pb156" class=
+"pageref">156</a>, gezegd is, met de snelheden te gebeuren, plaats
+hebben. Dit is insgelijks het geval, wanneer zulke ligchamen om eene as
+wentelen, daar alsdan, zie Noot blz. <a href="#pb165" class=
+"pageref">165</a> moleculen, digter bij den equator gelegen, zullen
+komen naast andere, er wat verder van gelegen, en die aldus eene
+kleinere absolute wentelingssnelheid dan gene bezitten. De op blz.
+<a href="#pb154" class="pageref">154</a> gemelde egaliserende en de
+verscheidenheid bij de aardkorst wegnemende werking van het water is
+eene werking der wet van geschiktmaking, ofschoon zij de aarde voor ons
+menschen, maar niet voor de lage en een uniform leven leidende
+zeedieren onbewoonbaar tracht te maken. De op diezelfde bl. gemelde
+werking der lava van den aardkern is daarentegen eene werking der wet
+der veranderlijkheid.</p>
+<p>De wet van geschiktmaking oefent, bij de overwinning der traagheid
+van het bijzondere eene werking uit, die wij in ons het: <i>Over de
+werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.</i> blz. 660 slijtende
+werking genaamd hebben. Zoo in zooeven gemeld werk als in het vervolg
+er op, hebben wij vele voorbeelden dier slijtende werking aangehaald en
+aangetoont hoe hierdoor de periodieke schommelingen (zie later), van
+lieverlede verzwakken en de toeneming in intensiteit van verschijnsels,
+waarbij er elkander wederkeerig versterkende oorzaken in het spel zijn
+(zie later) tegengewerkt wordt. Deze wet tracht dan geschiktheid uit
+een en dan uit een ander oogpunt beschouwd voort te brengen, zoodat zij
+in het eene geval somtijds, in zeker opzigt, in strijd werkt als in
+andere gevallen. Zoo tracht een harer werkingen menschen, <span class=
+"pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255" name="pb255">255</a>]</span>die
+met elkander op den voet van gelijkheid en in dezelfde omstandigheden
+verkeeren, even deugdzaam en kundig te maken als het gros van hen, en
+aldus een kundig en braaf mensch, door zijn omgang (zie blz. <a href=
+"#pb48" class="pageref">48</a>) op den voet van gelijkheid met
+menschen, die zulks minder zijn, in geestontwikkeling te doen afnemen.
+Is daarentegen, de geestontwikkeling van menschen te laag voor de
+eischen der omstandigheden waarin zij verkeeren, zoo zal eene andere
+werking dierzelfde wet beide tot elkander doen naderen en aldus die
+menschen deugdzamer en kundiger maken, althans zoo zij daarin niet
+tegengewerkt wordt door een andere van hare werkingen, waardoor de
+geesten van menschen geschikt worden voor de ligchamen waaraan zij
+annex zijn en aldus meer naar het dierlijke neigen. In dit geval zullen
+de werkingen dier wet drie zaken, namelijk de ligchamen, de geesten en
+de eischen van den maatschappelijken toestand op dezelfde hoogte
+trachten te stellen.</p>
+<p>Eenvormigheid bij menschen, op denzelfden voet met elkander
+verkeerende, is gewis op zich zelf beschouwd, eene geschiktheid, en dit
+is ook het geval bij andere zaken, zoodat de wet van geschiktmaking er
+toe zal leiden om alle afwijkingen van gemiddelde toestanden weg te
+nemen. Zij maakt door eene secundaire werking dat individuen van
+dezelfde soort elkander opzoeken, edoch bestaat er voor het bestaan
+dier verschillende soorten geene andere oorzaak dan de traagheid, zoo
+zal zij, (zie blz. <a href="#pb7" class="pageref">7</a>) al die soorten
+tot eene gemiddelde soort ineen doen smelten, en daar, zooals op blz.
+<a href="#pb90" class="pageref">90</a> gezegd is, de aarde hierop eene
+terugtrekkende werking uitoefent, die zich vormende middelsoort omlaag
+trekken.</p>
+<p>Een ander voorbeeld van met elkander in strijd zijnde werkingen der
+wet van geschiktmaking, wanneer deze bij iets geschiktheid voor
+verschillende belangen tracht voort te brengen, is de strijd tusschen
+de pogingen tot <span class="pagenum">[<a id="pb256" href="#pb256"
+name="pb256">256</a>]</span>zamensmelting van verschillende volkstammen
+van een zelfden staat, en die waardoor die stammen hunne nationale
+eigenaardigheden trachten te behouden. De zamensmelting is voor de
+sterkte van den staat wenschelijk, de pogingen er toe kunnen aldus als
+werkingen der wet van geschiktmaking beschouwd worden. Blijft nu de
+regering de sterkste, zoo zullen de volkstammen wel, met betrekking tot
+hunne nationale eigenaardigheden, in een ongeschikten toestand komen,
+maar de werking der wet van geschiktmaking hen daaraan ontwennen,
+zooals zij zulks bijv. bij de <i>Elzassers</i> gedaan heeft. Zijn
+daarentegen de nationaliteiten de sterkste, en is het mogelijk dat zij,
+door niet door elkander vermengd te wonen, afzonderlijke staten vormen,
+zoo zullen zij zich hierop inrigten.</p>
+<p>Tracht een waanzinnige zijne neiging tot vernieling bot te vieren,
+zoo tracht hij, tengevolge der werking der wet van geschiktmaking,
+hetgeen, hem voor het oogenblik genoegen geeft, te doen. Hierdoor
+schaadt hij zoowel zijne eigen toekomstige belangen als andere
+menschen, doch deze sluiten hem, tengevolge der werking van diezelfde
+wet, op in een lokaal waar hij anderen niet hinderlijk is, niets
+vernielen kan en zich niet kan bezeren. Die waanzinnige plooit, zich
+naar het leven in zulk een vertrek en zijne vroegere betrekking wordt
+door anderen waargenomen. Dit een en ander toont aan, dat zoo bij elken
+gegeven toestand er geene andere oorzaken van verandering werken dan
+die van geschiktmaking, er ten laatste een onveranderlijken toestand
+zal ontstaan, waarbij alles voor elkander geschikt is, en geschiktheid
+in het eene oogpunt geene ongeschiktheid in eenig ander oogpunt meer
+zal baren. Zoo lang echter die onveranderlijkheid niet volmaakt is, zal
+de geschiktheid zulks evenmin zijn. Van een staat, voortdurend burgers
+bevattende die onder dezelfde wetten, instellingen, en regering
+<span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257" name=
+"pb257">257</a>]</span>wenschen te leven, zullen die burgers in
+&eacute;&eacute;n opzigt in een onveranderlijken, maar dan ook slechts
+in een opzigt in een voor hen geschikten toestand verkeeren. Om in
+eenig ander opzigt in een geschikten toestand te zijn (bijv. niet meer
+of minder te bezitten dan zij noodig hebben) zouden zij ook in een
+ander opzigt in een onveranderlijken toestand moeten komen en zoo
+voort. Volmaakte geschiktheid in alle opzigten vordert aldus
+onveranderlijkheid, of gemis van alle verscheidenheid in tijd, doch,
+daar de ervaring leert dat verscheidenheid in ruimte steeds gepaard
+gaat met verscheidenheid in tijd, zoo zal het gemis hiervan met dat der
+verscheidenheid in de ruimte moeten gepaard gaan, en aldus de volmaakte
+geschiktheid slechts bij den onveranderlijken Ether en de
+onveranderlijke denkbeelden van den Oergeest te vinden zijn<a class=
+"noteref" id="xd19e4184src" href="#xd19e4184" name=
+"xd19e4184src">5</a>.</p>
+<p>De wet der veranderlijkheid werkt echter het ontstaan van zulk een
+toestand onophoudelijk tegen en wel sterker bij de hemelbollen
+qualitatief meer van den onveranderlijken Ether, en bij de geesten
+evenzoo meer van den onveranderlijken Oergeest verschillende. Deze wet
+werkt op verschillende wijzen. Zij doet bijv. uit verschijnsels andere
+verschijnsels voortspruiten waardoor de eerste tegengewerkt of
+bevordert worden. In het eerste geval is echter dit tweede verschijnsel
+traag, zoodat het nog bestaat, wanneer het eerste zulks niet meer doet,
+en dan een verschijnsel tegengesteld aan het eerste te voorschijn
+brengt. Dit alsware negatieve eerste verschijnsel vernietigt wel het
+tweede, doch zelf traag zijnde, zoo bestaat het nog, wanneer dit tweede
+verschijnsel zulks niet meer doet, en brengt dan een verschijnsel
+tegengesteld <span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258" name=
+"pb258">258</a>]</span>aan dit tweede voort. Deze vernietiging van
+verschijnsels hebben wij op blz. 660 van ons werk get: <i>Over de
+werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.</i> de uitputtende
+werking genaamd. Zoo in dat werk, als in het vervolg er op, hebben wij
+eene menigte voorbeelden aangegeven van schommelingen door die werking
+der wet der veranderlijkheid bij verschijnsels van zeer verschillenden
+aard te weeg gebragt. Een voorbeeld er van is het volgende. Iemand
+gedraagt zich slecht, men begint hem te straffen, en, op het oogenblik
+dat hij zich het slechtste gedraagt, neemt het bestraffen het sterkste
+toe, om een maximum te worden, wanneer die persoon zich even goed als
+gemiddeld de menschen gedraagt. Daarna begint hij zich beter dan deze
+te gedragen, en, op het oogenblik dat hij zich het beste gedraagt,
+neemt het bestraffen het sterkste af en gaat het over in beloonen.
+Hierdoor wordt die persoon bedorven, hij begint zich minder goed te
+gedragen, en, op het oogenblik dat hij zich weder even goed als
+gemiddeld de menschen gedraagt, is het beloonen op een maximum
+geklommen enz.</p>
+<p>Zulke schommelingen zouden nu slechts kunnen ontstaan door de
+gecombineerde werkingen der natuurwetten der traagheid en der
+veranderlijkheid. Bij dit voorbeeld toch trachten, zoowel zij die
+straffen en loonen, als hij die gestraft en beloond wordt, zoo zeer
+geene afwijkingen, te vernietigen, dan, tengevolge van bestaande
+afwijkingen van handelingen te veranderen. Wanneer bij deze de
+afwijking op het grootste is, veranderen gene op het meeste hunne
+manier van handelen, omdat alsdan de wet der veranderlijkheid hen
+daartoe dringt; terwijl, wanneer de afwijkingen bij de handelingen van
+gene op het grootste zijn, de gestraft of beloond wordende, eveneens
+wegens dezelfde oorzaak, zijne wijze van doen op het meeste wijzigt.
+Zulke schommelingen zullen echter <span class="pagenum">[<a id="pb259"
+href="#pb259" name="pb259">259</a>]</span>zoo sterk niet plaats kunnen
+hebben, omdat de wet der geschiktmaking vereenigt met de beide
+bovengemelde natuurwetten werkt. Werkte zij alleen met de wet der
+traagheid, zoo zou de intensiteit der straffen steeds evenredig blijven
+met die van het wangedrag, die straffen aldus ophouden, wanneer hij,
+die deze straffen ondergaan heeft, zich weder gedraagt als gemiddeld de
+menschen, en er geene schommelingen ontstaan.</p>
+<p>Evenzoo zal dit met het loonen plaats hebben, zoo de werking der wet
+van geschiktmaking alleen het vernietigen van afwijkingen tot doel
+heeft, en aldus het loonen een bedervenden invloed uitoefent. Heeft
+daarentegen de werking dier wet tot doel om de menschen, accidenteel
+beter geworden, aldus te houden, zoo zal zij hen hoogere eischen dan
+vroeger stellen, en hen in eene hoogere omgeving dan vroeger plaatsen.
+Deze laatste werking der wet van geschiktmaking niet in aanmerking
+nemende, zoo zal, bij de vereenigde werking der drie natuurwetten, in
+het begin het straffen sneller toenemen dan bij het geval op blz.
+<a href="#pb258" class="pageref">258</a> behandeld, het reeds trager
+dan vroeger toenemen, wanneer het wangedrag op een maximum is, en het
+reeds weder verminderd zijn, wanneer de gestraft wordende persoon zich
+weder als gemiddeld de andere menschen gedraagt. Op dit oogenblik
+geschiedt het straffen aldus minder streng dan in het vorige geval, en
+zal aldus die persoon, tengevolge der werking der wet der
+veranderlijkheid, minder in gedrag boven de andere menschen
+<span class="corr" id="xd19e4206" title="Bron: gaat">gaan</span>
+uitsteken. De werking der wet der geschiktwording zal hem leiden om
+ook, zonder dat hij gestraft of beloond wordt, in zedelijkheid met
+gemiddeld de andere menschen gelijk te worden, eene reden waardoor de
+schommelingen bij de afwijkingen van zijn gedrag zwakker zullen worden,
+hetgeen wederom de schommelingen bij de wijzen, waarop hij behandeld
+wordt, verzwakt. Het gaat hierbij als bij een slinger, hoe minder deze
+<span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260" name=
+"pb260">260</a>]</span>van den verticaal afwijkt, met hoe minder
+snelheid hij den verticaal zal voorbijgaan, en met hoe minder snelheid
+hij dit laatste doet, hoe kleiner die afwijkingen zullen worden.</p>
+<p>Bij de veranderlijke veropenbaring der zelfstandigheid door denking
+en door beweging baren zie blz. <a href="#pb240" class=
+"pageref">240</a> bijzondere verschijnsels;, andere verschijnsels, deze
+weder andere verschijnsels, terwijl tevens verschijnsels, noch oorzaak
+noch gevolg van elkander zijnde, op elkander kunnen werken. In dit
+laatste geval kan het zijn, dat het eene dier verschijnsels het andere
+tracht te verzwakken en dit het eerste te versterken, of dat zij beide
+in aard aan elkander gelijk trachten te worden. In dit geval zal de wet
+der geschiktmaking trachten hen in het eerste geval quantitatief en in
+het tweede qualitatief aan elkander gelijk te doen worden, maar de wet
+der veranderlijkheid hen alsdan gevolgen geven, op dezelfde wijze op
+hen werkende als de snelheden van een slinger op de afwijkingen van den
+verticalen stand van dezen, zoodat zij met betrekking tot elkander
+schommelingen zullen ondergaan. Het verkeer van een arm met een rijk
+mensch zal bijv. genen meer behoeften geven, en dit behendigheid en
+vlijt, maar tevens oneerlijkheid bij hem kunnen opwekken, terwijl door
+dit verkeer de rijke zekere verzadiging zal ondervinden, waardoor hij
+zorgeloos en lui, maar tevens grootmoedig zal worden. Wanneer nu,
+tengevolge dier bij hen door dit verkeer opgewekte eigenschappen, beide
+dier personen even rijk geworden zijn, zullen, zoo van de wet van
+geschiktmaking de op blz. <a href="#pb259" class="pageref">259</a>
+gemelde werking niet bestond, die eigenschappen op een maximum zijn en
+de vroeger arme rijker worden, dan den vroeger rijken<a class="noteref"
+id="xd19e4219src" href="#xd19e4219" name="xd19e4219src">6</a>.
+<span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261" name=
+"pb261">261</a>]</span></p>
+<p>Verschijnsels kunnen tot gevolg hebben andere verschijnsels wier
+grootte zij tengevolge der werking der veranderlijkheid trachten te
+doen toenemen, terwijl die gevolgen van geen noemenswaardigen invloed
+zijn op derzelver oorzaak. Door de nabijheid der aarde van de zon zou
+bijv. gene steeds warmer worden, zoo de op blz. <a href="#pb249" class=
+"pageref">249</a> gemelde werking der wet van geschiktmaking, zich in
+dit geval als <span class="corr" id="xd19e4228" title=
+"Bron: warmtuitstraling">warmteuitstraling</span> veropenbarende, er
+aan geen grens stelde. Die verwarming der aarde zal echter derzelver
+afstand van de zon niet veranderen; doch op blz. <a href="#pb156"
+class="pageref">156</a> gemelde werking hierbij die der wet van
+geschiktmaking zijn, in zooverre zij maakt dat snelheden, zie blz.
+<a href="#pb165" class="pageref">165</a> in aantrekkingstrillingen
+overgaan. In zoo verre die werking warmtetrillingen bij de hemelbollen
+in gewone snelheden doet overgaan, is zij daarentegen eene werking der
+wet der veranderlijkheid. Trouwens, zoo zij, door de hemelbollen zeer
+ver van elkander te brengen, tegengaat dat deze met groote snelheden
+betrekkelijk elkander bewegen en invloeden op elkander uitoefenen,
+zooals bijv. de zon op de aarde, belet zij dat die hemelbollen zich
+blijvend vereenigen tot een eenigen bol, die, door het opnemen der
+wrijvingswarmte door overgang voor uiterst vele en groote gewone
+snelheden in warmtetrillingen, voortgebragt, uiterst ijl en uitgezet
+zou worden, en aldus een zeer algemeen karakter zou verkrijgen.</p>
+<p>Ook kan het zijn dat twee verschijnsels, noch oorzaak noch gevolg
+van elkander zijnde, op elkander gaan werken, en dat het eene hierdoor
+niet noemenswaardig verandert, terwijl het andere versterkt of verzwakt
+wordt. Het onderwijs, door een schoolmeester gegeven, komt bijv. in
+aanraking met den geest van een leerling, en tracht diens kennis te
+vergrooten. Door de werking der wet der veranderlijkheid zou die
+schoolmeester dien leerling gansche bibliotheken van buiten kunnen doen
+leeren <span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262" name=
+"pb262">262</a>]</span>maar, onder de gedaante van vergeten, beperkt de
+werking der wet van geschiktmaking de toename der geleerdheid van den
+leerling. Neemt men den geest opheffende werking der inspanning, welke
+zich de schoolmeester geeft, niet in aanmerking, zoo zal deze door den
+directen invloed op hem van dit door hem gegeven onderwijs, niet meer
+of minder geleerd worden, en de op blz. <a href="#pb255" class=
+"pageref">255</a> gemelde werking der wet van geschiktmaking hem niet
+even kundig als zijn leerling trachten te maken, omdat hij zich niet op
+eene lijn met dezen stelt, en niet vermeent aan dezelfde voorwaarden
+als dezen te moeten voldoen.</p>
+<p>Ook kan het zijn dat een verschijnsel een ander tot gevolg heeft en
+de intensiteit hiervan tracht te vergrooten, terwijl dit gevolg iets
+dergelijks bij deszelfs oorzaak tracht te weeg te brengen, of dat twee
+verschijnsels zulke invloeden op elkander uitoefenen, dat zij elkander
+wederkeerig versterken of verzwakken. Op blz. <a href="#pb309" class=
+"pageref">309</a> van het <i>Vervolg</i> van ons werk get.: <i>Over de
+werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.</i> hebben wij daarvan
+verscheidene voorbeelden gegeven. De werking der wet van geschiktmaking
+werkt dan echter de vergrooting van elk dier verschijnsels tegen,
+zoodat zij eindelijk, na zekeren trap van grootte bereikt te hebben,
+niet meer noemenswaardig veranderen. Zoo zal wel het vliegen der vogels
+de vergrooting van derzelver vleugels bevorderen, en het bezit van
+grootere vleugels die vogels sterker doen vliegen, edoch, zoowel eene
+bovenmatige grootte hunner vleugels, als het uiterst snel <span class=
+"corr" id="xd19e4255" title="Bron: door klieven">doorklieven</span> der
+lucht, voor de vogels iets ongeschikt moeten worden.</p>
+<p>Zoo versterken moedeloosheid en geledene verliezen elkander wel,
+doch de werking der wet van geschiktmaking zal den ontmoedigden tot
+bezinning doen komen, en hem tevens zijn werkkring doen beperken,
+waardoor <span class="pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263" name=
+"pb263">263</a>]</span>deze zie blz. <a href="#pb42" class=
+"pageref">42</a> meer in harmonie met de overgeschotene hulpmiddelen
+komt, en het lijden van nog meer verliezen moeijelijker wordt, ofschoon
+de moedeloosheid dan nog als gevoel van zwakte kan blijven bestaan.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb152" class="pageref">152</a> hebben wij
+gesproken van eene wederkeerige versterking van den aanleg voor iets en
+den graad waarin men het er in brengt. De werking der wet van
+geschiktmaking schijnt echter de vergrooting van zulk een aanleg,
+naarmate deze graad grooter is, sterker te bemoeijelijken, terwijl de
+werking dier wet, waardoor de verschillende soorten van
+geestontwikkeling zich bij den mensch op dezelfde hoogte trachten te
+stellen, voor zooverre de levensomstandigheden dit niet tegengaan,
+benevens de terugtrekkende werking van het ligchaam en der beperktheid
+der controlerende zintuigelijke aanschouwing, de vergrooting van eene
+soort van geestontwikkeling bij den mensch tegengaan. Wanneer echter
+die wederkeerige versterking van aanleg en graad van geestontwikkeling
+in iets zwakker is, zal de werking der wet van geschiktmaking eerst
+later beide beletten verder noemenswaardig in grootte toe te nemen. Die
+geestontwikkeling zal dan toch meer tijd gehad hebben om zich geschikt
+voor andere zaken te maken, om de bovengemelde haar alsware
+achteruittrekkende zaken te ontvlieden, en bijv. met een hooger
+georganiseerd ligchaam en eene ruimere controlerende aanschouwing in
+aanraking te komen.</p>
+<p>Bij die wederkeerige versterking komt het ons voor dat de aanleg
+zwakker toenemen moet, naarmate hij van meer algemeenen aard en meer
+met de op blz. <a href="#pb185" class="pageref">185</a> gemelde
+grondslagen van de ligchaamsorganisatie vergelijkbaar is. Vooral voor
+de vergrooting van deze soort van aanleg (evenals de meer bijzondere
+soorten er van in eigenschappen van denkbeelden bestaande) zal langere
+duur der toeneming der geestontwikkeling gunstiger werken dan de
+sterkte dier toeneming, hetgeen ook doorgaat <span class=
+"pagenum">[<a id="pb264" href="#pb264" name="pb264">264</a>]</span>voor
+de verandering der algemeene karaktertrekken bij wederkeerige
+versterking dier verandering en van zekere rigting van denkbeelden.
+Wederkeerige versterking tusschen een eindigen aanleg en eene
+geestontwikkeling gelijk nul kan binnen geen eindigen <span class=
+"corr" id="xd19e4278" title="Niet in bron">tijd</span> bestaan, ten
+eerste omdat, zonder geestontwikkeling, dat is zonder denkbeelden, er
+geen aanleg kan bestaan zie blz. <a href="#pb247" class=
+"pageref">247</a>, ten andere omdat nul, met alle eindige grootheden
+vermenigvuldigd, steeds nul tot product geeft. Buitendien zal er eene
+opheffende werking noodig zijn om de geestontwikkeling te vergrooten.
+Aanleg is hiervoor niet voldoende, deze maakt slechts de taak dier
+opheffende werking gemakkelijker. Deze is zelfs ook noodig om de vogels
+te leiden om te vliegen, want men kan het bezit van vleugels door de
+vogels eenigzins vergelijken met die van zintuigsorganen door de
+menschen. De vergelijking van het edelere gebruik dat wij, met het
+lagere gebruik dat de dieren van die organen maken, toont aan dat voor
+het waarnemen en opmerken het bezit van zulke organen niet voldoende
+is.</p>
+<p>Deze beide voorbeelden zijn dan ook niet die van eenvoudige
+wederkeerige versterking van twee verschijnsels, maar van zoo iets
+gepaard met de versterking van het eene dier verschijnsels door een
+ander dat er niet door aangedaan wordt (zie later). De werking der wet
+van geschiktmaking zou de versterking van dit eerste verschijnsel
+namelijk die van de geestontwikkeling zeer beperken, zoo die werking
+steeds gevormd werd door de terugtrekkende werking van de ligchamen en
+de beperktheid der aardsche zintuigelijke indrukken. Verplaatst zich
+echter het peil, waarnaar de terugtrekking geschiedt, naar hooger, zoo
+vervalt de beperking der toeneming der geestontwikkeling door de
+werking der wet van geschiktmaking. De bijzondere verschijnsels met
+betrekking tot de gemiddelde toestanden, brengen voort bijzondere
+<span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265" name=
+"pb265">265</a>]</span>verschijnsels met betrekking tot iets van een
+anderen algemeenen aard, of afwijkingen van eene andere soort van
+gemiddelde, (zooals bijv. de afwijkingen van een gemiddeld gedrag,
+afwijkingen van eene gemiddelde behandeling). Deze doen op hunne beurt
+hetzelfde, en zoo ontstaan er eene menigte van bijzondere verschijnsels
+of afwijkingen van gemiddelden van verschillenden aard, die elkander
+versterken of verzwakken. Doordat bij dit laatste er echter, zooals
+blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gezegd is, eene
+versterking in tegenovergestelden zin plaats heeft, wanneer het
+gevolgverschijnsel verzwakt, terwijl wederkeerige verzwakking niet kan
+plaats hebben, wanneer een der verschijnsels opgewekt wordt, zoo zal
+het ontstaan van bijzondere verschijnsels en afwijkingen, door andere
+bijzondere verschijnsels en afwijkingen van iets anders voortgebragt,
+als ware het totale bedrag der bijzondere verschijnsels en afwijkingen
+van verschillenden aard vergrooten. Wel zal nu de werking der wet van
+geschiktmaking de bijzondere verschijnsels en afwijkingen trachten te
+vernietigen en dit in zekere mate doen, doch daar andere bestaande
+bijzondere verschijnsels en afwijkingen als gevolgen baren nieuwe
+bijzondere verschijnsels en afwijkingen van de soort der vroeger, door
+de werking der wet van geschiktmaking grootendeels vernietigd, de
+werking dier wet tegengewerkt worden door die der wet der
+veranderlijkheid en in den ganschen veranderlijken wereld dan de eene
+en dan de andere werking de overhand bekomen. Ofschoon die der wet der
+veranderlijkheid verschijnselen in aard hier mede verschillende
+gevolgen doet voortbrengen, zoo hebben oorzaken steeds er mede
+gelijkslachtige hetzij hen verzwakkende, hetzij hen versterkende
+gevolgen. Iets dergelijks ontwaart men ook bij de werking der wet van
+geschiktmaking. Bij de verschijnsels geschiedt deze op er mede
+gelijkslachtige wijze, zooals vernietiging van snelheden door omzetting
+dezer in <span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266" name=
+"pb266">266</a>]</span>trillingen, die van het hinderlijke der
+slavernij door verdierlijking der slaven enz. Dit ontstaat doordat,
+zooals op blz. <a href="#pb249" class="pageref">249</a> gezegd is,
+vaste, maar alsware meer bijzondere wetten bepalen in welke verhouding
+de aard der werkingen der beide algemeene wetten staat tot de
+verschijnsels waarbij zij plaats hebben. Vandaar dat al de
+wetenschappen, die de oorzaken en het verband der verschijnselen
+nagaan, zooals de Natuurkunde, de Staathuishoudkunde, de Ethica, de
+Wijsgeerige geschiedenis, de Volkenkunde enz., ten doel hebben om te
+vinden, welke bijzondere natuurwetten uitsluitend op ieders gebied
+heerschen zouden, zoo er geen verband tusschen de verschijnsels, tot
+het gebied dier verschillende wetenschappen behoorende,
+bestond<a class="noteref" id="xd19e4296src" href="#xd19e4296" name=
+"xd19e4296src">7</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb267" href=
+"#pb267" name="pb267">267</a>]</span></p>
+<p>Der menschen handelingen kunnen slechts dan geheel werkingen der wet
+van geschiktmaking zijn, wanneer zij de directe gevolgen zijn van
+ongeschikte toestanden van zaken, en dit nu is niet het geval, wanneer
+die handelingen de gevolgen van redeneringen zijn. Zoo bijv. iemand,
+met losbollen verkeerende, er ook een wordt, geschiedt dit door de
+besmettelijke, zie blz. <a href="#pb255" class="pageref">255</a>,
+afwijkingen wegnemende werking van zijne omgeving en niet door
+redenering, evenmin zoo iemand met de oogen knipt, wanneer hierop te
+sterk licht valt.</p>
+<p>Wanneer de menschen op eene beredeneerde wijze ongeschiktheden
+(bijv. ziekten) trachten te doen verdwijnen, zijn de daarvoor door hen
+aangewende middelen steeds de zeer indirecte gevolgen dier
+ongeschiktheden. Was dit anders, wees bijv. maagpijn op eene
+instinctieve en directe wijze de daartegen aan te wenden middelen aan,
+zoo zouden deze zeker doelmatig zijn, want het zich aldus genezende
+wezen zou zich daarvoor niet boven de zintuigelijke ervaring behoeven
+te verheffen, en geene andere verandering in het ligchaam dan het
+wegnemen der kwaal zou plaats hebben. Bij de behandeling van zieken
+door artsen geschiedt dit nu ook wel zoo in zekere mate, doch
+buitendien worden er, deels door dwalingen, veranderingen bij de
+ligchamen der patienten te weeg gebragt. Die behandeling bestaat aldus
+uit de vereenigde werking der wet van geschiktmaking en van die der
+veranderlijkheid.</p>
+<p>In andere gevallen is hetgeen de menschen tengevolge <span class=
+"pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268" name="pb268">268</a>]</span>van
+redenering doen in betrekkelijk sterkere mate ofschoon niet geheel de
+werking der wet van geschiktmaking. Het kleeden bijv. verkeert in dit
+geval, want de gewaarwordingen van onze ligchamen duiden ons aan, dat
+wij bijv. geen lappen laken onder onze voeten moeten bevestigen en geen
+rok van zoolleer maken, terwijl ook de vorm der kleederen door die van
+onze ligchamen in zekere mate direct aangegeven wordt.</p>
+<p>Bij al ons redeneren hebben wij steeds ten doel bij iets
+geschiktheid voort te brengen, al zij het dat er door zie blz. <a href=
+"#pb256" class="pageref">256</a>, te gelijk ongeschiktheid bij andere
+zaken ontstaat, zoodat dit redeneren evenmin alleen eene werking der
+wet der veranderlijkheid als, wegens de reden van blz. <a href="#pb260"
+class="pageref">260</a>, eene der wet der geschiktmaking is. Omdat het
+echter deels eene werking van eerstgemelde wet is, zal het slechts in
+eene veranderlijke wereld, dat is in zulk eene waarin er een drang tot
+vooruitgang kan bestaan, kunnen plaats hebben. Het verkeer in eene
+veranderlijke wereld is echter niet voldoende om vooruitgang bij de
+wezens voort te brengen, hiervoor moet bij deze een drang er toe
+bestaan, even als zie blz. <a href="#pb263" class="pageref">263</a>,
+voor de toeneming der intellectuele ontwikkeling bij wezens in het
+bezit van zekeren aanleg.</p>
+<p>Een wezen kan een lager en gebrekkiger georganiseerd ligchaam dan
+zijns gelijken bezitten en hierdoor zie blz. <a href="#pb90" class=
+"pageref">90</a>, aan eene grootere terugtrekkende werking dan dezen
+blootgesteld zijn. Het kan zich echter ook eene grootere
+geestinspanning dan de andere wezens geven, ten einde in dit gebrek te
+voorzien, en die grootere geestinspanning de vergrooting zijner
+geestelijke ontwikkeling bevorderen. Wanneer dit wezen aan die
+bevordering groote behoefte gevoeld, zal het in dit laatste geval
+verkeeren, en dit vergelijkbaar zijn met het op blz. <a href="#pb240"
+class="pageref">240</a>, gemelde geval, waarin een volk door
+kunstmiddelen moet voorzien in hetgeen de natuur elders zelve geeft.
+<span class="pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269" name=
+"pb269">269</a>]</span></p>
+<p>Het is naar ons inzien het duistere besef van die onbepaalde
+vergrooting der geestontwikkeling der menschen, dat doet zeggen dat hun
+leven onschatbaar is, niettegenstaande de waarde van het aardsche leven
+van enkele menschen negatief is, en van de meeste hunner niet boven die
+eener matige geldsom gaat.</p>
+<p>De statistiek leert toch hoe, door het verzuimen van zekere
+veiligheidsmaatregelen, er gemiddeld jaarlijks een zeker aantal
+menschen omkomen, en toch kan men die maatregelen niet invoeren wanneer
+zij te veel geld kosten. Bij al zijn werken en drijven stelt de mensch
+zijn ligchaam aan meer of minder gevaren bloot. Productie van welken
+aard ook kost aldus bloed, zelfs wanneer die productie dient tot het
+verschaffen van middelen ter beveiliging van der menschen leven. Het
+bewerkte hout en ijzer dat bijv. op de schepen hiervoor dient, kost aan
+een aantal houthakkers en mijnwerkers het leven. Men zou aldus moeten
+oplossen het vraagstuk &ldquo;van welken aard de productie moet zijn om
+een minimum van menschenlevens te kosten,&rdquo; een vraagstuk dat,
+wegens de gedurige variatien der omstandigheden, slechts zeer in het
+ruwe op te lossen is, en waarbij men de productie door te groote
+voorzigtigheid niet moet verminderen, omdat hierdoor, ten bate der
+geschiktheid met betrekking tot de veiligheid, de van de productie
+afhangende beschaving te veel benadeeld zou worden<span class="corr"
+id="xd19e4355" title="Bron: ,">.</span><a class="noteref" id=
+"xd19e4357src" href="#xd19e4357" name="xd19e4357src">8</a></p>
+<p>Terwijl bij met den onveranderlijken oergeest volmaakt <span class=
+"corr" id="xd19e4368" title=
+"Bron: zamengesmolteu">zamengesmolten</span> wezens, wat geschikt is in
+het eene opzigt ook geschikt moet zijn in een ander opzigt, wat voor
+<span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270" name=
+"pb270">270</a>]</span>den een geschikt is, ook voor den ander geschikt
+moet zijn, en wat gewenscht is voor het heden ook in de toekomst
+gewenscht moet zijn, is dit bij veranderlijke wezens <span class="corr"
+id="xd19e4373" title="Bron: geenzins">geenszins</span> het geval. Deze
+kunnen dan ook slechts trachten de bij hen bestaande totale
+ongeschiktheid, waaronder zoowel die voor toekomstige hoogere
+toestanden, als die voor het heden, zoowel die met betrekking tot hunne
+zamenwerking met anderen, als die met betrekking tot hun eigen, tot een
+minimum te maken, iets dat zij, zoo zij aan de eischen van hun
+maatschappelijken toestand voldeden, gemiddeld zouden trachten te doen,
+doch welke pogingen door allerlei veranderingen van toestand te weeg
+brengende accidentele oorzaken aanhoudend tegengewerkt zouden worden.
+Van zulk een minimum van ongeschiktheid in allerlei opzigten, dus ook
+voor de toekomst, verwijdert men zich echter wanneer men de
+geschiktheid voor het een geheel opoffert ten bate van die voor het
+ander. Die eerste soort van ongeschiktheid wordt alsdan meer vermindert
+dan de tweede vergroot, omdat, naarmate er geschiktheid bij iets meer
+vermindert, de verdere vermindering er van bezwaarlijker wordt, omdat
+zij zich alsware dan bepaalt tot hetgeen waarbij zij moeijelijker
+uitteroeijen is.</p>
+<p>Dit kan vergeleken worden met de uitwerking der geregtelijke
+straffen. Deze gaan in zekere mate de misdaden tegen, maar straft men
+zelfs de ligtste diefstallen met den marteldood, zoo zouden er nog in
+voor de dieven zeer aanlokkende gevallen er nu en dan diefstallen
+gepleegd worden, en de maatschappij minder winnen door de vermindering
+der diefstallen, dan verliezen door de pijnlijke uitwerking dier
+verschrikkelijke straffen<span class="corr" id="xd19e4378" title=
+"Bron: ,">.</span></p>
+<p>Wij menschen trachten wel in zekere mate de ongeschiktheid bij ons
+genoegen in het heden, die bij ons toekomstig bestaan, die bij andere
+menschen en die bij het toekomstige bestaan van andere menschen weg te
+<span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271" name=
+"pb271">271</a>]</span>nemen, doch doen dit niet bij elk dier soorten
+van ongeschiktheid in zulk eene verhouding als behoort, om bij allen te
+zamen de ongeschiktheid tot een minimum te maken, en wel, omdat de
+toestand daaromtrent niet alleen bij de in beschaving gestegene
+menschheid veranderd is, maar tevens bij elk individu gedurende zijn
+leven verandert. Bij de dieren toch lijdt de geschiktheid voor de
+toekomst en die van andere individuen veel minder dan bij ons menschen
+door de verwaarlozing er van ten bate der geschiktheid van het individu
+in het heden, en daar, sedert dat wij maatschappelijke pligten te
+vervullen hebben, onze verheffing boven den staat der dieren niet
+sedert zeer langen tijd uiterst langzaam heeft plaats gegrepen,
+handelen wij, tengevolge der werking der traagheid en van de in de Noot
+van blz. <a href="#pb139" class="pageref">139</a> gemelde
+terugtrekkende werking, met betrekking tot het te keer gaan der
+ongeschiktheid bij elk dier zaken, te veel als dieren, dat is wij
+voldoen niet aan de eischen van ons maatschappelijk bestaan.
