diff options
Diffstat (limited to '28525-8.txt')
| -rw-r--r-- | 28525-8.txt | 3910 |
1 files changed, 3910 insertions, 0 deletions
diff --git a/28525-8.txt b/28525-8.txt new file mode 100644 index 0000000..0e282bd --- /dev/null +++ b/28525-8.txt @@ -0,0 +1,3910 @@ +Project Gutenberg's Het Geld van Robinson Crusoe, by David A. Wells + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Het Geld van Robinson Crusoe + Populaire uiteenzetting omtrent den oorsprong en het gebruik + van geld als ruilmiddel + +Author: David A. Wells + +Translator: E.V. + +Release Date: April 6, 2009 [EBook #28525] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET GELD VAN ROBINSON CRUSOE *** + + + + +Produced by the Online Distributed Proofreading Team at +https://www.pgdp.net/ + + + + + + + + + Het Geld + van + Robinson Crusoe + + Populaire uiteenzetting omtrent den oorsprong en het gebruik van geld + als ruilmiddel + + + door + + David A. Wells + + Met een voorwoord ter inleiding van + Mr. G. Vissering + President van De Nederlandsche Bank + + Uit het Amerikaansch vertaald door E. V. + + + + Tweede Druk + + + + W. P. van Stockum & Zoon - 's-Gravenhage + 1919 + + + + + + +VOORWOORD. + + +De Vereenigde Staten van Noord-Amerika waren door den oorlog tegen de +Zuidelijke Staten voor tal van moeilijkheden gekomen op finantieel en +monetair gebied; men denke slechts aan de overmatige uitgifte van de +befaamde "green-back's", muntbiljetten, welke door te groote uitgifte +ernstig in waarde waren gedaald tegenover het metalen geld; allerlei +verschijnselen van inflatie en van depreciatie van geld hadden zich +voorgedaan en brachten de gemoederen evenzeer in beweging, als thans +gedurende den grooten oorlog wederom het geval is geworden. + +Niet alleen waren groote fouten begaan op finantieel en monetair +gebied, maar de maatregelen, welke van verschillende zijden als +geneesmiddelen voor de ondeugdelijke toestanden werden aangeprezen +waren meermalen nog veel afkeurenswaardiger. + +Vele artikels werden gepubliceerd en redevoeringen gehouden, het geld- +en muntvraagstuk bleef echter voor de groote massa onbegrijpelijk, +ook al gevoelde zij dagelijks de nadeelen van een verkeerde regeling; +het groote publiek vond die verhandelingen onduidelijk, of vervelend, +en het gevolg was, dat wanbegrippen en dwaalleer op dit punt steeds +weder te voorschijn konden komen. + +In die omstandigheden werd aan den Amerikaan David A. Wells, Special +commissioner of Revenue, gevraagd of hij kans zag om een verhandeling +te schrijven, waarin die belangrijke vraagstukken over geld- en +muntwezen op de meest eenvoudige wijze zouden uiteengezet worden, +en in een stijl dat het groote publiek lust zou gevoelen om aan die +abstracte en tot vervelens toe behandelde economische vraagstukken +nog eens de noodige aandacht te wijden. + +De Heer Wells heeft zich op voortreffelijke wijze van die opdracht +gekweten. Hij heeft daartoe het meermalen gebruikte middel gekozen +van het construeeren van eene denkbeeldige gemeenschap, die van +de primitiefste perioden van eene samenleving zich ontwikkelde tot +een modernen staat; als onderwerp heeft hij gekozen het eiland van +Robinson Crusoe, hetwelk hij onder diens patriarchale leiding alle +phasen laat doorloopen van een oervolk tot een staat van onzen tijd; +en bepaaldelijk laat hij die denkbeeldige gemeenschap alle fouten +begaan, welke op munt-gebied in de geschiedenis zijn voorgekomen. + +Met bewonderenswaardige duidelijkheid en meestal sprankelend van geest, +vertelt hij de wederwaardigheden van zijn volk van marionetten; en +zoo is hij in staat geweest om de ingewikkelde munt-problemen voor +een ieder duidelijk te maken. + +Wij zagen in de geschiedenis der laatste vier jaren, sedert het +uitbreken van den wereldoorlog na Juli 1914, op hoogst merkwaardige +wijze weder tal van dezelfde geld- en munt-problemen opkomen: +overmatige uitgifte van circulatie-middelen, inflatie, stijgen van +goederenprijzen, depreciatie van geld, voorstellen om het goud af te +schaffen en om een idiëele waardemeter in te voeren enz.; het betoog +van den Heer Wells is daarom weder zoo frisch geworden, alsof het voor +onzen tijd was geschreven. Ook in onzen tijd hebben wij eene dergelijke +nuchtere voorlichting nog zeer van noode. Daarom heeft het boek van +den Heer Wells voor onzen tijd eene nieuwe bekoring gekregen. Zijne +uiteenzetting b.v. waarom goud zoo uitmuntende eigenschappen bezit, +om als ruilmiddel en als waardemeter te dienen, is zoo geestig en +zoo duidelijk, dat een ieder deze met genoegen moet lezen. In zijne +beschrijving van de gevolgen van den oorlog met de kannibalen treft men +telkens punten van overeenstemming met de oorlogstoestanden van onzen +tijd; de beteekenis van de staatsleeningen voor de oorlogvoering wordt +onder eene humoristische beschrijving toch zeer scherp geanalyseerd. En +alle dwaasheden of gemaakte fouten, welke hij in zijne geschiedenis +invlecht, zijn destijds òf werkelijk voorgekomen, òf werden althans +in vollen ernst bepleit door "deskundigen". Tal van noten verwijzen +naar deze inderdaad historische feiten. + +De frischheid van dit boek nog voor onzen tijd, heeft aan de firma +W. P. van Stockum en Zoon, uitgevers te 's-Gravenhage, aanleiding +gegeven het te doen vertalen, teneinde het voor Nederlandsche lezers +opnieuw verkrijgbaar te stellen. De vertaling was niet gemakkelijk; +niet alleen tintelt het betoog van een aantal woordspelingen, welke +uit den aard der zaak moeilijk in een andere taal weer te geven +zijn, doch meermalen voert de schrijver zijne lezers opzettelijk in +een strik van verwarde zinnen, met het doel om duidelijk te doen +uitkomen, welk een wartaal in dergelijke redeneeringen meermalen +gebruikt wordt; zit de lezer goed in dit warnet vast, dan laat hij +door zijne volgende snaaksche zetten en conclusiën duidelijk den +onzin van het voorgaande betoog gevoelen. Het spreekt vanzelf, dat +dergelijke passages zeer moeilijk te vertalen zijn met behoud van de +oorspronkelijke frischheid; nu en dan moest de vertaling dan ook op +eenigszins vrije wijze geschieden. Om het werk van de vertaalster te +kunnen waardeeren, dient dit wel even opgemerkt te worden. Overigens +is het boek zelf in zeer lichten vlotten stijl, meestal zelfs in +spreektrant geschreven; bij de vertaling werd er naar gestreefd, +dit eigenaardige karakter niet te loor te doen gaan. + +Ik geloof, dat de Heeren van Stockum & Zoon een goed werk doen +met hunne Nederlandsche uitgave van dit boek; het is in hooge +mate leerzaam, en de zeer vermakelijke vorm, waardoor de lezer +zich verkneukelen kan in eenige uren genoegelijke lectuur, zal +de grondwaarheden van de leer van het geld toegankelijk maken +voor menigeen, die geen geduld of lust zou hebben, om de meestal +zwaarwichtige betoogen op dit punt door te worstelen. + +Moge dit boek dan zijn weg onder het Nederlandsch publiek vinden; +het kan, zich vermakende met de goede zetten, veel daaruit leeren.-- + + +G. Vissering. + + +Amsterdam, 22 October 1918. + + + + + + +HOOFDSTUK I. + +DE DRIE GROOTE ZAKKEN GELD. + + +Iedereen, die "Robinson Crusoe" gelezen heeft (en wie heeft dat niet +gedaan?) zal zich herinneren hoe hij, toen hij al een tijd lang op +zijn verlaten eiland vertoefd had, een van de kasten opende, die van +het schip naar hem waren toegedreven. In die kast vond hij spelden, +naalden en garen, een groote schaar, "tien of twaalf goede messen," +een paar stukken goed, ongeveer anderhalf dozijn wit linnen zakdoeken, +waarover hij opmerkt: "zij waren uiterst verfrisschend om mijn gezicht +mee af te vegen op een warmen dag," en ten slotte, verborgen in de +lade van de kast, "drie groote zakken geld--goud zoowel als zilver." + +Men zal zich verder herinneren hoe het vinden van al deze +voorwerpen--het geld uitgezonderd--Crusoe zeer gelukkig maakte, +omdat zij zijn voorraad nuttige dingen vermeerderden en zoodoende +zijn comfort en geluk vergrootten. Maar met het geld was het een +heel ander geval. Het had onder deze omstandigheden niet de minste +waarde voor hem; en de vondst der drie zakken gaf hem aanleiding tot +de volgende alleenspraak: "Ik glimlachte bij het gezicht van al dat +geld." "O rommel!" zeide ik hardop, "waarvoor dient ge nu? Gij zijt +mij zelfs het oprapen niet waard. Eén van die messen is evenveel waard +als deze geheele stapel. Neen, wat zeg ik, ik zou al dit geld gaarne +willen geven voor een gros tabakspijpen; voor een zakje wortel- en +knollenzaad, dat in Engeland zes stuivers kost; of voor een handvol +erwten en boonen en een flesch inkt." + +Toen de schrijver, de Foe, deze episode aan de levensgeschiedenis +van zijn held toevoegde, zal het waarschijnlijk allerminst +in zijn bedoeling gelegen hebben om zijn lezers een les in de +staathuishoudkunde te geven. En toch zou het moeilijk zijn om een +tweede voorbeeld te vinden waaruit zoo glashelder de aard van het +begrip "rijkdom" blijkt, of dat een even zuivere basis verschaft voor +een nauwkeurig onderzoek naar den oorsprong en het doel van datgene, +wat we "geld" noemen. En bij een dergelijk onderzoek ligt de waarheid +van de volgende grondstellingen zoozeer voor de hand, dat het onnoodig +is om deze nader aan te toonen: + +1e. De spelden, naalden en messen, de schaar en de stof waren van +zeer veel nut voor Robinson Crusoe, omdat zij tegemoet kwamen aan +een dringende behoefte van zijn kant, en omdat zij zijn comfort en +geluk belangrijk vermeerderden. + +2e. Hoewel zeer nuttig, hadden deze voorwerpen toch geen ruilbare +waarde, omdat zij niet gekocht of verkocht, of wat op hetzelfde +neerkomt, niet met iemand tegen iets anders geruild konden worden. + +3e. Zij hadden bovendien geen prijs, want zij bezaten geen koopkracht, +die in geld kon worden uitgedrukt. + +4e. Het geld daarentegen, dat gewoonlijk beschouwd wordt als het +symbool en de samenvatting van alles wat rijkdom is, had onder deze +omstandigheden noch nut, noch waarde, noch prijs. Het kon niet gegeten +of gedronken of gedragen of als werktuig gebruikt of met iemand +voor iets anders geruild worden, en het verdiende dus ten volle de +benaming, die Crusoe het op een andere plaats geeft van "armzalig, +waardeloos prullegoed". + +De slotsom is dus, dat de spelden, naalden en messen, de stof en de +schaar allen tezamen kapitaal vertegenwoordigden voor Robinson Crusoe, +omdat hij ieder van deze voorwerpen gebruiken kon om iets nieuws te +produceeren, dat nuttig of wenschelijk voor hem zelf was. Het geld +was géén kapitaal onder deze omstandigheden, daar