+Desniettemin verzuimen wij niet geheel om bij elk dier zaken de
+ongeschiktheid tegen te gaan, en zelfs niet bij ons en anderen
+toekomstig buiten aardsch bestaan. Dit wordt bewezen, doordat der
+menschen ideaal hooger reikt dan om de hen bewuste kwalen der
+menschheid weg te nemen, en om deze in den geschiktsten toestand met
+betrekking tot het aardsche leven in de tot den thans bestaanden stand
+van beschaving gestegene maatschappij te stellen. Om dit laatste in
+voldoende mate te doen, hiervoor zijn de menschen, wegens bovengemelde
+oorzaak, te zinnelijk, te ego&iuml;stisch en te zorgeloos, kunnen zij
+gedurende hun kortstondig aardsch bestaan te weinig de behoeften hunner
+medemenschen leeren kennen, en mangelt het hen aldus zoowel aan
+intellectuele als aan morele ontwikkeling, doch dit neemt niet weg, dat
+de (zie blz. <a href="#pb78" class="pageref">78</a>), zoo onharmonische
+mensch somtijds zorgt om geschiktheid te vergrooten voor iets hooger
+dan het genoegen <span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272"
+name="pb272">272</a>]</span>der aardsche maatschappij in het heden, en
+dat hij hiervoor dit genoegen vermindert, en zich zelf lijden oplegt.
+Dit is bijv. het geval zoo iemand zooals <i>Beijling</i>, om zijn
+gegeven woord niet te breken, niet slechts zijn eigen leven opoffert,
+maar tevens zijne vrienden in droefheid dompelt. Dit is het geval zoo
+iemand, overstelpt door rampen of behebt met ongeneeselijke en
+smartelijke kwalen, zich liever in de harde maar leerrijke school van
+den tegenspoed laat, dan zich van den last van het leven te bevrijden,
+en vooral is dit het geval bij uitingen van het godsdienstig gevoel, en
+maakt dat zij, die zich offers opleggen om anderen in het heden
+genoegen te doen, ons niet voorkomen aan de roeping van den mensch ten
+volle te voldoen. Dergelijke daden maken het de menschheid evenmin in
+het heden genoegelijker als de bekende raad van <i>Aristides</i> in het
+belang van <i>Athene</i> was, en toch kan het doel hierbij niet slechts
+zijn om goede voorbeelden te geven, daar dit geheel van de middelen der
+publiciteit afhangt, en buitendien verzinsels daar even goed als
+werkelijk bedreven daden voor kunnen dienen.</p>
+<p>Die vergrooting der zedelijke ontwikkeling kan somtijds geschieden
+door het bedrijven van daden, de maatschappij geen voordeel
+verschaffende, zooals bijv. bij het bedwingen van de neiging voor genot
+in het heden door het nakomen van een verbod van iets dat werkelijk
+schadeloos is. De waarde van zulk eene daad, met betrekking tot den
+bedrijver er van, zal dan echter verminderen, zoo deze geen ijver
+genoeg betoont om de doelmatigheid er van te onderzoeken.</p>
+<p>De nakomelingschap heeft aan <span class="smallcaps">Napoleon
+I</span> de terdoodbrenging van den hertog van <i>Enghien</i>, benevens
+zijn trouweloosheid jegens het Spaansche hof meer euvel geduid, dan al
+de door hem geprovoceerde oorlogen. Dit nu kan slechts geschied zijn,
+omdat die nakomelingschap het voorbeeld van moord en trouwbreuk
+<span class="pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273" name=
+"pb273">273</a>]</span>voor latere heerschers verderfelijker achtte dan
+dat van oorlog voeren, niettegenstaande, wanneer die oorlogen stroomen
+bloed doen vloeijen en duizende huisgezinnen in rouw dompelen, zij
+ontegenzeggelijk het genoegen der maatschappij meer schaden, dan enkele
+moorden zulks doen. Deze strekken echter tot zedelijke verlaging, de
+oorlogen daarentegen in verscheidene opzigten tot geestelijke
+verhooging der strijders en van de navolgers dezer.</p>
+<p>Zoo wij ons buitendien geen hooger ideaal voorstelden dan het
+genoegen der maatschappij in het heden, zou bij het niet voldoen aan de
+eischen van dit ideaal, dit omlaag getrokken worden, dat is de
+beschaving zou afnemen, en dit genoegen der maatschappij meer op het
+dierlijke gaan gelijken. Zoo, wegens de in de Noot blz. <a href=
+"#pb139" class="pageref">139</a> gemelde terugtrekkende werking, als
+wegens den zeer geringen graad der geestontwikkeling der menschen
+tijdens derzelver geboorte, zouden deze, wanneer zij volwassen zijn,
+wegens het kleiner zijn van het hunne geestontwikkeling optrekkenden
+ideaal, op een lageren trap van geestontwikkeling komen, en aldus de
+graad van ontwikkeling van het genoegen der maatschappij steeds
+teruggaan<a class="noteref" id="xd19e4421src" href="#xd19e4421" name=
+"xd19e4421src">9</a>. Het is hiermede gelegen als met de grootte van
+wandelingen, zoo deze, hoe klein ook, inspanning vorderen, en zij noch
+voor de gezondheid, noch voor het genoegen gedaan worden. Al heeft
+iemand door dwang de gewoonte verkregen om eene wandeling van zekere
+grootte te maken, die grootte zal van lieverlede verminderen, nadat die
+dwang opgeheven is. Is aldus ons ideaal het publieke genoegen bij de
+thans bestaande beschaving der maatschappij, zoo hangt het in de lucht,
+en zal de noodzakelijkheid dier beschaving voor ons deze evenmin voor
+teruggang beveiligen, als de gewoonte aan <span class="pagenum">[<a id=
+"pb274" href="#pb274" name="pb274">274</a>]</span>het doen van eene
+groote wandeling, deze zal behoeden voor verkleining, zoo geene andere
+oorzaak dit tegen gaat. Slechts zal die verkleining alsdan trager zijn.
+Wel is waar bezitten wij zie blz. <a href="#pb28" class=
+"pageref">28</a> een drang tot vooruitgang, en misschien leidt deze de
+dieren, om zich <span class="corr" id="xd19e4429" title=
+"Niet in bron">(</span>zie blz. <a href="#pb152" class=
+"pageref">152</a><span class="corr" id="xd19e4435" title=
+"Niet in bron">)</span> eene inspanning te geven grooter dan hun
+aangenaam is, maar bij ons menschen, die bewustheid hebben van de
+toekomst en van hoogere trappen van bestaan, is deze instinctive drang
+hiervoor niet voldoende, wij behooren hiertoe hetzij door anderen
+gedwongen te worden, of wel een door onze zucht tot gemak niet omlaag
+trekbaar doel voor oogen te houden. Is dit doel bij de menschheid
+geheel aardsch, zoo moet het, wil de trap van beschaving niet
+verminderen, minstens zijn om dezen trap te verhoogen. Is echter de
+trap van beschaving op aarde zoo hoog geklommen als de in de Noot van
+blz. <a href="#pb139" class="pageref">139</a> gemelde terugtrekkende
+werking benevens de traagheid der op een zeer laag standpunt van
+geestelijke ontwikkeling geboren wordende menschen gedoogt, welk ideaal
+moeten deze zich dan ter bereiking voorstellen, om op dit maximum van
+op deze aarde mogelijke beschaving te blijven?<a class="noteref" id=
+"xd19e4441src" href="#xd19e4441" name="xd19e4441src">10</a> Een aardsch
+ideaal kan dit klaarblijkelijk niet zijn, en ook voor ons, die dit
+maximum niet bereikt hebben, kan die optrekkende <span class=
+"pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275" name=
+"pb275">275</a>]</span>werking niet geheel gevonden worden, zoo men de
+oogen slechts op de aarde gevestigd houdt. Wij achten ons te weinig in
+de menschheid op te gaan, (iets dat wel van zamenwerking met
+medemenschen onderscheiden moet worden) en ons gevoel van
+zelfstandigheid is te sterk, om ons ideaal vast te knoopen aan het lot
+der aan allerlei wisselvalligheden overgeleverde nakomelingschap. Wij
+bezitten eene meer of minder gebrekkige voorstelling, dat voor een deel
+ons ideaal zoodanig moet zijn, dat het op heffende werkt, hoe hoog ook
+men binnen de palen der eindigheid gestegen zij, en aldus slechts bij
+den oneindigen onveranderlijken en aldus volmaakten Oergeest kan
+bestaan.</p>
+<p>De idealen van zelfs leden van onbeschaafde maatschappijen bevatten
+dan ook bestanddeelen in sommige opzigten ongelijkslachtig zijnde met,
+ofschoon niet minder verheven dan hetgeen tot het genoegen strekt der
+wisselende leden van beschaafde maatschappijen.</p>
+<p>Reeds de onbeschaafde mensch begeeft zich met zijne verbeelding en
+ook eenigzins met zijne rede op buitenzinnelijk gebied, en vervalt
+alsdan in dwalingen. Dit is een noodwendig gevolg van het ver
+vooruitloopen der controlerende zintuigelijke aanschouwing tengevolge
+der natuurwet van de veranderlijkheid, doch even noodwendig is het dat
+die dwalingen verkeerde opvattingen zijn van iets dat werkelijk
+bestaat. De natuurwet der geschiktmaking verbiedt toch dat wij menschen
+een vermogen behouden om bespiegelingen te maken over het niet, evenals
+zij niet zou gedogen dat de vogels vleugels behielden, zoo er geene
+lucht bestond om er in te vliegen. Hetzelfde kan gezegd worden van de
+zucht der menschen om zich in eene hoogere en naauwere betrekking met
+het buitenzinnelijke en verhevene op het gebied der veropenbaring der
+zelfstandigheid door denking te stellen. Die zucht is de oorzaak der
+zoogenaamde inspiratie, die der veronderstelde persoonlijke
+tegenwoordigheid van God <span class="pagenum">[<a id="pb276" href=
+"#pb276" name="pb276">276</a>]</span>op gewijde plaatsen, die der
+gewaande lichamelijke vereenzelviging met hem. De menschen hebben,
+onder de vereenigde werking der wet van geschiktmaking en die der
+veranderlijkheid, die zucht naar het hooge op eene voor hunne
+bekrompenheid van begrip geschikte wijze trachten te bevredigen, en
+zijn hierdoor tot dwaalbegrippen tot bijgeloovigheden vervallen, doch
+het bestaan dier zucht bij hen bewijst dat deze eenmaal bij elk hunner
+op eene objectief ware wijze bevredigd zal worden.</p>
+<p>Het is aldus niet de zucht naar het hoogere op buitenzinnelijk
+gebied, of het godsdienstig gevoel in het algemeen, waardoor de
+toeneming der menschelijke kennis vertraagd wordt, maar het is de
+zinnelijke bevrediging dier zucht die zulks doet. Vandaar, dat, voorbij
+het standpunt van beschaving waarop de mensen en wijsgeerig beginnen te
+worden, zie blz. <a href="#pb118" class="pageref">118</a>, er eene
+botsing ontstaat tusschen de verlichten der natien, namelijk de
+wijsgeeren en de voorgangers van het gros dier nati&euml;n in de
+zinnelijke bevrediging van het godsdienstig gevoel, en dat de eerste op
+de laatste eene opheffende werking uitoefenen. Die disharmonie, moge in
+het eene tijdvak sterker, in het andere zwakker zijn, overal zal zij
+bestaan waar, tengevolge der werking der wet van geschiktmaking,
+zinnelijke wezens zich door zinnelijke voorstellingen trachten te
+bevredigen, en te gelijk, tengevolge der werking der wet der
+veranderlijkheid, door middel hunner rede zich tot het abstracte
+verheffen. Het wegens welk motief ook niet dringen in het abstracte
+maakt niet alleen dat de menschen bijgeloovig, maar tevens dat zij
+ongeloovig zijn. Op het eene oogenblik vormt de mensch verheven
+bespiegelingen, en zweeft hij boven de wolken in de wereld van het
+abstracte, op het andere oogenblik trekt zijne zinnelijkheid hem naar
+den bodem terug, en laat in zijn boezem een grond van wantrouwen voor
+zijne naar hij meent voor de rede onwederlegbare bespiegelingen.
+<span class="pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277" name=
+"pb277">277</a>]</span></p>
+<p>Is het aldus te verwonderen, dat zij die gezeten zijn in het
+vaartuig hunner kerk, wiens deelen zij de planken der behoudenis wanen
+te zijn, omdat zij er tusschen op min of meer zinnelijke wijze het
+edelste hunner gevoelens voldoen, dit vaartuig niet durven te verlaten
+en te wandelen op de baren van het abstracte, uit vrees van te zinken
+naar de diepte van het ongeloof? Uit vrees van mismaakte dwergen te
+worden, blijven zij liever kinderen.</p>
+<p>De werking der traagheid moet de wezens beletten eensklaps van
+natuur te veranderen en hunne persoonlijke eigenaardigheden te
+verliezen, zoodat zij niet op de wijze zooals Bouddha gesteld beeft,
+maar zelfs, slechts na eene verzwakking van hun karakter van
+bijzonderheid en veranderlijkheid gedurende de grootst eindige tijden,
+in het onveranderlijke oerwezen, door met dit qualitatief identiek te
+worden, opgenomen kunnen worden. De wet der geschiktmaking, welke dit
+tracht te doen, zal zwakker werken, naarmate er aan die volmaakte
+eenzelvigheid minder ontbreekt, zoodat er evenmin een eindigen tijd zal
+bestaan, waarin die werking alle te kort komingen aan die eenzelvigheid
+opgeheven zal hebben, alsdat er eene eindige abcis zal bestaan, waarbij
+bij eene kromme alle verwijdering van den assymptoot dezer verdwenen
+is. Dat de drang tot verandering van zaken, naarmate zij den toestand,
+waarin die drang hen wil brengen, meer genaderd zijn, kleiner wordt, is
+een gevolg der werking der wet der traagheid, die zulk een drang
+slechts veroorlooft binnen een eindigen tijd in grootte te veranderen,
+en aldus ook te verdwijnen. Er zullen aldus zeer korte, maar toch nog
+eindig groote tijden bestaan, dat die drang uiterst gering zijnde, voor
+het voortbrengen eener nadering der eene zaak tot de andere, die
+vroeger binnen korten tijd geschiedde, uiterst langen tijd noodig zal
+hebben. Bij bovengemelde kromme is de grootte der hoeken, welke de
+tangenten met de as der <span class="pagenum">[<a id="pb278" href=
+"#pb278" name="pb278">278</a>]</span>abcissen maken, met de grootte van
+dien drang te vergelijken. Is de vergelijking dier kromme nu zoodanig,
+dat die hoeken wel naar nul streven, maar niet negatief kunnen worden,
+en beneden zekere grootte alle soorten van grootte bezitten, zoo moet
+zulk eene kromme een assymptoot paralel met de as der abcissen
+bezitten. Evenmin als een veranderlijk wezen binnen een eindigen tijd
+het<a id="xd19e4470" name="xd19e4470"></a> karakter der
+onveranderlijkheid kan verkrijgen, kan het, een zelfstandig iets
+zijnde, binnen zulk een tijd volmaakt vernietigd worden. Ware eene
+vernietiging er van mogelijk zoo zou hierbij juist het omgekeerde als
+bij de op blz. <a href="#pb184" class="pageref">184</a> gemelde
+aangroeijing van zulk een wezen van af nul tot een eindig bedrag
+gedurende eene eeuwigheid moeten plaats hebben. Een wezen, in dit
+laatste geval verkeerende, moet eene eeuwigheid nadat het eene eindigen
+grootte bereikt heeft, oneindig groot zijn, en de stelling der
+pre&euml;xistentie tot noodwendig gevolg hebben, dat de
+geestontwikkeling der wezens de palen der eindigheid moet overschreden
+hebben, wanneer zij met den Oergeest volmaakt zamensmelten. De wet van
+geschiktmaking werkt, door de wezens een onveranderlijken aard te
+willen geven, de vergrooting dier wezens tegen. De wet der
+veranderlijkheid werkt op eene tegenovergestelde wijze, en moet
+gedurende het laatste oneindig lange tijdvak, dat de eindige wezens,
+voor met den Oergeest zamen te smelten, in grootte toenemen, in werking
+betrekkelijk de wet van geschiktmaking verzwakken.</p>
+<p>Bij eene eindige betrekking tusschen de werkingen dier beide wetten
+in het voordeel der eerstgemelde, voor zooverre deze zie blz. <a href=
+"#pb284" class="pageref">284</a> geene terugtrekkende werking
+uitoefent, zullen, bij den aanvang reeds bestaande wezens gedurende een
+eindigen tijd eene eindige betrekkelijke, vergrooting ondergaan. Alsdan
+zal echter die betrekkelijke vergrooting dier wezens gedurende eene
+eeuwigheid, van af een eindig getal tot nul afnemende zulks te
+<span class="pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279" name=
+"pb279">279</a>]</span>traag doen om binnen die eeuwigheid slechts eene
+eindige absolute vergrooting voort te brengen. Hiervoor zou die
+verhouding, op het oogenblik van den aanvang dier eeuwigheid, oneindig
+groot moeten zijn en bij een wezen in grootte nul bestaan. Die grootte
+is vergelijkbaar met die der ordinaat nul bij den top van assymptoten
+bezittende kromme lijnen. Van dergelijke krommen moeten de met
+bovengemelde betrekkelijke vergrooting vergelijkbare tangenten der
+hoeken der raaklijnen van oneindig tot op nul afnemen.</p>
+<p>De op blz. <a href="#pb276" class="pageref">276</a> gemelde zucht
+tot opheffing van den geest naar den onveranderlijken oneindigen
+Oergeest, vereischt dat diens onveranderlijke denkbeelden een invloed
+hoe indirect ook op onze veranderlijke denkbeelden uitoefenen, want
+anders zou het zijn, of dit onveranderlijke wezen voor ons geen
+objectief bestaan had, en aldus, zooals op blz. <a href="#pb275" class=
+"pageref">275</a> gezegd is, die zucht bij de menschen niet kunnen
+bestaan. Die onveranderlijke denkbeelden van den Oergeest kunnen echter
+niet direct op de onze van invloed zijn, omdat deze dan ook een
+directen invloed op die onveranderlijke denkbeelden zonden uitoefenen,
+en hen niet volmaakt onveranderlijk zouden kunnen laten. Die invloed
+moet aldus geschieden door eene grootst eindige reeks van zie blz.
+<a href="#pb175" class="pageref">175</a>, veranderlijke denkbeelden van
+den Oergeest, en wel zoo dat de leden dier reeks naar de zijde waar
+deze zich aan de onveranderlijke denkbeelden hecht, meer en meer hun
+karakter van veranderlijkheid verliezen en in uitgebreidheid
+toenemen<a class="noteref" id="xd19e4493src" href="#xd19e4493" name=
+"xd19e4493src">11</a>.</p>
+<p>Die uitgebreidheid bij die onveranderlijke denkbeelden oneindig
+zijnde, zoo kan hun invloed op onze denkbeelden <span class=
+"pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280" name=
+"pb280">280</a>]</span>vergeleken worden met dien van een oneindig
+grooten hemelbol op een eindig grooten bol, waarvan hij oneindig ver
+verwijderd, en aldus, zie blz. <a href="#pb165" class=
+"pageref">165</a>, door eene oneindige massa van aantrekkingstrillingen
+bezittenden ether gescheiden is. De invloed dier reeks van denkbeelden
+van den Oergeest op onze denkbeelden moet echter niet beschouwd worden
+als inspiratie, maar zie blz. <a href="#pb122" class="pageref">122</a>
+als de oorzaak waardoor wij ons door middel der rede en verbeelding
+boven zintuigelijke indrukken verheffen. De veranderlijke denkbeelden
+van den Oergeest, bepaalt door de atomistische bewegingen der aarde,
+oefenen, door tusschenkomst van dergelijke veranderlijke denkbeelden,
+bepaalt door atomistische bewegingen der deelen van ons ligchaam,
+geestelijke invloeden uit op door de zintuigelijk onwaarneembare
+atomistische bewegingen bepaalde denking van onzen geest<a class=
+"noteref" id="xd19e4513src" href="#xd19e4513" name=
+"xd19e4513src">12</a>. Gedroeg deze zich hier tegenover geheel passief,
+zoo zou hij een aardsch product zijn, en werkelijk tracht die invloed
+hem daartoe door eene werking der wet van geschiktmaking te verlagen.
+Onze geest gedraagt zich echter ook actief, ofschoon niet steeds even
+sterk, het minste in den slaap, in staat van dronkenschap, van waanzin,
+enz., wanneer hij zich weinig inspant; het meeste bij het denken over
+abstracte onderwerpen, over het algemeene en bij het in den niet
+latenten toestand. houden van denkbeelden, zoo dit sterke inspanning
+vereischt. Voor het bezit dier activiteit heeft echter onze geest
+noodig primo om eene menigte van verscheiden en veranderlijke indrukken
+te ontvangen, zonder welke hij niet werkdadig kan zijn, zie blz.
+<a href="#pb93" class="pageref">93</a>, en secundo om invloed te kunnen
+uitoefenen op voorwerpen, die zich alsdan tegenover hem passief
+gedragen. Zoo gedragen zich de beenen passief, wanneer wij tengevolge
+van onzen <span class="pagenum">[<a id="pb281" href="#pb281" name=
+"pb281">281</a>]</span>wil (eene soort van denking) gaan, en zouden zij
+zich slechts actief gedragen, zoo zij ons konden dwingen om te
+loopen<a class="noteref" id="xd19e4522src" href="#xd19e4522" name=
+"xd19e4522src">13</a>. Onze geest zou slechts aan de op blz. <a href=
+"#pb94" class="pageref">94</a> gemelde werking, trachtende hem een
+aardsch product te doen worden, blootgesteld zijnde, dit werkelijk naar
+ons inzien worden, zoo de werking der wet der veranderlijkheid hem niet
+binnen de wereldsche verscheidenheid en veranderlijkheid door de op
+blz. <a href="#pb279" class="pageref">279</a> gemelde reeks aan eene
+opheffende werking blootstelde, en daardoor tevens maakte dat die
+eerste werking haar doel niet kan bereiken, en aldus verlagende op den
+geest blijft werken.</p>
+<p>Men kan zich voorts voorstellen wezens zich niet verheffende boven
+de zintuigelijke indrukken, die zij op een hemelbol verkrijgen, en die,
+in zeker opzigt qualitatief niet van elkander verschillende, dit
+quantitatief wel doen. Zoo zouden bijv. op deze aarde waterdieren, zich
+niet boven hunne zintuigelijke indrukken verheffende, niet slechts
+minder hoog in geestontwikkeling staan dan de werkelijk bestaande
+waterdieren, maar tevens als imaginaire landdieren, welke zich ook niet
+boven hunne zintuigelijke indrukken verheffen.</p>
+<p>Om te beseffen hoe de aardsche zintuigelijke aanschouwing, door
+beneden de denking der aardbewoners te blijven, de vergrooting der
+geestontwikkeling dier wezens belemmert, en, zoo onze planeet (zie blz.
+<a href="#pb154" class="pageref">154</a>) niet <span class=
+"pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282" name=
+"pb282">282</a>]</span>zelve in eene phase van vooruitgang was, hij de
+nakomelingschap slechts tot een zeker maximum zou veroorloven te gaan,
+neme men in acht, dat al der menschen wetenschappelijke kennis bestaat
+uit zintuigelijke waarnemingen, wiskunde en logica. Van het eerste is
+natuurlijk het maximum op deze aarde beperkt, en met de wiskunde en
+logica is dit, door eene indirecte uitwerking van dit te laag staan der
+zintuiglijke aanschouwing met betrekking tot onze denking, insgelijks
+het geval.</p>
+<p>Zoowel bij de logica als bij de wiskunde wordt den aard en grootte
+van het onbekende, uit het bekende afgeleid, zoodat, waar zie blz.
+<a href="#pb174" class="pageref">174</a> de rijkdom en volkomenheid der
+aanschouwing de geesten ten volle verzadigen, wiskunde en logica
+overbodig zijn. Zoowel bij de logische als bij de wiskundige redenering
+(wier juistheid eigenlijk onafhankelijk is van de objectieve waarheid
+van de stellingen waarvan men uitgaat) gebruikt men beelden en
+voorstellingen aan de zintuigelijke aanschouwing ontleend. De
+beperktheid hiervan moet nu de vlugt van onze voorstellingen beperken
+door hierop eene terugtrekkende werking uit te oefenen, en hierdoor aan
+de intellectuele ontwikkeling der aardbewoners met betrekking tot de
+wiskunde en logica grenzen stellen, zelfs al waren die bewoners in het
+bezit eener aardsche onsterfelijkheid en aldus van een onbepaald langen
+tijd om te leeren, zonder dat hun geest een aardsch product was, twee
+zaken die<span class="corr" id="xd19e4560" title=
+"Niet in bron">,</span> zie blz. <a href="#pb224" class=
+"pageref">224</a>, naar ons inzien, onvereenigbaar zijn.</p>
+<p>Men zij voorts indachtig dat de werktuigen, zooals telescopen,
+microscopen, passers, barometers enz. waardoor onze aardsche
+zintuigelijke aanschouwing uitgebreider geworden is, niet zouden
+bestaan, zoo het vooruitloopen er hiervan door onze denking er zie blz.
+<a href="#pb178" class="pageref">178</a> niet opheffende opgewerkt had,
+doch die uitbreiding is begrensd.</p>
+<p>Bij de theorie snelt men door middel van wiskundige <span class=
+"pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283" name="pb283">283</a>]</span>en
+logische redeneringen de zintuigelijke aanschouwing meer vooruit, dan
+bij de praktijk. Meer dan hierbij komt men bij de theorie tot
+resultaten van een meer algemeenen aard<span class="corr" id=
+"xd19e4575" title="Niet in bron">.</span> Bij haar staat meer dan bij
+de praktijk vooruitgang en minder dan bij deze geschiktheid op den
+voorgrond.</p>
+<p>Wanneer een ligchaam valt, bestaat er een verschijnsel, namelijk de
+aantrekking waaraan dit ligchaam is blootgesteld, dat opwekt een ander
+aldus in grootte toenemend verschijnsel, namelijk de nadering van dit
+ligchaam tot andere ligchamen. Wederkeerige versterking tusschen die
+aantrekking en die sterkte van nadering heeft er hierbij (evenals in
+zeker opzigt zie blz. <a href="#pb12" class="pageref">12</a> tusschen
+den aanleg en de toeneming der geestelijke ontwikkeling) slechts zeer
+weinig plaats, omdat, in tegenstelling van bij onderlinge nadering van
+twee hemelligchamen, de aantrekking bij aardsche ligchamen gedurende
+den val van deze zeer <span class="corr" id="xd19e4583" title=
+"Bron: weing">weinig</span> vergroot. Die nadering van dit ligchaam tot
+andere, een gevolg der aantrekking, brengt voort elastieke botsing, dat
+is een overgang dier aantrekking in afstooting, en aldus eene
+vernietiging en omkeering van deszelfs oorzaak voort. Op het oogenblik
+dat die afstooting begint, zal de nadering op een maximum zijn;
+terwijl, op het oogenblik dat de afstooting op een maximum is, de
+nadering nul geworden zal zijn. Deze wordt daarna negatief, dat is zij
+gaat over in verwijdering, die op het grootste wordt op het oogenblik
+dat de afstooting weder in aantrekking overgaat. Afneming hierbij dier
+heen en teruggaande snelheden door wrijving of onveerkrachtige botsing,
+is eene werking der wet van geschiktmaking, omdat er dan zie blz.
+<a href="#pb251" class="pageref">251</a> snelheden in warmtetrillingen
+overgaan. Bestaat die verwijdering bij hemelligchamen, zoo zal er na de
+botsing tusschen de sterkte der verwijdering en de aantrekking eene
+wederkeerige verzwakking bestaan. <span class="pagenum">[<a id="pb284"
+href="#pb284" name="pb284">284</a>]</span></p>
+<p>Zoo die hemelligchamen, in plaats van tegen elkander te botsen, zeer
+langwerpige ellipsen om een gemeenschappelijk brandpunt beschrijven,
+zullen de naderingen op eene andere wijze de hen voortbrengende
+aantrekkingen vernietigen. Zij keeren in dit geval de rigting waarin de
+aantrekking geschiedt om, zoodat alsdan de aantrekkingen niet negatief
+worden, door in afstootingen over te gaan, maar door in
+tegenovergestelde rigting te geschieden. In dien laatsten zin zijn die
+aantrekkingen bij de perihelia op het sterkste negatief, en aldaar is
+de sterkte der nadering nul geworden, om later negatief te worden, dat
+is in verwijdering over te gaan. Bij de aphelia zijn bij dit geval de
+positieve aantrekkingen gering wegens bovengemelde wederkeerige
+verzwakking tijdens de verwijdering der beide ligchamen. Bij het eerste
+voorbeeld is daarentegen de aantrekking der aarde minus de afstooting
+der beide ligchamen op het grootste, wanneer het botsende ligchaam
+weder begint terugtevallen, en aldus de sterkte der nadering er bij nul
+is.</p>
+<p>Wanneer de werking der wet der veranderlijkheid zoodanig is, dat het
+gevolg deszelfs voortbrengend verschijnsel tracht te vernietigen en
+negatief te maken, is die werking in denzelfden geest als de werking
+der wet van geschiktmaking terwijl, wanneer het gevolg deszelfs
+voortbrengend verschijnsel tracht te versterken, de werking der wet der
+veranderlijkheid in tegengestelden geest als die der wet van
+geschiktmaking is. In het eerste geval bestaat er echter dit verschil
+tusschen de werking der wet der veranderlijkheid en die der wet van
+geschiktmaking, dat de werking dier laatste wet alsware een
+nevenverschijnsel te weeg brengt, in sterkte toe en afnemende met het
+verschijnsel waarop die werking <span class="corr" id="xd19e4594"
+title="Bron: verniegende">vernietigende</span> werkt, zooals bijv. de
+met wrijving gepaard gaande snelheden; terwijl daarentegen bij de
+werking der wet der veranderlijkheid, zooals in het eerste geval, het
+vernietigd <span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285" name=
+"pb285">285</a>]</span>wordende verschijnsel door zijne grootte het
+vernietigende opwekt. Deze laatste werking, gepaard met die der wet van
+geschiktmaking, waardoor, bijv. zooals op blz. <a href="#pb259" class=
+"pageref">259</a> aangegeven is, de gewijzigde werking van blz.
+<a href="#pb257" class="pageref">257</a> ontstaat, zou op
+maatschappelijk gebied steeds iets heilzaams wrochten, zoo de
+maatschappij in geen staat van vooruitgang verkeerde, en zal aldus iets
+heilzaam teweeg brengen in de gevallen waarmede de vooruitgang niet te
+maken heeft, zooals bijv. het vernietigen van afwijkingen ten eene of
+andere zijde van een welgemaakt ligchaam. In zulke gevallen is toch de
+gemiddelde toestand den besten, de vernietiging van afwijkingen hiervan
+wenschelijk en het ontstaan van zulke afwijkingen door de wet der
+veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige versterking tusschen oorzaak
+en gevolg plaats heeft, schadelijk. Bij zaken in staat van vooruitgang
+is daarentegen, wegens de werking der traagheid zie blz. <a href=
+"#pb52" class="pageref">52</a>, die gemiddelde toestand niet den
+besten, het ontstaan van afwijkingen er van naar boven is aldus
+wenschelijk en de vernietiging dier afwijkingen schadelijk. Zoo aldus
+die werking der wet der veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige
+versterking tusschen oorzaak en gevolg ontstaat alsdan dergelijke
+afwijkingen te weeg brengt, zal de werking er van heilzaam en de
+tegengestelde werking der wet der veranderlijkheid schadelijk zijn,
+daar in het eerste geval men iets goeds met betrekking tot wat ook,
+tracht te vergrooten en in het laatste dit goede tracht te vernietigen.
+Zoo is het bijv. goed dat de belooningen, zij die zich goed gedragen,
+tot nog beter aansporen. De begrenzing van dergelijke afwijkingen,
+tengevolge der op blz. <a href="#pb261" class="pageref">261</a> gemelde
+werking der wet der geschiktmaking, is dan echter en wel meer, naarmate
+zij digter bij zekere grootte is, iets heilzaams. Zoo is het bijv. goed
+om door belooningen de vlijt van leerlingen op te wekken, edoch de
+toeneming dier vlijt moet gematigd worden, omdat zij anders de
+<span class="pagenum">[<a id="pb286" href="#pb286" name=
+"pb286">286</a>]</span>gezondheid dier leerlingen zou schaden, en
+evenzeer moet de vergrooting der belooningen gematigd worden, omdat
+deze anders onregtvaardig zouden worden.</p>
+<p>Het ontstaan van alsware beneden of achterwaartsche afwijkingen van
+achterlijke gemiddelde toestanden door de werking der wet der
+veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige versterking plaats heeft, is
+daarentegen schadelijk omdat alsdan iets kwaads vergroot wordt; terwijl
+de omgekeerde werking dier wet, waardoor dergelijke afwijkingen naar
+achteren tegengegaan worden, heilzaam is<span class="corr" id=
+"xd19e4616" title="Niet in bron">.</span> Schadelijk is het bijv.
+wanneer men slechte menschen zoo bejegent en plaagt, dat zij uit wrok
+nog slechter worden, goed, wanneer men dit zoo doet, dat hunne
+zedelijkheid digter bij die van het gros der menschen komt.</p>
+<p>Deze de afwijkingen uitputtende werking der wet der veranderlijkheid
+gepaard met de werking der wet van geschiktmaking, tracht de
+verschillende bestanddeelen van zaken met elkander in harmonisch
+verband en op dezelfde hoogte van ontwikkeling te brengen. Zijn nu bij
+die zaken, door dat zij in een staat van vooruitgang zijn zooals op
+blz. <a href="#pb78" class="pageref">78</a> gezegd is, die
+bestanddeelen op zeer ongelijke hoogte, zoo zullen die beide zoo even
+gemelde werkingen, door de trachten de hoogst staande bestanddeelen
+dier zaken te verlagen, ofschoon niet met betrekking tot de
+geschiktheid er van zie blz. <a href="#pb255" class="pageref">255</a>,
+iets schadelijk, te weeg brengen, en daarentegen, door de laagst
+staande bestanddeelen er van omhoog te trekken, iets goeds wrochten.
+Omgekeerd zal de werking der wet der veranderlijkheid, waarbij oorzaak
+en gevolg elkander wederkeerig versterken, iets, ofschoon ook weder
+niet met betrekking tot de geschiktheid, heilzaams voortbrengen,
+wanneer zij zaken onharmonisch maakt door enkele bestanddeelen er van
+te verhoogen, en daarentegen schadelijk werken, wanneer zij eene
+disharmonie te weeg brengt door andere bestanddeelen dier zaak te
+verlagen. Dit <span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287" name=
+"pb287">287</a>]</span>laatste was bijv. het geval bij het ontstaan van
+den aflaathandel in het begin der zestiende eeuw. De vernietiging er
+van door de hervormers was aldus eene werking der wet der
+veranderlijkheid, wanneer hierdoor afwijkingen uitgeput worden en te
+gelijk ook eene werking der wet der geschiktmaking. Toen zij echter
+eene nieuwe godsdienst verhevener dan de toen bestaande stichtten,
+waren de handelingen der hervormers werkingen der wet der
+veranderlijkheid, waarbij oorzaak en gevolg elkander wederkeerig
+versterken, begrensd door de op blz. <a href="#pb261" class=
+"pageref">261</a> gemelde werking der wet der geschiktmaking. Hunne
+handelingen strekten toen toch volstrekt niet meer om de verschillende
+bestanddeelen der toen bestaande godsdienst meer harmonisch met
+elkander en met de zinnelijkheid der menschen te maken. Ware dit het
+geval geweest, zoo zouden de hervormers de hoogste bestanddeelen der
+catholijke godsdienst zie blz. <a href="#pb255" class="pageref">255</a>
+hebben moeten verlagen. Niet de drang tot geschiktmaking, maar die tot
+vooruitgang was de drijfveer dier hervormers. Eveneens was dit het
+geval bij <i>Galileus</i>, toen deze als vertegenwoordiger der wel op
+waarnemingen gebaseerde, maar desniettemin abstracte wetenschap
+verscheen voor de vierschaar der vertegenwoordigers der zinnelijkheid,
+der zie blz. <a href="#pb178" class="pageref">178</a> niet
+controlerende getuigenis der zintuigen. Hierbij toch past de stelling,
+dat de aarde om de zon wentelt, zoo weinig, dat niemand, tenzij hij
+beter ingelicht is, haar geloof zal willen schenken.</p>
+<p>Ook op staatkundig gebied bestaat er, wegens den vooruitgang der
+maatschappij, disharmonie bij verschillende zaken. Ingezetenen van
+rijken wenschen zich bijv. te vereenigen met ingezetenen van andere
+rijken, met wie zij zich verwant gevoelen, en willen tevens zeer locale
+belangen overheerschende maken. De werking der wet der geschiktmaking
+en de in denzelfden geest zijnde werking der wet der veranderlijkheid
+zullen klaarblijkelijk <span class="pagenum">[<a id="pb288" href=
+"#pb288" name="pb288">288</a>]</span>trachten eerstgemelde zucht te
+verzwakken en te gelijk te geven eene ruimere opvatting van locale
+belangen. Bij eene verdeeling der menschheid in staten, enkel
+tengevolge van die beide werkingen, zou aldus die zucht der inwoners
+van staten om staatkundig zamen te smelten met hen verwante inwoners
+van andere staten onbevredigd moeten blijven, en zie blz. <a href=
+"#pb256" class="pageref">256</a> later verdwijnen.</p>
+<p>Wegens den vooruitgang der menschheid zullen de staten door
+zamenvoeging gemiddeld steeds grooter worden, doch dit wegens de
+werking der traagheid gemiddeld zie noot blz. <a href="#pb78" class=
+"pageref">78</a> wat te laat geschieden, en de staatkundige indeeling
+aldus zoo zijn, dat zoo even gemelde zucht tot zamensmelting, minder
+bevredigd wordt dan het particularisme.</p>
+<p>De werking der wet van geschiktmaking en de in denzelfden geest
+zijnde werking der wet der veranderlijkheid, zouden bij eene niet
+vooruitgaande maatschappij de staatkundige indeeling der menschheid zoo
+goed mogelijk trachten te maken, en wel volgens nationaliteiten,
+waarbij de particuliere en locale belangen weinig uiteenloopen, want
+zulk een toestand zou dan evenzeer den gemiddelden politieken toestand
+zijn, als de welgemaakte toestand van het ligchaam den gemiddelden van
+allerlei mismaakte toestanden, zie blz. <a href="#pb102" class=
+"pageref">102</a>. Oorlogen zouden het ontstaan van zulk een
+gemiddelden politieken toestand kunnen bevorderen, door tot beide zoo
+even gemelde werkingen te behooren, of kunnen tegengaan, door werkingen
+te zijn der wet der veranderlijkheid, die in strijd zijn met die der
+wet van geschiktmaking. Meer zullen zij echter in eerst dan in
+laatstgemelden geest werken, omdat gemiddeld de morele kracht alsmede
+de ondersteuning van andere staten zijn voor den oorlogvoerenden staat,
+die eene geschikte staatkundige verdeeling wenscht. De werking van den
+oorlog kan men vergelijken met die van het <span class=
+"pagenum">[<a id="pb289" href="#pb289" name=
+"pb289">289</a>]</span>trekken van ballen uit eene bus, witte en zwarte
+ballen bevattende, met zekere voorliefde voor de witte. Het kan dan
+echter zijn, dat die bus zoo weinig witte en zooveel zwarte ballen
+bevat, dat, niettegenstaande die voorliefde voor de witte ballen, er
+meer zwarte dan witte ballen getrokken worden, en evenzoo zou de
+staatkundige indeeling zoo nabij de beste kunnen zijn, dat,
+niettegenstaande de gemiddeld grootere kans voor zege der partij, die
+de staatkundige indeeling nog beter tracht te doen worden, de oorlogen
+deze eerder trachten te verslimmeren dan nog beter te doen worden.</p>
+<p>De gemiddelde toestanden, op zich zelve beschouwd, geschikte
+toestanden, en somtijds afwijkingen van gemiddelde toestanden van meer
+algemeenen aard, kunnen veranderen, en zullen dit, bij het bestaan van
+blijvende afwijkingen naar de eene zijde er van, doen zoodat men dan
+alsware een anderen gemiddelden toestand zonder afwijking zal
+verkrijgen. Zoo kan de verzwakking van een staat iets worden, waarnaar
+deszelfs bevolking zich voegt, en die deze niet meer als eene door
+groote inspanning te vernietigen afwijking beschouwd.</p>
+<p>De werking der wet der geschiktmaking tracht namelijk te gelijk
+afwijkingen te vernietigen, en den gemiddelden toestand alsware naar de
+zijde dier afwijkingen te verschuiven. De werkelijke afwijkingen zijn
+aldus steeds van tijdelijken aard, en, wanneer de werking der wet der
+veranderlijkheid wederkeerige versterking tusschen een verschijnsel en
+deszelfs gevolg te weeg brengt, zal niet alleen zie blz. <a href=
+"#pb261" class="pageref">261</a> de werking der wet van geschiktmaking
+de vergrooting van zulk een verschijnsel en van deszelfs gevolg eens
+doen ophouden, maar, zoo de gemiddelden toestand zich niet verplaatst,
+door de op blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gemelde
+werking der wet der veranderlijkheid, die door wederkeerige versterking
+voortgebragte afwijking later weder vernietigd worden. Zoo zal bijv.
+magtsvergrooting, voortgebragt door <span class="pagenum">[<a id=
+"pb290" href="#pb290" name="pb290">290</a>]</span>wederkeerige
+versterking van succes en aanmoediging, later door verslapping en
+overmoed weder vernietigd en zelfs negatief kunnen gemaakt worden,
+beide echter slechts zoo die grootere magt, door geschiktmaking er
+voor, geene werkelijke behoefte wordt. De wederkeerige versterking
+bestaat, alsdan tusschen het voortbrengend verschijnsel en eenig ander,
+doch zij kan ook bestaan, tusschen het voortgebragte verschijnsel, dat
+het eerstgemelde tracht te vernietigen en zelfs omgekeerd te doen
+worden, en eenig ander verschijnsel<a class="noteref" id="xd19e4674src"
+href="#xd19e4674" name="xd19e4674src">14</a>. Hoe zwakker de werking
+der wet van geschiktmaking is, in hoe meer tijd zij aldus het beoogde
+doel bereikt, hoe minder ongeschiktheid in andere opzigten er bij
+andere zaken er door teweeg gebragt zal worden. Vandaar dat men een
+goed doel kan bereiken zonder slechte middelen er toe te bezigen, zoo
+men slechts geduld heeft, en een op minder vaste gronden steunende
+geschikten toestand, binnen korten tijd ontstaande niet verkiest boven
+een op vastere gronden steunende geschikten toestand meer in de
+toekomst.</p>
+<p>Stelt men het verbod om aan anderen te doen, hetgeen zij wenschen
+dat hun niet gedaan wordt, niet in strijd met het werkelijke belang der
+individuen, zoo kan in elken staat het belang der deelen in
+overeenstemming met dat van het totaal dier deelen zijn. Dit zal
+insgelijks het geval bij het statenstelsel kunnen zijn, want het is
+hiervoor wenschelijk, dat er geene onderdrukte nationaliteiten bestaan,
+en dit zal niet in strijd zijn met de belangen van <span class=
+"pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291" name="pb291">291</a>]</span>elk
+dier staten, omdat de meerderheid der inwoners van elk dezer toch een
+afkeer moet hebben van het denkbeeld dat zijne nationaliteit onderdrukt
+wordt.</p>
+<p>Hierbij, zooals steeds op maatschappelijk gebied, moet echter in
+acht genomen worden, dat het verkeerd is bestaande afwijkingen van den
+toestand, die het beste voor het algemeen welzijn is, plotseling te
+willen vernietigen, omdat door den tijd zij, bij wie die afwijkingen
+bestaan, zich in zekere mate er naar zullen geschikt hebben. Dit is
+bijv. het geval bij zoogenaamde door den tijd verkregen en met het
+algemeen belang in strijd zijnde regten, zooals bijv. die van het
+houden van slaven, te hoog geestelijk ontwikkeld met betrekking tot
+hunne meesters om zie blz. <a href="#pb47" class="pageref">47</a> eene
+heerschappij, als die over slaven uitgeoefent, niet nadeelig te doen
+worden. Zulke regten behoeven evenmin plotseling, althans zonder
+schadevergoeding (eene soort van geschiktmaking voor den bezitter dier
+regten) afgeschaft, als onbepaald bestendigd te worden.</p>
+<p>Wanneer een voortbrengend verschijnsel of oorzaak eene afwijking is
+van een gemiddelde, dat zich niet tracht te verplaatsen, zal het
+voortgebragte of gevolg, verschijnsel die oorzaak trachten uit te
+putten, en deze daarentegen versterken, wanneer dit gemiddelde zich wel
+tracht te verplaatsen. Zoo zal bijv. succes in den krijg, tengevolge
+van tijdelijke grootere eenheid, deze trachten te verminderen, of wel
+te vergrooten, al naar gelang die grootere eenheid elders niet
+aangetroffen wordt, of wel eene toenadering is tot die welke elders
+bestaat, of die men noodig voor zich acht. In het eerste geval schijnt
+die grootere eenheid iets, dat na de zege overbodig geworden is, en in
+het tweede iets waarvan de heilzame vruchten met betrekking tot de
+toekomst gebleken zijn. Inspanning brengt verhooging in positie te
+weeg, en deze zal, wegens den drang tot vooruitgang, gemiddeld die
+inspanning niet trachten te vernietigen, ofschoon de op <span class=
+"pagenum">[<a id="pb292" href="#pb292" name="pb292">292</a>]</span>blz.
+<a href="#pb261" class="pageref">261</a> gemelde werking der wet van
+geschiktmaking, de vergrooting dier inspanning tengevolge van
+wederkeerige versterking, weldra zal doen ophouden. Dat voorts die
+vergrooting in positie geschiedt onder strijd (zie. blz. <a href=
+"#pb55" class="pageref">55</a><span class="corr" id="xd19e4698" title=
+"Niet in bron">)</span> in den algemeensten zin genomen, ontstaat
+doordat magten zooals individuen, staten enz. in contact komen met
+andere niet met hen in alle deelen zamenwerkende magten of zaken,
+hetgeen een gevolg is der verscheidenheid, die zie blz. <a href=
+"#pb237" class="pageref">237</a> eene voorwaarde is van den
+vooruitgang.</p>
+<p>De werking van elken hartstogt is die van een der beide op blz.
+<a href="#pb284" class="pageref">284</a> gemelde werkingen der wet der
+veranderlijkheid, in het eene geval zooals op blz. <a href="#pb259"
+class="pageref">259</a> en in het andere, zooals op blz. <a href=
+"#pb261" class="pageref">261</a> gezegd is, gepaard met de werking der
+wet van geschiktmaking. Lijden wekt bijv. medegevoel op, dat dit lijden
+tracht te vernietigen. De sterkte van dit medegevoel klimt en daalt nu
+niet, wegens de werking der traagheid, te gelijk met die van dit
+lijden, en vooral niet zoo de bekendheid hier van snel toeneemt, en
+evenmin is dit medegevoel op een maximum wanneer dit lijden ophoudt met
+te bestaan. Met betrekking hiertoe verkeert het in een overeenkomstig
+geval als doelmatige straf met betrekking tot slecht gedrag, en als met
+oordeel toegeven met betrekking tot gegronde grieven. Is het
+daarentegen iemands geluk dat medegevoel opwekt zoo <span class="corr"
+id="xd19e4715" title="Bron: heef ter">heeft er</span> tusschen beiden,
+even als tusschen eischen en toegeving met zwakheid, wederkeerige
+versterking plaats. De werking der wet van geschiktmaking tracht echter
+dan de toeneming van beiden tegen te gaan, daar zij iemands positie, en
+te gelijk de gevoelens die men hem toedraagt, tot zekere gemiddelden
+tracht te brengen.</p>
+<p>Met betrekking tot derzelver oorzaken staan de werkingen der
+hartstogten zie blz. <a href="#pb267" class="pageref">267</a> in
+dezelfde verhouding als de daden gedaan tengevolge van redeneringen.
+Trouwens bij hartstogtelijke handeling worden er redeneringen van
+<span class="pagenum">[<a id="pb293" href="#pb293" name=
+"pb293">293</a>]</span>eenvoudigen en oppervlakkigen aard gemaakt, die,
+zooals bij woede en vrees, in der menschen geest overheerschende
+worden. Het zijn de hartstogten die de menschen doen handelen, de goede
+op eene niet, de slechte op eene wel te lage wijze voor de eischen van
+der menschen zedelijk leven en onderlinge zamenwerking, en het
+verkeerde van zich blindelings aan goede hartstogten over te geven,
+bestaat juist in het alsdan niet maken van genoegzaam diepzinnige
+redeneringen. Of de intellectuele ontwikkeling is dan in gebreke met
+betrekking tot de morele ontwikkeling, of men weet haar dan niet
+genoegzaam te doen gelden.</p>
+<p>Dit in gebreke zijn der intellectuele ontwikkeling, of het niet
+gebruik er van kan in het algemeen leiden om zich van het goede en
+insgelijks van het kwade te onthouden, en aldus de neiging tot het eene
+en tot het andere verminderen. Naar aanleiding van hetgeen op blz.
+<a href="#pb217" class="pageref">217</a> gezegd is, zal, omdat kennis
+noodig is om begrip en waardering van het goede te geven, en niet
+alleen evenals bij het kwaad strekt, om het op eene meer doelmatige
+wijze te doen, ontbering er van gemiddeld meer tot kwaad dan tot goed
+strekken, en aldus, naar aanleiding van blz. <a href="#pb152" class=
+"pageref">152</a>, de neiging tot het goede meer verminderen dan die
+tot het kwaad<a class="noteref" id="xd19e4733src" href="#xd19e4733"
+name="xd19e4733src">15</a>. Men bedenke hierbij dat de werking der wet
+van geschiktmaking de verschillende soorten van kennis (althans zie
+blz. <a href="#pb67" class="pageref">67</a><span class="corr" id=
+"xd19e4741" title="Niet in bron">)</span> die van even hooge soort, met
+elkander in harmonisch verband <span class="pagenum">[<a id="pb294"
+href="#pb294" name="pb294">294</a>]</span>tracht te brengen, zoodat
+vermindering der wijsgeerige kennis ook die der andere kennis
+tengevolge heeft. Iemand, die zich nu steeds er op toelegt om met
+overleg kwaad te plegen, moet noodwendig de wijsgeerige kennis, die
+betrekking heeft op de maatschappelijke behoeften en vooruitgang,
+verwaarloozen en dit, wegens de zooeven gemelde reden, daling van
+andere takken van kennis ten gevolge hebben.</p>
+<p>Zoo de geestelijke aanleg der individuen der verschillende
+diersoorten en menschenrassen bij de geboorte dier individuen slechts
+bepaald werd door den aard van hunne ligchamen, zou het onverklaarbaar
+blijven hoe zulke groote verschillen in den dezen geestelijken aanleg
+bepalenden aard der ligchamen ontstaan zijn, of liever in stand
+gehouden worden, want bestond er geene constante oorzaak voor dit
+laatste, <span class="corr" id="xd19e4749" title="Bron: zou">zoo</span>
+zouden die verschillen, slechts door de werking der traagheid in stand
+gehouden, van lieverlede verminderd zijn, en slechts accidentele
+omstandigheden (anders gezegd het toeval) die den geestelijken aanleg
+bepalenden aard der ligchamen wat doen vari&euml;ren. De verschillen in
+levensomstandigheden kunnen althans bij de menschenrassen die constante
+oorzaak niet zijn, omdat de verschillen in hoogte der
+levensomstandigheden bij de menschen kunstmatig zijn, en niet door de
+aarde aangeboden worden. De verschillen in den bovengemelden aard der
+dierlijke en menschelijke ligchamen, moeten in overeenstemming met de
+stelling van blz. <a href="#pb92" class="pageref">92</a>, dat die
+ligchamen aan eene opwaarts drijvende werking buiten hen blootgesteld
+zijn, naar ons inzien, ook in stand gehouden worden door eene oorzaak
+buiten hen, namelijk zie blz. <a href="#pb196" class="pageref">196</a>
+door de verschillen in aanleg der geesten op de aarde met levende
+ligchamen in contact willende komen. De geslachtsvoortplanting en het
+verkeer zullen voorts klaarblijkelijk strekken om bovengemelden aard
+dier ligchamen bij dezelfde soorten of dezelfde volken gelijk
+<span class="pagenum">[<a id="pb295" href="#pb295" name=
+"pb295">295</a>]</span>aan elkander te doen worden. Dit zelfde verschil
+in aanleg der geesten houdt, naar ons inzien, bij een zelfde volk het
+verschil in stand, voor zooverre dit niet door het toeval ontstaat, in
+stand. Wel heeft de maatschappij zich naar die verschillen in
+beschaving geschikt, doch die verschillen kunnen naar ons inzien geene
+noodzakelijke behoefte zijn van welke maatschappij ook, bijv. niet van
+eene wier leden in geestelijken aanleg tijdens hunne geboorte alle
+gelijk zijn, en niet, tengevolge der werking van het toeval, ongelijk
+in beelding en rijkdom worden. Verschil in magt zou in zulk eene
+maatschappij enkel door verschil in ancieniteit bepaald worden.</p>
+<p>De werking der wet der veranderlijkheid, waarbij oorzaak en gevolg
+elkander wederkeerig versterken, veroorzaakt vaak eene overdrevene
+schatting van zekere hartstogten, zooals vreugde, smart, bewondering,
+verachting, opwekkende gebeurtenissen. Tusschen de opvatting dezer
+laatste in den geest dier hartstogten en deze bestaat er dan eene
+wederkeerige versterking, door de werking der wet van geschiktmaking,
+waardoor de hartstogt en de overdrevene voorstelling gematigd worden,
+begrensd. De aanschouwing der werkelijke gevolgen van zulk eene
+gebeurtenis wekt dan echter het denkbeeld op, dat men zich aan
+overdrijving heeft schuldig gemaakt, en dit denkbeeld nu is, wegens de
+werking der traagheid, niet verdwenen, wanneer, tengevolge er van, die
+overdrijving niet meer bestaat. Vandaar dat deze naar aanleiding van
+hetgeen op blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gezegd is,
+negatief zal worden, en er aldus, met betrekking tot de juiste
+schatting, verflaauwende schommelingen zullen ontstaan. Was dit niet
+het geval, zoo zou men, na het vernemen dat eene heugelijke tijding
+valsch is, direct weder in dezelfde gemoedsstemming als voor het
+ontvangen dier tijding moeten komen, want op het oogenblik dat de
+ongegronde vreugde verdwenen zou zijn, zou zulks ook zijn het denkbeeld
+dat <span class="pagenum">[<a id="pb296" href="#pb296" name=
+"pb296">296</a>]</span>men zich ten onregte verheugd heeft. Dit is
+echter in werkelijkheid het geval niet, en vandaar, dat men daar na
+gedurende zekeren tijd treurig wordt.</p>
+<p>Hierbij komt echter nog dat de wet van geschiktmaking de menschen
+ras gewoon maakt aan het denkbeeld van voorspoed, en aldus, zooals op
+blz. <a href="#pb289" class="pageref">289</a> gezegd is, althans met
+betrekking tot de bestaande afwijking, in gevoel van vreugde bestaande,
+het gemiddelde verzet, zoo dat hierdoor, wanneer de <span class="corr"
+id="xd19e4772" title="Bron: valscheid">valschheid</span> der goede
+tijding ruchtbaar wordt, de vreugde reeds veel vermindert zal zijn.</p>
+<p>Een zelfde verschijnsel kan te gelijk bestaan bij verschillende
+groepen van verschijnsels, elk, wegens de vereenigde werking der
+zamenstellende verschijnsels, opwekkende een gevolg onderscheiden van
+de gevolgen dier andere groepen. Zoo kan bijv. eene slechte daad,
+vereenigd werkende met de vriendschappelijke stemming der beoordeelaars
+dier daad, jegens derzelver bedrijver tot gevolg medelijden hebben;
+terwijl diezelfde daad, vereenigd werkende met de vijandelijke stemming
+van andere beoordeelaars, jegens derzelver bedrijver verachting en haat
+tengevolge heeft.</p>
+<p>Het gretig eten van gewijde kuikens kan, vereenigd werkende met de
+bijgeloovige gevoelens van een leger, aanmoediging hiervan tot gevolg
+hebben; terwijl, vereenigd werkende met de functie van de keel dier
+kuikens, dit gretig eten dezer de vulling van derzelver magen tot
+gevolg heeft. In elk dier gevallen zal elk gevolg zie blz. <a href=
+"#pb71" class="pageref">71</a>, gelijkslachtig zijn met een of meer der
+verschijnsels door wier vereenigde werking het opgewekt wordt. Zoo is
+bijv. aanmoediging gelijkslachtig met bijgeloovige stemming, en vulling
+van magen met eten. Evenzoo is uitdrooging der lucht gelijkslachtig met
+derzelver oorzaak, namelijk de met storm vergezeld gaande betrekkelijk
+sterke luchtrijzing, terwijl het reven van zeilen gelijkslachtig is met
+het besturen van vaartuigen, dat <span class="pagenum">[<a id="pb297"
+href="#pb297" name="pb297">297</a>]</span>vereenigd werkende met storm,
+dit reven tengevolge heeft<a class="noteref" id="xd19e4784src" href=
+"#xd19e4784" name="xd19e4784src">16</a>. Gelijkslachtig zijn oorzaken
+en gevolg, wanneer deze op gene kunnen terugwerken en hen, zooals op
+blz. <a href="#pb284" class="pageref">284</a> gezegd is, kunnen
+uitputten en omkeeren, of versterken, en ongelijkslachtig zijn oorzaken
+en gevolgen, wanneer dit niet mogelijk is. Zoo zal bijv. de aan- of
+ontmoediging van een leger kunnen terugwerken op deszelfs bijgeloovige
+stemming, maar niet op het eten van gewijde kuikens, terwijl de met dit
+eten gelijkslachtige vulling der magen dier kuikens dit daarentegen wel
+kan doen.</p>
+<p>Evenzoo zal de uitdrooging der lucht de luchtrijzing en aldus ook de
+horizontale toeschieting der lucht of den wind verzwakken, terwijl het
+reven van zeilen op de sterkte van den wind niet, maar op het besturen
+van zeilvaartuigen wel terugwerken kan.</p>
+<p>Hoe komt het nu dat, zooals bij deze voorbeelden, geheel
+ongelijkslachtige verschijnsels vereenigd werkende gevolgen kunnen
+opwekken, die aldus onmogelijk met elk van derzelver oorzaken
+gelijkslachtig kunnen zijn? Naar ons inzien, doordat hier op aarde niet
+alles in harmonisch verband is, doordat, zooals op blz. <a href=
+"#pb195" class="pageref">195</a> gezegd is, de gewassen en de ligchamen
+der dieren hooger dan de onbewerktuigde natuur, en de geesten der
+menschen hooger dan de door derzelver ligchamen bepaalde denking, en
+zie blz. <a href="#pb91" class="pageref">91</a> en 280 nog hooger dan
+de door de onbewerktuigde aardsche natuur bepaalde denking staan. Zoo
+is het rijp worden van vruchten, een gevolg der vereenigde werking der
+organische zamenstelling dier vruchten en der warmte, met deze laatst
+geheel ongelijkslachtig. Het met die warmte gelijkslachtige gevolg is
+daarentegen de grootere uitstraling en de mindere <span class=
+"pagenum">[<a id="pb298" href="#pb298" name=
+"pb298">298</a>]</span>vatbaarheid voor warmteopslurping der verhitte
+voorwerpen. Wegens de op de verhitting terugwerkende eigenschap van dit
+gevolg, moet het in de warmteleer beschouwd worden, hetgeen aldaar
+daarentegen weinig meer met het rijpen van vruchten, als met het
+bezoeken van zomer-theaters behoeft te geschieden.</p>
+<p>Hoe grooter de disharmonie is tusschen met elkander in verband
+gebragte zaken, hoe ongelijkslachtiger de gevolgen en sommige van
+derzelver oorzaken kunnen worden. Dit is bijv. in sterke mate het
+geval, zoo het eten van gewijde kuikens, of zie blz. <a href="#pb145"
+class="pageref">145</a> en 171 juister gezegd, de hierdoor bepaald
+wordende denking, in verband komt met de menschelijke denking over
+geheel andere zaken. Die disharmonie is nu enkel het gevolg hiervan,
+dat de verbeelding opwekkende bewuste aanschouwing sterk vooruitloopt
+de op blz. <a href="#pb178" class="pageref">178</a> gemelde
+aanschouwing, waardoor de menschen met den waren aard der zaken bekend
+worden, en zoo nu die disharmonie werkelijk maakt dat gevolgen geheel
+ongelijkslachtig met sommige van derzelver oorzaken worden, zoo is het
+klaar, dat de door de wijsbegeerte zie blz. <a href="#pb117" class=
+"pageref">117</a> niet ingelichte menschen het mogelijk kunnen achten,
+dat gevolgen er mede gelijkslachtige oorzaken geheel kunnen missen, of
+met andere woorden dat er wonderen bestaan. Kon bijv. het gezigt van
+een klein stuk beschreven papier de eenigste oorzaak zijn, dat iemands
+bloed sneller gaat loopen, en dat zijne spijsvertering belemmerd wordt,
+zoo zou dit verschijnsel van denzelfden aard zijn alsdat iemands
+woorden een dooden kunnen opwekken. Wat maakt echter het eerste
+verschijnsel mogelijk en het tweede onmogelijk? Het bestaan van eene
+oorzaak gelijkslachtig met de <span class="corr" id="xd19e4819" title=
+"Bron: pysiologische">physiologische</span> werkingen binnen het
+ligchaam, en vereenigde werkende met de inzage van het kleine stuk
+beschreven papier, het gemis van eene oorzaak gelijkslachtig met de
+organische en chemische werkingen bij lijken en vereenigd <span class=
+"pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299" name=
+"pb299">299</a>]</span>werkende met de woorden van den zoogenaamden
+doodenopwekker.</p>
+<p>Niet slechts moet eene der oorzaken van elk verschijnsel hier
+qualitatief op gelijken, ook dient zij dit quantitatief te doen. Zoo
+bijv. een voorwerp breekt tengevolge van een zachten tik, zoo dient te
+gelijk hiermede, de broosheid van dit voorwerp de oorzaak van dat
+breken te zijn, omdat dit een veel sterker verschijnsel dan dien ligten
+tik is. Broosheid bestaat voorts ook op maatschappelijk gebied, bijv.
+bij legers wier nederlaag het gevolg kan zijn van een verkeerd
+kommando. Op dit gebied bestaat de vastheid in ongevoeligheid voor
+storende oorzaken, en de taaiheid in de sterkte der werking der wet van
+geschiktmaking waardoor de storingen verdwijnen Die eene oorzaak, wier
+sterkte die van het gevolg evenaart, kan somtijds voor oppervlakkige of
+oningewijde menschen onbekend blijven, en somtijds vereenigd werken met
+andere bekende belangrijke oorzaken, waardoor het bekende gevolg van
+deze zeer belangrijk gewijzigd kan worden.</p>
+<p>Hetgeen op blz. <a href="#pb176" class="pageref">176</a> gezegd is,
+dat elk verschijnsel bevat zekere bijzonderheden bijv. het bijzondere
+van eenige daad van een persoon, voorts te gelijk iets meer algemeen,
+zooals bijv. de uiting van het karakter van dien persoon, in alle
+dergelijke daden die hij verrigt bevat, voorts nog iets meer algemeen,
+bijv. de algemeene uiting van den menschelijken aard enz., kan alsware
+naar beide zijden voortgezet worden, zoodat men naar de eene zijde
+steeds korter durende eigenaardigheden der verschijnsels ontmoet,
+terwijl naar de andere zijde, men steeds meer algemeene en langer
+aanhoudende eigenaardigheden er van te beschouwen heeft, totdat men
+eindelijk, zie blz. <a href="#pb171" class="pageref">171</a>, bij het
+algemeenste, wat op het gebied van denking en beweging bestaat, zou
+teregt komen. Bij alles wat gebeurd kan men aldus stellen te bestaan
+bijzonderheden <span class="pagenum">[<a id="pb300" href="#pb300" name=
+"pb300">300</a>]</span>uiterst kort durende, gedurende dien tijd
+slechts in grootte, maar niet in aard veranderende, en die,
+voorafgegaan en gevolgd door andere dergelijke bijzonderheden, elk
+bezitten eene oorzaak die hen voortbrengt en een gevolg dat hen
+vernietigt, tengevolge der op blz. <a href="#pb257" class=
+"pageref">257</a> gemelde werking der wet der veranderlijkheid gepaard
+met eene zoodanige werking der wet der geschiktmaking, dat de op blz.
+<a href="#pb259" class="pageref">259</a> gemelde schommelingen niet
+noemenswaardig ontstaan.<a class="noteref" id="xd19e4843src" href=
+"#xd19e4843" name="xd19e4843src">17</a></p>
+<p>Zoo toch dit gevolg die bijzonderheid niet zeer snel na zijn
+ontstaan vernietigde, maar onveranderd liet of versterkte, zou deze in
+aard gedurende langeren tijd onveranderd blijvende, en eerst door een
+ander en trager ontstaand gevolg vernietigd wordende, iets meer
+algemeen zijn. Dit meer algemeene is nu geen verschijnsel naast een
+ander meer bijzonder verschijnsel bestaande, maar slechts eene minder
+veranderlijke eigenaardigheid van hetzelfde verschijnsel, dat te gelijk
+meer veranderlijke eigenaardigheden bezit. Men kan bijv. niet zeggen
+dat loopen een verschijnsel is, en dan in deze dan in gene rigting
+loopen er een ander is, niettegenstaande men van het loopen in elke
+rigting, hoe kort men dit ook moge doen, de oorzaken en de gevolgen kan
+nagaan, en deze verschillen van de oorzaken en de gevolgen van het
+loopen in het algemeen. Dit bijv. kan het gevolg zijn van
+gemoedsaandoening door ligchaamsbeweging versterkt wordende, zoodat
+hierbij oorzaak en gevolg elkander wederkeerig versterken, totdat een
+ander gevolg dier ligchaamsbeweging namelijk de vermoeijenis hier
+vernietigende <span class="pagenum">[<a id="pb301" href="#pb301" name=
+"pb301">301</a>]</span>opwerkt. Die gedurende zekere tijd heftiger
+wordende ligchaamsbewegingen veranderen echter gedurig van vorm, en,
+wanneer elk dier verschillende soorten van vorm, op een maximum van
+intensiteit zijn, zullen de er door opgewekte gevolgen nog in
+intensiteit toenemen, en, wanneer het aantal dier gevolgen in eenig
+geval meer dan een bedraagt, slechts het met die soort van
+eigenaardigheid gelijkslachtige gevolg die eigenaardigheid kunnen
+vernietigen. Ligchaamsbewegingen kunnen bijv. wegens derzelver aard
+twee gevolgen opwekken een van <span class="corr" id="xd19e4850" title=
+"Bron: pysiologischen">physiologischen</span> en een van geestelijken
+aard, en nu wel het eerste gevolg van het tweede kunnen afhangen, maar
+het niettemin alleen in staat zijn om den bijzonderen vorm van zulk
+eene beweging uit te putten, en als oorzaak werkende een anderen vorm
+van beweging op te wekken. De denking van een lam mensch is bijv. even
+onvermogend om den vorm zijner ligchaamsbewegingen te wijzigen, als het
+waarnemen van een zoogenaamd slecht teeken voor het ondernemen eener
+zaak, om een niet bijgeloovig mensch van zulk eene onderneming te doen
+afzien. Het verlies van zekere soort van bijzondere eigenaardigheden
+bij eenig verschijnsel komt op hetzelfde neder als het er steeds bij
+bestaan van het gemiddelde dier bijzondere eigenaardigheden. Van eenig
+voorwerp kan het bijv. eene veranderlijke bijzonderheid zijn, dat het
+in kleur varieert, zonder dat het gemiddeld de eene kleur van den
+regenboog meer dan eene der andere vertoont. Het gemiddelde dier
+kleuren zal grijs zijn, en klaarblijkelijk een voorwerp<span class=
+"corr" id="xd19e4853" title="Bron: .">,</span> dat die bijzondere
+eigenaardigheid van dan zus en dan zoo gekleurd te zijn verliest, zich
+steeds grijs moeten vertoonen. Op blz. <a href="#pb255" class=
+"pageref">255</a> hebben wij gezegd, dat de werking der wet van
+geschiktmaking afwijkingen van gemiddelden tracht te vernietigen, en op
+blz. <a href="#pb256" class="pageref">256</a> dat zij het veranderlijke
+van toestanden tracht te doen verdwijnen. Waar nu komt dit laatste op
+neder<span class="corr" id="xd19e4863" title="Bron: ,">:</span>
+<span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302" name=
+"pb302">302</a>]</span>Op het vernietigen van veranderlijke bijzondere
+eigenaardigheden bij zaken, zoodat hierbij slechts meer algemeene en te
+gelijk minder veranderlijke eigenaardigheden overschieten. Zulke
+gemiddelden, afwijkingen zijnde van andere meer algemeene en nog minder
+veranderlijke gemiddelden, zoo zal de werking der wet van
+geschiktmaking ook deze afwijkingen trachten te vernietigen, hetgeen
+hierop neder komt, dat zij meer algemeene eigenaardigheden van
+verschijnsels tracht weg te nemen, om deze slechts nog algemeener en
+nog minder veranderlijke eigenaardigheden over te laten enz. totdat,
+bij het niet bestaan der werkingen der wet der veranderlijkheid, zooals
+op blz. <a href="#pb257" class="pageref">257</a> gezegd is,
+eerstgemelde werking eindelijk zou leiden tot het slechts laten bij de
+verschijnsels van het absoluut onveranderlijke en algemeenste bij de
+veropenbaring der zelfstandigheid door denking en door beweging. Die
+werking der wet van geschiktmaking tracht bijv. zie blz. <a href=
+"#pb255" class="pageref">255</a> de menschen op een gemiddelden trap
+van zedelijkheid te brengen, en aldus zoodanig te doen worden, dat er
+van hunne moraliteit niets bijzonders te zeggen valt, en dat, ofschoon
+te veel aan te lage hartstogten toegevende en beneden de eischen van
+hun leven blijvende, zij niettemin noch gierig, noch mild, noch
+hoogmoedig, noch nederig, noch geduldig, noch ongeduldig, noch vlijtig,
+noch lui kunnen genaamd worden, en aldus bijzondere eigenaardigheden
+verliezen.</p>
+<p>Een beschonken mensch, van eene naar eenige andere plaats willende
+gaan, wijkt, door te zwaaijen, dan aan deze dan aan gene zijde af van
+zekeren weg tusschen die twee plaatsen, en de werking der wet der
+geschiktmaking en de werking der wet der veranderlijkheid op blz.