het niet kon dienen +om iets anders mee te produceeren. + +Wij gaan dus uit van een stand van zaken op het eiland, waarbij geld +klaarblijkelijk nut noch waarde heeft; laat ons nu vervolgens nagaan +door welke wijziging in de binnenlandsche toestanden het nut en waarde +zou verkrijgen, een handelsobject zou worden en tevens een standaard +voor het vaststellen van prijzen. + + + + + + +HOOFDSTUK II. + +EEN NIEUWE MAATSCHAPPELIJKE ORDE VAN ZAKEN. + + +Het eerste menschelijke wezen, dat Robinson Crusoe gezelschap kwam +houden op zijn eiland, was Vrijdag en vervolgens Vrijdag's vader. Maar +zelfs deze vermeerdering van personen had nog geen behoefte aan +geld tengevolge, omdat deze drie menschen tesamen slechts één familie +vormden, waarvan de leden volkomen samenwerkten en alle nuttige dingen, +die zij in gemeenschap verkregen, onderling deelden, zonder ruilhandel +met elkander te drijven. Maar toen Will Atkins kwam met de Engelsche +zeelieden en, zooals wij mogen aannemen, het bevolkingscijfer van +het eiland aanmerkelijk en blijvend vermeerderde, werd een nieuwe +maatschappelijke orde van zaken onvermijdelijk. Onderscheid van +karakter en smaken en een natuurlijk verlangen naar persoonlijke +onafhankelijkheid maakten het weldra onmogelijk, dat allen tesamen +zouden leven en alles deelen als één groote familie. En weldra leerde +het eigenbelang hun ook, dat het voor de vermeerdering der productie +en de verbetering der qualiteit van alles wat de nieuwe gemeenschap +in haar geheel noodig had, wenschelijk was, indien niet iedereen +in al zijn eigen behoeften trachtte te voorzien en daarom nu eens +het werk van een timmerman of een bakker en dan weer dat van een +kleermaker, een metselaar enz. deed; maar dat het voor elkeen het +beste was om zich uitsluitend tot één vak te bepalen, zich daarin +te bekwamen en zichzelf de dingen, welke hij niet zelf vervaardigde +en die hij noodig mocht hebben, te verschaffen, door zijn eigen +producten of diensten te ruilen tegen de producten of diensten van +een ander. Zij begrepen instinctmatig, dat Robinson Crusoe, al was +hij oorspronkelijk een beschaafd mensch geweest, onvermijdelijk +een echte wilde zou zijn geworden, wanneer hij alleen was gebleven +op het eiland en wel uitsluitend daarom, omdat hij er alleen was +en geen ruilhandel kon drijven. Gedurende eenigen tijd hielden de +voorwerpen, die hij uit het wrak had kunnen redden, hem nog op een +zeker peil van beschaving, want alles wat het schip hem gebracht +had--de messen, bijlen, geweren, stof, enz.--was kapitaal of het +product van de vereenigde arbeidskrachten van andere menschen. Maar +als het schip hem niets had gebracht, dan had hij alles zelf moeten +maken: "zijn hoed, zijn kleeren, zijn voetbekleeding, zijn brood, +zijn vleesch door middel van zijn pijl en boog, zijn huis met behulp +van zijn bijl, zijn bijl met behulp van zijn hamer, zijn hamer.... ja, +hoe hij zijn hamer had moeten maken, mag de hemel weten"--en hij zou +een wilde geworden zijn, al zijn beschaving ten spijt; omdat het hem +met inspanning van al zijne krachten ternauwernood mogelijk zou zijn +geweest om zichzelf een schamel bestaan te verzekeren. + +Eene systematische arbeidsverdeeling en een ruilhandel in producten +en diensten deden aldus voor het eerst hun intrede op het eiland en +vormden een onderdeel van een verbeterd productiesysteem en het middel +voor de bewoners om in hun levensonderhoud te voorzien. En hierbij +dient tevens opgemerkt te worden, dat daar artikelen en diensten nu +voor het eerst ruilbaar werden, dezen ook voor het eerst dat attribuut +verkregen, dat wij "waarde" noemen. + + + + + + +HOOFDSTUK III. + +DE PERIODE VAN GOEDERENRUIL. + + +Alle ruilhandel moet evenwel in den aanvang direct van den eenen +persoon tot den anderen hebben plaats gevonden, of, zooals wij het +uitdrukken, in den vorm van goederenruil door gelijk oversteken; +door het geven van een zekere hoeveelheid van één soort artikelen +of diensten voor een overeenkomstige hoeveelheid van een ander +soort artikelen of diensten--koren voor stof, bont en huiden voor +messen of tabak, zóóveel werk om een huis te bouwen voor zóóveel +bekwaamheid om een cano te vervaardigen. Maar in deze geheele methode +van handeldrijven, die, hoewel de oudste, nog steeds in geruime mate +in zwang is zelfs onder de meest beschaafde naties, was geen plaats +voor het gebruik of de tusschenkomst van geld en bij gevolg bestond +er ook niet zooiets als een prijs, want prijs is, zooals we al eerder +hebben vastgesteld, de koopkracht van een artikel of dienst uitgedrukt +in geld. + +Maar de menschen op het eiland van Robinson Crusoe ondervonden weldra, +dat er groote bezwaren verbonden waren aan de methode van handeldrijven +uitsluitend op den grondslag van directe goederenruil, bezwaren van +zulk een ernstigen aard, dat deze, wanneer zij niet werden weggenomen, +wel eens allen verderen vooruitgang in beschaving en maatschappelijke +ontwikkeling voor de toekomst onmogelijk zouden kunnen maken. De +ontdekking van dit feit vond ongeveer op de volgende wijze plaats: + +Twist, die kleermaker was en een jas gemaakt had, ontdekte opeens dat +al zijn brood op was: en daar hij honger had, staakte hij zijn werk en +ging Needum, den bakker, opzoeken om een ruil aan te gaan. Het kostte +hem geen moeite om Needum te vinden, die juist bezig was zijn oven op +te stoken en die een grooten voorraad brood had om te verkoopen; maar +omdat de bakker in het bezit was van alle jassen, die hij noodig had, +weigerde hij om handel te drijven. Alleen deelde hij Twist welwillend +mede, dat, wanneer deze soms iemand ontmoeten mocht, die graan of meel +over had, hij (Needum) dien heel graag in ruil daarvoor voorzien zou +van al het brood, dat hij noodig had; maar daar de kleermaker geen +landbouwer en evenmin een molenaar was en daarom deze artikelen niet +bezat, begaf hij (Twist) zich op weg naar het andere uiteinde van het +eiland, waar een andere bakker woonde, om te zien hoe het met dezen +gesteld was op het punt van kleeren. Onderweg werd Twist ingehaald door +Pecks, den metselaar, die geen jas had en daar deze juist datzelfde +kleedingstuk noodig had, dat Twist gemaakt had, was hij opgehouden +met het bouwen van een steenen muur om den kleermaker te gaan zoeken, +aan wien hij nu het voorstel deed om een jas met hem te ruilen tegen +een nieuwen schoorsteen. Maar daar Twist al twee schoorsteenen op +zijn huis had en niets om te koken, en omdat hij dus geen behoefte +had aan een derden schoorsteen, had de metselaar al evenmin succes +met zijn poging om handel te drijven met den kleermaker, als de +kleermaker een oogenblik tevoren met den bakker had gehad. Tenslotte, +na heel wat moeite en heen en weer reizen, wat voor hem tevens een +groot verlies aan tijd en arbeid beteekende, vond Twist een bakker, +die brood wilde ruilen voor de jas en Pecks een kleermaker, die een +jas wilde geven voor een schoorsteen; en intusschen had Needum zijn +bakkerij gesloten om Diggs, den landbouwer, op te zoeken, die genegen +was om hem graan te verschaffen voor brood. Maar toen nu eindelijk al +die verschillende menschen bij elkander waren gekomen om onderling +hun producten en diensten te verhandelen, deed zich dadelijk een +nieuwe moeilijkheid voor en zulk een onoverkomelijke moeilijkheid, +dat ieder voor zich er ernstig over dacht of het niet beter was, dat +hij maar naar huis ging en probeerde om elk voorwerp voor zichzelf +te produceeren, inplaats van iets te verruilen. "Want hoe", zeiden +zij allen, "kunnen wij nu uitmaken, wat naar verhouding de onderlinge +waarde is van onze verschillende artikelen en diensten, die wij met +elkander willen ruilen?" + +"Hoe kan ik weten," zeide Twist, "hoeveel brooden ik zou moeten +krijgen voor mijn jas?" "Of ik," zeide Pecks, "hoe kan ik uitmaken, +hoe hoog en breed de schoorsteen moet zijn, dien ik zal maken voor +mijn kleedingstuk?" En Diggs begon met Needum te twisten, omdat deze +laatste hem zijn geheele afbetaling in brood ineens wilde afdragen; +terwijl Diggs, wien het vooruitzicht om tot in lengte van dagen op +oudbakken en waarschijnlijk zelfs beschimmeld brood te moeten leven, +allerminst toelachte, zijn graan door den bakker betaald wilde hebben +tegen het tarief van één versch brood per dag. Wat de arme Twist +betreft, die was langzamerhand zoo gedwee geworden door den honger, +dat hij niet meer het hart had om zich te verzetten tegen het voorstel, +dat hij een karrevracht brood ineens zou krijgen in ruil voor zijn +jas, hoewel zijn huis zóó klein was, dat hij een gedeelte van zijn +"afbetaling" op zijn dak zou moeten opstapelen, waar het ongetwijfeld +door anderen dan door zijn eigen familieleden zou worden opgegeten. + +Omstreeks denzelfden tijd had nog een ander veelbesproken incident +op het eiland plaats. Een man, die niets te verkoopen had dan +zijn werkkracht, had zich verhuurd om een schip te laden met +steenkool--waarvan een ader ontdekt was geworden; en na een geheelen +dag hard gewerkt te hebben, had hij als loon voor zijn diensten een +ton steenkool gekregen. Maar daar deze arbeider nu juist voedsel en +huisvesting noodig had en geen steenkool, (hoe nuttig dit laatste +artikel overigens ook mocht zijn), bleef hem niets anders over dan te +probeeren of hij zijn steenkool ook kon ruilen en dat wel zoo gauw +mogelijk om in zijn onmiddellijke levensbehoeften te voorzien. Hij +was te arm om een paard en kar te kunnen huren; daarom leende hij +een kruiwagen, dien hij met steenkool vulde en zoo trok hij er op +uit om menschen te zoeken, die voedsel en huisvesting te verkoopen +hadden. Maar al die menschen waren toevallig al ruimschoots voorzien +van steenkool; en den volgenden ochtend zag men den arbeider nog +maar steeds zijn uiterst nuttig handelsartikel onverruild door +de stad kruien, op het punt om in elkaar te zakken van honger en +uitputting. Een dergelijke ervaring deden ook enkele losse knechts +van een slager, een hoefsmid en een timmerman en den bediende van een +manufacturenzaak op, die respectievelijk voor hun dagwerk ontvingen +een schapenvel, een dozijn hoefijzers, een stuk dennenhout en twee +el rood flanel. Al deze menschen waren wegens lichamelijke uitputting +niet in staat om den volgenden dag hun werk te hervatten en zij zagen +allen ook heel goed in, dat zij er niet zoo heel veel beter aan toe +zouden zijn geweest, als ieder van hen alleen in vleesch, of alleen +in drank of in huisvesting uitbetaald was geworden, in plaats van in +steenkool, huiden, timmerhout, hoefijzers