+<a href="#pb258" class="pageref">258</a> gemeld, trachten gedurig die
+afwijkingen te vernietigen, en dien persoon brengen op den gemiddelden
+van al de verschillende wegen, die hij herhaalde keeren in staat van
+dronkenschap tusschen beide gemelde plaatsen zal volgen. <span class=
+"pagenum">[<a id="pb303" href="#pb303" name="pb303">303</a>]</span>Die
+gemiddelde weg is nu echter ook die welke een niet beschonken mensch
+tusschen die twee plaatsen zal volgen, en het gaan langs dien
+gemiddelden weg is aldus iets meer algemeen, dan het regts en links
+afwijken <span class="corr" id="xd19e4882" title=
+"Niet in bron">er</span> van in staat van dronkenschap. Die wandeling
+van dien beschonken mensch is aldus een verschijnsel, waarvan het meer
+algemeene is dat beoogt wordt om haar te maken langs dien gemiddelden
+weg en het meer bijzondere in de afwijkingen hiervan bestaat. Van de
+gemiddelde toestanden, waarvan af deze afwijkingen, welke de werking
+der wet van geschiktmaking en de werking der wet der veranderlijkheid,
+op blz. <a href="#pb257" class="pageref">257</a> gemeld, trachten te
+vernietigen, bestaan, wordt trouwens den aard steeds door iets meer
+algemeen en minder veranderlijk bepaalt dan hetgeen den aard dier
+afwijkingen bepaalt. Het verschil tusschen het gemiddelde mannen en het
+gemiddelde vrouwenkarakter wordt bijv. bepaalt door de verschillen in
+ligchaamsorganisatie en werkkring der mannen en vrouwen in het
+algemeen, doch dat sommige vrouwen een vrij mannelijk karakter
+verkrijgen, van eene dergelijke afwijking kan de oorzaak van zulk een
+algemeenen aard niet zijn. Dit is eveneens het geval met de afwijkingen
+uit het oogpunt der gezondheid der ligchamen der menschen van het
+gemiddelde menschelijke ligchaam. Zooals op blz. <a href="#pb78" class=
+"pageref">78</a> gezegd is, kan, wegens de optrekkende werking van den
+geest en de terugtrekkende werking der aarde, dit gemiddelde
+menschelijke ligchaam niet volmaakt gezond zijn, doch van den
+ziekelijken toestand er van zal niet anders te zeggen zijn, dan dat
+geen zijner organen volmaakt goed werken<span class="corr" id=
+"xd19e4892" title="Niet in bron">.</span> Zoo de menschelijke ligchamen
+in geen staat van ontwikkeling verkeerden, zou daarentegen het volmaakt
+gezonde ligchaam het gemiddelde zijn, zoodat het, bij het wel bestaan
+dier ontwikkeling, niet de uiterste afwijking ter eene zijde kan zijn,
+en wel te minder hoe zwakker die ontwikkeling is. Men kan zich aldus
+<span class="pagenum">[<a id="pb304" href="#pb304" name=
+"pb304">304</a>]</span>bij sterkere afwijkingen aan die zijde alsware
+te bloeijende ligchamen voorstellen, evenals men zich zie blz. <a href=
+"#pb215" class="pageref">215</a> menschen kan denken in alles aan
+hoogere eischen voldoende dan die voor de behoeften der thans bestaande
+maatschappij nuttig en noodig zijn. In de werkelijkheid ontmoet men
+echter evenmin zulke ligchamen als zulke karakters, omdat bij geen van
+beide de verschillende deelen met elkander in harmonie zijn.</p>
+<p>Ditzelfde gebrek aan harmonie neemt men waar bij de voorstellingen
+der menschen van hoogere maatschappelijke toestanden en wereld en
+levensdoelen. Niet alleen zijn, zooals op blz. <a href="#pb73" class=
+"pageref">73</a> gezegd is, die voorstellingen scheef, maar men vindt
+er tevens bij hoogere en lagere voorstellingen dooreengemengd, en de
+laatste betreffen dan zaken, waarvan de hoogere voorstellingen het
+meeste met de zinnelijkheid en met de zucht om in zeker opzigt voor het
+heden geschikte toestanden daar te stellen, in strijd zijn. Het
+socialisme, het pantheisme enz. leveren voorbeelden op van dergelijke
+mengsels van op verschillende trappen staande voorstellingen.</p>
+<p>Menschelijke ligchamen zie blz. <a href="#pb78" class=
+"pageref">78</a> even hoog boven die der dieren verheven, kunnen in
+gezondheidstoestand verschillen, doch, zoo men althans de ligchamelijke
+ontwikkeling van het menschelijke geslacht (wel van de bovengemelde der
+individuen te onderscheiden) niet noemenswaardig stelt te zijn, zullen
+die ligchamen, op de gemiddelde hoogte van verheffing boven de
+ligchamen der dieren, staande, gemiddeld de gezondste zijn, ten gevolge
+van den op blz. <a href="#pb234" class="pageref">234</a> gemelden
+inwendigen drang.</p>
+<p>Gevolgen van verschijnsels worden door deze, zie blz. <a href=
+"#pb258" class="pageref">258</a> vergroot zoolang deze zie blz.
+<a href="#pb297" class="pageref">297</a> door andere er mede
+gelijkslachtige gevolgen en door de werking der wet van geschiktmaking
+niet vernietigd zijn. Geschiedde dit niet, zoo zou de werking van
+laatstgemelde wet, benevens gevolgen dier gevolgen en hiermede
+<span class="pagenum">[<a id="pb305" href="#pb305" name=
+"pb305">305</a>]</span>gelijkslachtig zijnde, deze beletten zeker
+maximum te overschrijden zie blz. <a href="#pb261" class=
+"pageref">261</a>. Geschiedt dit daarentegen wel, zoo zullen beide
+laatstgemelde werkingen, die eerste gevolgen in intensiteit reeds wat
+hebben doen afnemen, wanneer de hen opwekkende verschijnsels, wegens
+bovengemelde reden, opgehouden hebben te bestaan. De pijn, door een
+slag teweeg gebracht, en die in intensiteit afneemt, na het ophouden
+van het slaan, vernietigt dit niet, doch dit geschiedt door andere
+gevolgen van den slag, namelijk door den wederstand door de slaande
+<span class="corr" id="xd19e4926" title="Bron: nand">hand</span>
+ontmoet, door physiologische werkingen binnen het ligchaam van hem die
+slaat, tengevolge van zijn wil teweeg gebragt enz.</p>
+<p>Goede daden doen de zedelijke ontwikkeling van hen die ze bedrijft
+toenemen, doch, nadat die daden, tengevolge der uitputtende werking van
+met hen gelijkslachtige gevolgen opgehouden hebben te bestaan, zooals
+bijv. die van het redden van iemand door het feit dat hij buiten gevaar
+is, zal de werking der wet van geschiktmaking die verkregen vergrooting
+in zedelijke ontwikkeling, zie blz. <a href="#pb124" class=
+"pageref">124</a>, alsware trachten weg te slijten. De voldoening over
+het bedrijf van zulk eene daad is nu niet, zooals sommigen beweren, de
+belooning er van, maar de blijde bewustheid, dat men eene aanwinst in
+zedelijke ontwikkeling verkregen heeft, eene bewustheid, die eene
+verkeerde rigting nemende, denzelfden verslappenden invloed als zie
+blz. <a href="#pb259" class="pageref">259</a> ondoelmatige belooningen
+kan hebben.</p>
+<p>De werking der wet van geschiktmaking tracht de positie der menschen
+in alle opzigten in harmonie te brengen met hunne omgeving, en aldus
+bijv. menschen hunne vrijheid te ontnemen, zoo zij, met betrekking tot
+de maatschappij waarin wij verkeeren, vrijwillig niet genoegzaam
+arbeiden. Diezelfde werking tracht bijv. ook, wanneer den grond ter
+vermenigvuldiging van het aantal <span class="pagenum">[<a id="pb306"
+href="#pb306" name="pb306">306</a>]</span>eigenaars te veel versnipperd
+wordt, de hierdoor ontstaande nadeelen te doen verdwijnen. Men heeft in
+dergelijke gevallen toch niet te doen met zie blz. <a href="#pb231"
+class="pageref">231</a> een veranderlijk, maar met een zamengesteld
+doel, en hierbij zou, zoo de werking der wet der veranderlijkheid niet
+bestond, er eindelijk geschiktheid in alle opzigten ontstaan. Dit zou
+eveneens het geval zijn met de verdeeling van het menschdom in uit bij
+elkander passende personen bestaande deelen, zie blz. <a href="#pb128"
+class="pageref">128</a> en 255, zoo de werking der wet der
+veranderlijkheid de menschen in aard niet veranderde, en niet menschen
+deed geboren worden in kringen, waarin zij, zie blz<span class="corr"
+id="xd19e4947" title="Niet in bron">.</span> <a href="#pb294" class=
+"pageref">294</a>, wegens hun geestelijken aanleg niet passen.</p>
+<p>Mislukkingen hebben plaats, doordat, tengevolge eener werking van
+laatstgemelde wet, handelingen gevolgen baren, die hen niet slechts
+vernietigen, maar zie blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a>
+somtijds een tegenovergestelden toestand als die, door die handelingen
+daargesteld, teweeg brengen. Men poogt bijv. door eene omwenteling een
+staat in een geavanceerden toestand, waarvoor hij nog niet rijp is, te
+brengen, ondervindt tegenstand, en er ontstaat tijdelijk eene reactie.
+Men valt, door getal of beleid overmagtige vijanden aan, wekt het
+strijden dezer op, en wordt van aanvallers aangevallenen, tenzij de
+slijtende werking der wet van geschiktmaking de vijanden, nadat den
+aanval afgeslagen is, zijn strijden doet staken zie Noot blz. <a href=
+"#pb300" class="pageref">300</a>. Zoo daarentegen zulk een aanval
+gelukt, bestaat er tusschen hem en den strijd wederkeerige versterking,
+en worden beiden vernietigd door het er door opgewekte gevolg, in de
+vlugt van den vijand bestaande. Dit gevolg is nu wel de op blz.
+<a href="#pb258" class="pageref">258</a> gemelde werking der wet der
+veranderlijkheid, maar verkeert in hetzelfde geval als het gevolg in
+Noot blz. <a href="#pb300" class="pageref">300</a> gemeld, namelijk het
+tracht deszelfs oorzaak niet negatief te doen worden. Dergelijke
+gevolgverschijnsels, waarover wij op blz. 660 van <span class=
+"pagenum">[<a id="pb307" href="#pb307" name="pb307">307</a>]</span>ons
+werk get. <i>Over de werking der natuurwetten op zedelijk gebied
+enz.</i> gehandeld hebben, kunnen aangemerkt worden als de tegenhangers
+van die welke hunne oorzaken onveranderd laten, in plaats van deze,
+zooals bij de andere op blz. <a href="#pb261" class="pageref">261</a>
+gemelde werking der wet der veranderlijkheid gezegd is, te versterken.
+Deze laatste gevolgen zijn daarentegen de tegenhangers van die welke
+hunne oorzaken negatief doen worden, en het zie blz. <a href="#pb258"
+class="pageref">258</a> weder positief opwekken van die oorzaak door
+het negatief geworden gevolg, kan als den tegenhanger der wederkeerige
+verzwakking van twee zie blz. <a href="#pb265" class="pageref">265</a>
+op elkander werkende verschijnsels beschouwd worden.</p>
+<p>Naarmate zaken eene fijnere nuance eener eigenschap gemeen hebben,
+zal de kans, dat al hunne andere eigenschappen dezelfde zijn, grooter
+zijn.</p>
+<p>Wij leeren gebruik te maken van ons ligchaam met betrekking tot
+hetgeen er buiten gelegen is. Verandert nu die betrekking, tusschen ons
+ligchaam en hetgeen er buiten ligt, plotseling, zoo wordt het gebruik
+van het ligchaam verkeerd, edoch slechts tijdelijk, omdat de werking
+der wet van geschiktmaking leert het ligchaam in deszelfs nieuwen
+toestand van lieverlede goed te gebruiken. De veranderlijkheid is aldus
+ook in dit geval eene oorzaak van dwaling zie blz. <a href="#pb231"
+class="pageref">231</a>. Niet minder is zulks het vooruitloopen van de
+rede door de verbeelding, en zoo dit in sterke mate het geval is, waar
+de werking van het verstand zie blz. <a href="#pb178" class=
+"pageref">178</a> de controlerende aanschouwing weinig vooruitloopt, en
+aldus die werking steeds vrij juist kan zijn, ontstaan er
+krankzinnigheid. Wanneer daarentegen de verbeelding die controlerende
+aanschouwing slechts sterk vooruitloopt in de gevallen waarin de
+werking van het verstand zulks ook moet doen, ontstaat er bijgeloof zie
+blz. <a href="#pb117" class="pageref">117</a>.</p>
+<p>De werking der wet van geschiktmaking beperkt zie blz. <a href=
+"#pb302" class="pageref">302</a> bij gelijksoortige gevallen
+afwijkingen in onregelmatigheid <span class="pagenum">[<a id="pb308"
+href="#pb308" name="pb308">308</a>]</span>van de onregelmatigste
+gemiddelden dier gevallen. Bij de regelmatige gevallen, voortbrengsels
+van oorzaken, ontstaat er toch als ware zekeren toestand van onvast
+evenwigt, die allerhande accidentele omstandigheden, in die oorzaken
+begrepen, zullen trachten te verstoren. Die onregelmatigste gemiddelde
+gevallen behoeven aan minder voorwaarden dan de meer regelmatige te
+voldoen<span class="corr" id="xd19e5002" title="Bron: .">,</span>
+zoodat derzelver kans van voorkoming grooter dan die van deze zal zijn.
+De werking der wet van geschiktmaking zal aldus het ontstaan van
+gevallen van eenige soort moeijelijker maken, naarmate de kans van
+voorkoming er van kleiner wordt, doordat het karakter van
+regelmatigheid er bij grooter wordt. Dergelijke gevallen, wier kans van
+voorkoming zeer klein zou zijn, zoo boven gemelde werking der wet van
+geschiktmaking niet bestond, zullen aldus door deze werking onmogelijk
+gemaakt worden. De eenigzins minder regelmatige gevallen, waarvan
+anders de kans van voorkoming wat grooter zou zijn, zullen, tengevolge
+dier die regelmatigheid storende werking der wet van geschiktmaking,
+slechts uiterst zeldzaam kunnen plaats hebben, omdat, zoo zij meer
+plaats hadden, de kans er van anders beneden tot zooeven gemeld minimum
+zou dalen door kleiner te worden, zooals bijv. het bij herhaling
+trekken van een zeer groot aantal witte ballen uit eene bus evenveel
+witte als zwarte ballen bevattende.</p>
+<p>Gevallen, waarbij de werking der wet van geschiktmaking aldus is,
+dienen echter uit eene aaneenschakeling van verschijnsels (bijv.
+trekkingen uit gemelde bus) te bestaan, welke op elkander van invloed
+zijn (bijv. door het onbewust niet voor het gevoel identiek zijn dier
+witte en zwarte ballen) en aldus niet van elkander onafhankelijke
+verschijnsels te zijn. Zie verder hierover blz. 579 van ons werk get.
+Vervolg op het werk get.: Over de werking der Natuurwetten op zedelijk
+gebied enz. <span class="pagenum">[<a id="pb309" href="#pb309" name=
+"pb309">309</a>]</span></p>
+<p>De accidentele omstandigheden, waarvan hierboven gesproken is, zijn
+werkingen der wet der veranderlijkheid zie blz. <a href="#pb251" class=
+"pageref">251</a>, doch de werking der wet van geschiktmaking tracht
+die omstandigheden te doen bestaan uit de gezamentlijke werking van
+vele veranderlijke omstandigheden, en hen hierdoor een meer algemeen
+karakter te geven. Zijn er daarentegen enkele omstandigheden
+overheerschende, zoo kan men meer bijzondere en regelmatige gevallen,
+namelijk die, waarbij eene al of niet periodieke herhaling van
+hetzelfde plaats heeft, verkrijgen. Dit is bijv. het geval bij het
+achtervolgens trekken van witte ballen uit bovengemelde bus, zoo dit
+met de ballen in het gezigt geschiedt, en de trekker eene blijvende
+voorkeur voor de witte ballen bezit, en even eens<span class="corr" id=
+"xd19e5014" title="Bron: .">,</span> wanneer de regelmatige vorm van
+ligchamen bij schudding dezer, tot eene regelmatige wijze van
+groepering er van leidt.</p>
+<p>Zijn wij onbekend met zulke overheerschende bijzondere
+omstandigheden, zoo spreken wij van toeval, doch, voor het voortbrengen
+van regelmatige gevallen, moeten zij desniettemin bestaan. Alleen kan
+men zeggen, dat dezelfde overheerschende omstandigheden alsdan minder
+steeds dezelfde soort van regelmatigheid zullen voortbrengen, dat dit
+zal afhangen van hun verband met andere omstandigheden, en dat die
+wisselingen van regelmatigheid eene resulterende onregelmatigheid
+zullen voortbrengen.</p>
+<p>Heeft men nu uit bovengemelde bus achtervolgens slechts witte ballen
+getrokken, zoo zullen de nog niet uitgewischte ons onbewuste indrukken
+dier vorige trekkingen opgehoopt zijn, en er aldus bestaan een
+regelmatigheidsverschijnsel in den tijd, waarvan de regelmatigheid bij
+de volgende trekkingen slechts tot zekeren grens kan vergroot worden.
+Het moet dunkt ons alsdan wat moeijelijker worden om, onder de voor ons
+menschen <span class="pagenum">[<a id="pb310" href="#pb310" name=
+"pb310">310</a>]</span>onbewuste invloeden der vorige trekkingen,
+nogmaals een witten dan een zwarten bal te trekken. Men bedenke dat,
+daar beide soorten van ballen onderscheiden zijn, bij het trekken van
+witte, er iets anders dan bij het trekken van zwarte ballen moet plaats
+hebben, en dat de vorige trekkingen een materieel spoor achtergelaten
+hebben. Bestaat er nu bij dit spoor zekere regelmatigheid, zoo zal bij
+eene volgende trekking deze regelmatigheid gemakkelijker verzwakt dan
+versterkt worden, en het eerste door het trekken van een zwarten en het
+laatste, door het nogmaals uit de bus halen van een witten bal, plaats
+hebben.</p>
+<p>Hoe meer witte ballen men achtervolgens getrokken heeft, hoe ligter
+toch geheel verstoorbaar de dan meer geprononceerde oorzaak er van,
+namelijk een van bovengemelde accidentele overheerschende
+omstandigheden, zal worden. De kansrekening, waarbij er geen door de
+werking der wet der geschiktmaking niet geheel uitgewischten invloed
+der vorige rekkingen op de volgende aangenomen wordt, toont aan dat,
+naarmate er meer trekkingen gedaan worden, de kans, dat men evenveel
+zwarte als witte ballen zal trekken, grooter wordt. Dit ontstaat
+doordat bij dit geval een grooter aantal verschikkingen tusschen de
+witte en zwarte ballen mogelijk is dan bij de andere gevallen, en in
+zooverre zal dit geval elk dier andere in onregelmatigheid overtreffen,
+en wel te meer hoe grooter het aantal trekkingen is. Behoudens de
+voorwaarde, dat de periodieke afwisseling der getrokken witte en zwarte
+ballen er niet onregelmatiger bij is, zal elk dier andere gevallen zich
+aldus niet zoo dikwijls als het eerste, zie blz. <a href="#pb308"
+class="pageref">308</a>, kunnen herhalen.</p>
+<p>De regelmatige groepering van witte en zwarte ballen binnen eene
+bus, zal, bij het schudden onder den invloed van allerlei veranderlijke
+omstandigheden, verstoord worden, terwijl hierdoor eene primitieve
+onregelmatige <span class="pagenum">[<a id="pb311" href="#pb311" name=
+"pb311">311</a>]</span>groepering derzelver karakter van
+onregelmatigheid niet tot buiten zekeren grens kan verliezen, mits die
+witte en zwarte ballen niet voor die schuddende bewegingen identiek
+zijn. Regelmatige groepering der ballen binnen de bus oefent nu op het
+schudden dezer een dergelijken invloed uit als de overschietende sporen
+van vorige regelmatige trekkingen op de volgende, en terwijl bij zulke
+regelmatigheden in den tijd langer geleden voorvallen van minder
+invloed zijn op de regelmatigheid bij de volgende, zoo zal bij
+regelmatigheid in de ruimte, die bij verder gelegen plaatsen minder
+beletten ergens regelmatigheid te doen ontstaan, naarmate die plaatsen
+hier verder van verwijderd zijn. Binnen eene bus, er zekere verhouding
+tusschen het aantal er in bevatte witte en zwarte ballen bestaande, zoo
+zal binnen vakken dier bus, een groot aantal ballen bevattende, bij
+eene zeer regelmatige wijze van groepering dezer, desniettemin ongeveer
+dezelfde verhouding tusschen de witte en zwarte ballen bestaan dan
+binnen de gansche bus. Wegens het groote aantal der ballen binnen elk
+dier vakken, zal toch regelmatigheid bij een derzelve alsware in de
+ruimte ver van die binnen de aangrenzende vakken verwijderd zijn, en er
+aldus weinig invloed op uitoefenen<a class="noteref" id="xd19e5032src"
+href="#xd19e5032" name="xd19e5032src">18</a>.</p>
+<p>Buitendien zullen bij onregelmatige schudding der bus, uit zulke
+vakken, waar binnen de verhouding voor de witte ballen gunstiger is dan
+binnen de aangrenzende vakken, er meer witte ballen uitgaan dan er
+weder binnen komen. <span class="pagenum">[<a id="pb312" href="#pb312"
+name="pb312">312</a>]</span></p>
+<p>Om dit anders te doen uitvallen, zouden meer dezelfde witte ballen,
+uit zulk een vak door schudding gegaan zijnde, er weder door schudding
+in terug moeten komen, en aldus deze, onder den invloed van vele
+omstandigheden zijnde, eene regelmatigheid teweeg brengen veel grooter
+zijnde dan die teweeggebragt door het bestaan van ongeveer dezelfde
+verhouding tusschen de witte en zwarte ballen binnen elk dier vakken.
+Zoo deze integendeel weinig ballen bevatten, zal het omgekeerde het
+geval zijn, zoodat binnen die betrekkelijk kleine vakken de
+verhoudingen tusschen de witte en zwarte ballen op eene zeer
+onregelmatige wijze zullen varieren. Binnen veel ballen bevattende
+bussen zullen voorts die betrekkelijk kleine vakken, waarbij de
+verhouding tusschen de witte en zwarte ballen zeer varieert, iets
+grooter zijn dan binnen kleine minder ballen inhoudende bussen.</p>
+<p>Geschud wordende verschillende vochten bevattende vaten kunnen met
+bussen, ontzettend veel uiterst kleine ballen van verschillende kleur
+bevattende, vergeleken worden. Elk der nog te onderscheiden kubieke
+ruimten binnen zulk een mengsel zal een uiterst groot aantal moleculen
+van die verschillende vochten bevatten, en aldus binnen elk dier zoo
+kleine ruimten de verhouding tusschen de verschillende vochten uiterst
+nabij dezelfde moeten blijven als binnen het gansche vat, zoo hier
+binnen de vermenging de verschillende vakken zoo onregelmatig mogelijk
+is. Binnen ruimten, betrekkelijk weinig vochtdeelen bevattende, zal
+alsdan wel is waar die verhouding varieren, edoch die ruimten, zoo
+klein zijn, dat zij zelfs met het sterkst gewapende oog niet te
+onderscheiden zijn.</p>
+<p>Stelt men dat zekere beslotene ruimte, een uiterst groot aantal
+poeijerdeelen met allerlei onregelmatige snelheden begiftigd, bevat,
+zoo zal elk onderdeel dier <span class="pagenum">[<a id="pb313" href=
+"#pb313" name="pb313">313</a>]</span>ruimte, dat gemiddeld een zeer
+groot aantal dier poeijerdeelen zou inhouden, er steeds nabij evenveel
+en evenveel als de andere even groote onderdeelen bevatten. Om dit toch
+anders te doen worden, en bijv. binnen een dier deelen betrekkelijk
+belangrijk meer poeijerdeelen te doen komen, zouden deze om de grenzen
+van dit deel gelijktijdig hier naar toe gerigte snelheden moeten
+verkrijgen, hetgeen iets zeer regelmatigs zou zijn, en onmogelijk
+wordt, zoo die snelheden onder den invloed zijn van een menigte van
+omstandigheden<span class="corr" id="xd19e5068" title=
+"Bron: ,">.</span> Zoo daarentegen binnen zulk een onderdeel er
+belangrijk meer van die poeijerdeelen dan binnen omliggende gelegen
+zijn, zal de overmaat dier poeijerdeelen door allerlei snelheden, door
+die in de eene rigting eerder, door die in andere rigtingen later, uit
+zulk een onderdeel gebragt worden<a class="noteref" id="xd19e5071src"
+href="#xd19e5071" name="xd19e5071src">19</a>.</p>
+<p>Worden aan zulke poeijerdeelen snelheden medegedeeld <span class=
+"pagenum">[<a id="pb314" href="#pb314" name=
+"pb314">314</a>]</span>onder den invloed eener enkele overheerschende
+omstandigheid, dan kan daarentegen derzelver digtheid van groepering
+binnen elk dier onderdeelen zeer gaan verschillen. Dit heeft bijv.
+plaats, zoo men met de hand strijkt over een deel eener laag poeijer.
+Alsdan komen zeer vele digt bij en onder elkander gelegen poeijerdeelen
+onder den invloed dier bij alle op dezelfde wijze werkende
+omstandigheid, die klaarblijkelijk voor die poeijerdeeltjes niet als de
+gezamentlijke werking van uiterst vele omstandigheden gelden kan, daar
+in dit geval deze bij elk der poeijerdeelen op eene andere wijze werken
+zou. Dit laatste is bijv<span class="corr" id="xd19e5085" title=
+"Niet in bron">.</span> het geval, zoo elk dier deeltjes beweegt
+tengevolge der gezamentlijke aantrekking van al de overigen.</p>
+<p>De gezamentlijke werking van al de omstandigheden is alsdan voor elk
+der poeijerdeelen verschillend en bezit dientengevolge een karakter van
+algemeenheid. Dit is insgelijks het geval bij het op blz. <a href=
+"#pb158" class="pageref">158</a> gemelde sterrenstelsel. Voor de
+hemelbollen hiervan bestaat er zekere kans om digt bij elkander bij hun
+perihelium, en ver van elkander bij hun aphelium te liggen, zullende
+die eerste kans veel kleiner dan de tweede zijn. Hieruit volgt dat bij
+ruimten, zeer veel van die sterren bevattende, de verhouding tusschen
+de sterren, digt bij hun perihelium en digt bij hun aphelium gelegen,
+wegens den invloed van eene menigte van omstandigheden, op het meeste
+slechts weinig zal kunnen varieren, doch dat bij verzamelingen van
+slechts weinig sterren, die verhoudingen sterk zullen verschillen, zoo
+de ligging dier hemelbollen met betrekking <span class=
+"pagenum">[<a id="pb315" href="#pb315" name="pb315">315</a>]</span>tot
+elkander zeer onregelmatig is. Het aanzienlijk verschillen dier
+verhouding bij die elk zeer veel sterren bevattende ruimten zou
+vereischen, of dat binnen deze meer sterren dan gemiddeld bij hun
+perihelium, of bij hun aphelium gelegen zijn, doch in beide gevallen
+zou er iets bijzonders moeten plaats hebben, in het eerste, dat veel
+sterren bij paren bijna tegelijk in hun perihelium komen, in het
+tweede, dat zij bij hun aphelium tegelijk van alle kanten even sterk
+aangetrokken worden, eene onmogelijke regelmatigheid wegens de
+veranderlijke aantrekking van elk dier sterren door eene ontzaggelijke
+menigte van andere.</p>
+<p>Hoe sterker nu bij verschijnsels de werking van zeer vele
+vari&euml;rende omstandigheden blijft, hoe moeijelijker enkele
+omstandigheden overheerschende zullen werken, en dit zou bij het
+gemelde sterrenstelsel steeds in hooge mate het geval zijn, zoo niet de
+hemelbollen zie blz. <a href="#pb161" class="pageref">161</a>,
+tengevolge der wrijving tegen elkander bij botsing, zulke korte banen
+konden verkrijgen, dat zij onder de zeer overheerschende aantrekking
+van een hunner gedurende langen tijd kunnen blijven.</p>
+<p>Zoo de op blz. <a href="#pb313" class="pageref">313</a> gemelde
+poeijerdeelen langs flaauw gebogene kromme lijnen bewegen, zal er iets
+regelmatigs bij hunne snelheden bestaan. Op het meeste onregelmatig
+zullen deze zijn, zoo zij over betrekkelijk de grootte dier
+poeijerdeeltjes zeer kleine distantien allerlei rigtingen verkrijgen,
+of anders gezegd, zoo die poeijerdeeltjes in uiterst onregelmatige
+trillende beweging zijn, en elk derzelve dezelfde buren, met betrekking
+waarvan het op de onregelmatigste wijze dan nadert dan zich verwijdert,
+behoudt, dat is wanneer die poeijerdeeltjes moleculen zijn van eene
+vloeistof, waarbij overmaten van afstooting het digt bij een en
+overmaten van aantrekking het ver van een komen der moleculen
+tegengaande, deze, nadat zij zeer kort zich in eene rigting bewogen
+hebben, geheel van rigting veranderen. <span class="pagenum">[<a id=
+"pb316" href="#pb316" name="pb316">316</a>]</span></p>
+<p>Stelt men verder dat die deelen oneindig klein en oneindig digt bij
+elkander gelegen zijn, zoodat elke kleinst eindige ruimte een oneindig
+aantal er van bevat, zoo zal, zoo binnen elk dier ruimten de toestand
+dier gasdeelen volmaakt identiek is met die binnen de andere gelijk en
+gelijkvormige ruimten, de onregelmatige toestand dier gasdeelen niet
+minder worden, omdat, naar aanleiding van blz. <a href="#pb311" class=
+"pageref">311</a>, de regelmatigheid van iets niet vergroot door
+gelijkvormigheid met iets anders betrekkelijk oneindig ver er van
+gelegen, of anders gezegd, dat tusschen beiden een oneindig aantal
+zaken, hier gasdeelen, gelegen zijn. In zulk een toestand moet nu naar
+ons inzien zie blz. <a href="#pb171" class="pageref">171</a> de ether,
+voor zooverre deze niet onder den invloed der hemelbollen is,
+verkeeren, en aldus die toestand niet slechts zie blz. <a href="#pb174"
+class="pageref">174</a> uiterst zamengesteld en onveranderlijk, maar
+tevens onregelmatig zijn, zoodat de werking der wet van geschiktmaking,
+door de veropenbaringen der zelfstandigheid door beweging zie blz.
+<a href="#pb257" class="pageref">257</a> meer tot de natuur van den
+ether te doen naderen, hen niet slechts minder veranderlijk, maar
+tevens minder regelmatig doet worden. Bij verdamping, overgang van
+gewone snelheden in zie blz. <a href="#pb251" class="pageref">251</a>
+gedurig geheel van rigting veranderende warmtetrillingen, bij
+verbrekingen van toestanden van onvast moleculair evenwigt (zooals
+bijv. bij vochten beneden het vriespunt afgekoeld) bij de scheiding van
+vaste ligchamen in verstuivende poeijerdeelen heeft dit insgelijks
+plaats.</p>
+<p>Het bestaan binnen den ether van hemelbollen, waarbij de digtheid
+van groepering der atomen veel grooter is dan bij den ether, is eene
+regelmatigheid ontstaan door de overheerschende werking der
+aantrekkingskracht dier bollen zie blz. <a href="#pb159" class=
+"pageref">159</a> in begin van vorming, en waarbij er dan eene werking
+der wet der veranderlijkheid, waarbij oorzaak en gevolg zich
+wederkeerig versterken, bestaat.</p>
+<p>Die aantrekkingskracht is hierbij geweest eene op zeer <span class=
+"pagenum">[<a id="pb317" href="#pb317" name="pb317">317</a>]</span>veel
+stofdeelen op dezelfde wijze werkende omstandigheid, en op dergelijke
+wijze is al het regelmatige en aldus bijzondere, dat bij de
+veropenbaring der zelfstandigheid door beweging bestaat, ontstaan. De
+werking der wet der veranderlijkheid begint dit te doen<span class=
+"corr" id="xd19e5133" title="Bron: .">,</span> doch heeft zij dit
+regelmatige en bijzondere voortgebragt, zoo kan de werking der wet van
+geschiktmaking verschillende bijzondere en regelmatige zaken zoodanig
+wijzigen, dat zij in harmonie met elkander worden, of anders gezegd bij
+elkander passen. Accidentele omstandigheden, werkingen zijnde der wet
+der veranderlijkheid, storen nu gedurig de door overheerschende en
+gedurende zekeren tijd in werking niet veranderende omstandigheden in
+stand gehouden <span class="corr" id="xd19e5136" title=
+"Bron: regel matige">regelmatige</span> zaken, doch bestaat hier
+harmonie bij, zoo zal de werking der wet van geschiktmaking die alsdan
+afwijkingen voortbrengende storingen trachten te verzwakken. Buitendien
+tracht zij deze op eene onregelmatige wijze te doen voorkomen, zoodat,
+als die afwijkingen in grootte verschillen, en voor elk dier
+afwijkingen van verschillende grootte zekere kans tot ontstaan bestaat,
+bij zeer veel van die afwijkingen de werking der wet van geschiktmaking
+de afwijkingen van elke grootte tracht te doen voorkomen in verhouding
+van dergelijke kans van voorkoming. In harmonie met de lengte der
+beenen van menschen verkrijgen deze bijv. op egaal terrein eene voor
+hen gemakkelijkste lengte van pas. Accidentele afwijkingen zullen
+echter maken, dat onwillekeurig, dat is zonder dat eene overheerschende
+omstandigheid tengevolge van zeker voornemen hiertoe leidt, die passen
+naar beide zijden van dien gemakkelijksten pas afwijken. Hoe grooter nu
+die afwijkingen ter eene of andere zijde zijn, hoe moeijelijker zij
+zullen voorkomen, en nu zal de werking der wet van geschiktmaking
+maken, dat bij zeer veel passen de groote en kleine passen niet
+regelmatig, maar onregelmatig afwisselen. <span class="pagenum">[<a id=
+"pb318" href="#pb318" name="pb318">318</a>]</span>en dat de passen, het
+minste in grootte met den gemakkelijksten verschillende, meer dan die,
+er meer mede verschillen, zullen voorkomen<a class="noteref" id=
+"xd19e5141src" href="#xd19e5141" name="xd19e5141src">20</a><span class=
+"corr" id="xd19e5146" title="Niet in bron">.</span> Buitendien tracht
+de werking der wet van geschiktmaking, zonder de harmonie tusschen
+bijzondere en regelmatige zaken te schaden, hen meer algemeen,
+onveranderlijk en onregelmatig te doen worden.</p>
+<p>Hoe onveranderlijkheid en onregelmatigheid zamen kunnen gaan blijkt
+wel bij mengsels van vochten. Giet men bijv. voorzigtig wat wijn binnen
+water, zoo kan men maken dat beide vochten zich niet dadelijk egaal
+vermengen, en gedurende de verspreiding van den wijn binnen het water,
+wordt dan de aanblik van het gevulde glas gedurig anders. Schudt men
+dit echter op eene onregelmatige wijze, zoo wordt het mengsel overal
+egaal en de aanblik er van blijft steeds denzelfden.</p>
+<p>Het is voorts onjuist dat onregelmatigheid steeds gemis aan doel of
+geschiktheid zou aantoonen. Dat dit voor ons vaak het geval is, komt
+hier vandaan, dat wij het onregelmatige beschouwen uit een bijzonder en
+beperkt oogpunt, evenals bijv. een denkbeeldig wezen zeer onregelmatige
+vermenging van vochtdeelen van verschillende soort binnen ruimten
+slechts betrekkelijk weinig vochtdeelen bevattende. Zoo wij daarentegen
+het onregelmatige konden beschouwen uit een zeer algemeen oogpunt,
+bijv. op eene wijze, te vergelijken met die waarop wij de egale
+mengsels van verschillende vochten beschouwen, zoo zou dit begrip van
+wanorde en doelloosheid, door het onregelmatige verwekt, geheel bij ons
+verdwijnen. <span class="pagenum">[<a id="pb319" href="#pb319" name=
+"pb319">319</a>]</span></p>
+<p>Wij hebben ons naar vele regelmatige toestanden, door gedurende voor
+ons lange tijden standvastige omstandigheden overheerscht, geschikt, en
+daarom schijnt ons het onregelmatige, dat bij de opvolgende
+gebeurtenissen op allerlei onvoorziene wijzen variatien teweeg brengt,
+ongeschikt. Dit echter verandert geheel, wanneer men groepen, elk uit
+zeer veel gelijksoortige gebeurtenissen bestaande, beschouwt, en aldus
+de gebeurtenissen uit een alsware in tijd en ruimte meer verheven
+standpunt waarneemt. Regelmatigheid doet alsdan die groepen verschillen
+en onregelmatigheid hen gelijk worden.</p>
+<p>Al onze statistieke berekeningen, waarbij men gebeurtenissen zooals
+geboorten, misdaden, ziekten enz. bij groepen van millioenen individuen
+beschouwt, zijn dan ook gegrond op de standvastigheid, welke de uiterst
+onregelmatige opvolging van zulke gebeurtenissen bij groote groepen er
+van teweeg brengt.</p>
+<p>Was dit niet het geval, zoo namelijk de werking der wet van
+geschiktmaking het voorkomen van dergelijke gebeurtenissen niet onder
+den invloed bragt van zeer vele accidentele omstandigheden, maar zij
+daarentegen steeds onder den invloed van enkele omstandigheden stonden,
+en de uitwerking hiervan, wegens derzelver verband dan met deze dan met
+gene andere omstandigheid, sterk veranderde, zoo zou het dan meer en
+dan minder voorkomen van dergelijke gebeurtenissen bij groote
+groepen<a id="xd19e5160" name="xd19e5160"></a> van individuen, ons even
+onverklaarbaar voorkomen als het zich bevinden van eene groote overmaat
+van witte ballen bij veel blindelingsche trekkingen uit eene bus
+evenveel witte als zwarte ballen bevattende. Is daarentegen binnen die
+bus de overmaat der er in bevatte witte ballen even groot als bij de
+reeks van trekkingen, zoo zullen deze onder den invloed van velerlei
+accidentele omstandigheden kunnen zijn, en bij die achtereenvolgende
+trekkingen de onregelmatigheid aldus zeer groot kunnen <span class=
+"pagenum">[<a id="pb320" href="#pb320" name=
+"pb320">320</a>]</span>zijn. Nu bestaat er verschil tusschen de
+omstandigheid dat die bus eene groote menigte van witte ballen bevat,
+en die waardoor uit eerstgemelde bus bij eene reeks van trekkingen er
+veel meer witte ballen dan zwarte uit de bus te voorschijn komen. Die
+eerste omstandigheid, bekend of niet, werkt namelijk steeds op dezelfde
+wijze, terwijl de tweede, naarmate zij zus of zoo met andere
+omstandigheden in verband staat, op geheel andere wijzen werkt. Zij is
+vergelijkbaar met de voorkeur die men, bij het ziende trekken, kan
+bezitten voor de eene of andere regelmatige afwisseling der witte en
+zwarte ballen bij de trekkingen. Die voorkeur kan zus of zoo zijn,
+tengevolge van eene onnaspeurlijke aaneenschakeling van oorzaken en
+gevolgen. Nu kan de aanbieding der bus, eene overmaat van witte ballen
+bevattende, ook wel aldus ontstaan, maar zal, hoe ook ontstaan zijnde,
+desniettemin steeds eene omstandigheid zijn<span class="corr" id=
+"xd19e5164" title="Niet in bron">,</span> leidende tot het blindelings
+trekken van meer witte dan zwarte ballen. Hoe velerlei omstandigheden
+bij de blindelingsche trekking van ballen er ook van invloed zijn, zij
+blijft steeds denzelfden invloed uitoefenen, terwijl daarentegen
+onbewuste voorkeur voor de eene of andere regelmatige wijze van
+trekking onder den invloed van allerlei omstandigheden, evenzeer moet
+veranderen als de gedragingen van menschen, welke de speelballen zijn
+van allerlei inblazingen<a class="noteref" id="xd19e5167src" href=
+"#xd19e5167" name="xd19e5167src">21</a>. <span class="pagenum">[<a id=
+"pb321" href="#pb321" name="pb321">321</a>]</span></p>
+<p>Bij ons menschen kunnen het karakter, het verstand, de positie enz.