of stof. + +De werklieden belegden derhalve een vergadering en namen dadelijk het +volgende besluit: "Dat, daar het systeem om een arbeider te betalen met +een hoeveelheid van het door hem geproduceerde artikel, evenveel tijd +en werk noodzakelijk maakte om zijn loon dienstig te maken aan zijn +behoeften als vereischt werd voor den arbeid zelven, waarmee hij het +voornoemde loon verdiende; het, bijgevolg, slechts rechtvaardig was, +indien de werkgevers hun arbeiders zouden veroorloven om de helft +van den geheelen werktijd, waarvoor zij betaald werden, te besteden +voor het omzetten van hun verdiensten in die artikelen, waarmee zij +in hun onmiddellijke behoeften konden voorzien." Maar de werkgevers +antwoordden hierop, dat een dergelijke overeenkomst niet alleen gelijk +zou staan met een verdubbeling der loonen in verhouding tot de directe +productie, maar dat bovendien de productie zelve daardoor tot op de +helft zou verminderen, hetgeen een algemeene schaarschte tengevolge +zou hebben, zoodat de verdere materieele ontwikkeling van het land +zeer belemmerd, zoo niet volkomen onmogelijk gemaakt zou worden. + +Zoo kwam het, dat er een ernstig geschil rees tusschen de +vertegenwoordigers van den arbeid en de vertegenwoordigers van het +kapitaal, hetgeen, zooals altijd in een dergelijk geval, ontzachelijke +verliezen ten gevolge had, niet alleen voor allen, die direct bij de +zaak betrokken waren, maar voor de geheele gemeenschap. + + + + + + +HOOFDSTUK IV. + +HOE ZIJ HET GELD UITVONDEN. + + +De menschen op het eiland--zoowel arbeiders als werkgevers--waren +het er evenwel volmaakt over eens, dat het leven te kort was om het +grootendeels te verspillen met het spelen van een spelletje "blindeman" +op grooten schaal,--want zoo kon men dat systeem van handeldrijven op +een basis van directen goederenruil gerust noemen [1], maar zij zagen +ook heel goed in, dat het spel net zoolang door zou gaan, totdat +er geen sprake meer zou zijn van eenigen materieelen vooruitgang, +indien er niet een nieuwe methode van handeldrijven werd uitgevonden +en ingevoerd. Daarom besloten Twist, Needum, Pecks, Diggs, Vrijdag, +Vrijdag's Vader, Will Atkins en alle andere menschen, als het ware +gedreven door hun instinct (en aangemoedigd door Robinson Crusoe), +maar zonder dat er een wettelijk voorschrift bij te pas kwam, met +algemeene stemmen om één bepaald artikel uit te kiezen, dat allen +zonder uitzondering zouden accepteeren in ruil voor elk product of +iederen dienst, die zij te koop aanboden; zoodat, wanneer iemand iets +te ruilen had, hij dit eerst kon ruilen voor dat bijzondere artikel, +wat het ook zijn mocht, en vervolgens door tusschenkomst daarvan op +ieder tijdstip en elke plaats, kon koopen wat hij verlangde. En van +het oogenblik af dat dit werd ingevoerd, deed de beschaving op het +eiland een heelen stap voorwaarts, en de eerste groote hinderpaal, +die ontstaan was door den goederenruilhandel van man tot man, was uit +den weg geruimd. De kleermaker liep niet langer gevaar om van honger om +te komen, de metselaar behoefde zich niet langer bezorgd te maken over +zijn kleeding en de werkman kreeg als loon voor zijn arbeid iets, dat +hem zonder moeite een aequivalent verschafte in voedsel, huisvesting +en andere dingen, die hij noodig mocht hebben; want iedereen gaf +gaarne zijn goederen of diensten voor dat bijzondere artikel, dat +de rol van betaalmiddel vervulde, omdat hij wist, dat ieder ander, +die iets ruilen wilde, bereid zou zijn om hetzelfde te doen. + +En wat nog meer was: de keuze van een artikel, waaraan met algemeene +toestemming een universeele en naar verhouding onveranderlijke +koopkracht verleend werd, loste tevens de tweede moeilijkheid op, +omdat zij tegelijkertijd een waardemeter of standaard aan de hand deed +om de onderlinge waarde of koopkracht van ieder ander ruilbaar artikel +of dienst mee vast te stellen en wel op precies dezelfde wijze waarop +de lengte of het gewicht, van een voorwerp bepaald wordt, n.l. door het +te vergelijken met een ander voorwerp, dat door de gemeenschap eenparig +is aangenomen als een standaard van lengte of gewicht--zooals b.v. het +stuk hout, dat wij duimstok noemen of het stuk metaal, dat een pond +heet. "Mijn brooden zijn ieder tien stuks van het betaalmiddel waard," +zei Needum, de bakker. "Mijn jas," antwoordde Twist, de kleermaker, +"is duizend stuks waard." Een eerlijke ruil tusschen den bakker en +den kleermaker zou dus zijn geweest: honderd brooden voor één jas. + + + +De algemeene naam nu, die men geeft aan die artikelen of voorwerpen, +die de menschen van verschillende naties algemeen in ruil aannemen +als het æquivalent van alle andere artikelen of diensten en als den +maatstaf van waarden, is "geld". + +De artikelen, die door de menschen op verschillende tijden en plaatsen +zijn uitgekozen om dienst te doen als dat algemeene æquivalent, dien +middelaar of dat middel om de ruilhandel te vergemakkelijken, zijn zeer +verschillend geweest. Bij de Noord-Amerikaansche Indianen en de eerste +planters, die onder hen kwamen wonen, werden wampums (schelpgordels) +en beverhuiden gebruikt als geld; bij de inboorlingen van West-Afrika +bestaat het geld in kleine schelpen, "kauri's" genoemd; in Abessinië +is zout tegenwoordig het gewone geld; in Chineesch Tartarije pakjes +geperste thee, en nog niet lang geleden werden kleine plakjes zeep +als geld gebruikt op de Westkust van Mexico. Onder de herdersvolken +in de Oudheid werden koeien en schapen op zulk een grooten schaal als +geld gebruikt, dat het gewone Engelsche woord "pecuniary" afgeleid +is van het oude woord "pecus", dat "vee" beteekent. En terwijl we in +Homerus lezen, dat de prijs van de wapenrusting van Glaucus bestond +uit honderd stuks vee, weten we ook dat de Zoeloe's in Zuid-Afrika +tegenwoordig nog hun schulden met vee betalen en den omvang van hun +vermogen volgens denzelfden standaard berekenen. + +Het geld bestond dus vóórdat er wetten waren, en het bestaat en wordt +heden ten dage gebruikt onder volkeren, die geen geschreven of erkend +wetboek bezitten. + + + +Van veel belang voor een juist begrip van dit onderwerp is ook de +erkenning van een andere grondwaarheid, namelijk, dat er, zoover +men kan nagaan, nooit een volk is geweest, dat niet, toen het +voor het eerst begon met geld in te voeren, daarvoor dadelijk een +artikel nam met een natuurlijke koopkracht of waarde tengevolge van +enkele intrinsieke eigenschappen, die dat artikel begeerenswaardig +maakten. En het spreekt van zelf, dat dit zoo moest zijn. Want, waar +er geen wet bestond, die bepaalde, waaruit het geld moest bestaan +en die den handel regelde, zou men, door een artikel als geld aan +te nemen, waarvan de productie of de vermeerdering weinig of geen +moeite vereischt, alle luie, sluwe of gewetenlooze menschen in staat +stellen, om, zonder dat zij voor eenige straf of beperking behoefden +te vreezen, van de overige leden der gemeenschap producten te nemen, +zonder daarvoor iets gelijkwaardigs terug te geven. Bijvoorbeeld: +wanneer men aan gedroogde bladeren of stukjes papier een algemeene +koopkracht kon verleenen door er een of ander teeken op te stempelen of +te schrijven, dan zou het eerste practische gevolg van het gebruik van +zulk geld zijn, dat men de menschen in staat stelde om iets voor niets +te krijgen of dat men degenen, die niet wilden werken, veroorloofde +om allen, die wel werkten, te berooven. De bewoners van het eiland, +die onontwikkeld waren, begingen nooit een dergelijke dwaasheid; maar +toen zij zich gingen bezighouden met geschiedenisstudie, bemerkten +zij tot hun groote verwondering, dat de inwoners van andere landen +herhaaldelijk op zichzelf waardelooze dingen als geld hadden gebruikt; +en vele jaren later kwam er zelfs uit de Vereenigde Staten een man naar +het eiland gereisd, die een groot leeraar hoopte te worden, en deze +probeerde de bevolking te overtuigen, dat het een groote vergissing was +om als geld iets te gebruiken, dat eenige innerlijke waarde bezat als +handelsartikel [2]. De kinderen van de lagere school, die hij trachtte +te overreden, brachten hem al heel gauw in verlegenheid, door hem uit +hun geschiedenisboekjes voor te lezen, hoe alle volkeren, en vooral +de arme en eenvoudige lieden onder hen, die slecht waren ingelicht, +welke ooit geprobeerd hadden om hun ruilhandel te vergemakkelijken +door een artikel zonder intrinsieke waarde als geld te gebruiken, bij +al die gelegenheden zonder uitzondering steeds in die mate opgelicht +en bestolen waren geworden, dat zij vroeger of later altijd gedwongen +waren geweest om het gebruik van dat geld op te heffen, uitsluitend +als een maatregel van zelfbescherming, en om iets anders daarvoor +in de plaats te stellen, dat een algemeen erkende en naar verhouding +duurzame innerlijke waarde of koopkracht bezat als handelsartikel. + +Hier volgen eenige van die verhalen, welke de kinderen in hun +geschiedenisboekjes vonden en hem voorlazen: + +"In December 1861 bracht een arme soldatenweduwe twee honderd dollars +in specie op een spaarbank en daarna vertrok zij met haar vier kleine +kinderen naar Californië. In Juli 1863, toen het goud op 280% tegenover +papier stond, schreef zij om haar geld. In antwoord daarop kreeg zij +een chèque betaalbaar in goud voor 83% van haar geld, de opgeloopen +rente à 6% inbegrepen."--Henry Bronson, Nature and Office of Money. + +"Het volk demoraliseerde (door het niet-inwisselbare continentale +papiergeld) op een wijze, dien men vóór dien tijd ongeloofelijk +zou hebben geacht. Alle banden van eergevoel, bloedverwantschap, +dankbaarheid, menschelijkheid en rechtvaardigheid werden +verbroken. Oude schulden werden afbetaald toen het papiergeld niet +meer waard was dan zeventig tegen één. Broeders bedrogen hun broeders, +kinderen hun ouders en ouders hun kinderen. Weduwen, weezen en anderen +kregen uitbetaling in gedeprecieerd papier voor geld, dat zij in +metalen munt hadden geleend."--Breck, Scetch of Continental Money. + +"De assignaten daalden steeds meer, totdat zij volkomen waardeloos +waren, het geheele land meeslepende in armoede--eenige gelukkige +speculanten uitgezonderd--, en het einde was een staatsbankroet. In +dezen tijd, toen duizenden radelooze stakkerds, zelfs nog voor de +laatste instorting der assignaten, zelfmoord pleegden om aan den +hongerdood te ontkomen, was de oorlog een zegen; en Napoleon was het +werktuig, dat geheel Europa de gevolgen deed ondervinden van waardeloos +geld, hetzij direct of indirect, door zijn tot het uiterste gedreven +slachtoffers."