+vergeleken worden met die <span class="corr" id="xd19e5185" title=
+"Bron: verhoudigen">verhoudingen</span> tusschen de witte en zwarte
+ballen binnen gemelde bus, en de onder den invloed van velerlei
+accidentele omstandigheden zijnde reeks van denkbeelden met de aan
+allerlei invloeden blootgestelde bewegingen der handen bij de
+blindelingsche trekkingen.</p>
+<p>Ook epidemische ziekten zijn van die steeds denzelfden invloed
+uitoefenende omstandigheden. Zij kunnen toch niet, zus of zoo met
+andere omstandigheden in verband zijnde, het aantal sterfgevallen bij
+een groot getal individuen vergrooten of verkleinen.</p>
+<p>Hoe grooter het aantal veranderlijke omstandigheden, op eenig
+verschijnsel van invloed, is, hoe kleiner de kans voor regelmatigheid
+bij dit verschijnsel zal zijn. Het aantal dier veranderlijke
+omstandigheden steeds grooter blijvende dan de grootst eindige
+grootheid, zoo zou, zoo de invloed van elk die omstandigheden even
+groot was, die regelmatigheid bij het verschijnsel (dat uit eene reeks
+van met elkander in verband zijnde gelijksoortige gebeurtenissen kan
+bestaan) nul zijn. Dit is nu het geval niet, want op zulk een
+verschijnsel kunnen van invloed zijn vooreerst enkele omstandigheden,
+voorts een grooter aantal op eene zwakkere wijze, nog een grooter
+aantal op eene nog zwakkere wijze enz., zoodat die invloeden van al de
+veranderlijke omstandigheden kunnen uitgedrukt worden door zekere
+breedte bezittende bundels van ordinaten eener kromme lijn met de bolle
+zijde naar de abcissen as gekeerd, deze op eene grootst eindige
+distantie rakende, en met die as der abcissen en een ordinaat een
+eindigen inhoud omsluitende. Die inhoud stelt dan voor het totaal der
+invloeden van al die omstandigheden op het verschijnsel, en het is nu
+klaar dat voor zooverre die invloeden uiterst groot in aantal, maar
+uiterst gering zijn (bij dien inhoud voorgesteld door het uiterst
+<span class="pagenum">[<a id="pb322" href="#pb322" name=
+"pb322">322</a>]</span>lage, maar uiterst lange deel er van, het effect
+er van zal trachten het verschijnsel zoo onregelmatig mogelijk te doen
+zijn. Nu kunnen wel de sterkere invloeden der overige eindig in aantal
+zijnde omstandigheden (voorgesteld door het kortere maar hooge deel van
+gemelden inhoud) dit verschijnsel regelmatig trachten te doen worden,
+maar klaarblijkelijk die regelmatigheid min of meer gestoord worden.
+Zoo zullen bijv. de zuiver elliptische banen der <span class="corr" id=
+"xd19e5195" title="Bron: planeeten">planeten</span> om de zon niet
+slechts door de werkingen der andere planeten, maar tevens, en dat wel
+op eene voor ons onwaarneembare, maar uiterst onregelmatige wijze, door
+het onnoemelijk getal der zich verplaatsende sterren gestoord
+worden.</p>
+<p>Die storing der regelmatigheid zal bijv. ook bestaan wanneer men
+blindelings maar te gelijk eene menigte van ballen uit de op blz.
+<a href="#pb308" class="pageref">308</a> gemelde bus trekt, en zij dan
+maken dat de gelijktijdig getrokken ballen niet boven zeker aantal tot
+de witte ballen der bus zullen behooren.</p>
+<p>Bij het achtereenvolgens trekken van die ballen, zou men bij elke
+trekking iets dergelijks als in het zoo even gemelde geval verkrijgen,
+zoo de indrukken van een aantal vroegere trekkingen, gelijk aan dat van
+de ballen die men bij dit vorige geval tegelijk uit de bus trekt,
+onverflaauwd bleef bestaan. Dit is nu wel <span class="corr" id=
+"xd19e5205" title="Niet in bron">is</span> waar niet <span class="corr"
+id="xd19e5208" title="Bron: het het">het</span> geval, edoch de
+verflaauwde indrukken der vorige trekkingen, gepaard met de volgende,
+zullen een geval vormen, gelegen tusschen het vorige en dat waarbij de
+vorige trekkingen van geen invloed op de volgende zijn, zoodat het
+zekere minimum van storing der regelmatigheid er bij kleiner dan in het
+eerste geval en grooter dan in het laatste, waarin dit minimum nul is,
+zal worden voor zooverre men de verschijnselen beschouwt met betrekking
+tot derzelver sterkte, kan men hen verdeelen in verschillende
+categorien, zoodat van die tot elk dezer <span class="pagenum">[<a id=
+"pb323" href="#pb323" name="pb323">323</a>]</span>categorien
+behoorende, het eene of andere dier verschijnsels in ruimte en tijd en
+plaats heeft. Zoo kan bijv. een dier categorien bevatten winden van
+verschillende sterkte. Overal in den atmospheer en gedurende al den
+tijd van het bestaan dezes zal de lucht circa in rust, of in meer of
+minder heftige beweging zijn. Ter wederzijde van meest voorkomende
+windsnelheden, door vrij standvastige omstandigheden voor elke plaats
+<span class="corr" id="xd19e5213" title="Bron: bepaalt">bepaald</span>,
+bestaan er nu afwijkingen, met betrekking tot wier opvolging op eene
+zelfde, of wel gelijktijdige voorkoming op verschillende plaatsen,
+hetzelfde te zeggen valt als zie blz. <a href="#pb317" class=
+"pageref">317</a> voor de afwijkingen van eene gemakkelijkste lengte
+van pas. De nagelaten sporen der snelheden van den wind gedurende de
+vorige tijden op eenige plaats en de menigte der omstandigheden op de
+windsnelheden van invloed zijnde, moeten bijv. regelmatige afwisseling
+van zwakke en sterke winden storen.</p>
+<p>Het lang na elkander voorkomen van hetzij zeer zwakke, hetzij zeer
+sterke winden, wordt reeds tegengegaan door de hunne oorzaken
+vernietigende gevolgen er van. In het eerste geval zal toch de
+dampkring door verdamping meer vochtig worden dan opdroogen door de
+condensatie van omhoog gevoerde dampen, daar waar de met den wind
+gepaarde rijzingen van lucht bestaan, en die meerdere vochtigheid der
+lucht aanleiding gevende tot een grooter verschil in vochtigheid er van
+op de eene en andere plaats, en aldus tot een grooter verschil in
+ijlheid der lucht, de rijzingen en dalingen der lucht en aldus ook den
+wind bevorderen<a class="noteref" id="xd19e5221src" href="#xd19e5221"
+name="xd19e5221src">22</a><span class="corr" id="xd19e5223" title=
+"Niet in bron">.</span></p>
+<p>In het andere geval heeft het omgekeerde plaats, doch die gevolgen
+kunnen niet beletten, dat bijv. stormen in den winter om de dertig
+dagen voorvallen in plaats van <span class="pagenum">[<a id="pb324"
+href="#pb324" name="pb324">324</a>]</span>dit meer ongelijk te doen.
+Die regelmatigheid kan slechts belet worden door de op blz. <a href=
+"#pb321" class="pageref">321</a> gemelde invloeden van eene overgroote
+menigte van veranderende omstandigheden<span class="corr" id=
+"xd19e5233" title="Niet in bron">.</span></p>
+<p>Eene andere dier op blz. <a href="#pb323" class="pageref">323</a>
+gemelde categorien bevat de gedragingen der menschen jegens anderen.
+Deze kunnen toch weldadig, welwillend, onverschillig, onwelwillend en
+misdadig zijn. Eene derde categorie bevat de toestanden van gebouwen
+met betrekking tot brand, en men heeft hierbij, hevig branden, flaauw
+branden, de nabijheid van brandende gebouwen, of het bevatten van brand
+veroorzakende voorwerpen. Ook hierbij zullen de afwijkingen van den
+gemiddelden toestand, naarmate zij grooter zijn, in toeneming sterker
+belet worden door de werking der wet van geschiktmaking en door de op
+blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> en 300 gemelde werking
+der wet der veranderlijkheid, zooals bijv. bij de meer afdoende
+pogingen tot blussching van hevige dan van flaauwe branden.</p>
+<p>De werking dier beide wetten bestaat ook bij de positieve en
+negatieve afwijkingen in menigvuldigheid van verschijnsels van zekere
+gemiddelde menigvuldigheid van voorkoming. Bij al deze gevallen zal
+niet slechts de op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a>
+gemelde werking het regelmatig er van voorkomen, maar tevens, zooals
+zoo even gezegd is, het veel of weinig voorkomen er van tegengewerkt
+worden, en dit laatste met alsware grootere kracht dan het eerste
+geschieden. De werking van de wet van geschiktmaking gaat bijv. sterker
+tegen het zeer rijk worden van meer menschen dan gewoonlijk, dan het
+herhaald door hen trekken van hooge prijzen uit eene loterij, want er
+bestaan vele verschijnsels wier menigvuldigheid van voorkoming, enkel
+wegens de er door teweeg gebragte regelmatigheid, door de op blz.
+<a href="#pb321" class="pageref">321</a> gemelde werking der wet van
+geschiktmaking tegengaan wordt, en dit is bijv. met de zooeven gemelde
+herhaalde trekking van prijzen het geval. Periodiciteit, bijv. het
+achtervolgens dan dikwijls <span class="pagenum">[<a id="pb325" href=
+"#pb325" name="pb325">325</a>]</span>en dan zeldzaam voorkomen van
+verschijnsels wordt, als zijnde eene soort van regelmatigheid, door
+accidentele overheerschende omstandigheden voortgebragt, doch, wanneer
+de op blz. <a href="#pb267" class="pageref">267</a> gemelde werking der
+wet der veranderlijkheid dit dikwijls voorkomen tegengaat, door het,
+zooals op blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a> gezegd is,
+negatief worden van het eerste verschijnsel, zal op dien overvloed
+schaarste, daarna weder overvloed enz. volgen, en er aldus van
+lieverlede verzwakkende schommelingen en periodiciteit ontstaat. Deze
+zal alsdan door de op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a>
+gemelde werking evenzeer gestoord worden als de uitwerking der zie blz.
+<a href="#pb309" class="pageref">309</a> de herhaling derzelfde zaak
+voortbrengende overheerschende omstandigheden.</p>
+<p>Bij het schieten naar eene schijf, zullen bijv. de sterkste
+afwijkingen ter regterzijde slechts, wegens de alsdan niet
+onregelmatige afwisseling er van met gemiddeld veelvuldiger voorkomende
+kleinere regtsche afwijkingen, belet worden in aantal veel grooter dan
+gemiddeld voor te komen, zoo de schutter niet het denkbeeld verkrijgt,
+dat hij dikwijls zoo sterk mis schietende als voor hem mogelijk is,
+zich gaat inspannen om juister te schieten. In dit geval beperkt de
+werking der wet van geschiktmaking niet slechts het misschieten bij elk
+schot, maar tevens de herhaling er van.</p>
+<p>Dit is insgelijks het geval bij de meeste feiten waarmede de
+statistiek zich bezig houdt, zooals bijv. misdaden, sterfgevallen enz.
+doch dit is niet de eenigste reden waarom onder zeer veel individuen
+die voorvallen binnen even groote tijden circa even veelvuldig
+voorkomen. Daartoe draagt ook bij een ons onbewust verband waarin zij,
+door tusschenkomst eener menigte van verschijnsels, tot elkander staan,
+waardoor zij, wegens de op blz. <a href="#pb321" class=
+"pageref">321</a> gemelde reden in tijd en ruimte onregelmatig moeten
+voorkomen, omdat er anders, hetzij bij gelijktijdig voorvallende
+verschijnsels, hetzij bij de achtergeblevene <span class=
+"pagenum">[<a id="pb326" href="#pb326" name=
+"pb326">326</a>]</span>sporen van vroegere verschijnsels met betrekking
+tot de huidige, te veel regelmatigheid zou ontstaan.</p>
+<p>Vandaar dat er niet, althans niet buiten zekere grenzen,
+gelijktijdig in eenig land, zooals men zegt bij toeval, zeer veel meer
+diefstallen dan gemiddeld gepleegd worden, en dat evenmin kort nadien
+dit aantal veel kleiner dan gemiddeld wordt, zonder dat de justitie en
+particulieren intusschen waakzamer geworden zijn en het straffen der
+diefstallen verscherpt is. Die diefstallen zijn te vergelijken met het
+trekken van bijv. gele ballen uit eene bus, ballen van allerlei andere
+kleuren bevattende, op eene onbewuste wijze voor het gevoel
+onderscheiden, en wier trekking met het voorvallen van de verschillende
+andere feiten, welke in de plaats van diefstallen kunnen plaats hebben,
+vergelijkbaar is; terwijl de verspreiding en de verhouding dier ballen
+van verschillende kleur binnen de bus, vergelijkbaar is met den stand
+van zaken aanleiding gevende tot die gelijktijdig voorvallende feiten
+van verschillende soort. Bij elke trekking, een groot aantal ballen
+bevattende, zullen de getrokken gele ballen niet buiten zekere grenzen
+in verhouding tot al die gelijktijdig getrokken wordende ballen kunnen
+afwijken van derzelver verhouding tot het totale aantal ballen binnen
+de bus, omdat er anders bij elk dier trekkingen eene te groote
+regelmatigheid zou ontstaan. Evenzoo bij de gelijktijdig maar op
+verschillende plaatsen gepleegde diefstallen. Niet slechts heeft de
+stand van zaken op elke plaats invloed op de aldaar gepleegde daden,
+maar tevens in zwakkere mate ook die op andere plaatsen. Niet alleen
+hebben de andere daden, ter plaatse waar de diefstal geschiedt tegelijk
+hiermede plaats hebbende, maar tevens die en aldus ook de diefstallen
+op andere plaatsen gepleegd, invloed op eerstgemelden diefstal<a class=
+"noteref" id="xd19e5278src" href="#xd19e5278" name=
+"xd19e5278src">23</a>. <span class="pagenum">[<a id="pb327" href=
+"#pb327" name="pb327">327</a>]</span></p>
+<p>Op blz. <a href="#pb311" class="pageref">311</a> hebben wij gezegd
+dat, wanneer in de ruimte alsware tusschen gelijksoortige
+gebeurtenissen er eene menigte andere gelegen zijn, zij, door met
+betrekking tot elkander regelmatig of onregelmatig in te vallen, zeer
+weinig bijbrengen tot de regelmatigheid van het geheel, en als
+onafhankelijk van elkander ontstaan beschouwd kunnen worden. Men
+behoeft aldus het gelijktijdig voorvallen van bijv. diefstallen slechts
+te beschouwen over zulk een ruimte, dat er aldaar gemiddeld zeer veel
+ongeveer gelijktijdig geschieden. Is nu dit aantal buitengewoon veel
+grooter dan gemiddeld, zoo bestaat er eene regelmatigheid welke de
+vrucht moet zijn van eenige accidentele overheerschende omstandigheden
+tegelijk bij al die plaatsen, waar die diefstallen begaan worden, van
+invloed zijnde. Die regelmatigheid moet toch eene oorzaak bezitten,
+daar op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a> aangetoond, is,
+dat die oorzaak niet in het totaal der zeer geringe invloeden van een
+uiterst groot aantal omstandigheden kan bestaan, wordt aldus het
+bestaan dier eerste oorzaak ontkent door iemand die regelmatigheid aan
+het toeval toeschrijft, zoo bekent hij tevens dat de laatste oorzaak
+alleen bestaat, en deze kan slechts, zooals op blz. <a href="#pb321"
+class="pageref">321</a> gezegd is, onregelmatigheid en geene
+zoogenaamde toevallige regelmatigheid voortbrengen.</p>
+<p>Hieruit blijkt tevens dat bijv. diefstallen op verschillende
+plaatsen, zooals men zegt, onafhankelijk van elkander gepleegd,
+invloeden op elkander uitoefenen, die te zamen met velerlei andere even
+weinig waarneembare invloeden niet verwaarloosd mogen worden, want zij
+behooren, of tot die menigte van zeer geringe invloeden waardoor,
+zooals op blz. <a href="#pb321" class="pageref">321</a> gezegd is,
+onregelmatigheid ontstaat, of zij worden teweeg gebragt door de enkele
+<span class="pagenum">[<a id="pb328" href="#pb328" name=
+"pb328">328</a>]</span>overheerschende omstandigheden bij die
+verschillende plaatsen tegelijk werkende, waardoor er bij het voorkomen
+dier diefstallen regelmatigheid kan ontstaan. Alsdan kan men niet met
+juistheid zeggen, dat de diefstallen onafhankelijk van elkander
+gepleegd worden, zoodat, wanneer bijv., bij gemis aan afspraak van
+dieven op velerlei plaatsen, of van dergelijke omstandigheden, men bij
+de gewone wijze van spreken mag zeggen, dat die diefstallen niet anders
+dan onafhankelijk van elkander kunnen gepleegd zijn, zoo zij onder den
+invloed derzelfde enkele op verschillende plaatsen tegelijk werkende
+overheerschende omstandigheden ontstaan zijn, deze al zeer zwak moeten
+zijn, en de er door teweeg gebragte regelmatigheid, door de op blz.
+<a href="#pb321" class="pageref">321</a> gemelde werking, noodzakelijk
+zeer sterk gestoord moet worden.</p>
+<p>Wanneer de omstandigheden, van invloed op gelijksoortige
+verschijnsels, wier wijze van herhaling in tijd of ruimte men wenscht
+na te gaan, ook onderling meer op elkander van invloed zijn, zal de
+regelmatigheid bij die voorkoming dier verschijnsels binnen naauwere
+grenzen besloten blijven. Enkele dier omstandigheden zullen dan toch
+moeijelijker een eenigen tijd aanhoudenden overheerschenden invloed in
+denzelfden geest kunnen blijven uitoefenen, omdat alsdan de grootere
+invloed van andere omstandigheden er op dit gedurig meer
+verhindert.<a class="noteref" id="xd19e5308src" href="#xd19e5308" name=
+"xd19e5308src">24</a> Dit zal insgelijks het geval zijn, zoo die
+invloed van eenvoudigen aard is, omdat dan elk dier omstandigheden meer
+geinfluenceerd wordt door elk der andere op eene wijze in verhouding
+der aanraking tusschen beide, en eerstgemelde omstandigheden gedurig
+met andere, of op eene andere wijze met <span class="corr" id=
+"xd19e5311" title="Bron: dezeltde">dezelfde</span> omstandigheid in
+aanraking komen. Zijn daarentegen die invloeden van meer <span class=
+"pagenum">[<a id="pb329" href="#pb329" name=
+"pb329">329</a>]</span>zamengestelden aard, zoo kan eene omstandigheid
+meer ongevoelig blijven voor vele andere waarmede zij in directe
+aanraking komt, en daarentegen sterk den invloed ondervinden van enkele
+omstandigheden, in tijd of ruimte er betrekkelijk ver van
+verwijderd.</p>
+<p>Dit is in sterke mate het geval bij de omstandigheden daargesteld
+door de wijze van denking die men willen noemt. Iemand wil, tengevolge
+eener voor geheele wijziging zeer vatbare gril, bijv. witte ballen uit
+eene bus nemen, en, ofschoon dan zwarte ballen meer bij de hand kunnen
+liggen, neemt hij toch moeijelijker te bereiken witte ballen. Zoo
+zullen, wanneer de dieven nemen wat het gemakkelijkste en met het
+minste gevaar te stelen is, de gedurende elke week gepleegde
+diefstallen onder eene groote bevolking, wegens gebrekkige
+onregelmatigheid van voorkoming minder veranderen, dan zoo die
+diefstallen gepleegd worden nadat derzelver daders berekeningen gemaakt
+hebben. Tusschen twee havens varende stoomschepen, wier machines steeds
+met evenveel kracht werken, en die aan allerlei winden en accidentele
+stroomen blootgesteld zijn, zullen langs de distantie tusschen die twee
+havens steeds op eene vrij onregelmatige wijze verspreid moeten zijn.
+Hangt daarentegen de kracht waarmede de machines dier vaartuigen werken
+af van den wil hunner gezagvoerders, zoo zal die verspreiding
+regelmatiger kunnen zijn, al bestaat er geene dit bevorderende afspraak
+tusschen die gezagvoerders.</p>
+<p>Gesteld dat de werking van den wil dier gezagvoerders niet bestaat,
+zoo zullen bij gemelde vaartuigen, bij zekere regelmatige verspreiding
+van sommige hunner, de winden, de stroomen, golven enz. invloeden,
+waarbij de indruk dier regelmatigheid bestaat, op de andere vaartuigen
+overbrengen.<a class="noteref" id="xd19e5320src" href="#xd19e5320"
+name="xd19e5320src">25</a> Gezamentlijk met de voorgaande, bestaan nu
+<span class="pagenum">[<a id="pb330" href="#pb330" name=
+"pb330">330</a>]</span>bij die overige vaartuigen een uiterst groot
+aantal andere invloeden van water en lucht, welke, zooals op blz.
+<a href="#pb321" class="pageref">321</a> gezegd is, door hun aantal en
+hunne veranderlijkheid iets onregelmatigs zullen trachten teweeg te
+brengen. Zoo aldus de min of meer regelmatige ligging dier overige
+vaartuigen, in verband met die der eerstgemelde beschouwd, eene
+sterkere regelmatigheid, dan door de ligging van eerstgemelde
+vaartuigen wordt voortgebragt, daarstelt, dienen de van deze op die
+andere vaartuigen overgebragte regelmatige invloeden sterker te zijn,
+en zich hierbij te paren aan dergelijke invloeden bij die overige
+vaartuigen. Dit kan naar ons inzien, niet anders geschieden, dan zoo
+die min of meer regelmatige invloeden bij elk vaartuig aanwezig en van
+de andere er naar toe overgebragt, door enkele voor al de vaartuigen in
+denzelfden geest werkende omstandigheden worden voortgebragt.</p>
+<p>Onder de omstandigheden, op de ligging dier <span class="corr" id=
+"xd19e5330" title="Bron: vaartuituigen">vaartuigen</span> van invloed
+zijnde, behoort echter ook de behandeling er van door derzelver
+bemanning. Al wordt nu die behandeling geheel bepaald door de
+betrekking dier vaartuigen met de winden, golven en stroomen, zoo zal
+veel hiervan op die bepaling dier behandeling van zeer weinig en enkele
+zaken, hier en nu anders dan elders en later, van veel invloed kunnen
+zijn. Die behandeling kan aldus staan onder den overheerschenden
+invloed van enkele, volstrekt niet steeds op dezelfde wijze van invloed
+zijnde, accidentele omstandigheden, en daar zij sterken invloed
+uitoefent op de ligging dier vaartuigen, deze alsdan gemiddeld meer
+onder den invloed van enkele en gemiddeld minder onder den invloed van
+zeer vele veranderlijke omstandigheden komen. Dit nu is wel is waar
+geene bestendige oorzaak van meer regelmatige onderlinge ligging dier
+vaartuigen, maar wel eene oorzaak, waardoor de invloeden van zeer vele
+veranderlijke <span class="pagenum">[<a id="pb331" href="#pb331" name=
+"pb331">331</a>]</span>omstandigheden er op zwakker kunnen worden. Het
+is aldus mogelijk dat alsdan de op blz. <a href="#pb321" class=
+"pageref">321</a> gemelde werking, waardoor de regelmatigheid
+tegengegaan wordt, zwakker wordt.</p>
+<p>Eene overheerschende omstandigheid kan ergens, zooals op blz.
+<a href="#pb309" class="pageref">309</a> gezegd is, regelmatigheid
+voortbrengen, en eene andere overheerschende omstandigheid elders eene
+andere regelmatigheid veroorzaken, zonder dat beide soorten van
+regelmatigheid, wegens het verband waarin zij tot elkander staan, iets
+regelmatigs vormen. Is dit daarentegen wel het geval, en zelfs zoo op
+beide plaatsen er geene regelmatigheid bestaat, maar onregelmatigheden,
+welke, door bijv. min of meer identiek te zijn, wegens derzelver
+onderling verband eene regelmatigheid daarstellen, zoo moet deze door
+voor beide plaatsen gemeenschappelijke overheerschende omstandigheden
+teweeg gebragt worden. Anders toch zou de wegens dit onderlinge verband
+ontstaande regelmatigheid zonder oorzaak zijn, en aldus de ook met
+betrekking tot dit onderlinge verband onregelmatigheid voortbrengende
+werking der wet van geschiktmaking alleen heerschen.</p>
+<p>Naar mate echter die twee plaatsen in de ruimte, of wanneer het
+tijdstippen geldt waarop die, wegens hun onderling verband,
+regelmatigheid voortbrengende gebeurtenissen plaats <span class="corr"
+id="xd19e5345" title="Bron: bebben">hebben</span>, deze in den tijd
+verder van elkander gelegen zijn, dat is, wanneer er tusschenbeide
+alsware meer gebeurtenissen liggen, zullen de omstandigheden,
+regelmatigheid wegens onderling verband voortbrengende, bij dezelfde
+sterkte dier regelmatigheid, zwakker kunnen zijn. De werking der wet
+van geschiktmaking zal dan toch, door tusschenkomst der invloeden van
+eene zeer groote menigte van omstandigheden, bij de tweede plaats de
+regelmatigheid met betrekking tot hetgeen, op de eerste plaats geschied
+is, slechts kunnen storen, voor zoo verre hetgeen aldaar geschied is,
+bij <span class="pagenum">[<a id="pb332" href="#pb332" name=
+"pb332">332</a>]</span>die tweede plaats van invloed is. Is nu die
+verzwakking, bij grootere betrekkelijke verwijdering in tijd of ruimte,
+sterker dan die der omstandigheden, bij beide plaatsen, of op beide
+tijdstippen, eene, zooals hierboven gezegd is, door onderling verband
+ontstaande regelmatigheid voortbrengende, zoo zal deze bij groote
+verwijdering in ruimte of tijd grooter kunnen worden<a class="noteref"
+id="xd19e5350src" href="#xd19e5350" name="xd19e5350src">26</a>.</p>
+<p>Zoo bijv. thans ergens in Europa iemand, de kleur der ballen
+onderscheidende, eene reeks hiervan uit eene bus trekt, en over eene
+eeuw iemand anders in Amerika dit ook doet, zal de eerste reeks van
+trekkingen zekere invloeden hoe gering ook op de andere uitoefenen, en
+de regelmatigheid bij de verhouding tusschen beide reeksen van
+trekkingen tot zekeren graad hoe gering ook door op blz. <a href=
+"#pb321" class="pageref">321</a> gemelde werking der wet van
+geschiktmaking verstoord worden.</p>
+<p>Zoo er nu slechts in beide gevallen sprake kan zijn om de witte of
+zwarte ballen, met betrekking tot derzelver afwisseling, slechts op een
+bepaald aantal verschillende wijzen uit die bus te trekken, kan de
+zucht naar varieteit maken, dat in beide gevallen de trekkers dit op al
+die wijzen doen, en dat aldus in beide gevallen, in tijd en ruimte
+zoover van elkander gelegen, er identieke reeksen van trekkingen plaats
+hebben. De omstandigheid, welke dan in die beide gevallen tegelijk
+werkt, is de zucht om uit bussen, witte en zwarte ballen bevattende,
+met onderscheiding der kleuren, deze bij de getrokken ballen op een
+zeker aantal verschillende wijzen te doen afwisselen.</p>
+<p>Zoo daarentegen in beide gevallen slechts eene reeks van trekkingen
+en wel blindelings gedaan wordt, en <span class="pagenum">[<a id=
+"pb333" href="#pb333" name="pb333">333</a>]</span>dat in beide gevallen
+de witte en zwarte ballen op de onregelmatigste, maar in elk dier
+gevallen op volmaakt dezelfde wijze afwisselen, zoo dient de invloed
+van eene voor beide gevallen gemeenschappelijke omstandigheid hiervan
+de oorzaak te zijn, en zal deze die overeenstemming tusschen de beide
+reeksen van trekkingen moeijelijker te weeg kunnen brengen, naarmate
+die reeksen elk uit meer trekkingen bestaan. Die voor beide reeksen
+gemeenschappelijke omstandigheid kan in dit geval niet in eene
+voorbedachtelijke imitatie in het tweede geval van hetgeen in het
+eerste heeft plaats gehad bestaan, en dient dan wel derzelver invloed
+van de trekking in Europa, tot die eene eeuw later in Amerika op eene
+gelijksoortige wijze overgebragt te hebben als de sporen dier geheele
+eerste trekking. De oorzaak, die overeenstemming tusschen beide reeksen
+van trekkingen voortbrengende en die deze verstorende, moeten aldus
+beide in dit geval uiterst zwak zijn, en zullen dit nog meer worden,
+zoo tusschen de reeksen van trekkingen in beide gevallen er nog meer
+liggen, omdat de invloeden der eerste trekking hierdoor meer verloren
+gaan dan door andere zaken.</p>
+<p>De werking der wet van geschiktmaking wischt namelijk vooral zaken
+uit door andere er mede gelijksoortige later voorvallende zaken, zie
+blz. <a href="#pb182" class="pageref">182</a>, want die uitwissching of
+liever omzetting geschiedt niet van zelf, hiertegen verzet zich de
+werking der wet der traagheid.</p>
+<p>Men moet echter zeer voorzichtig zijn bij de ontkenning dat bij
+gevallen, in tijd en ruimte ver van elkander gelegen, er geene
+onderlinge regelmatigheid tusschen hen kan ontstaan dan op dezelfde
+wijze waarop die gevallen zelve van invloed op elkander zijn. Die
+regelmatigheid tusschen twee gevallen kan toch, even als de absolute
+regelmatigheid bij een geval, dikwijls ontstaan op wijzen wel in
+zekeren zin gelijksoortig met die wij kennen en aldus niet door het
+toeval, maar op wijzen <span class="pagenum">[<a id="pb334" href=
+"#pb334" name="pb334">334</a>]</span>buiten onzen kring van kennis of,
+wegens hare zwakte, buiten onzen kring van waarneming gelegen.</p>
+<p>De invloeden der daden der bewoners dezer aarde op die der bewoners
+van de planeet Venus moeten bijv. uiterst gering zijn, en toch zouden
+al de bewoners der dagzijde dezer aarde onbewust bijna te gelijk iets
+gelijksoortigs kunnen doen, en, zoo de bewoners der dagzijde van Venus,
+tengevolge der op blz. <a href="#pb232" class="pageref">232</a> gemelde
+werking der wet van geschiktmaking, gevoelig zijn voor de warmte der
+zon, ook zij iets dergelijks doen. Een onwaarneembare vermindering der
+warmte der zon, tengevolge van het <span class="corr" id="xd19e5385"
+title="Bron: onstaan">ontstaan</span> eener zonnevlek, zou toch de
+oorzaak hiervan kunnen zijn.</p>
+<p>Bij het geval van blz. <a href="#pb312" class="pageref">312</a>
+bestaat er voor al de waarneembare ruimtedeelen van het mengsel eene
+omstandigheid, welke zekere onderlinge regelmatigheid tusschen hetgeen
+bij die ruimtedeelen bestaat, namelijk de gelijkheid tusschen de
+verhouding der verschillende vochten, bij elk hunner teweeg brengt. Die
+omstandigheid is namelijk dat door roering voor alle de quantiteit van
+het bijgeschonken vocht dezelfde wordt gemaakt.</p>
+<p>Wij besluiten uit dit een en ander, dat de regelmatigheid bij
+gevallen en de onderlinge regelmatigheid tusschen verschillende
+gevallen binnen enge grenzen beperkt is, tenzij bijzondere oorzaken,
+kennelijk van anderen aard dan de invloeden tusschen de deelen dier
+gevallen, of tusschen deze laatste onderling, haar voortbrengen, en dat
+voorts de uitwerkingen en het belangrijke van zulke regelmatigheden
+niet buiten zekere grenzen kunnen afwijken van de sterkte dier
+bijzondere oorzaken. Deze werking der wet van geschiktmaking komt ons
+menschen zeer te pas, want, omringd van min of minder regelmatige
+bijzondere zaken, is het voor ons noodig de oorzaken er van te kennen
+en hierop te kunnen rekenen, en desniettemin doet onze fantaisie ons
+somtijds gelooven <span class="pagenum">[<a id="pb335" href="#pb335"
+name="pb335">335</a>]</span>dat er regelmatige zaken bestaan, waar wij
+weten dat de oorzaken er van niet aanwezig kunnen zijn.</p>
+<p>Dat regelmatigheid in tijd of ruimte door enkele op verschillende
+tijdstippen, of op verschillende plaatsen overheerschende
+omstandigheden voortgebragt moet worden, volgt alsware uit het bestaan
+van regelmatigheid in de herhaling of periodieke herhaling derzelfde
+zaken. Voorts kan eene gebrekkige regelmatigheid zamengesteld worden
+uit eene volmaakte regelmatigheid on eene volslagene
+onregelmatigheid.</p>
+<p>Bij het voorbeeld der op blz. <a href="#pb327" class=
+"pageref">327</a> gemelde diefstallen heeft men, al vallen deze in tijd
+of ruimte zoo onregelmatig mogelijk voor, wel is waar eene herhaling
+derzelfde zaak, doch hiervoor te gelijk eene in tijd en ruimte
+overheerschende omstandigheid, namelijk die in eene maatschappij tot
+diefstallen aanleiding gevende. Bestaat er nu buiten deze
+regelmatigheid eene tweede, namelijk die, welke met een volstrekt
+onregelmatig voorkomen dier diefstallen zamengesteld, vormt eene
+gebrekkige regelmatigheid van voorkoming er van, zoo bestaat die tweede
+regelmatigheid in eene periodieke herhaling derzelfde zaak, en moet zij
+de vrucht van andere overheerschende omstandigheden zijn.<a class=
+"noteref" id="xd19e5404src" href="#xd19e5404" name=
+"xd19e5404src">27</a></p>
+<p>Trouwens verschijnsels, onder den invloed staande van verschillende
+omstandigheden, tracht men, ten einde de invloeden elk dezer te vinden,
+alsware te ontleden in <span class="pagenum">[<a id="pb336" href=
+"#pb336" name="pb336">336</a>]</span>verschillende regelmatige
+verschijnsels, en wel in meer, naarmate die omstandigheden meer in
+aantal zijn. Dan echter wordt de regelmatigheid van het resulterende
+verschijnsel van meer zamengestelden aard en meer onregelmatig, en moet
+het zulks volstrekt worden als die er op van invloed zijnde
+veranderlijke omstandigheden in aantal onnoemelijk zijn, en dat geene
+derzelver overheerscht, want in dit laatste geval kan het verschijnsel
+eene op uiterst zamengestelde wijze gestoorde eenvoudige regelmatigheid
+vertoonen, zie Noot blz. <a href="#pb328" class="pageref">328</a>.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb278" class="pageref">278</a> hebben wij
+aangetoond dat zaken geene plotselinge veranderingen er van in grootte
+kunnen ondergaan, zoodat veranderingen er van in grootte aangeduid
+zullen kunnen worden door de ordinaten van nergens niet afgeronde
+hoeken bezittende kromme lijnen. Zoo aldus zaken, aan een steeds
+grooter wordenden drang tot vergrooting onderworpen raken, zal
+derzelver grootte gedurende de achtervolgende tijdstippen door de
+ordinaten eener van af zeker punt oploopende en met de bolle zijde naar
+de abcissenas gekeerde kromme voorgesteld kunnen worden. Vergroot die
+drang later niet meer, en wordt hij daarna steeds kleiner, om eindelijk
+nul te worden, zoo zal die kromme een buigpunt verkrijgen, vervolgens
+steeds flaauwer oploopen en met de holle zijde naar de abcissenas
+gekeerd zijn, en eindelijk hiermede paralel loopen.</p>
+<p>Wanneer oorzaak en gevolg elkander wederkeerig versterken, en aldus
+de drang tot vergrooting bij het gevolg steeds versnellende grooter zou
+worden, zoo de werking der wet van geschiktmaking zie blz. <a href=
+"#pb262" class="pageref">262</a> de vergrooting der oorzaak niet
+tegenging, zal dit gevolg wel is waar aan een na zekeren tijd steeds
+trager, maar nog steeds toenemenden drang tot vergrooting blootgesteld
+zijn, maar, daar de werking der wet van geschiktmaking ook de
+vergrooting van dit gevolg tracht tegen te <span class=
+"pagenum">[<a id="pb337" href="#pb337" name=
+"pb337">337</a>]</span>gaan, en, even als bij de oorzaak, in sterkere
+mate, naarmate het grooter is, het zijn, of er bij beide eene eerst toe
+en later afnemende vergrootende werking bestaat. De werking der wet van
+geschiktmaking kan nu wel de vergrooting van eenig verschijnsel zeer
+moeijelijk maar niet onmogelijk maken, en verkeert daaromtrent steeds
+in het geval van als bij eene van derzelver werkingen, namelijk den
+tegenstand van het water tegen drijvende vaartuigen.<a class="noteref"
+id="xd19e5426src" href="#xd19e5426" name="xd19e5426src">28</a> Hoe snel
+ook deze bewegen, de vergrooting der <span class="corr" id="xd19e5432"
+title="Bron: voorstuwende">voortstuwende</span> kracht kan desniettemin
+eene ofschoon uiterst geringe vergrooting der snelheid van het vaartuig
+teweeg brengen. Vandaar dat alsdan de op blz. <a href="#pb336" class=
+"pageref">336</a> gemelde ojiefvormige kromme, wier ordinaten de
+achtervolgende grootten van het bovengemelde gevolg verschijnsel
+aangeven, eerst bij eene oneindig groote abcis en eene eindig groote
+ordinaat met de abcissenas paralel zal loopen.<a class="noteref" id=
+"xd19e5439src" href="#xd19e5439" name="xd19e5439src">29</a> Gesteld dat
+nu de stoommachine van dit vaartuig sterker gestookt wordt, naarmate de
+snelheid hiervan meer bedraagt, zoo zal de werking der wet van
+geschiktmaking de versterking van het vuur steeds meer gaan belemmeren,
+en klaarblijkelijk zulk een vaartuig <span class="pagenum">[<a id=
+"pb338" href="#pb338" name="pb338">338</a>]</span>eerst versnellende,
+maar later vertragende in snelheid toenemen, zonder dat ooit de aanwas
+in snelheid geheel ophoudt.</p>
+<p>Dit zal insgelijks het geval zijn, zoo het gevolg, hierbij de
+snelheid van het vaartuig, de oorzaak, hierbij het stoken der machine,
+niet versterkt. Ook dan zal het gevolg, ofschoon niet noemenswaardig
+nimmer geheel ophouden met in grootte toe te nemen, doch dit wel bij de
+oorzaak het geval zijn. Deze zal eerst versnellende daarna vertragende
+en na zekeren eindigen tijd in het geheel niet meer toenemen aldus even
+als de ordinaten der op blz. <a href="#pb336" class="pageref">336</a>
+gemelde ojiefvormige kromme.</p>
+<p>Op blz. <a href="#pb307" class="pageref">307</a> hebben wij gezegd,
+dat een gevolg, door zekere oorzaak opgewekt, deze kan versterken,
+onveranderd laten, vernietigen en daarna zelfs negatief maken<a class=
+"noteref" id="xd19e5455src" href="#xd19e5455" name=
+"xd19e5455src">30</a>. Een ongeschikte toestand van zaken kan bijv.