--Notes on the French Assignats and their Influence. + +"Hij moest vier honderd dollars betalen voor een hoed en evenveel +voor een paar schoenen. Hij wilde een goed paard hebben, maar men +vroeg hem daarvoor een prijs gelijk aan tien jaar salaris." + +"Mijn verdiensten van zes maanden zijn ternauwernood toereikend +om de kosten te bestrijden van de meest onmisbare uitgaven van één +enkelen dag..." + +"Voor een bed, avondeten en een grog voor mijzelf, mijn drie +metgezellen en hun bedienden, berekende men mij, toen ik den +volgenden dag zonder ontbijt vertrok, de som van acht honderd vijftig +dollars."--Life of General de Kalb. + +"In totaal, van het begin tot het einde (1835-1841) beliep het +bedrag van muntpapier, wissels, chèques en obligatiën, uitgegeven +door de schatkist van de Republiek van Texas, en die voor een +groot deel als circulatiemiddel dienst deden, tot $ 13·318·145 of +tot een bedrag van meer dan 260 dollars per hoofd over de geheele +bevolking. Wanneer papier uitgiften, die als geld gebruikt worden, +een volk rijk hadden kunnen maken, dan had de bevolking van Texas de +rijkste van de wereld moeten zijn. In Januari 1839 waren de Texas +schatkist-biljetten niet meer waard dan 40 Amerik. centen op den +dollar, in de lente van 1839 waren zij 37 1/2 cents waard, in 1841 +van 12 tot 15 cents, en in 1842 had men (in de karakteristieke taal +van dien tijd) "vijftien dollars noodig om drie glazen brandy met +water zonder suiker te koopen". Toen het eenmaal zoover was, bleef +er van haast geen enkel soort ruilmiddel nog een belangrijk bedrag +over in Texas, maar dat was geen groote ramp, omdat het volk maar +heel weinig meer bezat om te laten circuleeren." Het kwaad, dat dit +systeem deed, was onmetelijk en van dien aard, dat het Gouvernement +geen schadeloosstelling aan de slachtoffers had kunnen geven, ook al +was het daartoe geneigd geweest."--Gouge: Fiscal History of Texas. + +Nogmaals: een der voornaamste redenen, waarom het geld werd uitgevonden +en in gebruik genomen, was, opdat het zou dienen als maatstaf of +standaard om de onderlinge waarde van andere dingen te schatten. Nu +kan men zich toch moeilijk voorstellen, dat iemand, die voor dit +doel geld zou willen gebruiken, daarvoor een artikel zou uitkiezen, +hetwelk op zichzelf geen waarde heeft, evenmin als hij voor een +maatstaf om lengte mee te meten, iets zou nemen, dat zelf geen +lengte heeft of voor een standaard om gewicht te meten, iets, dat +geen gewicht heeft. De bewoners van het eiland hadden daarom al heel +erg dom moeten zijn, als zij niet van begin af aan hadden ingezien, +dat iets alleen dan degelijk en goed geld kan zijn en blijven onder +alle omstandigheden, wanneer het werkelijk de volle waarde heeft, +die het op zijn buitenkant beweert te hebben. + + + + + + +HOOFDSTUK V. + +HOE DE BEVOLKING VAN HET EILAND EN VAN ANDERE STREKEN WIJS WERD. + + +Hoewel men dus ieder handelsartikel, hetwelk een algemeen erkende +koopkracht of waarde heeft, als geld kan gebruiken, moeten de +eilandbewoners en alle andere menschen toch weldra bij ervaring geleerd +hebben, dat sommige artikelen veel beter geschikt zijn voor dit doel +dan anderen, of liever, dat het gebruik van sommige artikelen als geld, +hoezeer zij ook in andere opzichten aan dit doel mogen beantwoorden, +toch over het geheel zeer ernstige bezwaren met zich meebrengt. En +de bijzonderheden van deze ervaring bij de verschillende volkeren +vormen zeker wel een der meest belangwekkende hoofdstukken van de +wereldgeschiedenis. De ondervinding der eilandbewoners was ongeveer +als volgt: + +Aanvankelijk spraken zij af om kauri's te gebruiken--een mooi +soort schelpen, die langs de kust gevonden werden en die alle +vrouwen wenschten te bezitten om ze als sieraad te gebruiken. Deze +schelpen waren echter vrij zeldzaam en inderdaad bleek het, dat +het haast evenveel tijd en arbeid kostte om een honderdtal van +die schelpen te vinden, als men noodig had om een schepel tarwe te +verbouwen. Bijgevolg werd tarwe doorgaans geruild voor kauri's tegen +het tarief van honderd kauri's voor een schepel, terwijl de landbouwer +met twee duizend kauri's gemakkelijk een ploeg kon koopen, daar deze +evenveel waard werd geacht als twintig schepels koren. Maar op een +goeden dag maakten een paar nietsdoeners, die veel op zee voeren, +een lange excursie en bezochten zij voor den eersten maal een ver +afgelegen eilandje aan den horizon. Toen zij daar landden, zagen +zij tot hun verbazing, dat de kauri's daar, in plaats van uiterst +schaarsch, in overvloed te vinden waren op de kust. Zij gaven elkander +een knipoog en zeiden niet veel, maar elk verzamelde zooveel kauri's +als hij dragen kon en toen zij naar het hoofdeiland terugkeerden, +hielden zij hun ontdekking diep geheim. Het eerstvolgende belangrijke +verschijnsel dat zich hierna onder het Robinson Crusoe-volk voordeed, +was een groote en onverwachte opleving van den geheelen handel. Het +geld begon overvloedig te worden. De omzet in zaken was nog nooit zoo +levendig geweest. Ieder voorwerp, dat te koop werd aangeboden vond +direct een kooper, en daar de vraag toenam, stegen de prijzen ook met +groote snelheid. Maar tevens merkte men op, dat er enkele personen +waren, die nooit geregeld werkten, maar die den geheelen ochtend +speculeerden en dobbelden en iederen middag aangename zeiltochtjes +maakten, en die toch meer geld schenen te hebben dan ieder ander; +waarvan zij als goede vaderlanders, die hun nationalen handel wilden +steunen, altijd gaarne bereid waren afstand te doen ten behoeve van +andere artikelen. Winkeliers, landbouwers en ambachtslieden, die ook +tot de ontdekking kwamen dat zij meer geld hadden dan gewoonlijk, +voelden zich eveneens gedrongen om het een en ander te koopen en +de prijzen gingen opnieuw naar boven, zoodat een schepel tarwe, +die vroeger misschien verkocht was voor honderd kauri's, nu grifweg +honderd vijftig en zelfs twee honderd opbracht. Maar aan den anderen +kant bemerkte de boer, dat hij, in plaats van zooals vroeger een +ploeg voor tweeduizend kauri's te kunnen koopen, nu het dubbele of +vierduizend kauri's moest betalen, of m.a.w., de kauri's hadden nu +zoowat de helft van de koopkracht, die zij vroeger bezaten. + +Maar een tijdlang was iedereen in de wolken. Was het niet een feit, +dat de waarde van elks bezittingen in kauri-geld gemeten, zeer was +toegenomen--en wat was natuurlijker dan dat de sluwe avonturiers, +door wier toedoen deze gouden tijd was aangebroken, met eerbewijzen, +overladen werden en dat men hen uitnoodigde om te spreken voor +kauri-clubs in alle uithoeken van het eiland en dat er zelfs over +hen gesproken werd in verband met de hoogste ambten, die nog steeds +vervuld werden door Robinson Crusoe en zijn dienaar Vrijdag? Maar +de voortdurende stijging der prijzen--gemeten in kauri-geld--van +alle artikelen, of, wat hetzelfde is--de voortdurende vermindering +van koopkracht der kauri's, begon tenslotte de algemeene aandacht te +trekken en langzamerhand ook wantrouwen op te wekken, zoodat de prijs +van een schepel tarwe, die eerst honderd kauri's was geweest en daarna +tweehonderd, steeg tot drie-, vier- en zelf vijfhonderd kauri's. Een +ander merkwaardig verschijnsel, dat men opmerkte, was, dat naarmate +de prijzen stegen de vraag naar kauri-geld voor den handel ook in +dezelfde verhouding toenam, een vraag waaraan de avonturiers, die het +middel geweest waren om het eiland zijn vermeerderd volumen van geld te +verschaffen, niet verzuimden te voldoen door steeds nieuwe hoeveelheden +kauri's naar het eiland te brengen. Men merkte verder nog op, dat er +zich een opmerkelijke vermeerdering van maatschappelijke activiteit +voordeed, naarmate het wantrouwen toenam, want iedereen wilde zijn +kauri-geld inwisselen tegen iets anders. [3] Wie in de schuld stak, +haastte zich om zijn schulden af te betalen en iedereen was bereid +om kauri-geld te leenen voor het op touw zetten van allerlei nieuwe +ondernemingen. Zoo werd er b.v. een maatschappij opgericht met een +kapitaal van tien millioen kauri's om het wrak van het oude schip, +dat Robinson Crusoe naar het eiland had gebracht, te onderzoeken, +en, hoewel niemand precies wist, waar het wrak lag of wat er nog in +zou kunnen zijn, werd de onderneming aangeprezen als een prachtig +arbeidsveld. Een ander plan, waarvoor men een maatschappij met vijftig +millioen kauri's kapitaal had opgericht, was, om een net van kanalen +dwars door het eiland te graven, hoewel het geheele eiland niet meer +dan honderd mijlen breed was en aan alle kanten langs de kust een +volkomen veilige zeevaart bood. + +Maar tenslotte kwam de aap uit de mouw. Andere menschen dan die +drie sluwe avonturiers ontdekten, waar al die kauri's vandaan +kwamen, en dezen haastten zich om ook een bezoek te brengen aan +het afgelegen eiland om zichzelf van geld te voorzien en het in +circulatie te brengen. Maar hoe meer geld er werd uitgegeven, hoe +meer er noodig was om te voldoen aan de behoeften van den handel; +totdat men eindelijk een vierpaards-karrevracht kauri's noodig had +om een schepel graan te koopen. Toen barstte de bom. De handel kwam +geheel tot stilstand. De man, dien Robinson Crusoe tot minister van +finantiën van het eiland benoemd had, meende het kwaad te kunnen +verhelpen door nog wat meer kauri's uit te geven [4] maar het baatte +niet meer. Enkele zeer wijze menschen waren er zeker van, dat alles +wel weer in orde zou komen, als de menschen alleen maar vertrouwen +wilden hebben; maar zoolang de menschen, die werkten en spaarden, +niet zeker wisten, wat zij voor de producten van hun arbeid zouden +krijgen--iets of niets--keerde het vertrouwen niet terug. Iedereen +voelde zich verarmd en opgelicht. Iedereen, die geld dacht te bezitten +in spaarbanken werd op een goeden dag wakker met het besef, dat zijn +geld niets anders was, dan een hoopje oude schelpen. Elk had zijn +zakken, zijn laden en zijn geldkisten gevuld met schelpen, die hij +ontvangen had in ruil voor artikelen, die hem veel kostbaren tijd en +arbeid hadden gekost. Maar strikt genomen werd toch niet iedereen +door de ramp zoo zwaar getroffen. Er waren eenige uitzonderingen, +en wel de slimme leegloopers, die het eerst de goedkoope voorraad +kauri's hadden gevonden en die, profiteerende van de onwetendheid +der gemeenschap, deze gevoegd hadden bij de bestaande circulatie om +als geld te dienen. Al deze menschen hadden hun voorzorgen genomen om +bezittingen van blijvende waarde--huizen, grondbezit, ploegen, graan +etc., in ruil te ontvangen voor kauri's en te behouden. Zij waren +dus feitelijk rijk geworden door de gemeenschap te bestelen [5]. De +gemeenschap evenwel was te beleefd om hen dieven te noemen en in de +gesprekken werd gewoonlijk op hen gezinspeeld als handige financiers en +als menschen, die vooraan stonden in hun tijd. Het laatste bedrijf van +dit merkwaardige drama op het eiland was, dat het eens zoo kostbare +geld zoozeer deprecieerde, dat het tenslotte alleen nog maar waarde +behield als grondstof om kalk van te maken. De menschen maakten er +derhalve kalk van door het te branden en om hun huizen tenminste van +buiten een vroolijk aanzien te geven, gebruikten zij die kalk om mee te +witten. Maar op één punt waren zij het allen eens, namelijk daarover, +dat het eerstvolgende artikel, dat zij zouden kiezen om als geld te +dienen, iets zou zijn met een blijvende, onveranderlijke waarde, die +niet afhankelijk was van toevallige omstandigheden of naar willekeur +beïnvloed kon worden door de kunstgrepen van menschen, die in hun +onderhoud wilden voorzien zonder er voor te werken. + +Maar hoe merkwaardig deze ervaring van de eilandbewoners in verband met +het ontstaan en het gebruik van geld ook zijn moge, zij is allerminst +een uitzondering geweest, want de kronieken der geschiedenis toonen +aan, dat haast alle volkeren, die dit proces van beschaving hebben +doorgemaakt, een gelijksoortige ondervinding opdeden. Een bijzonder +treffend voorbeeld hiervan vindt men vermeld in de "Geschiedenis van +New York" door Diedrich Knickerbocker en in de geschreven kronieken +van de "New York Historical Society". Het was in de dagen van de +Hollandsche overheersching--in 1650--toen in Nieuw Amsterdam (later +New York) het gewone geld in omloop het z.g. Indiaansche geld of +"wampum" was, dat bestond uit "strengen van kralen bewerkt uit +oesterschelpen, kinkhorens en andere schelpdieren. Dezen hadden een +eenvoudig ruilmiddel gevormd onder de wilden, die ze bereidwillig van +de Hollanders aannamen in ruil voor bont." Willem Kieft was destijds +gouverneur, en daar hij den rijkdom van Nieuw Amsterdam wenschte +te vermeerderen en over het algeheel, zooals de geschiedschrijver +vertelt, een beetje naijverig was op Salomo (die goud en zilver even +overvloedig maakte als de steenen in de straten van Jerusalem) besloot +hij (de gouverneur) om aan zijn verlangen te voldoen en tegelijkertijd +te wedijveren met Salomo door dat gemakkelijk te produceeren geld +te maken tot de gangbare munt van zijn gewest. "Weliswaar had het +een intrinsieke waarde voor de Indianen, die het gebruikten om er +hun kleeren en hun moccasins mee te versieren; maar voor de eerzame +burgers had het niet meer innerlijke waarde dan stukjes been, vodden, +papier of ander waardeloos materiaal." Deze overweging legde echter +geen gewicht in de schaal bij Gouverneur Kieft. Hij begon met alle +dienaars van de Compagnie en alle schulden van het Gouvernement te +betalen in strengen wampum. Hij zond expedities uit om de kusten van +Long Island, dat het Ophir van dezen modernen Salomo was en waar de +schelpvisschen zeer overvloedig waren, af te zoeken. Die werden dan +in groote hoeveelheden naar Nieuw Amsterdam getransporteerd, verwerkt +tot Indiaansch geld en in de circulatie geworpen." + +"En nu gingen de zaken een tijdlang als van een leien dakje. Het +geld werd even overvloedig als in onze dagen van papiergeld; en, +om een algemeene uitdrukking te bezigen: "de publieke welvaart nam +een wonderbaarlijke vlucht." + +"Maar ongelukkig voor het welslagen van Kieft's plan, kwamen de +Yankees aan de Connecticut Rivier tot de ontdekking, dat zij met +weinig kosten en moeite zooveel wampum konden maken als zij wilden +uit oesterschelpen, en natuurlijk haastten zij zich om alle wampum +te leveren, die de handel in Nieuw Amsterdam noodig had; zij kochten +daarmee alles wat er te koop was en betaalden de brave Hollanders in +hun eigen prijs. Hierbij dient nog vermeld te worden, dat het geld van +Gouverneur Kieft ook volkomen het voornaamste kenmerk van elke goede +(!) geldsoort bezat, n.l. "ongeschiktheid voor uitvoer." + +Toen derhalve de Hollanders tinnen pannen of houten kommen van Yankee +fabricaat wilden hebben, moesten zij daarvoor betalen in klinkende +guldens of een andere metalen munt, omdat wampum door de Yankees al +evenmin als ruilmiddel werd geaccepteerd als rotte eieren, ranzige +boter, bedorven vleesch, verrotte aardappelen of eenig ander Hollandsch +artikel, dat niet voor uitvoer geschikt was [6]. + +Het gevolg van dit alles was, dat de Hollanders en de Indianen +weldra alle wampum kregen en de Yankees alle beverhuiden, +Hollandsche haringen, Hollandsche kazen en al het zilver en goud +van het gewest. Toen werd, zooals te verwachten was, het vertrouwen +geschokt. Ook de handel kwam tot stilstand en, om de oude geschreven +kronieken aan te halen: "de Compagnie zag zich beroofd van haar +inkomsten en de kooplieden werden teleurgesteld in hun verwachting +om winst te maken, waarmee zij aan hun verplichtingen konden tegemoet +komen." + +Men kan gerust de gevolgtrekking maken, dat de Hollanders na dien +tijd een artikel als geld gebruikten, dat minder onderhevig was aan +het gevaar van depreciatie, dan wampum. + +De eerste kolonisten in Oost-Tennessee kwamen eveneens tot een +soortgelijke conclusie na een overeenkomstige ervaring: Raccoonhuiden +werden daar voor verschillende doeleinden gevraagd en waren bijgevolg +veel waard. Opossum-huiden daarentegen, werden weinig gevraagd en +hadden daarom weinig waarde. Maar enkelen onder de planters, die hun +verplichtingen willen afdoen zonder er een volkomen aequivalent voor +te willen geven, betaalden hun schulden in opossum-huiden, waaraan de +staart van een waschbeer bevestigd was. Maar toen die vervalschingen +eenmaal in de schatkist gekomen waren, konden zij niet meer uitgevoerd +worden om de schulden van den Staat mee te betalen en het gebruik +van Coon-huiden als ruilmiddel hield op. + +Maar om weer naar het eiland terug te keeren; hoewel de eilandbewoners +den eersten keer al bijzonder ongelukkig waren geweest in hun +keuze van een artikel dat als geld kon gebruikt worden, bleef de +dringende behoefte aan zulk een artikel even groot als tevoren en +bijgevolg moest men een nieuwe keuze doen. Verschillende menschen +kwamen met verschillende voorstellen. Sommigen sloegen voor om +pisangs te gebruiken, omdat daarnaar voortdurend vraag was en deze, +wanneer zij goed en rijp waren, altijd ruilbaar waren voor een zeer +bestendige waarde, maar men begreep weldra, dat deze vruchten toch +volkomen ongeschikt waren om als ruilmiddel te dienen, zoodra het +bleek, dat de pisangs heel gauw bedierven na het oogenblik waarop +zij de grootste waarde hadden, zoodat daardoor iemand, die vandaag +overvloed van geld had, morgen wellicht niets meer bezat en dat wel +geheel buiten zijn schuld [7]. Tarwe, vee en gestempelde stukken +ijzer werden ook voorgesteld, maar al deze stoffen werden om de een +of andere bijzondere reden ongeschikt geacht. Zoo werd b.v. tegen +tarwe als bezwaar aangevoerd, dat hoewel er bijna altijd vraag +naar was en het de waarde van een zeer constante hoeveelheid werk +vertegenwoordigde, het te omvangrijk was om er mee rond te kunnen +loopen en dat het slechts zelden het eene jaar precies dezelfde +waarde had als het volgende; tegen vee, dat het onmogelijk was om +een os te verdeelen, door hem den eenen keer zijn staart en een +andermaal zijn ooren af te snijden, zonder daarbij tevens de waarde +van het dier als geheel te vernietigen; en dat, wanneer koeien in +het algemeen als wettig betaalmiddel voor schulden gebruikt werden, +het zeer waarschijnlijk was, dat de allerellendigste koe uitgekozen +zou worden uit den geldstal voor een dergelijk doel [8]; terwijl, +wanneer ijzer als geld werd aangenomen en tegen zijn meest gangbare +waarde in omloop werd gebracht, het wel eens zou kunnen voorkomen, +dat men een tonnemaat mee moest sleepen om een schuld van dertig dollar +te betalen. Een eigenaardig soort van kralen, gemaakt van blauw glas, +waren bij de vrouwen van het eiland als sieraad in gebruik gekomen en +daar zij veel gevraagd werden, klein van omvang en van zeer duurzaam +materiaal waren, werden zij als bijzonder geschikt beschouwd om als +geld te dienen. Zij werden dan ook daarvoor aangenomen en voldeden +een tijdlang zeer goed. Maar opeens verklaarden de vrouwen dat ze als +sieraad uit de mode waren, en doordat nu alle vraag naar en gebruik +van kralen plotseling ophield, zagen de kooplieden en anderen, die er +een grooten voorraad van hadden opgezameld, zich opeens weer voor het +feit gesteld, dat, wat zij voor geld hadden gehouden, geen koopkracht +meer bezat, en natuurlijk leden zij groote verliezen. Daarop spraken +de eilandbewoners af om niet langer blauwe glazen kralen als geld te +gebruiken. [9] + +Hoe snel de bevolking van het eiland, door schade en schande wijs +geworden, een juist inzicht verkreeg in wat nu werkelijk goed geld +vormt, kan men afleiden uit het volgende voorval: + +Een gedeelte van de eilandbewoners waren heidenen en om de kosten +en moeiten, om hen te beschaven en tot het christendom te bekeeren, +te dekken, was het de gewoonte van enkele brave menschen om van tijd +tot tijd te profiteeren van gelegenheden, waarbij zich veel volk +verzamelde, om bijdragen voor zulke doeleinden te innen. Nu bleek het +evenwel, dat sommige menschen, hetzij omdat zij niet wisten wat of +geld eigenlijk was, of omdat zij erg arm waren, de gewoonte hadden +om voorwerpen in den hoed te doen, die geen geld waren; en toen men +Robinson Crusoe, (die gewoonlijk zulke samenkomsten presideerde) +van deze handelwijze op de hoogte stelde, heeft hij, naar men zegt, +de euveldaders op de volgende indrukwekkende wijze terecht gewezen +en ingelicht: + +"Voordat wij overgaan tot het innen van de gewone bijdragen voor de +heidenen," zeide hij, "wil ik de gemeente en in het bijzonder hen, +die op de galerij zitten, even opmerkzaam maken op het feit, dat de +gewoonte om in den hoed voorwerpen te leggen, die geen geld zijn, meer +in het bijzonder knoopen, blijk geeft van een graad van onwetendheid +omtrent het gebruik van geld, die ik niet mogelijk had geacht in +ons land na al onze verschillende ervaringen op dit gebied van den +laatsten tijd. Maar wanneer ten gevolge van onwetendheid of armoede, +iemand zich nog gedrongen mocht voelen, om voort te gaan met knoopen +bij te dragen in plaats van geld zou ik hem willen