+opwekken, het er over oordeelen en dien ten gevolge handelingen van
+menschen. Zijn alsdan die handelingen oordeelkundig, zoo zullen zij het
+derde te weeg brengen, of wel het<a id="xd19e5464" name=
+"xd19e5464"></a> vierde, wanneer zie blz. <a href="#pb259" class=
+"pageref">259</a> en 267 die ongeschikte toestand gerekend wordt te
+bestaan met betrekking tot een gemiddelden toestand en een uitslag naar
+de andere zijde hiervan een nog wenschelijker toestand te weeg kan
+brengen.</p>
+<p>Handelingen, ten gevolge van slecht oordeelen begaan brengen
+daarentegen het eerste of tweede voort, namelijk zij laten den
+ongeschikten toestand onveranderd, of versterken dien.</p>
+<p>Dit geschiedt daarentegen door handelingen, ten gevolge van goed
+oordeelen begaan, zoo die toestand geschikt is, en geperpetueerd dient
+te worden, terwijl in <span class="pagenum">[<a id="pb339" href=
+"#pb339" name="pb339">339</a>]</span>dit geval handelingen, ten gevolge
+van slecht oordeelen begaan, het derde, of somtijds ook het vierde
+voortbrengen.</p>
+<p>Wanneer er twee partijen tegen elkander strijden, kan elk dezer een
+voor haar al of niet werkelijken ongeschikten toestand trachten weg te
+nemen, en het gevolg namelijk den strijd voor de overwonnene partij bij
+dien ongeschikten toestand het eerste of tweede en voor de overwinnende
+partij het derde of vierde voortbrengen. Die door die ongeschikte
+toestanden opgewekten strijd wordt op zijne beurt door uitputting van
+een of van de beide partijen vernietigd, en de partij, die de
+ongeschiktheid van hare toestand het beste beoordeelt, zal gemiddeld de
+zege behalen, zie blz. <a href="#pb288" class=
+"pageref">288</a><a class="noteref" id="xd19e5479src" href="#xd19e5479"
+name="xd19e5479src">31</a>. Dit is ook van toepassing op den strijd
+tusschen het hoogere en lagere, zooals bijv. tusschen beschaafde en
+onbeschaafde volken, tusschen aanhangers van lagere en hoogere
+godsdiensten, zie blz. <a href="#pb287" class="pageref">287</a>. Neemt
+men hierbij den gemiddelden vooruitgang van het menschdom niet in
+aanmerking, zoo zal de meerdere geschiktheid van dit hoogere of van dit
+lagere gemiddeld aan dit of gene de zege verschaffen.</p>
+<p>Het ten gevolge van den drang tot vooruitgang zich verwijderen van
+het lagere, zie blz. <a href="#pb287" class="pageref">287</a>, is eene
+werking van de wet der veranderlijkheid, waarbij het gevolg deszelfs
+oorzaak min of meer versterkt; doch de pogingen om zich tegen de
+achterwaarts trekkende werking van het lagere te verzetten, en om het
+verkregen hoogere te behouden, zijn werkingen der wet van
+geschiktmaking en van de wet der veranderlijkheid, waarbij het gevolg
+deszelfs oorzaak (in dit geval de afwijking van het lagere van het
+verkregen hoogere) te vernietigen. De werking der wet van
+geschiktmaking tracht steeds ook, zonder dat er strijd in den
+algemeensten zin plaats heeft, <span class="pagenum">[<a id="pb340"
+href="#pb340" name="pb340">340</a>]</span>van lieverlede
+ongeschiktheden te doen verdwijnen bijv. door bij de partij, wier
+uiterlijke magt derzelver hulpbronnen overtreft, zijnde die gemiddeld
+aangevallen wordt, die ongelijkheid weg te nemen, zie blz. <a href=
+"#pb289" class="pageref">289</a>.</p>
+<p>De gevolgen van verschijnsels zullen op deze de beide eerste, of de
+beide laatste der op blz. <a href="#pb338" class="pageref">338</a>
+gemelde uitwerkingen hebben, al naar gelang zij, zie blz. <a href=
+"#pb296" class="pageref">296</a> in contact komen en den invloed
+ondervinden van andere verschijnsels, zoo of tegengesteld zijnde,
+zooals bijv. het komen der op blz. <a href="#pb338" class=
+"pageref">338</a> gemelde handelingen onder den invloed van personen
+met of zonder oordeel en overleg. De op blz. <a href="#pb307" class=
+"pageref">307</a> gemelde gevolgen, dient men, zie blz. <a href="#pb70"
+class="pageref">70</a>, steeds met derzelver oorzaken gelijkslachtig te
+stellen, en aldus in de stoffelijke en geestelijke wereld alsware een
+uiterst groot aantal zich somtijds vertakkende, somtijds ophoudende
+reeksen van gelijkslachtige, uit elkander voortspruitende verschijnsels
+aan te nemen. Van ongelijkslachtige oorzaken en gevolgen kan er
+eigenlijk geen sprake zijn, doch wel kan het contact met andere er niet
+gelijkslachtig mede zijnde zaken, deze laatste wijzigen, waardoor de
+gelijkslachtige gevolgen hiervan anders worden, zie blz. <a href=
+"#pb296" class="pageref">296</a> en 299. Vandaar is het op blz.
+<a href="#pb302" class="pageref">302</a> gezegde, dat
+ligchaamsbewegingen gevolgen van geestelijken aard kunnen opwekken,
+niet naauwkeurig. Van die bewegingen wijzigt het contact geestelijke
+werkingen, waardoor deze andere gevolgen, er mede gelijkslachtig en
+aldus insgelijks van geestelijken aard, opwekken. Zoo zal bijv. van de
+menschelijke daad, bestaande in het werpen van brandstof in eenen
+vuurhaard, het contact met de mededeeling der gloeijing van deelen
+brandstof aan andere deelen, deze mededeeling wijzigen, en hierdoor het
+hiervan gelijkslachtige gevolg, namelijk de vrijmaking van de latente
+warmte binnen de zuurstof der lucht bevat door gloeijende brandstof,
+anders namelijk sterker worden. <span class="pagenum">[<a id="pb341"
+href="#pb341" name="pb341">341</a>]</span></p>
+<p>De warmteontwikkeling bij het vuur is een gevolg van die vrijmaking
+dier zuurstofwarmte door gloeijende deelen brandstof, en zou steeds in
+sterkte toenemen, zoo de werking der wet van geschiktmaking, in reden
+der sterkte der warmte bij het vuur, die warmte er niet van
+afvoerde.</p>
+<p>De er mede gelijkslachtige oorzaak van het vrijmaken der
+zuurstofwarmte door gloeijende brandstof, is de mededeeling dier
+gloeijing van het eene stuk brandstof aan het andere, en deze oorzaak
+wordt door derzelver gevolg versterkt, zoodat dit in sterkte
+versnellende zou toenemen, ware het niet, dat zekere werking der wet
+van geschiktmaking, in de uitbranding der brandstof bestaande, zelfs
+bij eene onbeperkte hoeveelheid hiervan, die sterkte eindelijk
+vertragende deed toenemen. De werking der wet der veranderlijkheid doet
+echter de mededeeling der gloeijing der brandstof als gevolg opwekken
+het <span class="corr" id="xd19e5527" title=
+"Bron: niet niet">niet</span> meer voorhanden zijn hiervan, terwijl de
+vrijmaking der zuurstofwarmte door de gloeijende deelen brandstof als
+gevolg opwekt het blusschen van het vuur, en beide die gevolgen zullen
+nu werken, zooals in noot blz. <a href="#pb300" class="pageref">300</a>
+gezegd is, namelijk derzelver oorzaken vernietigen<a class="noteref"
+id="xd19e5533src" href="#xd19e5533" name="xd19e5533src">32</a>.</p>
+<p>Het werpen van brandstof in het vuur behoort daarentegen tot eene
+andere reeks van gelijkslachtige oorzaken en gevolgen. Tot oorzaak
+heeft dit werpen voorafgaande handelingen van den stoker, en tot gevolg
+zekere het stoken opvolgende handelingen, en wel zal op het stoken het
+contact van het vuur van invloed kunnen zijn, maar enkel als eene er
+mede ongelijkslachtige zaak. Die hevigheid <span class=
+"pagenum">[<a id="pb342" href="#pb342" name="pb342">342</a>]</span>van
+het vuur moet toch niet noodwendig het stoken sterker of zwakker doen
+worden, zie blz. <a href="#pb297" class="pageref">297</a>.</p>
+<p>De werkingen der wet van geschiktmaking hebben wij niet onder de
+gevolgen van hiermede gelijkslachtige oorzaken begrepen, omdat die
+werkingen steeds evenredig blijven met de sterkte der zaken, waardoor
+zij opgewekt worden, terwijl daarentegen de in werkingen der wet der
+veranderlijkheid bestaande gevolgen door de er mede gelijkslachtige
+oorzaken versterkt worden. Eveneens tracht het contact, tusschen
+ongelijkslachtige, of (zie het voorbeeld van 260) tusschen
+gelijkslachtige verschijnsels, als oorzaak de er door teweeg gebragte
+wijzigingen bij die verschijnsels door zijn duur te versterken. Deze
+somtijds niet ontstaande wijzigingen, werkingen der wet der
+veranderlijkheid, kunnen beschouwd worden als gevolgen van dit contact
+en door terugwerking kunnen zij dit verzwakken of versterken. Zoo kan
+bijv. de verwarming van het ligchaam, door het contact met een vuur,
+tot gevolg hebben, dat dit ligchaam tot het vuur nadert, of er zich van
+verwijdert, en aldus dat dit contact grooter of kleiner wordt. De
+vergrooting dier wijzigingen, ten gevolge, der opwekkende werking van
+het contact, wordt, even als op blz. <a href="#pb262" class=
+"pageref">262</a> gezegd is, vertragende gemaakt door de werking der
+wet van geschiktmaking. Dit is bijv. het geval, wanneer het gezigt van
+eenig voorwerp het denken er over versterkt. Allerlei andere opkomende
+gedachten maken dan, dat zie blz. <a href="#pb117" class=
+"pageref">117</a> en 183 die over dit voorwerp na zekeren tijd in
+sterkte slechts vertragende kan toenemen. Voorts kan de werking der wet
+der veranderlijkheid maken, dat zulk een gewijzigd wordend verschijnsel
+in contact komt met een ander, en dat dit laatste contact eene
+tegengestelde wijziging er bij opwekt, zooals bijv. bij het voorbeeld,
+zie blz. <a href="#pb341" class="pageref">341</a>, van het contact van
+het vuur met iemand, die dit tracht te blusschen. Somtijds kan dan zulk
+een verschijnsel wijzigingen <span class="pagenum">[<a id="pb343" href=
+"#pb343" name="pb343">343</a>]</span>dan in deze en dan in
+tegenovergestelde rigting ondergaan, doordat die eerste positieve
+wijziging alsware het contact noopt negatief te worden, zie blz.
+<a href="#pb258" class="pageref">258</a>.</p>
+<p>Accidentele omstandigheden ten gevolge van wijzigingen, tot oorzaken
+het contact van allerlei andere zaken hebbende, zullen echter
+dergelijke verflaauwende schommelingen verstoren.</p>
+<p>Wanneer gevolgen derzelver oorzaken onveranderd laten, of wel
+versterken, kunnen zij zelve door een gevolg van henzelve vernietigd
+worden, zonder dat hierdoor die oorzaak aangedaan wordt. Dit is bijv.
+het geval, wanneer eenige blijvende zaak de menschen leidt tot
+handelingen, waarmede zij na zekeren tijd wegens eenige rede ophouden.
+Zoo een gevolg deszelfs oorzaak vernietigt, zonder deze negatief te
+doen worden, zal, zoo bij dit gevolg de slijtende werking der wet van
+geschiktmaking niet bestaat, het in grootte steeds vertragende
+toenemen. Wederkeerige verzwakking, zie blz. <a href="#pb261" class=
+"pageref">261</a>, kan ontstaan tusschen twee verschijnsels, waarvan
+het eene tijdens het begin dier wederkeerige verzwakking bestaat en
+negatief of tegenovergesteld zijnde, als gevolg door het andere zou
+opgewekt worden onder wederkeerige versterking van gevolg en
+oorzaak.</p>
+<p>Het verschijnsel, dat bij die wederkeerige versterking de oorzaak
+is, ontstaat bij de wederkeerige verzwakking later dan het andere, en
+wel op eene wijze tegengesteld aan die, waarop het bij de wederkeerige
+versterking vernietigd wordt. Dit bijv. geschiedt bij nadering en
+botsing van twee hemelligchamen bij derzelver aantrekking door de
+opgewekte afstooting, zie blz. <a href="#pb283" class=
+"pageref">283</a>, terwijl bij de wederverwijdering dier beide
+hemelligchamen de aantrekking weder ontstaat door de verdwijning der
+afstooting. Dit is nu wel is waar een gevolg der sterkte van
+verwijdering dier beide ligchamen, doch het is klaar, dat deze niet op
+dezelfde wijze die aantrekking opwekt als <span class="pagenum">[<a id=
+"pb344" href="#pb344" name="pb344">344</a>]</span>verzwakt. Bij
+wederkeerige versterking eene oorzaak, door derzelver gevolg versterkt,
+en door eene andere werking van dit gevolg, onder medewerking hiervan
+met iets anders, vernietigd wordende, zoo zal bij de wederkeerige
+verzwakking eerstgemeld gevolg negatief zijnde en als verschijnsel
+bestaande, slechts door medewerking met iets anders die oorzaak
+opwekken.<a class="noteref" id="xd19e5580src" href="#xd19e5580" name=
+"xd19e5580src">33</a></p>
+<p>De werking der wet van geschiktmaking zal bij zulk eene wederkeerige
+verzwakking het bovengemelde bestaande verschijnsel en het later
+opgewekte sneller doen verzwakken, zoo die zelfde werking in het
+omgekeerde geval de vergrooting, zoo van de oorzaak als van het deze
+versterkende gevolg verzwakt.</p>
+<p>Eene goede omgeving, waakzaamheid en voorzigtigheid kunnen iemands
+gedrag beter doen worden, en de goede uitkomsten van zulke maatregelen
+nopen hen te versterken. Later kan echter dit verbeterde gedrag,
+zamenwerkende met bijv. slechte raadgevingen, die maatregelen overbodig
+doen achten, en tot vernietiging er van leiden. Het tegenovergestelde
+verschijnsel van het gevolg dier maatregelen is nu slecht gedrag, en
+dit als verschijnsel bestaande, kan gepaard met goede raadgevingen,
+opwekken waakzaamheid, voorzigtige behandeling, het brengen in goede
+omgeving, enz. Deze zullen klaarblijkelijk op dit slechte gedrag (ook
+buitendien door de slijtende werking der wet van geschiktmaking van
+lieverlede vernietigd wordende) eene verzwakkende werking uitoefenen,
+edoch ook die maatregelen kunnen door den duur van dit slecht gedrag,
+door eene wegens niet genoegzaam resultaat ontstane moedeloosheid,
+verzwakt worden, <span class="pagenum">[<a id="pb345" href="#pb345"
+name="pb345">345</a>]</span>terwijl zij buitendien als iets bijzonders
+aan zekere slijting onderhevig zijn.</p>
+<p>De op blz. <a href="#pb165" class="pageref">165</a> gemelde
+wijzigingen der onregelmatige aantrekkingstrillingen van den ether door
+het bestaan binnen deze van bijzondere ligchamen, zullen die
+aantrekkingstrillingen regelmatig doen worden.</p>
+<p>Bij de onregelmatige afstootings- of warmtetrillingen van den ether
+heeft dit insgelijks plaats door het bestaan van bijzondere ligchamen,
+omdat die trillingen op de van deze ligchamen uitgaande stralen zulk
+eene wijziging ondergaan, dat zij deels worden transversale trillingen,
+waarbij het aantal trillingen per seconde even groot is als bij dat der
+warmtetrillingen dier bijzondere ligchamen. Wanneer die stralen
+tusschen twee ligchamen, waarvan het eene warmte opslurpt, loopen, zal
+het aantal dier transversale ethertrillingen gelegen zijn tusschen die
+bij de warmtetrillingen dier beide ligchamen bestaande.<a class=
+"noteref" id="xd19e5599src" href="#xd19e5599" name=
+"xd19e5599src">34</a> Ook bij deze laatste soort van trillingen bestaat
+er in zooverre regelmatigheid, dat de temperaturen, gemeten door het
+aantal der trillingen per seconde, van het eene punt naar het andere
+min of meer egaal af of toenemen. Dit belet echter niet dat het
+overgaan in dergelijke warmtetrillingen van bijv. geluidsgolven eene de
+onregelmatigheid bevorderende werking der wet van geschiktmaking is. De
+aantrekking van massas digter dan en onderscheiden van den ether, aldus
+van iets bijzonders, perst om zich heen gassen te zamen, doet deze
+condenseren, onder vermindering der banen der warmtetrillingen en
+verhooging van het aantal dezer per seconde, of anders gezegd onder
+overgang <span class="pagenum">[<a id="pb346" href="#pb346" name=
+"pb346">346</a>]</span>van latente warmte in vrije warmte. Bij nog
+sterkere zamenpersing, waarbij de afgifte van vrij geworden warmte
+voortgaat, kunnen die vochten stollen, en daar nu de onregelmatigheid
+bevorderende werking der wet van geschiktmaking vochten en ook vaste
+ligchamen (voor zooverre deze niet verrotten) doet verdampen, en aldus
+een omgekeerden overgang der stof te weeg brengt, moeten de vochten in
+het algemeen in een meer bijzonderen toestand dan de gassen en in
+minder bijzonderen toestand dan de vaste ligchamen verkeeren.</p>
+<p>Terwijl dan ook bij de vloeistoffen, wier deelen zeer verschuifbaar
+zijn, binnen gelijke kubieke ruimten, betrekkelijk weinig moleculen
+bevattende, het aantal dezer zeer zal verschillen, en daarentegen
+binnen gelijke kubieke ruimten, zeer veel moleculen bevattende, dit
+aantal betrekkelijk zeer weinig verschilt, zie blz. <a href="#pb311"
+class="pageref">311</a>, moet bij de vaste ligchamen en vooral bij de
+elastieke, het tegenovergestelde plaats hebben.</p>
+<p>Wordt bijv. een elastiek vast ligchaam verticaal ingedrukt, zoo zet
+het zich in horizontale rigting uit, en moeten in die rigting de
+aantrekkingen tusschen de zich van elkander verwijderende moleculen
+grooter dan derzelver afstootingen worden, en het omgekeerde in de
+verticale rigting plaats hebben. Anders toch zou het ligchaam, na het
+ophouden der indrukking, deszelfs primitieve gedaante niet weder kunnen
+hernemen.</p>
+<p>Dit nu zal slechts mogelijk zijn, zoo er tijdens de indrukking geene
+blijvende verschuiving van moleculen plaats heeft, dat weder slechts
+mogelijk is, zoo de aan elkander grenzende uiterst kleine kubieke
+ruimten, elk niet veel moleculen bevattende, er ongeveer evenveel
+inhouden. Dat de kubieke ruimten, elk zeer veel moleculen bevattende,
+er bij de vaste ligchamen niet evenveel inhouden, hetgeen vooral bij de
+zeer merkbaar poreuse onder hen het geval is, belet daarentegen dit
+niet <span class="pagenum">[<a id="pb347" href="#pb347" name=
+"pb347">347</a>]</span>blijvende zijn der onderlinge verschuiving der
+moleculen niet, mits de moleculen massas, tusschen die porien gelegen,
+dik genoeg zijn om niet te breken. Bij de stolling van vochten moet er
+aldus iets plaats hebben, als op blz. <a href="#pb313" class=
+"pageref">313</a> gezegd is, namelijk, door het gelijktijdig dringen
+van veel moleculen naar eene plaats en het zich gelijktijdig
+verwijderen van andere plaatsen, er eene grootere regelmatigheid
+<span class="corr" id="xd19e5626" title=
+"Bron: ontstaan">ontstaat</span><a class="noteref" id="xd19e5628src"
+href="#xd19e5628" name="xd19e5628src">35</a>. Eene soort van veerkracht
+als die der vaste ligchamen bezitten de vloeistoffen niet, dan voor
+zooverre zij kleverig zijn, en derzelver moleculen aldus niet volmaakt
+verschuifbaar zijn. Het niet bevatten van evenveel moleculen door
+evengroote ruimten, er elk niet veel van inhoudende, moet voorts bij de
+vochten in verband gebragt worden met de moleculaire warmtetrillingen,
+bij hen, wegens het bevatten van meer latente warmte, grooter zijnde
+dan bij de vaste ligchamen.</p>
+<p>Bij chemische verbinding heeft er, even als bij stolling en
+condensatie, overgang van gebondene in vrije warmte plaats, terwijl bij
+chemische verbinding gemiddeld, ofschoon niet steeds, de stoffen van
+den gasvorm tot den toestand van vochten of vaste ligchamen gebragt
+worden. In het algemeen kan dus chemische verbinding beschouwd worden
+als eene werking der wet der veranderlijkheid in strijd met de
+onregelmatigheid verwekkende werking der wet der geschiktmaking, zie
+blz. <a href="#pb251" class="pageref">251</a>. Het is echter eene
+primaire werking dier laatste wet, welke, door de stoffen chemisch te
+ontleden, de ontbondene meer dan de verbinding op de natuur van den
+ether doet gelijken. Waar er toch chemische verbindingen bestaan,
+kunnen, terwijl die primaire werking hen tracht te ontleden, secondaire
+werkingen dier wet, zie blz. <a href="#pb24" class="pageref">24</a>, er
+andere stoffen mede in harmonie brengen, door deze chemisch met
+elkander te verbinden. Een dergelijke <span class="pagenum">[<a id=
+"pb348" href="#pb348" name="pb348">348</a>]</span>secundaire werking is
+bijv. de verbinding der metalen met de zuurstof, waardoor er met de
+natuur van de aardkern en van de anorganische aardkorst, alsware in
+harmonie zijnde chemische verbindingen ontstaan. De scheikundige
+verwantschap tusschen stoffen is toch niet zoo zeer iets aan deze
+eigen, dan wel het gevolg der omstandigheden waarin zij zich bevinden.
+De vochtigheid, de warmte enz. hebben er grooten invloed op, en men kan
+zich even goed zie blz. <a href="#pb159" class="pageref">159</a> een
+hemelbol van meer etherachtige en chemisch minder zamengestelde natuur
+dan onze aarde denken, alwaar ijzeroxyde zonder kunstmiddelen, door
+opneming en binding der warmte van omgevende ligchamen en verbreking
+der moleculen door de vergrootende warmteafstooting, in ijzer en
+zuurstof overgaat, alsdat op deze aarde bijv. de planten in water en
+koolzuur ontleed worden.<a class="noteref" id="xd19e5644src" href=
+"#xd19e5644" name="xd19e5644src">36</a></p>
+<p>Zoo kan het weren van bederf, eene tertiaire werking der wet van
+geschiktmaking, namelijk eene met betrekking tot de organische stoffen
+zelve zijn; terwijl dit bederf zelf eene secondaire werking dier wet
+is, wegens de disharmonie tusschen de levende organismen en de aarde,
+zie blz. <a href="#pb94" class="pageref">94</a><span class="corr" id=
+"xd19e5651" title="Niet in bron">.</span> Tusschen die twee werkingen
+der wet van geschiktmaking bestaat er nu een strijd, maar waarbij zoo,
+zie blz. <a href="#pb195" class="pageref">195</a>, geene werking der
+wet der veranderlijkheid gedurig nieuwe levende organismen vormde, de
+tertiaire werking even goed het onderspit zou delven, als de
+verdediging van een staat, noch op de nationaliteit, noch op de
+behoeften der ingezetenen gebaseerd, of zie blz. <a href="#pb256"
+class="pageref">256</a> later geschikt kunnende worden, voor de
+ondermijning van het bestaan van zulk een staat. De drang der vaste
+stoffen en vochten om te verdampen, zie blz. <a href="#pb316" class=
+"pageref">316</a><span class="corr" id="xd19e5662" title=
+"Niet in bron">,</span> <span class="pagenum">[<a id="pb349" href=
+"#pb349" name="pb349">349</a>]</span>ontstaat ten gevolge eener
+primaire werking der wet van geschiktmaking, en secundaire werkingen
+hiervan met betrekking tot de aarde kunnen een tegenovergesteld effect
+uitoefenen. Die secundaire werkingen kunnen bijv. gerekend worden hier
+op aarde alles in harmonie te brengen met den toestand van hare kern en
+korst, zoo de aarde zeer ver van de zon gelegen was, en tot zulke
+werkingen behooren dan de gedurige uitstraling door de aarde van
+opgeslurpte zonnewarmte, het vervoer van warmte van den evenaar naar de
+polen, enz. De nabijheid der aarde van de zon is toch, zie blz.
+<a href="#pb161" class="pageref">161</a>, eene bijzonderheid, die de
+werking van blz. <a href="#pb163" class="pageref">163</a> zal trachten
+op te heffen, doch er bestaan tertiaire werkingen der wet van
+geschiktmaking trachtende alles op deze aarde te brengen in harmonie
+met haren gemiddelden toestand met betrekking tot de zon. Alle
+afwijkingen hiervan, zoo periodieke als accidentele, zal die tertiaire
+werking der wet van geschiktmaking trachten te vernietigen. Hierdoor
+wordt er bijv. van de dag- en zomerzijde der aarde warmte gevoerd naar
+de nacht- en winterzijde, en hierdoor zullen, wanneer de zonnewarmte
+veel water heeft doen verdampen, die dampen later condenseren, iets dat
+niet zou plaats hebben, zoo de aantrekkingskracht der aarde die dampen
+niet zamenperste, en hen daardoor belette ten gevolge der op blz.
+<a href="#pb345" class="pageref">345</a> gemelde primaire werking der
+wet van geschiktmaking steeds meer uit te zetten<a class="noteref" id=
+"xd19e5677src" href="#xd19e5677" name="xd19e5677src">37</a>.</p>
+<p>Electriciteit kan kwalijk als in harmonie met de verdeeling der
+warmte beschouwd worden, omdat de beide electriciteiten neiging
+bezitten om elkander te vernietigen onder overgang der elektrieke
+beweegkracht in warmte zie blz. <a href="#pb251" class=
+"pageref">251</a>, welke laatste zich dan evenzoo, ten gevolge
+<span class="pagenum">[<a id="pb350" href="#pb350" name=
+"pb350">350</a>]</span>der werking der wet van geschiktmaking,
+verspreid, als zekere hoeveelheid wijn, binnen water gestort, zulks
+doet.</p>
+<p>Eene primaire werking van gemelde wet put de snelheid van den wind
+uit, doch, met betrekking tot de wentelende en aan de zonnewarmte
+blootgestelde aarde, zal eene secundaire werking dier wet slechts alle
+afwijkingen van zekere constante hoofdwinden trachten te
+vernietigen<a class="noteref" id="xd19e5693src" href="#xd19e5693" name=
+"xd19e5693src">38</a>. Evenzoo is het met de zeestroomen gelegen, en
+men kan aannemen, dat eene tertiaire werking der wet van geschiktmaking
+alle afwijkingen van constante stroomen met betrekking tot door vaste
+landen en eilanden afgebroken en ongelijk diepe zeeen vernietigt,
+terwijl zie blz. <a href="#pb254" class="pageref">254</a> eene
+secundaire <span class="corr" id="xd19e5706" title=
+"Bron: wenking">werking</span> dier wet, zooals bijv. het afvallen en
+afschuiven van aardsche voorwerpen, de aardkorst overal met eene zee
+van gelijke diepte tracht te bedekken.</p>
+<p>Dat de werking der wet van geschiktmaking zaken in harmonie met
+volgens zekere regels veranderende toestanden tracht te brengen,
+ofschoon alsdan die harmonie steeds onvolmaakt blijft, hiervan is reeds
+op blz. <a href="#pb233" class="pageref">233</a> gesproken. Meer
+primaire werkingen dier wet zullen echter die regelmatige veranderingen
+trachten te vernietigen.</p>
+<p>Het kenteeken van harmonie bij zaken is het gemis er bij van
+oorzaken van verandering anders dan die, wegens het zijn dier zaken
+binnen de veranderlijke wereld, voortspruiten, en onder laatstgemelde
+oorzaken moeten ook geteld worden die welke de zaken, waarmede gene in
+verband staan, wijzigen. Gesteld toch, dat er harmonie bij eene zaak
+bestaat, zoo zal, bij verandering van het verband er van met andere
+zaken, die harmonie <span class="pagenum">[<a id="pb351" href="#pb351"
+name="pb351">351</a>]</span>verbroken worden, zooals bijv. die bij de
+constante zeestroomen bij verandering der kusten.</p>
+<p>Men kan zich voorts ook voorstellen, dat er harmonie bestaat bij
+eene bijzondere zaak afhangende van eene meer algemeene. Verandering
+bij deze laatste kan dan zelfs maken, dat er van die bijzondere zaak
+later geene questie meer kan zijn, zooals bijv. van het goed verdeelen
+van levensmiddelen binnen ingeslotene vestingen na het ontzet dezer. In
+de werkelijkheid bestaat er slechts een volmaakt harmonischen toestand,
+namelijk de onveranderlijke en algemeenste veropenbaring der
+zelfstandigheid door denking en beweging. Bij alle andere meer of
+minder bijzondere zaken bestaan er echter alsware door het zijn er van
+geboren werkingen, welke die zaken zoodanig trachten te wijzigen, dat
+deze in een nieuwen, wegens de gedurige werking van allerlei
+accidentele oorzaken, nimmer volmaakt bereikt wordenden toestand
+gekomen zijnde, die er uit voortgesproten werkingen zouden ophouden te
+bestaan. Deze zijn nu die wij de werkingen der wet van geschiktmaking
+genaamd hebben. Toestanden, uit met elkander in verband zijnde zaken
+bestaande, worden er door meer harmonisch gemaakt door wijziging dier
+verschillende zaken, en wel zoo, dat die het moeijelijkste kunnen
+gewijzigd worden, of wel het meeste op die toestanden van invloed zijn,
+door de werking der wet van geschiktmaking het minste gewijzigd worden,
+zie blz. <a href="#pb265" class="pageref">265</a> en 289.</p>
+<p>Wanneer oorzaken gevolgen verwekken, welke hen vernietigen, moeten
+die gevolgen de toestanden, waarvan die oorzaken eenige der met
+elkander in verband zijnde zaken vormen, meer harmonisch maken, zoo
+tevens die gevolgen door het bestaan dier toestanden geboren worden,
+omdat alsdan die oorzaken het karakter van afwijking bezitten. Zoo
+bijv. omdat het peil der moraliteit bij eene maatschappij grooter is
+dan die van een slecht <span class="pagenum">[<a id="pb352" href=
+"#pb352" name="pb352">352</a>]</span>mensch, er deel van uitmakende,
+deze zoodanig wordt behandeld, dat de slechtheid van zijn karakter
+vernietigd wordt, zal die maatschappij in zedelijkheid meer harmonisch
+worden, daar dan toch derzelver leden elkander minder door omgang en
+voorbeeld in moraliteit zullen doen veranderen.</p>
+<p>Zoo echter derzelver oorzaken vernietigende gevolgen niet tevens
+door de zoo even gemelde toestanden geboren worden, behoeven zij de
+harmonie bij het een of ander niet te bevorderen, en zelfs kunnen
+dergelijke gevolgen, door in het algemeen verandering te weeg te
+brengen, de harmonie bij met elkander in verband zijnde zaken
+verstoren. Terwijl toch die oorzaken hier als ware buiten liggen,
+kunnen derzelver gevolgen er in grijpen, zie blz. <a href="#pb342"
+class="pageref">342</a>. Hetzelfde valt op te merken omtrent gevolgen
+derzelver oorzaken versterkende, doch, wegens eene bijzondere rede,
+zullen dergelijke gevolgen de harmonie bij toestanden verstoren,
+wanneer zij zaken, die, met andere in verband, zulke toestanden vormen,
+op eene wijze tegengesteld aan die, welke uit dien toestand
+voortspruit, wijzigen, namelijk wanneer afwijkingen er door versterkt
+worden. Zoo men bijv. iemand, boven zijne medemenschen in deugd
+uitstekende, zoodanig beloont, dat hij nog meer boven deze gaat
+uitsteken, is dit niet tevens het gevolg van de betrekking, waarin
+zijne zedelijkheid staat tot die zijner medemenschen, maar wel van het
+niet voldoen dezer aan de eischen van hun zedelijk en maatschappelijk
+bestaan. Door zulke verheffingen van individuen wordt echter niet de
+harmonie bij een toestand van zaken bevordert, want op blz. <a href=
+"#pb277" class="pageref">277</a> hebben wij gezegd, dat door dit meer
+harmonisch worden van zulk een toestand, de door het wezen er van
+geboren werkingen, door zwakker te worden, hen minder zullen trachten
+te wijzigen. Nu is wel is waar de zedelijkheid der menschen in verband
+met de eischen van hun zedelijk bestaan, maar tevens met de werking der
+<span class="pagenum">[<a id="pb353" href="#pb353" name=
+"pb353">353</a>]</span>zinnelijkheid, en de terugtrekkende werking
+hiervan zal sterker zijn, naarmate de menschen meer aan de eischen van
+hun zedelijk bestaan voldoen. Eene uit hun wezen, en hetgeen hiermede
+in verband staat, voortspruitende werking tracht alsdan, in plaats van
+eene flaauwere, eene sterkere wijziging tot stand te brengen. Op blz.