verzoeken om niet +de oogen er van af te breken; niet alleen omdat hij daardoor deze +voorwerpen als knoopen geheel onbruikbaar maakt, zonder ze geschikter +te maken om als geld te dienen, maar ook omdat hij er toch niet in +slagen zal, om de heidenen op deze wijze te bedriegen, daar dezen, +hoewel onbekend met het Evangelie, over het algemeen zeer goede +beoordeelaars van geldswaarde zijn." + + + + + + +HOOFDSTUK VI. + +GOUD, EN HOE ZIJ DAT LEERDEN GEBRUIKEN. + + +Eindelijk werkten de tijd en de omstandigheden samen, om de +eilandbewoners tot een oplossing van hun moeilijkheden te brengen. Een +man, die op een goeden dag eens door een ravijn wandelde, raapte daar +een stuk schitterend metaal op. Hoewel het blijkbaar langen tijd in +het zand had gelegen, en daardoor voortdurend was blootgesteld aan +de atmospheer, terwijl het water het bespoelde en tegen de rotsen +schuurde, had het een opvallenden glans en kleur en hoemeer men het +opwreef, hoe mooier het werd. Dit kleine stukje metaal, dat later +"goud" werd genoemd, nam de man mee naar huis voor zijn vrouw, die er +zoo mee in haar schik was, dat zij het aan een ketting om haar hals +hing als sieraad. Natuurlijk wekte het mooie voorwerp den naijver +op van alle ander vrouwen tegelijk met den wensch om ook zooiets +te bezitten; verschillende menschen gingen zoeken in het ravijn en +meerdere korrels werden ontdekt. Bij een nauwkeurig onderzoek van het +nieuwe metaal bleek bovendien, dat het nog vele andere merkwaardige +eigenschappen bezat behalve glans. Men ontdekte, dat het gemakkelijk +gesmolten en gegoten kon worden, en dat het ook zonder hitte zeer goed +vervormd kon worden door persing en hamerslagen, en dat het, eenmaal +gegoten, vervormd of geperst, blijvend den vorm of indruk behield, +die men er aan had gegeven. Verder, dat men het tot de fijnste draden +kon uitspinnen en in de dunste plaatjes en blaadjes kon hameren, +en dat men het kon buigen en kneeden zooveel men wilde, zonder dat +het brak; dat het onmiddellijk van kleur veranderde, zoodra men het +maar even vermengde met een ander soort stof, zoodat de kleur een +haast onfeilbaar middel bleek te om zijn zuiverheid te toetsen [10]; +dat vuur, water, lucht en bijna alle inwerkingen, die verderfelijk +zijn voor andere stoffen, er weinig of geen invloed op hadden, dat +een klein stuk, afgezien van omvang en gewicht, precies dezelfde +eigenschappen bezat als een groot stuk, en dat, wanneer men een groot +stuk verdeelde in een groot aantal kleinere, deze laatste op hun beurt +gemakkelijk en zonder dat er iets verloren ging, weer tot een geheel +vereenigd konden worden. Natuurlijk maakte de ontdekking van al deze +merkwaardige eigenschappen in één stof vereenigd het metaal zelf nog +eens zoo nuttig en waardevol in de oogen der eilandbewoners en hun +wensch om ervan te bezitten werd steeds grooter. In plaats van het in +ruwen staat te dragen als versiersel, werd het omgesmeed in ringen, +armbanden, kettingen, etc. Het bleek bijna onmisbaar te zijn voor een +groot aantal mechanische en chemische doeleinden, en tenslotte steeg +de algemeene bewondering voor het goud en het verlangen er naar tot +zulk een hoogte, dat het voor velen in waarheid bijna een voorwerp +van aanbidding werd. + +Als iemand een heiden was, dan meende hij den God, dien hij aanbad, +niet beter te kunnen eeren dan door hem een beeld uit goud te +vervaardigen; als hij een Christen was, koos hij goud voor de +fabricatie van zijn symbolische vaten en ornamenten, omdat het van +alle stoffen de zuiverste, duurzaamste en kostbaarste was. Als een +regeering of een volk de daden van een nationalen held of staatsman +wilde herdenken, stempelde het hun beeltenissen op gouden medailles; +als er een gevleugeld woord verkondigd werd, dat als leefregel de +algemeene goedkeuring wegdroeg, werd het een "gouden spreuk" genoemd; +als een wet of voorschrift waardig geacht werd om door alle tijden +heen in de herinnering van een volk bewaard te blijven, werd het in +gouden letters vereeuwigd, terwijl voor redevoeringen, profetiën en +gedichten ditzelfde metaal een nooit uitgeputte bron vormde voor de +mooiste vergelijkingen en figuurlijke omschrijvingen. In het kort: +van het oogenblik af, dat het voor den eersten maal ontdekt werd, +is het goud in alle landen voor rijken en armen, voor nederigen +en machtigen, wilden en beschaafden, onwetenden en geleerden, van +alle stoffen bij uitstek die geweest, welke door de meeste menschen +het allermeest begeerd werd; degene, waarvoor zij, onder de meeste +omstandigheden, al hun overige stoffelijke bezittingen wilden geven; +en om het te verkrijgen, zijn zij zelfs bereid geweest om afstand +te doen van onstoffelijke dingen van grootere waarde,--eer, geloof, +zedelijkheid, gezondheid, ja, het leven zelf. + +Toen het goud zoodoende het voorwerp van ieders begeerten werd op +het eiland en het ruilbaar werd voor ieder ander ding, verkreeg het +weldra van zelf een overal geldende koopkracht en werd het vanaf dat +oogenblik geld. + +Deze koopkracht stond in het begin nog volstrekt niet vast en was ook +geenszins bestendig. Zoolang er slechts een kleine hoeveelheid goud +was, was zijn koopkracht groot, maar toen de hoeveelheid, die aan de +rotsen onttrokken of uit het zand gewasschen werd, aangroeide en den +dorst van het volk er naar meer en meer verzadigde verminderde zijn +koopkracht of waarde; en als de voorraad grooter was geweest en de +vraag beperkt was gebleven tot binnen de grenzen van het eiland, dan +zou zijn waarde op den duur ongetwijfeld niet grooter zijn geweest dan +die van koper of ijzer of zelfs niet eens zoo groot. Maar, merkwaardig +genoeg, bleef die groote toevloed niet aanhouden. De voorraad, die +men in het begin en zonder veel moeite had verkregen, bleek ontstaan +te zijn door een eeuwenlange verweering en bespoeling der rotsen; +en toen, zooals weldra gebeurde, de gemakkelijk bereikbare voorraden +aan de oppervlakte uitgeput raakten, werden de omstandigheden, die +den toevloed van het goud bepaalden, totaal anders. Er was evenwel +volstrekt geen gebrek aan goud. Inplaats van een zeer zeldzaam metaal, +bleek het zelfs zoo algemeen verspreid te zijn, dat de scheikundigen +en metallurgisten weldra sporen van goud ontdekten in welhaast ieder +uitgestrekt bed van klei en zand, dat zij onderzochten. [11] Maar aan +den anderen kant bewees de ervaring, dat het niet alleen heel wat +werk van de meest onaangename en uitputtende soort kostte, om een +eenigszins aanzienlijke hoeveelheid van dat metaal te verkrijgen, +maar eveneens een groot aantal andere artikelen. Met het gevolg +dat velen, die aanvankelijk hun verschillende bezigheden, zooals +kleeren maken, tarwe verbouwen, schepen bouwen, broodbakken en +steenen muren en schoorsteenen maken, hadden neergelegd om goud +te gaan delven, weldra tot de ontdekking kwamen, dat zij voor de +gemiddelde opbrengst van een dag gouddelven niet meer nuttige of +begeerenswaardige artikelen--voedsel, drank, kleeren, etc.--konden +krijgen, dan voor de opbrengsten van een gelijke hoeveelheid arbeid +besteed aan de meest gewone bezigheden; en de meesten gaven zelfs, +op grond van hun persoonlijke ervaringen, volmondig als hun oordeel +te kennen, dat men met ieder ander beroep beter en gemakkelijker zijn +brood verdienen kon dan met goud zoeken. [12] + +Daarom verlieten de bekwaamste arbeiders na eenigen tijd de +goudvelden om terug te keeren naar hun vroegere bezigheden; en hun +voorbeeld werd door zoovelen der minder bekwame arbeiders gevolgd, +dat de velden weldra geheel verlaten zouden zijn, waren er niet +nog altijd menschen geweest, die aangemoedigd werden door de hoop, +dat de vondst van een grooten klomp hen opeens rijk zou maken, +zooals wel eens gebeurde. Zooals de zaken nu stonden nam de toevloed +van goud sterk af en daar de vraag er naar niet verminderde, ging +de koopkracht van den aanwezigen voorraad ten opzichte van andere +artikelen langzamerhand naar boven, totdat het bleek, dat de gemiddelde +opbrengst van een dag gouddelven grooter was dan die van evenveel werk +in andere bedrijven. Maar zoodra dit bekend werd ging er een nieuwe +toevloed van arbeidskracht terug naar de goudvelden, zoolang totdat +de opbrengsten van het goudgraverswerk en die van andere soorten +arbeid weer tegen elkander opwogen. En deze wisseling van beroepen, +waardoor de opbrengsten van verschillende soorten arbeid voortdurend +vereffend werd, duurde jaar in jaar uit voort, totdat tenslotte het +volk als 't ware instinctief besefte, dat een gegeven hoeveelheid +goud constanter een gegeven hoeveelheid of een zekeren graad of +soort van menschelijken arbeid of inspanning vertegenwoordigde dan +iedere andere stof. En tegelijkertijd, dat zij dit beseften, werd +het den eilandbewoners ook voor het eerst duidelijk, dat het goud nu, +behalve de algemeene ruilbaarheid of koopkracht, die het al eerder van +zelf had gekregen door de omstandigheid, dat iedereen het wenschte te +bezitten van het oogenblik af dat het voor het eerst ontdekt was, nog +twee andere eigenschappen veroverd had, die het meer dan iets anders +geschikt maakten om als geld te dienen, namelijk en ten 1e, dat het +een standaardmeter van waarde was geworden, waarmee men, evenals met +een duimstok, de betrekkelijke waarde van alle andere goederen kon +meten of schatten; en ten 2e, dat zijn waarde op zichzelf zóó constant +en van blijvenden innerlijken aard was, zelfs onder omstandigheden, +die de waarde van de meeste andere artikelen vernietigen zouden, dat +iemand, die goud bezat, onmogelijk een beteren waarborg kon krijgen +voor de blijvende waarde van zijn kapitaal tot in lengte van dagen, +dan door het in dienzelfden vorm in zijn bezit te behouden. + +Er was wel geen deel der bevolking van het eiland, die deze laatste +eigenschap van het goud zoozeer als een zegen beschouwde, als de arme +oude mannen en vrouwen. In den regel verdienden deze oudjes niet veel +meer dan zij voor hun levensbehoeften van iederen dag noodig hadden +en natuurlijk waren zij altijd bang, dat het kleine beetje geld, dat +zij hadden overgelegd, in waarde achteruit zou gaan door het bewaren, +vóór het oogenblik waarop zij het bijzonder noodig mochten hebben +om den dokter en medicijnen te betalen of om hun een fatsoenlijke +begrafenis te bezorgen. Het kauri-geld, dat zij vroeger ten koste +van persoonlijke ontberingen en harden arbeid verzameld hadden, was +tenslotte door het te bewaren tot een hoopje waardelooze schelpen +geworden; het kralengeld was waardeloos geworden, toen het uit de +mode geraakte, het veegeld moest iederen dag gevoed worden om het voor +groote waardevermindering te behoeden, terwijl het iedere nacht gestald +moest worden om te verhinderen, dat het wegliep; het tarwegeld was +altijd onderhevig aan beschadiging door vocht of ongedierte, terwijl +twintig pond ruw ijzer een te zware vracht bleken te zijn voor hun oude +ledematen om naar een winkel te dragen, telkens wanneer zij een stuk +goed of een beetje tabak wilden koopen. Maar hier was eindelijk iets, +dat volkomen voldeed aan alle behoeften van hun toestand en waarvan +zij zeker konden zijn, dat zij er altijd gemiddeld dezelfde hoeveelheid +dingen van allerlei soort voor zouden kunnen krijgen, of zij het nu al +begroeven in de aarde, waar het altijd vochtig zou liggen, of dat zij +het in den schoorsteen stopten, waar het altijd verhit en berookt zou +worden; of zij aan den eenen kant van het eiland onder de Heidenen of +aan het andere einde onder de Christenen woonden, en dat, wanneer zij +het in betaling voor diensten en artikelen aanboden aan een dokter, +een advocaat, een koopman, een drogist, een begrafenis-ondernemer, een +metselaar of een kleermaker, aan een Yankee, een Ier, een Hollander, +een Turk of een Hindoe, aan den Gouverneur van Ohio of aan een senator +van Indiana, nooit zou één van deze menschen het noodzakelijk achten om +eerst in een boek te kijken, of een wet na te slaan, of in den Bijbel +te lezen of in de besluiten van het laatste Congres van Politieke +Conventie te gaan snuffelen om te weten te komen, hoeveel het waard +was en of het wel secuur was om het aan te nemen en te bewaren. + +Er was een heel wijs man op het eiland, die zich verzette tegen +het gebruik van goud als geld, omdat hij bang was, dat de arme oude +vrouwtjes er hun afgedankte kousen mee vullen en het oppotten zouden, +om de zekerheid te hebben, dat zij altijd iets van onveranderlijke +waarde in hun bezit hadden [13]. Maar spoedig werd hem het zwijgen +opgelegd door iemand, die hem vroeg, waarom men die oude vrouwtjes +niet zou veroorlooven om zelven iets te bewaren, waarop zij altijd +konden rekenen in kwade tijden, wanneer zij dat nu eenmaal wenschten en +wanneer het bezit daarvan hun rustiger deed slapen? en welke reden hij +feitelijk had om er tegen te zijn dat die oude vrouwen goud oppotten, +wanneer het tenminste niet in zijn bedoeling lag om de arme menschen +te plagen en te benadeelen door hen te dwingen om hun zuur verdiende +spaarduitjes te bewaren in den vorm van artikelen, waarvan de waarde +niet zeker was en die misschien in het geheel geen waarde meer zouden +hebben, als de tijd kwam om den dokter of den begrafenis-ondernemer +te betalen? + +Toen de menschen op het eiland voor het eerst begonnen het goud +als geld te gebruiken, liepen zij er soms mee rond in den vorm, +waarin het gevonden was: hetzij als stofgoud of schilfers, die zij +in pijpjes bewaarden, of als korrels in zakken; of zij smeedden het +om tot groote brokken en bonken [14]; en daar de koopkracht van het +goud altijd in overeenstemming was met zijn gewicht en zuiverheid, +droeg iedereen kleine weegschaaltjes en toetssteenen bij zich, +waarmee hij het goud keurde alvorens er een ruil mee aan te gaan +(dit is tegenwoordig nog de gewoonte in China). Maar aan deze methode +waren groote bezwaren verbonden en ofschoon de getuigenis van een +erkend eerlijk man, dat hij de waarde getoetst had van het goud, +dat hij als betaling aanbood, algemeen voor de daad werd aangenomen, +zoo moest men toch ook toegeven, dat het volstrekt geen grootere +onrechtmatigheid of onbeleefdheid was van de zijde van den kruidenier, +wanneer deze het geld van zijn klant woog en toetste, dan er stak +in de gewoonte van dien klant zelf om het zout en de suiker van den +kruidenier te keuren door het te proeven. Zooals te begrijpen is, +kostte het zoodoende heel wat tijd om den gewoonsten koop te sluiten, +en overal gaf dit aanleiding tot klachten en schreven de menschen er +brieven over naar de couranten. Kooplieden, die erg voorzichtig en +precies waren, gaven hun klanten daarmee ergernis, en kregen den naam +van zeer veeleischend en wantrouwend te zijn, terwijl kooplieden, +die maar weinig kapitaal hadden en die zaken tot zich wenschten te +trekken, adverteerden, dat het woord van hun klanten hun voldoenden +waarborg zou zijn om hun goud te accepteeren. Maar deze laatsten gingen +allen vroeger of later failliet, doordat zij onophoudelijk bedrogen +werden. Ten slotte kwam een reeks van gelukkige omstandigheden de +eilandbewoners in deze moeilijkheid te hulp. + +Robinson Crusoe was eenige jaren tevoren op zeer hoogen leeftijd +gestorven; en ook Will Atkins en alle zeelieden, die met hem uit +andere landen naar het eiland waren gekomen, waren dood; zoodat er nu +geen menschen meer op het eiland waren, die ooit iets hadden gehoord +of gezien van gemunt geld. Maar op een goeden dag stootte een groep +werklieden, die bezig waren met het maken van wegen, op de oude grot, +waar Crusoe eerst gewoond had, toen hij aan de schipbreuk ontkomen +was, en in het stof onder den vloer ontdekten zij de drie groote +zakken geld, die Crusoe in de kast had gevonden en die hij in zijn +verachting begraven en totaal vergeten had. Iedereen zag dadelijk, +dat de metalen voorwerpen in die zakken van goud waren, en was even +bereidwillig om daarvoor andere artikelen te ruilen met de vinders, +als voor ander goud. + +Maar waarom het in den vorm van platte ronde schijven moest zijn en +gestempeld met opschriften en afbeeldingen, dat was voor iedereen een +raadsel; en het Oudheidkundig en Philosophisch Genootschap riep een +bijzondere vergadering bijeen om dit onderwerp te bespreken. Sommigen, +die alleen één kant van de geldstukken bekeken, dachten, dat het +medailles waren, geslagen om een bijzonderen man te herdenken, of +ook een vrouw, wier naam vaak "Liberty" scheen te zijn. Anderen, die +alleen den anderen kant bestudeerden, meenden, dat zij zeker gemaakt +waren met de bedoeling om de groote tegenstelling tusschen een leeuw +en een eenhoorn aan te toonen of om het volk vertrouwd te maken met de +eigenaardigheden van den een of anderen onnatuurlijken vogel of een +ander dier, dat men, daar het niet geleek op eenig bestaand wezen of +voorwerp, hetzij in de hemelen of op aarde, of in de wateren onder de +aarde, misschien mocht aanbidden, zonder daarmee een zonde te begaan. + +Ten slotte, nadat de platte schijven of munten eenigen tijd in omloop +waren geweest en de gemeenschap bemerkt had door herhaaldelijk toetsen +en wegen, dat iedere schijf een bepaald constant gewicht van goud +van gelijke zuiverheid vertegenwoordigde, kwam men plotseling op de +gedachte, dat de eenige bedoeling van die fantastische figuren en +inscripties op de schijven moest zijn, om officieel het feit van hun +eenheid van gewicht en waarde te betuigen, en toen verbaasden allen +zich er over, dat zij zoo dom hadden kunnen zijn om niet eerder op +dat idee te komen en het toe te passen, inplaats van iedereen zijn +goud te laten wegen, snijden en toetsen, iederen keer dat hij het +wilde afgeven of ontvangen om er een koop mee te sluiten. Men begon +daarom dadelijk met een openbaar instituut op te richten--later een +Munt genoemd--waarheen ieder, die het wenschte, zijn goud brengen +kon om het weer terug te krijgen nadat het gegoten was in passende +stukken van bepaald gewicht en fijnheid; terwijl de getuigenis, dat +het gewicht en de qualiteit van ieder stuk op die manier gekeurd was, +in geijkte kenteekenen op het metaal werd aangegeven. En op deze wijze +kwam "gemunt geld" voor het eerst in gebruik op het eiland. En nu +had ook het geld, dat Robinson Crusoe in de kast had gevonden en dat, +toen het voor den eersten maal in zijn bezit kwam, nut noch waarde had +en evenmin kon dienen als een standaard of waardemeter, langzamerhand +al deze verschillende attributen verkregen: nut, zoodra de grondstof, +waaruit het bestond, aan eenig menschelijk verlangen kon voldoen, +hetzij als sieraad of als een symbool van aanbidding of voor het een +of ander mechanisch of chemisch doel; waarde (uitsluitend een gevolg +van arbeid) toen het een voorwerp van of een equivalent in ruilhandel +werd of het vermogen verkreeg om er andere dingen mee te koopen; +een standaard of waardemeter, toen zijn koopkracht tengevolge van +verschillende omstandigheden zoo niet volkomen bestendig dan toch +tenminste over het algemeen bestendiger bleek te zijn dan die van +eenig ander artikel. + +De herschepping van geld in munt was iets zuiver kunstmatigs en het +gevolg van een wet of een verordening, waarvan het eenige doel was +om het geld (dat tevoren al in omloop was) zoo geschikt mogelijk te +maken voor het gebruik. Maar, zooals reeds werd aangetoond, het geld +zelf kwam in eerste instantie in gebruik zonder wettelijke bepalingen +en ontstond als het ware van zelf door de werking der menschelijke +instincten; en toen men later aan het goud als geld-materiaal den +voorkeur gaf boven ieder ander artikel, deed men dit om soortgelijke +redenen, als waarom de menschen zijde, wol, vlas en katoen kiezen +als materiaal voor kleeding, en steen, baksteen en timmerhout als +materiaal voor huizen. Het was nu eenmaal van alle stoffen het meest +geschikt voor dit bijzondere doel. + +De invoering en het gebruik van gemunt geld hadden dadelijk een +groote opleving in zaken tengevolge en deze nieuwe uitvinding +maakte de menschen rijker, omdat zij tijd en werk uitspaarde bij +het handeldrijven en iedereen vrijwaarde van de kosten en moeite, +die het koopen en het bij zich dragen van een weegschaal en ander +keuringsmateriaal veroorzaakten. De eenige menschen, die ontevreden +waren over deze nieuwe instelling, waren de weegschaal-fabrikanten, +wier bedrijf nu bijna stilstond, en zij richtten derhalve een +verzoekschrift aan de overheid, of deze hun belangen niet kon +beschermen door een wet uit te vaardigen, die alle menschen zou dwingen +om hun geldstukken te wegen op weegschalen alvorens ze in ruil te +geven, zooals zij vroeger met hun ongemunt goud deden. Maar aangezien +iedereen dadelijk inzag, dat zulk een wet gelijk zou staan met alle +handelaars te dwingen tot nutteloos werk, had het verzoekschrift +geen resultaat. + +Voor het gemak bij het spreken en schrijven kreeg ieder goudstuk +of munt van bepaald gewicht en fijnheid, dat geregeld door de munt +werd uitgegeven, ook een eigen naam en werd op ieder een bepaald +devies gestempeld. Zoo werd bijvoorbeeld het kleinste