+<a href="#pb270" class="pageref">270</a> hebben wij wel is waar gezegd,
+dat bij menschen, aan de eischen van hun maatschappelijk bestaan
+voldoende, de bij hun geest bestaande ongeschiktheid op een minimum zou
+zijn, doch hierbij is hun verband met de zinnelijkheid, met het
+dierlijke ego&iuml;sme, zie noot blz. <a href="#pb139" class=
+"pageref">139</a>, niet in aanmerking genomen. Bij toestanden van met
+elkander in verband zijnde zaken, waarbij de eene dezer dien toestand
+zus en andere hem op eene tegengestelde wijze tracht te wijzigen, en
+waarbij aldus het gemis aan eene er uit voortspruitende werking, hem
+trachtende te wijzigen, ontstaat, doordat dergelijke werkingen elkander
+opheffen, bestaat er buitendien slechts in zeker opzigt harmonie. Voor
+harmonie in alle opzigten zoude geen dier zaken zulk eene den toestand
+wijzigende werking moeten trachten uit te oefenen.</p>
+<p>Men dient wel het goede van het harmonische te onderscheiden. Het
+kan bijv. gebeuren, dat iets goeds, in zamenwerking met andere
+oorzaken, een gevolg verwekt dat het vernietigt, doch daar zie blz.
+<a href="#pb351" class="pageref">351</a> het harmonische iets is, dat
+uit zich zelf geene aanleiding tot verandering er van geeft, kan het
+een dergelijk gevolg niet verwekken. Goede zaken kunnen, zie blz.
+<a href="#pb338" class="pageref">338</a>, bestendigd worden door de
+uitwerking van er door opgewekte gevolgen, terwijl daarentegen
+harmonische zaken, door de werking der traagheid in stand gehouden
+wordende, zoo zij geene storing door er niet uit voortspruitende zaken
+ondervinden, dergelijke gevolgen niet kunnen opwekken.</p>
+<p>Bij het harmonisch maken van met elkander in verband <span class=
+"pagenum">[<a id="pb354" href="#pb354" name=
+"pb354">354</a>]</span>zijnde zaken, kan er slechts sprake zijn van
+hetgeen die harmonie verstoort te vernietigen, en zoo nu die storing
+bestaat in gemis aan iets, zal dit gemis, als oorzaak werkende, een
+gevolg opwekken, dat het vernietigt en aldus aanvult. Zoo nu dit gemis
+opwekt een gevolg dat deszelfs oorzaak niet vernietigt, zal dit gevolg
+niet tevens door de afwijkingen van den harmonischen toestand bij zoo
+even gemelde zaken geboren worden.</p>
+<p>Het schoone, dat wij op blz. <a href="#pb97" class="pageref">97</a>
+gezegd hebben te zijn de innerlijke harmonie bij zaken, moet meer uit
+zich zelf geene aanleiding geven tot veranderingen er bij dan het
+goede, of de geschiktheid van iets voor hetgeen waarmede het in verband
+komt, zie blz. <a href="#pb271" class="pageref">271</a>. In ons werk
+getiteld: &ldquo;Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied
+enz<span class="corr" id="xd19e5763" title=
+"Niet in bron">.</span>&rdquo;, blz. 501, hebben wij de stelling
+ontwikkeld, dat het schoone bij den gemiddelden toestanden van zaken
+bestaat, en nu zijn het juist de afwijkingen van zulke gemiddelde
+toestanden, zooals die der juist geproportioneerde menschelijke
+gestalte, die uit zich zelf natuur en kunst nopen om hen te doen
+verdwijnen.</p>
+<p>Geschiktheid van iets voor verschillende, bijv. zie blz<span class=
+"corr" id="xd19e5768" title="Bron: ,">.</span> <a href="#pb231" class=
+"pageref">231</a>, ten gevolge van ongelijke verandering, op
+verschillende hoogten gekomen, en aldus met betrekking tot elkander
+onharmonische zaken, kan binnen eene in tijd en ruimte veranderlijke
+wereld slechts onvolkomen zijn, en uit dien hoofde zullen de
+toestanden, waarbij dergelijke geschiktheid bestaat, uit zich zelve
+aanleiding tot verandering er van geven. Wetten kunnen bijv. gewijzigd
+worden, ten einde er dan deze en dan gene belangen mede te bevredigen,
+al zijn zij zoo goed mogelijk. Moet het wetboek verbeterd worden, zoo
+wijst het zich niet van zelf aan hoe slechts de afwijkingen van dit
+wetboek van een dat goed is, behoeven vernietigd te worden, en leemten
+er in wijzen niet even bepaald de aanvulling aan, als bij eenig
+menschenligchaam het gemis <span class="pagenum">[<a id="pb355" href=
+"#pb355" name="pb355">355</a>]</span>der neus aanwijst, dat er eene
+neus bij zou behooren, om het op het door geene afwijkingen mismaakte
+menschelijke ligchaam te doen gelijken. Zulk eene leemte in een wetboek
+kan zeer wel, als oorzaak werkende, als gevolg handelingen bij
+wetgevers hebben, welke, na vergelijking der voor- en nadeelen er van,
+haar laten bestaan en zelfs versterken. Om aan reeds bestaande eischen
+bij het oude wetboek, aldus, zonder dat de behoeften der maatschappij
+veranderd zijn, te voldoen, kan men oude wetten in zekeren zin beginnen
+te wijzigen, en het gevolg of de bearbeiding dier wetten leiden tot
+versterking der wijziging.</p>
+<p>Veranderen de eischen der omstandigheden, zoo verandert ook het
+goede, terwijl het harmonische zulks blijft, al verliest het ook zijn
+objectief bestaan. In dit laatste geval verkeert bijv. eene despotieke
+regeering met een tal van verspieders, een huurleger, geheime
+regtspleging enz. in de beschaafde wereld, alwaar vooral de
+middelpartijen, ten koste van harmonie en consequentie, goede
+regeringen wenschen daar te stellen.</p>
+<p>Men make voorts onderscheid tusschen disharmonie, wegens door
+accidentele oorzaken ontstane afwijkingen bij eene zaak, terwijl deze
+overigens gelijksoortig blijft met die zaak, zoo die afwijkingen niet
+bestaan, en disharmonie, wegens het met elkander in verband zijn van
+ongelijksoortige zaken. De eerste soort van disharmonie wordt bijv.
+voortgebragt door de ongelijkheden van de aardkorst, door de ongelijke
+verdeeling der warmte, de ongelijkheid in rijkdom der menschen, enz. De
+tweede soort van disharmonie bestaat bijv. bij het verband tusschen de
+planten en de onbewerktuigde aarde, bij dat tusschen ziel en ligchaam,
+en verschilt hierin met de eerste, dat, terwijl hierbij de vernietiging
+der afwijkingen, ter vorming van een geschikten toestand, slechts van
+eene zijde geschiedt, zij bij die tweede soort van twee <span class=
+"pagenum">[<a id="pb356" href="#pb356" name=
+"pb356">356</a>]</span>zijden en alsware zie blz. <a href="#pb348"
+class="pageref">348</a> tegen elkander in plaats heeft. De planten,
+waarbij er, tusschen derzelver contact met andere zaken als oorzaak en
+derzelver grootte als gevolg, wederkeerige versterking plaats heeft,
+trachten, ten bate van haren toestand, de onbewerktuigde stof organisch
+te maken, terwijl de aarde, ter bevordering van derzelver harmonischen
+toestand, het tegenovergestelde poogt te doen, en hierdoor onder
+anderen de vergrooting der planten, zie blz. <a href="#pb336" class=
+"pageref">336</a>, limiteert. Nu moge bij beide die met elkander in
+strijd zijnde geschiktmakende werkingen gedeeltelijk uit dezelfde
+soorten van veropenbaring der zelfstandigheid door beweging, zooals
+aantrekking, warmte, electriciteit enz. bestaan, ofschoon er wel bij de
+organische werkingen zullen bestaan, die bij de onbewerktuigde aarde
+gemist worden, het blijft niettemin waar, dat men hier niet met eene de
+planten voortbrengende aarde te doen heeft, omdat alsdan dier planten
+bestaan in den harmonischen toestand dier aarde in derzelver betrekking
+tot de zon alsware bevat zou zijn.</p>
+<p>Wel is waar schikken de planten zich hiernaar, maar slechts ten bate
+van haar eigen toestand, even als vijanden zich naar elkander schikken,
+ten einde elk voor zich op de doeltreffendste wijze voordeel te
+verschaffen.<a class="noteref" id="xd19e5791src" href="#xd19e5791"
+name="xd19e5791src">39</a>, zie blz. <a href="#pb339" class=
+"pageref">339</a>. In wereld der verscheidenheid gaat dit een en ander
+ook door voor andere met elkander in verband zijnde zaken, elk
+strevende naar een eigen harmonischen toestand, doch die wereld der
+verscheidenheid moet tevens die der veranderlijkheid zijn, zoodat de
+streving naar al die verschillende harmonische toestanden van meer of
+minder algemeenen aard gedurig <span class="pagenum">[<a id="pb357"
+href="#pb357" name="pb357">357</a>]</span>tegengewerkt wordt. Onder die
+veranderingen, en wel zie blz. <a href="#pb69" class="pageref">69</a>,
+als gevolg van de accidentele veranderingen in het algemeen beschouwd,
+bevindt zich nu ook die, waarbij de ontwikkeling van het op blz.
+<a href="#pb194" class="pageref">194</a> gemelde eigenlijke wezen, dier
+naar eene eigene harmonie strevende zaken, vergroot wordt, totdat die
+kernen, wanneer derzelver ontwikkeling de palen der eindigheid bereikt
+heeft, volkomen zamensmelten en harmonisch worden met de
+onveranderlijke veropenbaring der zelfstandigheid door beweging en door
+denking.</p>
+<p>Wanneer de handelingen van wezens een doel hebben, strekken zij om
+bij het een of ander geschiktheid te weeg te brengen, al zij het dat
+hierdoor bij andere zaken, zelfs die van meer verheven aard, de
+ongeschiktheid vergroot wordt, en daar de wezens die doelen, zie blz.
+<a href="#pb267" class="pageref">267</a> niet op de meest directe wijze
+trachten te bereiken, kan het gebeuren, dat zij daarvoor niet den
+juisten weg inslaan. De rest hunner handelingen zijn, of zooals men
+zegt toevallig, of wel gedwongen, waarin men hen alsware als verbonden
+aan de handelingen van anderen kan rekenen. Voor de handelingen, niet
+uit de denking der eindige wezens voortvloeijende, geldt hetzelfde,
+uitgezonderd het bereiken van doelen op niet volstrekt directe wijze,
+en aldus de mogelijkheid om niet op den juisten weg te zijn om die
+doelen te bereiken.<a class="noteref" id="xd19e5813src" href=
+"#xd19e5813" name="xd19e5813src">40</a> Zoowel de handelingen, die
+niet, als die wel voortvloeijen uit de denking der zie blz. <a href=
+"#pb144" class="pageref">144</a> afgescheidene wezens, zijn aldus deels
+toevallig, en ware dit het geval niet, zoo zou de verscheidenheid, het
+gedurig ontstaan van nieuwe toestanden, waarvoor geschiktheid moet
+gevormd worden en de hierdoor ontstaande <span class="pagenum">[<a id=
+"pb358" href="#pb358" name="pb358">358</a>]</span>ontwikkeling der
+wezens gemist worden. Op blz. <a href="#pb299" class="pageref">299</a>
+hebben wij gezegd, dat de verschijnsels bevatten bijzonderheden, deze
+bijzonderheden andere nog sterker dan de voorgaande van het algemeene
+afwijkende enz. Elk dezer verschijnsels bestaat nu uit met elkander in
+contact zijnde, elkander wijzigende en gevolgen opwekkende handelingen
+van de afgescheiden eindige wezens, of wel van het Oerwezen, voor zoo
+verre dit zie blz. <a href="#pb170" class="pageref">170</a> eene
+veranderlijke natuur bezit. Elke oorzaak is een verschijnsel, elk
+gevolg insgelijks, elke werking der wet van geschiktmaking vormt,
+hetzij afzonderlijk, hetzij, zooals bij het geval van blz. <a href=
+"#pb259" class="pageref">259</a>, vereenigt met derzelver oorzaken
+uitputtende gevolgen, verschijnsels, het in stand blijven van zaken,
+ten gevolge der wet der traagheid, doet dit insgelijks. Elk dier
+verschijnsels bevat nu meer bijzondere verschijnsels, in elk dier
+gevallen kunnende vormen oorzaken, gevolgen werkingen der wet van
+geschiktmaking en werkingen der wet der traagheid, hiervoor gaat weder
+hetzelfde door enz., totdat men komt tot de meest bijzondere
+verschijnsels op blz. <a href="#pb300" class="pageref">300</a>
+aangegeven.</p>
+<p>Iemands goed gedrag, eene oorzaak het beloonen tot gevolg hebbende,
+kan bijv. beschouwd worden als een verschijnsel bevattende bijzondere
+daden, zijnde oorzaken of gevolgen van andere daden, of wel, even als
+op blz. <a href="#pb342" class="pageref">342</a> gezegd is, wijzigingen
+voortbrengende contacten tusschen toestanden, of het wennen dan aan
+deze dan aan gene toestanden, of het gedurende eenigen tijd blijven in
+toestanden, niet alleen wegens geschiktheid er voor, maar tevens omdat
+men er verkeert.</p>
+<p>Het zich voegen van een landverhuizer naar een vreemd klimaat en een
+vreemden maatschappelijken toestand, kan ook beschouwd worden als een
+verschijnsel, een menigte meer bijzondere verschijnsels bevattende, en
+hierbij weder al de gevallen bij de bijzondere verschijnsels van het
+voorgaande geval voorkomen. Het volhouden bij eenmaal aangenomen
+<span class="pagenum">[<a id="pb359" href="#pb359" name=
+"pb359">359</a>]</span>meeningen, waardoor nieuwe en grootere
+wetenschappelijke gehalte bezittende denkbeelden, vaak zoo traag bij
+het publiek ingang vinden, zie blz. <a href="#pb212" class=
+"pageref">212</a>, deels eene werking der traagheid, kan alsmede
+aangemerkt worden als een verschijnsel bevattende vele bijzondere
+verschijnsels zijnde oorzaken of gevolgen van andere dergelijke
+verschijnsels, benevens werkingen der wet der geschiktmaking en der
+traagheid.</p>
+<p>De werkingen der anorganische aarde, der levende organische natuur
+en der kunst oefenen invloeden op elkander uit, even als dit bijv. doen
+de daden der verschillende soorten van werklieden, zooals smeden,
+metselaars en timmerlieden. Evenzeer als nu deze allen bijv. een last
+kunnen ophalen, en nogthans elkanders werk niet kunnen doen, evenzeer
+kunnen de anorganische aarde, de organische natuur en de kunst, eene
+zelfde werking verrigten, (bijv. eene van osmotischen aard) en
+desniettemin niet dezelfde producten leveren. Zoo kan bijv. de kunst
+evenmin een boomblad daarstellen, als de levende organische natuur een
+uurwerk kan maken zie blz. <a href="#pb195" class=
+"pageref">195</a>.</p>
+<p>De werking der wet der traagheid, benevens de standvastigheid te
+weeg brengende werking der wet van geschiktmaking moeten de indrukken
+van dezelfde zaken bij de wezens dezelfde houden, tenzij zie blz.
+<a href="#pb333" class="pageref">333</a> oorzaken, van den aard als die
+men kan leeren kennen, die indrukken veranderen, zooals bijv. het
+anders zien der voorwerpen bij het scheel zien enz.<a class="noteref"
+id="xd19e5865src" href="#xd19e5865" name="xd19e5865src">41</a></p>
+<p>De werking der wet van geschiktmaking leidt de wezens om door
+opmerking en oordeel met juistheid te leeren kennen wat waar, schoon,
+goed en verheven is, omdat <span class="pagenum">[<a id="pb360" href=
+"#pb360" name="pb360">360</a>]</span>zij zie blz. <a href="#pb178"
+class="pageref">178</a> het vooruitloopen der controlerende
+aanschouwing en der kritiek door de meeningen der menschen tracht te
+verminderen, en de beoordeeling van veranderde of nieuwe toestanden van
+zaken van lieverlede juist tracht te doen worden.</p>
+<p>Die werking overwint van lieverlede de traagheid, zoowel bij
+gewoonten als bij meeningen, die geen grond van bestaan meer bezitten,
+zoodat haar bestaan het sceptieke gezegde, dat de menschen geene
+gronden voor hunne handelingen kunnen bezitten, en veroordeeld zijn om
+de gewoonten te volgen, valsch maakt.</p>
+<p>Overdrijving van deugden bestaat zie blz. <a href="#pb271" class=
+"pageref">271</a> in het te veel verzuimen van het eigenbelang in het
+heden ten bate van toekomstige en vreemde belangen. Verbastering van
+deugden daarentegen in het tegenovergestelde, of wel in het gemis aan
+paring van intellectuele ontwikkeling met zedelijke ontwikkeling zie
+blz. <a href="#pb293" class="pageref">293</a>. Men bedenke hierbij dat,
+wegens de invloeden van ligchaam en omgeving op den geest der wezens
+(bij de menschen kleiner dan bij de dieren) zij in de opvatting van hun
+genoegen in het heden zeer verschillen; de een doet bijv. dat genoegen
+in veiligheid en rust, de ander in het begaan van roekelooze daden, de
+derde in verkwisting, de vierde in doellooze verzameling van goederen
+bestaan.</p>
+<p>Somtijds ontstaan er evenwigtstoestanden, wanneer eene blijvende
+oorzaak een gevolg opwekt, en dit weder een ander gevolg, dat het
+vorige tracht te vernietigen en negatief te maken. Is toch dit eerste
+gevolg nul geworden, zoo zal het tweede niet meer versterkt worden, en
+het eerste even sterk negatief trachten te doen worden, als de oorzaak
+het in de positieve rigting tracht te vergrooten.</p>
+<p>Zoo zal bijv. de aantrekking der aarde een bij twee punten
+ondersteunden zwaren balk met toenemende sterkte trachten te vervormen;
+terwijl de overmaten van moleculaire aantrekking en afstooting binnen
+dien balk, <span class="pagenum">[<a id="pb361" href="#pb361" name=
+"pb361">361</a>]</span>hiervan de doorbuiging zullen trachten te
+vernietigen, en ten gevolge der veerkracht negatief te doen
+worden<span class="corr" id="xd19e5892" title="Bron: ,">.</span> Bij
+zekere sterkte van doorbuiging kan nu de drang tot vergrooting hiervan
+door deszelfs oorzaak, de aantrekking der aarde, opgewogen worden door
+den drang tot verkleining er van door het gevolg dier doorbuiging.
+Bestendig meer vraag naar eenige waar, heeft tot gevolg verhooging van
+den prijs er van, terwijl deze vergrooting van het bod opwekt. Zijn nu
+de prijzen weder even hoog als vroeger geworden, zoo zal dan die
+meerdere vraag hen evenzeer trachten op te voeren, als dit tweede
+gevolg hen tracht te verlagen.</p>
+<p>Bij dergelijke gevallen bestaan er twee in tegengestelde rigting
+werkende verschijnsels, welke uit zich zelf aanleiding tot verandering
+zou kunnen geven. Men heeft aldus dan wel zie blz. <a href="#pb12"
+class="pageref">12</a> een toestand van evenwigt, maar niet van
+harmonie. De steunpunten van bovengemelden balk kunnen bijv. zijn
+menschen, die zulk een zwaren last slechts gedurende korten tijd kunnen
+torschen, en zooeven gemelde vraag behoeft niet steeds door een
+voortdurend grooter verbruik van eene waar te ontstaan.</p>
+<p>Wij hebben op blz. <a href="#pb352" class="pageref">352</a> gezegd
+dat, naarmate afwijkingen van harmonische toestanden kleiner worden, de
+werking der wet van geschiktmaking hen trager zal vernietigen. Dit
+geschiedt bijv. wanneer al de deelen van brandstoffen tegelijk branden,
+daar alsdan de omvang van het vuur gaandeweg zal verminderen. Zooals op
+blz. <a href="#pb358" class="pageref">358</a> gezegd is, kan echter
+zulk eene werking bevatten bijzondere verschijnsels, zijnde werkingen
+der wet der veranderlijkheid, waarbij de gevolgen de oorzaken
+versterken of vernietigen. Zoo kan bijv. bij het in het algemeen
+verbranden van organische stoffen, derzelver reductie tot anorganische
+stoffen versterkt worden door mededeeling der gloeijing, zie blz.
+<a href="#pb341" class="pageref">341</a>, doch ook <span class=
+"pagenum">[<a id="pb362" href="#pb362" name=
+"pb362">362</a>]</span>verzwakt worden door ontstaand gebrek aan nabij
+gelegen brandstof.</p>
+<p>Een zamengesteld doel, zie blz. <a href="#pb257" class=
+"pageref">257</a>, een gevolg zijnde der verscheidenheid in de ruimte,
+zoo kan bij zaken, er voor bestemd, zie blz. <a href="#pb306" class=
+"pageref">306</a>, geene volmaakte geschiktheid ontstaan, doch de
+geschiktheid bij die zaken kan dan verder gedreven worden, dan zoo het
+doel veranderlijk is, en die zaken, zie blz. <a href="#pb230" class=
+"pageref">230</a>, niet voor verandering vatbaar zijn.</p>
+<p>Een zamengesteld doel bestaat bijv. bij het zie blz. <a href=
+"#pb305" class="pageref">305</a> te gelijk trachten te voldoen aan den
+welstand der menschen op deze aarde en aan derzelver geestelijke
+<span class="corr" id="xd19e5929" title=
+"Bron: ontwikkling">ontwikkeling</span> zie blz. <a href="#pb270"
+class="pageref">270</a>. Hoe het eerste geschaad wordt ten bate van het
+laatste, blijkt bijv. somtijds bij het strijden en niet toegeven ter
+wille der eer.</p>
+<p>Accidentele afwijkingen van een bijzonderen harmonischen toestand
+wekken, terwijl de werking der wet van geschiktmaking hen tracht te
+vernietigen, als gevolgen, zie blz. <a href="#pb265" class=
+"pageref">265</a>, afwijkingen van een anderen aard bij dien toestand
+op; de laatste afwijkingen weder andere enz. Het bijzondere van zulk
+een toestand maakt namelijk het opwekken van dergelijke gevolgen
+mogelijk, zoodat, hoe algemeener karakter die toestand bezit, hoe
+zwakker die reeks van uit elkander volgende afwijkingen zal zijn.</p>
+<p>Bestond er geene slijtende werking der wet van geschiktmaking, zoo
+zouden, wanneer de gevolgen derzelver oorzaken trachten te vernietigen,
+die vernietiging gemiddeld opwegen tegen de opwekkende werking dier
+oorzaken bij derzelver gevolgen, en aldus de leden van bovengemelde
+reeks gemiddeld gelijk aan elkander zijn zie blz. <a href="#pb265"
+class="pageref">265</a>. De latere moeten daarentegen grooter worden,
+zoo de gevolgen derzelver oorzaken onveranderd laten of versterken,
+zoodat, wanneer het een en het ander plaats heeft, en zooeven gemelde
+slijtende werking bestaat, de latere leden der reeks noch steeds
+grooter, noch steeds <span class="pagenum">[<a id="pb363" href="#pb363"
+name="pb363">363</a>]</span>kleiner dan de vorige zullen worden. Nu
+bestaan er op elk oogenblik eene menigte van afwijkingen van zulk een
+bijzonderen harmonischen toestand, en elk dier afwijkingen brengt eene
+dergelijke reeks voort. Daar echter van elk dezer de leden van invloed
+zijn op die der andere reeksen, zoo zullen bij de latere leden dier
+reeksen die invloeden van lieverlede in de plaats treden van de
+invloeden der eerste leden dier reeksen, en die laatste invloeden aldus
+zwakker worden, hoe verder de latere leden dier reeksen van de eerste
+gelegen zijn. De uitwissching dier invloeden kan ook als eene werking
+der wet van geschiktmaking beschouwd worden.</p>
+<div class="footnotes">
+<hr class="fnsep">
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3864" href="#xd19e3864src" name="xd19e3864">1</a></span> Die
+werking dier oorzaak is bijv. vergelijkbaar met de elasticiteit van
+eenig kleed. Zoo dit een kind goed gepast heeft, zal het een volwassen
+mensch knellen, zoo deze het niet zoo lang gedragen heeft, dat het al
+den tijd tot uitrekking gehad heeft.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e3883" href="#xd19e3883src" name="xd19e3883">2</a></span> Zie
+hierover ons geschrift get.: Vervolg van het werk Over de werking der
+Natuurwetten enz., blz. 500.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4009" href="#xd19e4009src" name="xd19e4009">3</a></span> Het is
+klaar, dat het kennen der geschiedenis, dat met de op blz. <a href=
+"#pb178" class="pageref">178</a> gemelde eerste soort van bewuste
+aanschouwing te vergelijken is, daarvoor niet voldoende is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4045" href="#xd19e4045src" name="xd19e4045">4</a></span> Bij de
+planeten zal de invloed der aantrekking der komeet niet uitgewischt
+worden, omdat zie blz. <a href="#pb154" class="pageref">154</a>, geene
+oorzaak anders dan de traagheid het planetenstelsel in stand tracht te
+houden, zie blz. <a href="#pb163" class="pageref">163</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4184" href="#xd19e4184src" name="xd19e4184">5</a></span>
+Verscheidenheid in ruimte moet ontstaan zijn door verandering der zaken
+ten gevolge van accidentele oorzaken. Komen deze nu niet meer voor, zoo
+zal de werking der wet van geschiktmaking (zie blz. <a href="#pb270"
+class="pageref">270</a> en 275), die verscheidenheid in ruimte doen
+verdwijnen</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4219" href="#xd19e4219src" name="xd19e4219">6</a></span> De
+zedelijke waarde van armen zal gemiddeld in zooverre absoluut minder
+zijn dan die van rijken als zij in geestelijke ontwikkeling voor deze
+onderdoen. Overigens kan men evenmin zeggen, dat in alle opzigten
+armoede de oorzaak als het gevolg van slecht gedrag is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4296" href="#xd19e4296src" name="xd19e4296">7</a></span> Op blz.
+<a href="#pb61" class="pageref">61</a> hebben wij verschillende
+voorbeelden der werking der wet van geschiktmaking op economisch gebied
+gegeven. Hiernevens nog eenige. Zoo omstandigheden het uitoefenen van
+eenig beroep onvoordeeliger maken, zal, door het verlaten er van, of
+door overmaat van sterften boven geboorten, (zie begin blz<span class=
+"corr" id="xd19e4302" title="Bron: ,">.</span> <a href="#pb50" class=
+"pageref">50</a>) het aantal beoefenaars er van verminderen, en dit de
+overblijvende in gunstiger omstandigheden stellen, dan zoo hun aantal
+grooter is. Die overblijvende beoefenaars zullen aldus even veel geld
+kunnen verdienen na het ontstaan dier voor dit beroep ongunstige
+omstandigheden, dan het grootere aantal beoefenaars er van voor het
+ontstaan dier omstandigheden. Men kan hieruit <span class="corr" id=
+"xd19e4308" title="Bron: nagaaan">nagaan</span>, hoe de werking der wet
+van geschiktmaking beroepen, bij derzelver beoefenaars evenveel
+beelding vorderende, even winstgevend, en die winsten bij beroepen, bij
+derzelver beoefenaars niet evenveel beelding vorderende, in reden der
+behoeften dier beoefenaars tracht te doen worden.</p>
+<p class="footnote">Voorts zal de werking der wet van geschiktmaking
+bij vergroote productie de behoeften en de voeding der arbeiders
+zoodanig vergrooten, dat deze het eindelijk betrekkelijk niet ruimer
+dan vroeger bij minder verdiensten zullen hebben. Eene werking dier wet
+is ook de beperking der prijsverhooging van iets tengevolge van
+grootere vraag dan bod. Die prijsverhooging zal toch de koopers
+moeijelijker en de verkoopers gemakkelijker maken, en hierdoor het
+weder gelijk worden van vraag en bod en aldus ook het tot staan komen
+van den prijs bevorderd worden.</p>
+<p class="footnote">Werkingen der wet der veranderlijkheid op
+economisch gebied zijn alle die welke die bovengemelde werkingen
+verstoren; voorts alle toevallige winsten of verliezen,
+handelscrisissen, beurspanieken enz. Werkingen dier wet der
+veranderlijkheid, waarbij er wederkeerige versterking plaats heeft,
+zijn de bankroeten veroorzaakt door vorige bankroeten; het overleggen
+van meer geld door handelaars, naarmate hun bedrijfskapitaal grooter
+is; het op schadelijke wijze leenen van geld naarmate de schuld grooter
+is enz.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4357" href="#xd19e4357src" name="xd19e4357">8</a></span> Te
+gelijk hiermede zou ook de behoefte aan veiligheid, alsmede de kennis
+om zich deze te verschaffen afnemen. Bij elken stand van beschaving
+trachten al de gevolgen hiervan harmonisch met elkander te
+worden<span class="corr" id="xd19e4359" title="Bron: ,">.</span> Zoo
+zullen bijv. volken in het bezit van spoorwegen en van langdurige
+tijdperken van vrede, zich mijnongelukken en het bekostigen van
+<span class="corr" id="xd19e4362" title=
+"Bron: moordadige">moorddadige</span> vuurwapens moeten getroosten.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4421" href="#xd19e4421src" name="xd19e4421">9</a></span> Hieruit
+volgt dat moraal onafhankelijk van een ideaal langzamerhand tot
+dierenmoraal zou dalen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4441" href="#xd19e4441src" name="xd19e4441">10</a></span> Het
+ideaal, dat beoogt het door den graad van beschaving bepaalde genoegen
+der maatschappij, is te vergelijken met eene zware maar niet wrijvende
+massa, die slechts hierdoor aan eene zie blz. <a href="#pb138" class=
+"pageref">138</a>, achterwaarts trekkende kracht wederstaat. Het
+ideaal, dat daarentegen den geestelijken vooruitgang der individuen
+beoogt, is te vergelijken met zulk eene massa, maar waarop tevens eene
+kracht werkt, die aan de zooeven gemelde achterwaarts trekkende
+wederstaat. Voor zoo verre der menschen ideaal niet het eerste der
+beide gemelde is, strekt betrachting van deugd niet om gemiddeld het
+gelukkigste te zijn, en om gemiddeld het beste in zijn doen te
+gelukken, en hangt de waarde der zedelijke daden niet af van het
+voordeel dat de maatschappij er van trekt, zie blz. <a href="#pb218"
+class="pageref">218</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4493" href="#xd19e4493src" name="xd19e4493">11</a></span> Iets
+dergelijks moet ook plaats hebben bij den invloed door de
+onveranderlijke atomistische bewegingen van den ether op hemelbollen
+<span class="corr" id="xd19e4495" title=
+"Bron: uitgeoefent">uitgeoefend</span> zie blz. <a href="#pb170" class=
+"pageref">170</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4513" href="#xd19e4513src" name="xd19e4513">12</a></span> De
+kinderlijke voorstelling van dit een en ander is die der hemel en
+aardgeesten.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4522" href="#xd19e4522src" name="xd19e4522">13</a></span> Met de
+hersens is dit eveneens het geval. Wanneer de directe werking der
+indrukken, door de hersens bij den geest voortgebragt, bij de denking
+van dezen (zie blz. <a href="#pb144" class="pageref">144</a> bepaalt
+door een geheel van zintuigelijke onwaarneembare atomistische
+bewegingen) overheerschende is<span class="corr" id="xd19e4527" title=
+"Bron: ,">;</span> is de geest min of meer passief. Tot dien toestand,
+waarbij de denking van eene lagere gehalte is, trachten de hersens den
+geest nu te brengen, en niet het minste wanneer het ligchaam gezond is,
+omdat dit dan in een gemiddelden toestand verkeert, en aldus zie bl.
+<a href="#pb78" class="pageref">78</a> en <a href="#pb102" class=
+"pageref">102</a> niet in dien waarbij het de minste terugtrekkende
+werking op den geest uitoefent zie Noot blz. <a href="#pb79" class=
+"pageref">79</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4674" href="#xd19e4674src" name="xd19e4674">14</a></span> In dit
+geval verkeeren bijv. de door ongeschikt geworden instellingen
+voortgebragte en deze slopende revolutien. In den aanvang geschiedt dit
+op eene meer schroomvallige wijze dan later, omdat er tusschen de
+intensiteit dier revolutien en de bedoelingen, die men er mede heeft,
+alsmede den bijval die zij vinden, wederkeerige versterking plaats
+heeft. Voor zooverre zulke revolutien nieuwe zaken daarstellen moeten
+zij, zooals op blz. <a href="#pb287" class="pageref">287</a> met
+betrekking tot de hervorming gezegd is, beschouwd worden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4733" href="#xd19e4733src" name="xd19e4733">15</a></span> Hierbij
+stellen wij dat in elk dier gevallen de zedelijke eischen van het leven
+even groot zijn, zoodat zie blz. <a href="#pb82" class="pageref">82</a>
+de absolute graad van deugd gelijk aan den betrekkelijk graad hiervan
+is. Van de voor die eischen te groote zelfzucht en zucht tot genot in
+het heden, zijn de slechte hartstogten wel verschillende uitingen,
+edoch bij veel lagere trappen van beschaving kunnen de zelfzucht en de
+zucht tot genot in het heden zich of in het geheel niet op de wijze van
+sommige dier slechte hartstogten, of slechts gebrekkig op de wijze van
+andere derzelve uiten.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4784" href="#xd19e4784src" name="xd19e4784">16</a></span> Zie
+hierover ons werk get. Over de werking der wet Natuurwetten op zedelijk
+gebied enz. blz. <a href="#pb361" class="pageref">361</a> en het
+vervolg van dit werk blz. <a href="#pb74" class="pageref">74</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e4843" href="#xd19e4843src" name="xd19e4843">17</a></span> Een
+gevolg kan een verschijnsel vernietigen, op het oogenblik dat dit
+geschiedt is, zelf door de werking der wet van geschiktmaking
+vernietigd zijn, en intusschen een nieuw verschijnsel van den aard als
+het eerste opgewekt hebben. Dit bijv. is het geval bij het gaan dan in
+deze en dan in gene rigting, twee verschijnsels welke door een
+tusschenliggend verbonden zijn.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5032" href="#xd19e5032src" name="xd19e5032">18</a></span> Liggen
+er <i>n</i> &times; 2<sup><i>n</i></sup> ballen binnen die bus en
+<i>n</i> ballen binnen elk deel er van, waar binnen die verhoudingen op
+allerlei wijze varieren, zoo zal, bij het voorkomen van al de gevallen,
+slechts eene dier 2<sup><i>n</i></sup> deelen enkel witte en een ander
+enkel zwarte ballen bevatten. Nu zal de grootheid <i>n</i> niet
+aanzienlijk behoeven te zijn, om het aantal deelen 2<sup><i>n</i></sup>
+uiterst groot en de betrekkelijke grootte dier deelen aldus zeer gering
+te doen worden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5071" href="#xd19e5071src" name="xd19e5071">19</a></span> Die
+ongelijkheid in digtheid van groepering binnen eene rij van zulke aan
+elkander grenzende deelen kan echter in stand gehouden worden, zoo
+binnen het deel, bij het eene einde der rij, er nieuwe poeijerdeelen in
+gebragt en, bij het deel bij het andere einde, er poeijerdeelen
+weggenomen worden. De digtheid van groepering der poeijerdeelen zal
+alsdan langs dien weg van het eene naar het andere einde afnemen, en,
+onder het bezit van allerlei onregelmatige snelheden, die poeijerdeelen
+zich langzaam van het eene naar het andere einde dier rij verplaatsen.
+Iets hiermede overeenstemmende heeft bijv. plaats bij de in de
+poolzee&euml;n drijvende ijsbergen. De gletschers voeren er nieuwe in
+zee aan, zij smelten onder weg, en de accidentele en onregelmatige
+stroomen binnen de poolzee&euml;n, het effect van hierboven gemelde
+snelheden doende, zullen die ijsbergen gemiddeld naar lagere breedten
+voeren, zoo hier naar toe de digtheid van groepering der ijsbergen
+afneemt.</p>
+<p class="footnote">De zwaarte der stof of slibbedeelen, door wind of
+stroomend water opgeheven, zal hetzelfde effect uitoefenen als die aan
+en afvoer van bovengemelde poeijerdeelen. Stroomende vloeistoffen zijn
+steeds in beroering en, bij zekere afneming der sterkte van groepering
+dier stofjes of slibbedeelen naar boven, kan de werking dier beroering
+er overal gemiddeld even veel meer op dan nederwaarts voeren als de
+zwaartekracht er nederwaarts voert.</p>
+<p class="footnote">Niet alleen zal bij sterke stroomen die digtheid
+van groepering naar boven minder afnemen, maar zij zal dan tevens bij
+den bodem grooter zijn, zoo hierop eene onbepaald aantal ophefbare
+stofjes of slibbedeelen gelegen is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5141" href="#xd19e5141src" name="xd19e5141">20</a></span> Die
+verschillende kansen van voorkoming bezittende afwijkingen zijn te
+vergelijken met de trekkingen uit bussen, ballen van verschillende
+kleur bevattende. De onregelmatigheid bij eene reeks van trekkingen zal
+alsdan minder worden, zoo niet enkele keeren ballen van eene kleur, in
+de bus schaars voorkomende, getrokken worden<span class="corr" id=
+"xd19e5143" title="Niet in bron">.</span> Zie ons werk get. Vervolg op
+het werk get.: Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.
+blz. 453.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5167" href="#xd19e5167src" name="xd19e5167">21</a></span> Merken
+wij hier op dat bij het geval van blz. 3 van ons werk get.: Vervolg op
+het werk get. Over de werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz.,
+zoo de drang tot onregelmatigheid, op blz. <a href="#pb309" class=
+"pageref">309</a> gemeld, niet bestond, hoe lang ook schuddende, de
+groepering <i>n</i> binnen geen eindigen tijd zou ontstaan moeten,
+evenmin als bij het werpen met eene dobbelsteen, waarvan het eene vlak
+met lood bezwaard is (hetgeen overeenstemt met de meerdere kans van
+voorkoming der groepering <i>n</i>.) Door zachter te gaan schudden,
+wanneer de groepering <i>n</i> zich vormt, ontstaat er nu iets
+overeenkomende met het minder in aantal worden der vlakken dier
+dobbelsteen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5221" href="#xd19e5221src" name="xd19e5221">22</a></span> Zie ons
+werk get. Vervolg van het werk get. Over de werking der Natuurwetten op
+zedelijk gebied enz. blz. 73 en 536.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5278" href="#xd19e5278src" name="xd19e5278">23</a></span> Dit is
+met inachtneming van den tijd noodig voor eene ons onbewuste
+voortplanting van het effect der handelingen der menschen met de
+golvingen binnen vloeistoffen vergelijkbaar.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5308" href="#xd19e5308src" name="xd19e5308">24</a></span> Dit zou
+bijv. het geval bij ons zonnestelsel zijn, zoo de vaste sterren er veel
+digter bij gelegen waren.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5320" href="#xd19e5320src" name="xd19e5320">25</a></span> Men
+denke hierbij aan de voortplanting van toonen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5350" href="#xd19e5350src" name="xd19e5350">26</a></span> Dit
+niet te verwarren met gelijksoortige absolute
+regelmatigheden<span class="corr" id="xd19e5352" title=
+"Bron: ,">.</span> Hoe verder deze toch in tijd of ruimte van elkander
+gelegen zijn, hoe minder groote totale regelmatigheid zij, in verband
+met elkander beschouwd, zullen teweegbrengen zie blz. <a href="#pb311"
+class="pageref">311</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5404" href="#xd19e5404src" name="xd19e5404">27</a></span> In
+plaats van op de onregelmatigste wijze dan te winnen en dan te
+verliezen, kan een speler verliezen, door het krijgen van slechte
+spellen, door onoplettendheid en door onkunde. In alle drie gevallen
+zal dit steeds na een verliezen door den overheerschenden invloed van
+enkele omstandigheden geschieden, doch in het eerste deze
+omstandigheden ieder oogenblik kunnen verdwijnen en dit eindelijk
+moeten doen, terwijl zij sterker zullen bestaan, naar gelang dit
+krijgen van slechte spellen langer aanhoudt. Het tweede geval ligt
+alsware tusschen de beide andere in, en kan dan meer op het eerste dan
+meer op het derde geval gelijken.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5426" href="#xd19e5426src" name="xd19e5426">28</a></span> De door
+de wet der veranderlijkheid opgewekte gevolgen bij dergelijke
+verschijnsels, welke, even als in de Noot van blz. <a href="#pb300"
+class="pageref">300</a> gezegd is, werken, kunnen die verschijnsels
+echter uitputten. De beweging van zulk een vaartuig, heeft bijv. tot
+gevolg het loopen er van tegen den een of anderen oever.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5439" href="#xd19e5439src" name="xd19e5439">29</a></span> Dit is
+het geval omdat, zoo het gevolg eenparig kon toenemen, de werking der
+wet van geschiktmaking, trachtende de vergrooting der oorzaak tegen te
+gaan, versnellende zou toenemen, en aldus eenmaal die tegenstand veel
+grooter dan de opwekkende werking van het gevolg zou worden. Bij den
+aanvang van zulk eene wederkeerige versterking, bezit de oorzaak zekere
+grootte, en neemt het gevolg van af nul toe. Wil dit aldus de oorzaak
+vergrooten, zoo dient hierbij de tegenstand der werking der wet van
+geschiktmaking in het eerst trager dan de die oorzaak vergrootende
+werking van het gevolg toe te nemen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5455" href="#xd19e5455src" name="xd19e5455">30</a></span> Zoo kan
+bij het voorbeeld van blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a>
+opgelegde straf somtijds geene uitwerking doen, of wel zie noot blz.
+<a href="#pb300" class="pageref">300</a> de straf verminderd worden,
+naarmate de gestrafte het peil van gemiddelde zedelijkheid nadert, en
+zij, wanneer dit peil bereikt is, ophouden.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5479" href="#xd19e5479src" name="xd19e5479">31</a></span> Die
+uitputting werkt als gevolg van den strijd, zooals in noot blz.
+<a href="#pb300" class="pageref">300</a> gezegd is.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5533" href="#xd19e5533src" name="xd19e5533">32</a></span> Zie
+verder hierover ons werk, get. Vervolg op het werk, get. Over de
+werking der Natuurwetten op zedelijk gebied enz., zie blz. <a href=
+"#pb152" class="pageref">152</a>. De werking der wet van geschiktmaking
+bij de gloeijing der brandstof bestaat in de afkoeling hiervan, zooals
+deze in het luchtledige zou plaats hebben, en neemt, zie 2e Noot blz.
+<a href="#pb337" class="pageref">337</a>, meer versnellende, dat is,
+eerst minder en later sterker dan de chemische verbinding en
+uitbranding toe.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5580" href="#xd19e5580src" name="xd19e5580">33</a></span> Dit
+verschijnsel na verzwakking nul en daarna negatief wordende, zoo zal
+alsdan die steeds positief blijvende oorzaak weder grooter worden, en
+de wederkeerige verzwakking overgaan in wederkeerige versterking. Even
+als bij het geval van blz. <a href="#pb258" class="pageref">258</a>
+verkrijgt men aldus ook hierbij schommelingen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5599" href="#xd19e5599src" name="xd19e5599">34</a></span> Vandaar
+dat naar ons inzien de hemelruimte geene eigene <span class="corr" id=
+"xd19e5601" title="Bron: temderatuur">temperatuur</span> bezit, maar
+allerhande temperaturen op de stralen, tusschen de ligchamen gelegen,
+er aan gegeven, zoodat een etherdeel, op verscheidene van zulke stralen
+gelegen, ook verschillende temperaturen bezit, zie ons werk get.:
+<a id="xd19e5604" name="xd19e5604"></a>Over den aard en de toekomst der
+beweegkracht, zie blz. <a href="#pb18" class="pageref">18</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5628" href="#xd19e5628src" name="xd19e5628">35</a></span> De
+kristallisatie toont dit ook aan.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5644" href="#xd19e5644src" name="xd19e5644">36</a></span> Hoe
+kleiner de zwaartekracht bij het oppervlak van eenigen hemelbol, en hoe
+grooter de temperatuur hiervan is, hoe eerder eenige anorganische stof
+er op in den gasvorm en niet chemisch met andere stoffen verbonden, zal
+voorkomen.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5677" href="#xd19e5677src" name="xd19e5677">37</a></span> Men zij
+hierbij indachtig dat, voor zoo verre de afwijkingen van den
+harmonischen toestand niet vernietigd worden in reden der sterkte dier
+afwijkingen, de op blz. <a href="#pb259" class="pageref">259</a> en 300
+gemelde werking der wet der veranderlijkheid zich aan die der wet van
+geschiktmaking paart.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5693" href="#xd19e5693src" name="xd19e5693">38</a></span> Op
+hooge noorderbreedte zou die constante benedenwind, zie Noot blz.
+<a href="#pb165" class="pageref">165</a>, zuidwest zijn, zie hierover
+ons werk, het &ldquo;Vervolg op het werk get.: Over de werkingen der
+Natuurwetten op zedelijk gebied&rdquo; enz. blz. <a href="#pb104"
+class="pageref">104</a><span class="corr" id="xd19e5700" title=
+"Niet in bron">.</span></p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5791" href="#xd19e5791src" name="xd19e5791">39</a></span> Voor
+zooverre bij het harmonische ongeschiktheid bestaat voor hetgeen
+waarmede het in verband komt, bestaat er een drang om het te wijzigen
+ten bate van het goede, zie blz. <a href="#pb353" class=
+"pageref">353</a>, edoch er bestaat tevens een drang om dit verband
+zoodanig te wijzigen, dat het goede harmonisch wordt.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5813" href="#xd19e5813src" name="xd19e5813">40</a></span> Het
+toeval kan, zie blz. <a href="#pb334" class="pageref">334</a>, wel
+regelmatigheid, maar geene harmonie teweeg brengen. De assimilatie der
+stoffen met de bestanddeelen der aarde is bijv. niet het product van
+het toeval, zie Noot blz. <a href="#pb169" class="pageref">169</a>. Ook
+kan dit onregelmatigheid voortbrengen, doch het behoeft het niet steeds
+te doen, zooals de werking van blz. <a href="#pb321" class=
+"pageref">321</a>.</p>
+<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" id=
+"xd19e5865" href="#xd19e5865src" name="xd19e5865">41</a></span> Slechts
+op die voorwaarde kunnen toch die indrukken geschiktheid baren in den
+tijd bij een individu, of in de ruimte bij vele zamenlevende
+individuen. Vandaar dat, wanneer die indrukken valsch worden, zooals
+bij het ijlen, er een ongeschikten toestand ontstaat.</p>
+</div>
+</div>
+</div>
+<div class="back">
+<div class="transcribernote">
+<h2>Colofon</h2>
+<h3>Beschikbaarheid</h3>
+<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met
+vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het
+kopi&euml;ren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de
+Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a class=
+"exlink" title="Externe link" href=
+"http://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>.</p>
+<p>Dit eBoek is geproduceerd door het on-line gedistribueerd correctie
+team op <a class="exlink" title="Externe link" href=
+"http://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a> van <a class="exlink" title=
+"Externe link" href=
+"http://dod.eldoc.ub.rug.nl/root/1871/1871-darwin/">scans</a>
+beschikbaar gesteld door de Rijksuniversiteit Groningen.</p>
+<p>Dit boek is anoniem verschenen, maar wordt toegeschreven aan Antoine
+Charles Reuther. Het is eerder ook wel toegeschreven aan Hartog Itzig
+Berlin (1791&ndash;1872).</p>
+<h3>Codering</h3>
+<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan
+de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde van de regel
+zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn
+gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn gemarkeerd met het
+corr-element.</p>
+<p>De vier illustraties in dit werk zijn weggelaten omdat de
+beschikbare scans van dusdanig lage kwaliteit waren dat de illustraties
+onherkenbaar waren. Het betreft in all gevallen eenvoudige meetkundige
+schema&rsquo;s.</p>
+<h3>Documentgeschiedenis</h3>
+<ul>
+<li>2009-05-10 Begonnen.</li>
+</ul>
+<h3>Externe Referenties</h3>
+<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn
+dat deze links voor u niet werken.</p>
+<h3>Verbeteringen</h3>
+<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p>
+<table width="75%" summary=
+"Overzicht van verbeteringen aangebracht in de tekst.">
+<tr>
+<th>Bladzijde</th>
+<th>Bron</th>
+<th>Verbetering</th>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e433">4</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e498">7</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e528">9</a></td>
+<td class="width40">hunne eigen</td>
+<td class="width40">de meest op hen gelijkende</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e590">12</a></td>
+<td class="width40">vermindert</td>
+<td class="width40">verminderd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e595">13</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e600">13</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e602">13</a></td>
+<td class="width40">vermindert</td>
+<td class="width40">verminderd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e633">15</a></td>
+<td class="width40">hemafroditen</td>
+<td class="width40">hermafroditen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e654">17</a></td>
+<td class="width40">nietnadeelig</td>
+<td class="width40">niet nadeelig</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e670">18</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">wij</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e673">18</a></td>
+<td class="width40">van bij,</td>
+<td class="width40">van, bij</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e686">18</a></td>
+<td class="width40">ver-verwilderde</td>
+<td class="width40">verwilderde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e731">21</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e740">22</a></td>
+<td class="width40">vermindert</td>
+<td class="width40">verminderd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e748">22</a></td>
+<td class="width40">omheden</td>
+<td class="width40">omstandigheden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e796">26</a></td>
+<td class="width40">organitie</td>
+<td class="width40">organisatie</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e809">26</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e820">28</a></td>
+<td class="width40">volmaakste</td>
+<td class="width40">volmaaktste</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e925">33</a></td>
+<td class="width40">bl.</td>
+<td class="width40">blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1136">48</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1179">50</a></td>
+<td class="width40">opge-gehouden</td>
+<td class="width40">opgehouden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1206">52</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1313">61</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">zulk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1316">61</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">onder steeds toenemende druk</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1326">62</a></td>
+<td class="width40">bl.</td>
+<td class="width40">blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1414">69</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1435">71</a></td>
+<td class="width40">de de</td>
+<td class="width40">de</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1448">72</a></td>
+<td class="width40">uitmuntenste</td>
+<td class="width40">uitmuntendste</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1460">73</a></td>
+<td class="width40">idiot</td>
+<td class="width40">idioot</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1467">73</a></td>
+<td class="width40">bl.</td>
+<td class="width40">blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1558">80</a></td>
+<td class="width40">bl.</td>
+<td class="width40">blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1570">81</a></td>
+<td class="width40">bl.</td>
+<td class="width40">blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1578">81</a></td>
+<td class="width40">bl.</td>
+<td class="width40">blz.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1727">93</a></td>
+<td class="width40">,)</td>
+<td class="width40">),</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href=
+"#xd19e1749">n.v.t.</a></td>
+<td class="width40">epikuristische</td>
+<td class="width40">epicuristische</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1866">100</a></td>
+<td class="width40">lichamelijke</td>
+<td class="width40">ligchamelijke</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1963">105</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e1967">105</a></td>
+<td class="width40">voortuitgang</td>
+<td class="width40">vooruitgang</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2009">108</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2023">109</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2046">112</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2114">117</a></td>
+<td class="width40">mijthen</td>
+<td class="width40">mythen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2160">119</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2173">120</a></td>
+<td class="width40">modeleren</td>
+<td class="width40">modelleren</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2180">120</a></td>
+<td class="width40">protestansche</td>
+<td class="width40">protestantsche</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2187">121</a></td>
+<td class="width40">bepaalt</td>
+<td class="width40">bepaald</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2202">121</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2206">122</a></td>
+<td class="width40">ontkent</td>
+<td class="width40">ontkend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2222">123</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">(</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2230">123</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2344">130</a></td>
+<td class="width40">phylosophischengeest</td>
+<td class="width40">phylosophischen geest</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2352">131</a></td>
+<td class="width40">het</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2454">138</a></td>
+<td class="width40">desnietemin</td>
+<td class="width40">desniettemin</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2511">141</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">(</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2516">141</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2637">147</a></td>
+<td class="width40">geestonwikkeling</td>
+<td class="width40">geestontwikkeling</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2653">148</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2698">151</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2753">155</a></td>
+<td class="width40">tegenovergestelda</td>
+<td class="width40">tegenovergestelde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2758">155</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2800">159</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2884">162</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">digt bij het oppervlak van den uitgezetten bol
+<i>b</i></td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2951">165</a></td>
+<td class="width40">concentri&euml;ke</td>
+<td class="width40">concentrieke</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2954">165</a></td>
+<td class="width40">digte</td>
+<td class="width40">digter</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2969">166</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e2999">167</a></td>
+<td class="width40">(</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3005">167</a></td>
+<td class="width40">)</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3024">168</a></td>
+<td class="width40">opgelevert</td>
+<td class="width40">opgeleverd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3056">169</a></td>
+<td class="width40">onvolmaakste</td>
+<td class="width40">onvolmaaktste</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3099">173</a></td>
+<td class="width40">lieverleden</td>
+<td class="width40">lieverlede</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3106">174</a></td>
+<td class="width40">onder-derzoek</td>
+<td class="width40">onderzoek</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3124">176</a></td>
+<td class="width40">bepaalt</td>
+<td class="width40">bepaald</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3128">176</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3143">178</a></td>
+<td class="width40">worde</td>
+<td class="width40">worden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3170">181</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3218">185</a></td>
+<td class="width40">veranandert</td>
+<td class="width40">verandert</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3269">189</a></td>
+<td class="width40">lighaam</td>
+<td class="width40">ligchaam</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3295">191</a></td>
+<td class="width40">om dat</td>
+<td class="width40">omdat</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3470">201</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3582">209</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">(</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3696">217</a></td>
+<td class="width40">toege-geving</td>
+<td class="width40">toegeving</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3810">227</a></td>
+<td class="width40">die</td>
+<td class="width40">zie</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3822">228</a></td>
+<td class="width40">gebrag</td>
+<td class="width40">gebragt</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3834">229</a></td>
+<td class="width40">bezielt</td>
+<td class="width40">bezield</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3870">234</a></td>
+<td class="width40">gedient</td>
+<td class="width40">gediend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3890">235</a></td>
+<td class="width40">levenomstandigheden</td>
+<td class="width40">levensomstandigheden</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3909">236</a></td>
+<td class="width40">verandert</td>
+<td class="width40">veranderd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3914">236</a></td>
+<td class="width40">opdat</td>
+<td class="width40">op dat</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3924">237</a></td>
+<td class="width40">zich zich</td>
+<td class="width40">zich</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3937">238</a></td>
+<td class="width40">gesmolte</td>
+<td class="width40">gesmolten</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3961">239</a></td>
+<td class="width40">ontkent</td>
+<td class="width40">ontkend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e3985">240</a></td>
+<td class="width40">onverandert</td>
+<td class="width40">onveranderd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4004">242</a></td>
+<td class="width40">bepaalt</td>
+<td class="width40">bepaald</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4056">248</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">(</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4061">248</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4091">250</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4206">259</a></td>
+<td class="width40">gaat</td>
+<td class="width40">gaan</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4228">261</a></td>
+<td class="width40">warmtuitstraling</td>
+<td class="width40">warmteuitstraling</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4255">262</a></td>
+<td class="width40">door klieven</td>
+<td class="width40">doorklieven</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4278">264</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">tijd</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4302">266</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4308">266</a></td>
+<td class="width40">nagaaan</td>
+<td class="width40">nagaan</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4355">269</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4359">269</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4362">269</a></td>
+<td class="width40">moordadige</td>
+<td class="width40">moorddadige</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4368">269</a></td>
+<td class="width40">zamengesmolteu</td>
+<td class="width40">zamengesmolten</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4373">270</a></td>
+<td class="width40">geenzins</td>
+<td class="width40">geenszins</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4378">270</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4429">274</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">(</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4435">274</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4470">278</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4495">279</a></td>
+<td class="width40">uitgeoefent</td>
+<td class="width40">uitgeoefend</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4527">281</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">;</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4560">282</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4575">283</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4583">283</a></td>
+<td class="width40">weing</td>
+<td class="width40">weinig</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4594">284</a></td>
+<td class="width40">verniegende</td>
+<td class="width40">vernietigende</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4616">286</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4698">292</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4715">292</a></td>
+<td class="width40">heef ter</td>
+<td class="width40">heeft er</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4741">293</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">)</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4749">294</a></td>
+<td class="width40">zou</td>
+<td class="width40">zoo</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4772">296</a></td>
+<td class="width40">valscheid</td>
+<td class="width40">valschheid</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4819">298</a></td>
+<td class="width40">pysiologische</td>
+<td class="width40">physiologische</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4850">301</a></td>
+<td class="width40">pysiologischen</td>
+<td class="width40">physiologischen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4853">301</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4863">301</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">:</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4882">303</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">er</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4892">303</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4926">305</a></td>
+<td class="width40">nand</td>
+<td class="width40">hand</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e4947">306</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5002">308</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5014">309</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5068">313</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5085">314</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5133">317</a></td>
+<td class="width40">.</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5136">317</a></td>
+<td class="width40">regel matige</td>
+<td class="width40">regelmatige</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5143">318</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5146">318</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5160">319</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5164">320</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5185">321</a></td>
+<td class="width40">verhoudigen</td>
+<td class="width40">verhoudingen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5195">322</a></td>
+<td class="width40">planeeten</td>
+<td class="width40">planeten</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5205">322</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">is</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5208">322</a></td>
+<td class="width40">het het</td>
+<td class="width40">het</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5213">323</a></td>
+<td class="width40">bepaalt</td>
+<td class="width40">bepaald</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5223">323</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5233">324</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5311">328</a></td>
+<td class="width40">dezeltde</td>
+<td class="width40">dezelfde</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5330">330</a></td>
+<td class="width40">vaartuituigen</td>
+<td class="width40">vaartuigen</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5345">331</a></td>
+<td class="width40">bebben</td>
+<td class="width40">hebben</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5352">332</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5385">334</a></td>
+<td class="width40">onstaan</td>
+<td class="width40">ontstaan</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5432">337</a></td>
+<td class="width40">voorstuwende</td>
+<td class="width40">voortstuwende</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5464">338</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5527">341</a></td>
+<td class="width40">niet niet</td>
+<td class="width40">niet</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5601">345</a></td>
+<td class="width40">temderatuur</td>
+<td class="width40">temperatuur</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5604">345</a></td>
+<td class="width40">&raquo;</td>
+<td class="width40">[<i>Verwijderd</i>]</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5626">347</a></td>
+<td class="width40">ontstaan</td>
+<td class="width40">ontstaat</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5651">348</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5662">348</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">,</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5700">350</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5706">350</a></td>
+<td class="width40">wenking</td>
+<td class="width40">werking</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5763">354</a></td>
+<td class="width40">[<i>Niet in bron</i>]</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5768">354</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5892">361</a></td>
+<td class="width40">,</td>
+<td class="width40">.</td>
+</tr>
+<tr>
+<td class="width20"><a class="pageref" href="#xd19e5929">362</a></td>
+<td class="width40">ontwikkling</td>
+<td class="width40">ontwikkeling</td>
+</tr>
+</table>
+</div>
+</div>
+
+
+<div style='display:block; margin-top:4em'>*** END OF THE PROJECT GUTENBERG EBOOK BEDENKINGEN TEGEN DE LEER ***</div>
+<div style='text-align:left'>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Updated editions will replace the previous one&#8212;the old editions will
+be renamed.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Creating the works from print editions not protected by U.S. copyright
+law means that no one owns a United States copyright in these works,
+so the Foundation (and you!) can copy and distribute it in the United
+States without permission and without paying copyright
+royalties. Special rules, set forth in the General Terms of Use part
+of this license, apply to copying and distributing Project
+Gutenberg&#8482; electronic works to protect the PROJECT GUTENBERG&#8482;
+concept and trademark. Project Gutenberg is a registered trademark,
+and may not be used if you charge for an eBook, except by following
+the terms of the trademark license, including paying royalties for use
+of the Project Gutenberg trademark. If you do not charge anything for
+copies of this eBook, complying with the trademark license is very
+easy. You may use this eBook for nearly any purpose such as creation
+of derivative works, reports, performances and research. Project
+Gutenberg eBooks may be modified and printed and given away&#8212;you may
+do practically ANYTHING in the United States with eBooks not protected
+by U.S. copyright law. Redistribution is subject to the trademark
+license, especially commercial redistribution.
+</div>
+
+<div style='margin-top:1em; font-size:1.1em; text-align:center'>START: FULL LICENSE</div>
+<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE</div>
+<div style='text-align:center;font-size:0.9em'>PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+To protect the Project Gutenberg&#8482; mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase &#8220;Project
+Gutenberg&#8221;), you agree to comply with all the terms of the Full
+Project Gutenberg&#8482; License available with this file or online at
+www.gutenberg.org/license.
+</div>
+
+<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
+Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg&#8482; electronic works
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg&#8482;
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or
+destroy all copies of Project Gutenberg&#8482; electronic works in your
+possession. If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a
+Project Gutenberg&#8482; electronic work and you do not agree to be bound
+by the terms of this agreement, you may obtain a refund from the person
+or entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.B. &#8220;Project Gutenberg&#8221; is a registered trademark. It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg&#8482; electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement. See
+paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg&#8482; electronic works if you follow the terms of this
+agreement and help preserve free future access to Project Gutenberg&#8482;
+electronic works. See paragraph 1.E below.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation (&#8220;the
+Foundation&#8221; or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection
+of Project Gutenberg&#8482; electronic works. Nearly all the individual
+works in the collection are in the public domain in the United
+States. If an individual work is unprotected by copyright law in the
+United States and you are located in the United States, we do not
+claim a right to prevent you from copying, distributing, performing,
+displaying or creating derivative works based on the work as long as
+all references to Project Gutenberg are removed. Of course, we hope
+that you will support the Project Gutenberg&#8482; mission of promoting
+free access to electronic works by freely sharing Project Gutenberg&#8482;
+works in compliance with the terms of this agreement for keeping the
+Project Gutenberg&#8482; name associated with the work. You can easily
+comply with the terms of this agreement by keeping this work in the
+same format with its attached full Project Gutenberg&#8482; License when
+you share it without charge with others.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work. Copyright laws in most countries are
+in a constant state of change. If you are outside the United States,
+check the laws of your country in addition to the terms of this
+agreement before downloading, copying, displaying, performing,
+distributing or creating derivative works based on this work or any
+other Project Gutenberg&#8482; work. The Foundation makes no
+representations concerning the copyright status of any work in any
+country other than the United States.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.1. The following sentence, with active links to, or other
+immediate access to, the full Project Gutenberg&#8482; License must appear
+prominently whenever any copy of a Project Gutenberg&#8482; work (any work
+on which the phrase &#8220;Project Gutenberg&#8221; appears, or with which the
+phrase &#8220;Project Gutenberg&#8221; is associated) is accessed, displayed,
+performed, viewed, copied or distributed:
+</div>
+
+<blockquote>
+  <div style='display:block; margin:1em 0'>
+    This eBook is for the use of anyone anywhere in the United States and most
+    other parts of the world at no cost and with almost no restrictions
+    whatsoever. You may copy it, give it away or re-use it under the terms
+    of the Project Gutenberg License included with this eBook or online
+    at <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>. If you
+    are not located in the United States, you will have to check the laws
+    of the country where you are located before using this eBook.
+  </div>
+</blockquote>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.2. If an individual Project Gutenberg&#8482; electronic work is
+derived from texts not protected by U.S. copyright law (does not
+contain a notice indicating that it is posted with permission of the
+copyright holder), the work can be copied and distributed to anyone in
+the United States without paying any fees or charges. If you are
+redistributing or providing access to a work with the phrase &#8220;Project
+Gutenberg&#8221; associated with or appearing on the work, you must comply
+either with the requirements of paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 or
+obtain permission for the use of the work and the Project Gutenberg&#8482;
+trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or 1.E.9.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.3. If an individual Project Gutenberg&#8482; electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any
+additional terms imposed by the copyright holder. Additional terms
+will be linked to the Project Gutenberg&#8482; License for all works
+posted with the permission of the copyright holder found at the
+beginning of this work.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg&#8482;
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg&#8482;.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg&#8482; License.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including
+any word processing or hypertext form. However, if you provide access
+to or distribute copies of a Project Gutenberg&#8482; work in a format
+other than &#8220;Plain Vanilla ASCII&#8221; or other format used in the official
+version posted on the official Project Gutenberg&#8482; website
+(www.gutenberg.org), you must, at no additional cost, fee or expense
+to the user, provide a copy, a means of exporting a copy, or a means
+of obtaining a copy upon request, of the work in its original &#8220;Plain
+Vanilla ASCII&#8221; or other form. Any alternate format must include the
+full Project Gutenberg&#8482; License as specified in paragraph 1.E.1.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg&#8482; works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg&#8482; electronic works
+provided that:
+</div>
+
+<div style='margin-left:0.7em;'>
+    <div style='text-indent:-0.7em'>
+        &#8226; You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+        the use of Project Gutenberg&#8482; works calculated using the method
+        you already use to calculate your applicable taxes. The fee is owed
+        to the owner of the Project Gutenberg&#8482; trademark, but he has
+        agreed to donate royalties under this paragraph to the Project
+        Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments must be paid
+        within 60 days following each date on which you prepare (or are
+        legally required to prepare) your periodic tax returns. Royalty
+        payments should be clearly marked as such and sent to the Project
+        Gutenberg Literary Archive Foundation at the address specified in
+        Section 4, &#8220;Information about donations to the Project Gutenberg
+        Literary Archive Foundation.&#8221;
+    </div>
+
+    <div style='text-indent:-0.7em'>
+        &#8226; You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+        you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+        does not agree to the terms of the full Project Gutenberg&#8482;
+        License. You must require such a user to return or destroy all
+        copies of the works possessed in a physical medium and discontinue
+        all use of and all access to other copies of Project Gutenberg&#8482;
+        works.
+    </div>
+
+    <div style='text-indent:-0.7em'>
+        &#8226; You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of
+        any money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+        electronic work is discovered and reported to you within 90 days of
+        receipt of the work.
+    </div>
+
+    <div style='text-indent:-0.7em'>
+        &#8226; You comply with all other terms of this agreement for free
+        distribution of Project Gutenberg&#8482; works.
+    </div>
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project
+Gutenberg&#8482; electronic work or group of works on different terms than
+are set forth in this agreement, you must obtain permission in writing
+from the Project Gutenberg Literary Archive Foundation, the manager of
+the Project Gutenberg&#8482; trademark. Contact the Foundation as set
+forth in Section 3 below.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+works not protected by U.S. copyright law in creating the Project
+Gutenberg&#8482; collection. Despite these efforts, Project Gutenberg&#8482;
+electronic works, and the medium on which they may be stored, may
+contain &#8220;Defects,&#8221; such as, but not limited to, incomplete, inaccurate
+or corrupt data, transcription errors, a copyright or other
+intellectual property infringement, a defective or damaged disk or
+other medium, a computer virus, or computer codes that damage or
+cannot be read by your equipment.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the &#8220;Right
+of Replacement or Refund&#8221; described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg&#8482; trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg&#8482; electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH 1.F.3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from. If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium
+with your written explanation. The person or entity that provided you
+with the defective work may elect to provide a replacement copy in
+lieu of a refund. If you received the work electronically, the person
+or entity providing it to you may choose to give you a second
+opportunity to receive the work electronically in lieu of a refund. If
+the second copy is also defective, you may demand a refund in writing
+without further opportunities to fix the problem.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you &#8216;AS-IS&#8217;, WITH NO
+OTHER WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT
+LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of
+damages. If any disclaimer or limitation set forth in this agreement
+violates the law of the state applicable to this agreement, the
+agreement shall be interpreted to make the maximum disclaimer or
+limitation permitted by the applicable state law. The invalidity or
+unenforceability of any provision of this agreement shall not void the
+remaining provisions.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg&#8482; electronic works in
+accordance with this agreement, and any volunteers associated with the
+production, promotion and distribution of Project Gutenberg&#8482;
+electronic works, harmless from all liability, costs and expenses,
+including legal fees, that arise directly or indirectly from any of
+the following which you do or cause to occur: (a) distribution of this
+or any Project Gutenberg&#8482; work, (b) alteration, modification, or
+additions or deletions to any Project Gutenberg&#8482; work, and (c) any
+Defect you cause.
+</div>
+
+<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
+Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg&#8482;
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Project Gutenberg&#8482; is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of
+computers including obsolete, old, middle-aged and new computers. It
+exists because of the efforts of hundreds of volunteers and donations
+from people in all walks of life.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg&#8482;&#8217;s
+goals and ensuring that the Project Gutenberg&#8482; collection will
+remain freely available for generations to come. In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg&#8482; and future
+generations. To learn more about the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation and how your efforts and donations can help, see
+Sections 3 and 4 and the Foundation information page at www.gutenberg.org.
+</div>
+
+<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
+Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non-profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service. The Foundation&#8217;s EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541. Contributions to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation are tax deductible to the full extent permitted by
+U.S. federal laws and your state&#8217;s laws.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+The Foundation&#8217;s business office is located at 809 North 1500 West,
+Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887. Email contact links and up
+to date contact information can be found at the Foundation&#8217;s website
+and official page at www.gutenberg.org/contact
+</div>
+
+<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
+Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Project Gutenberg&#8482; depends upon and cannot survive without widespread
+public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine-readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment. Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States. Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements. We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance. To SEND
+DONATIONS or determine the status of compliance for any particular state
+visit <a href="https://www.gutenberg.org/donate/">www.gutenberg.org/donate</a>.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Please check the Project Gutenberg web pages for current donation
+methods and addresses. Donations are accepted in a number of other
+ways including checks, online payments and credit card donations. To
+donate, please visit: www.gutenberg.org/donate
+</div>
+
+<div style='display:block; font-size:1.1em; margin:1em 0; font-weight:bold'>
+Section 5. General Information About Project Gutenberg&#8482; electronic works
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project
+Gutenberg&#8482; concept of a library of electronic works that could be
+freely shared with anyone. For forty years, he produced and
+distributed Project Gutenberg&#8482; eBooks with only a loose network of
+volunteer support.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Project Gutenberg&#8482; eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as not protected by copyright in
+the U.S. unless a copyright notice is included. Thus, we do not
+necessarily keep eBooks in compliance with any particular paper
+edition.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+Most people start at our website which has the main PG search
+facility: <a href="https://www.gutenberg.org">www.gutenberg.org</a>.
+</div>
+
+<div style='display:block; margin:1em 0'>
+This website includes information about Project Gutenberg&#8482;,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+</div>
+</div>
+
+</body>
+</html>
diff --git a/30735-h/images/book.png b/30735-h/images/book.png
new file mode 100644
index 0000000..963d165
--- /dev/null
+++ b/30735-h/images/book.png
diff --git a/30735-h/images/external.png b/30735-h/images/external.png
new file mode 100644
index 0000000..ba4f205
--- /dev/null
+++ b/30735-h/images/external.png
author	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-14 19:54:23 -0700
committer	Roger Frank <rfrank@pglaf.org>	2025-10-14 19:54:23 -0700
commit	d4b5e7783da2f5d8f7ee6af50d84be78b0f9a951 (patch)
tree	c976fc561b847440e136659f616a9cec37f7f5bd /30735-h