geldstuk, +dat 25.8 grein standaardgoud bevatte en dat de beeltenis droeg van +Crusoe's ouden, trouwen dienaar, een "Vrijdag" genoemd; een stuk van +tienmaal het gewicht en de waarde van een Vrijdag met een afbeelding +van den stichter der gemeenschap op het eiland, heette een "Crusoe", +en een stuk, dat tweemaal zooveel woog als het laatste of twintig +maal zooveel als het eerste, met een groot portret er op, heette een +"Robinson Crusoe" of een "dubbele Crusoe". Eenigen tijd later, toen +het eiland over de geheele wereld algemeen bekend werd, bleek het, +dat deze munten in gewicht, fijnheid en waarde precies overeenkwamen +met die, welke ingesteld waren in dat vreemde land, dat "de Vereenigde +Staten" genoemd werd, en die daar bekend waren onder de namen van den +gouden dollar, den adelaar en den dubbelen adelaar, en nog wat later +nam men op het eiland het besluit, ten einde de beschaving te helpen +bevorderen en een grootere toenadering te bewerkstelligen tusschen de +verschillende volkeren, om alle eng-nationale gevoelens over boord te +werpen en de vreemde namen voor de inheemsche in de plaats te stellen. + + + + + + +HOOFDSTUK VII. + +HOE DE BEWONERS VAN HET EILAND BESLOTEN OM EEN EERLIJK EN VRIJ VOLK +TE ZIJN. + + +Thans was het zaak om eens te gaan nadenken over de wetten, die het +handeldrijven en het gebruik van geld zouden moeten regelen. Er waren +enkele menschen, die wilden dat er wetten zouden worden uitgevaardigd, +waarbij iedereen gedwongen zou worden om alles wat hij bezat te +verkoopen, wanneer hem daarvoor een nominaal of werkelijk equivalent +werd aangeboden in datgene, wat de staat voor geld zou verklaren; en +zij wilden ook wettelijk vastgesteld hebben, dat iemand, die artikelen +of diensten van een ander had gekocht met de belofte daarvoor na +eenigen tijd te betalen, die schuld geheel mocht afbetalen met datgene +wat door den staat geld werd genoemd, onverschillig of terzelfdertijd, +de mannen, die de Munt onder hun beheer hadden, om de een of andere +reden de helft van het kostbare goud uit de munt genomen hadden en +daarvoor in de plaats betrekkelijk waardeloos lood hadden gedaan. + +Maar ter eere der eilandbewoners dient gezegd, dat deze voorstellen +een weinig gunstig onthaal vonden. Zij zeiden: "wij willen een eerlijk +en ook een vrij volk zijn en daarom zal ieder, die iets wil koopen of +verkoopen, precies doen, waartoe hij zich verbonden heeft, tenzij hij +wegens onvoorziene of onvermijdelijke omstandigheden volkomen onmachtig +is om zijn overeenkomst of zijn contract na te komen. En zij zeiden +verder: "wanneer iemand artikelen of diensten ontvangt en belooft +hiervoor na vijf jaar of vijf minuten een afgesproken hoeveelheid goud, +tarwe, kabeljauw of koolen van een bepaalde qualiteit terug te geven, +dan zal het (en volkomen terecht) als oneerlijk worden beschouwd +om te probeeren deze verplichting af te doen door ruw ijzer aan te +bieden inplaats van goud, erwten of boonen inplaats van kabeljauw +of pompoenen inplaats van kooien; en iedere natie, die op de een of +andere wijze zulk een ontduiking van de letter of den geest van haar +verplichtingen bekrachtigt, kan er zich niet op beroemen een eerlijk, +christelijk volk te zijn; en een gemeenschap, die wetten uitvaardigt +en handhaaft, die iemand dwingen om, in ruil of betaling voor zijn +diensten of producten, iets te ontvangen, dat niet in zijn contract +genoemd stond en dat hij zonder dien dwang niet zou willen aannemen, +zulk een gemeenschap heeft geen recht om zichzelf een vrij volk te +noemen. Daarom besloten de bewoners van het eiland, dat zij de overheid +van hun land alleen de vrijheid van ingrijpen in den handel zouden +toestaan, buiten de volgende bepalingen om: dat het ruilmiddel en de +waardemeter, dien zij ingesteld en een Vrijdag of een dollar genoemd +hadden, altijd en onder alle omstandigheden 25,8 grein standaardgoud +moest bevatten; dat van dezen standaard nooit mocht worden afgeweken en +dat niemand tot het gebruik van dit betaalmiddel gedwongen zou worden; +maar, wanneer iemand beloofde te betalen of geld te geven, zonder +nader te omschrijven of dit geld zou zijn wampum-geld, kralengeld, +veegeld, goudgeld of een ander bijzonder soort van geld, dan zou +het officieele geld, door de overheid van het eiland uitgegeven, als +het bedoelde betaalmiddel beschouwd worden. Kortom, als verstandige +menschen maakten de eilandbewoners de gevolgtrekking, dat het, zoolang +zij in het algemeen gebruik een goed en betrouwbaar soort van geld +handhaafden, hetwelk op zijn oppervlakte de getuigenis (gemakkelijk te +ontcijferen en bij ieder bekend) droeg van zijn waarde of koopkracht, +vrijwel onnoodig was om de wetboeken vol te schrijven met bepalingen +over een wettig betaalmiddel. Zij zouden dat maar liever overlaten aan +andere en wijzere menschen, dan zijzelf, die geld wilden gebruiken, +dat alleen kon circuleeren, wanneer het de een of andere kunstmatige +kracht of werking achter zich had, die het deed rollen. + +Hierna liep een tijdlang alles wat tot den handel in betrekking +stond even goed van stapel op het eiland. Weliswaar waren er slechte +menschen, die artikelen en diensten op crediet verkregen, die zij niet +van plan waren ooit te betalen, zorgelooze en verkwistende menschen, +die meer kochten dan zij konden betalen, en dwaze en wat al te goed +vertrouwende menschen, die, nadat zij door arbeid en spaarzaamheid een +flinken voorraad artikelen bijeen gezameld hadden, deze ruilden voor +aandeelen in ondernemingen, die nooit rendeeren konden. En indien +iemand dan op een van deze wijzen de opbrengst van harden arbeid +verloor, dan was hij natuurlijk terneergeslagen; hij verloor het +vertrouwen in zijn medewerkers, en dacht dat de tijden en zaken er +wel op zouden verbeteren, wanneer hij alle beambten van zijn kantoor +op straat zette en door nieuwe liet vervangen. Maar niemand op het +eiland geloofde ook maar voor een oogenblik, dat er een anderen weg +bestond om het verloren geld op eerlijke wijze terug te krijgen, dan +om door ijver en spaarzaamheid een nieuwen voorraad nuttige artikelen +te verzamelen, waarvoor geld gekocht kon worden; en niemand, die ooit +iets te verkoopen had, dat andere leden der gemeenschap wenschten +te bezitten en die er een goed equivalent voor in de plaats konden +geven, was ooit verlegen om geld of om een afzetgebied, terwijl er +aan den anderen kant geen sprake van was, dat iemand, die niets te +verkoopen had, wat de gemeenschap wenschte of kon betalen, er ooit +in zou slagen om geld of een afzetgebied te verkrijgen. + + + + + + +HOOFDSTUK VIII. + +HOE DE BEVOLKING VAN HET EILAND HET GEBRUIK VAN PAPIERGELD INVOERDE. + + +Naarmate de tijd verstreek, kwamen er langzamerhand veranderingen in +de methode van zaken doen op het eiland. In plaats van zooals eerst +een afgezonderd en onbekend volk te zijn, werd hun bestaan als een +georganiseerde, beschaafde staat meer en meer over de geheele wereld +bekend, en er ontstond een levendig internationaal handelsverkeer uit +de gewoonte om producten van het eiland te ruilen tegen producten van +andere landen. Aan iederen kant van het eiland was een voortreffelijke +haven, en natuurlijk hoopte de bevolking zich bij deze plaatsen opeen +en bouwde zij er twee zeer belangrijke steden. Het middengedeelte +van het eiland daarentegen werd ingenomen door hooge bergreeksen, +bedekt met dichte wouden, waarin de reizigers, die tusschen de +beide steden heen en weer reisden, dikwijls beroofd werden van al +het goud, dat zij bij zich droegen. Om dit gevaar te voorkomen en om +de noodzakelijkheid om goud bij zich te dragen te vermijden, stelden +de menschen, die aan verschillende uiteinden van het eiland woonden, +een systeem in om geschreven orders op elkander uit te geven voor +geld, dat ieder wederkeerig belofte uit te betalen aan den persoon, +wiens naam op de order of wissel geschreven was; en daarna sloten zij +niet zelden hun rekeningen af door de eene order of betaling tegen +een andere te verrekenen. Op deze wijze werd waarde of koopkracht over +groote afstanden overgebracht op een veel goedkoopere en gemakkelijkere +wijze dan door overbrenging van het goud zelf kon geschieden; en het +was tevens een veel veiliger methode, daar de dieven geen gebruik +konden maken van de wissels, ook al kregen zij die in handen. En zoo +gebeurde het, dat de menschen op het eiland kennis maakten met datgene, +wat later bekend werd onder den naam van "wisselbrieven" [15]. + +Deze kunstgreep, waardoor arbeid uitgespaard en gevaar vermeden werd, +bleek bovendien zooveel practisch nut te hebben, dat men weldra op de +gedachte kwam om het grondprincipe van den wisselbrief zoodanig uit te +breiden, dat het voor ieder in het algemeen overbodig zou zijn om goud +bij zich te dragen. Voor dit doel werd een openbaar kantoor gesticht, +waar de menschen hun goud in bewaring konden geven onder toezicht van +den Staat om voor het gestorte bedrag een kaartje of reçu te ontvangen, +dat op vertoon weer in metalen munt betaalbaar was, en deze kaartjes +werden, alleen doordat iedereen wist, dat zij naar believen in goud +konden worden omgezet en dat er geen kaartjes werden uitgegeven voor +meer goud dan er in werkelijkheid gedeponeerd was, weldra als evengoed +en solide beschouwd als het goud zelf, en bovendien waren zij veel +gemakkelijker in het gebruik. Zoo ontstond het papiergeld (Engelsch: +currency van het Latijnsche currere = loopen) op het eiland en kwam +het in gebruik als een plaatsvervanger van het geld [16]. De naam, die +men aan deze reçus aanvankelijk gaf, was eerst "bank-credietpapier" +en later "bank-biljetten", maar na een poosje kregen de menschen de +gewoonte om er over te spreken als van "papiergeld". Maar deze laatste +term was, zooals iedereen moest toegeven, alleen een spreekwijze en +eigenlijk een zeer slechte uitdrukking, want ieder verstandig mensch +zag dadelijk in, dat een belofte om een artikel af te leveren of een +erkenning van de ontvangst van, of een aanspraak op een voorwerp +onmogelijk dat artikel of voorwerp zelf kon zijn: evenmin als de +schaduw van een lichaam dat lichaam zelf is, of de afbeelding van +een paard een echt paard of de geur van een goed maal hetzelfde als +het werkelijke maal. + +Niettemin; als een hulpmiddel om goederen, welke dienst deden als geld, +over te dragen en om het onvermijdelijke verlies en beschadiging +van die goederen door hanteering en transport te voorkomen, was +het papieren geld een belangrijke uitvinding en daar het bovendien +altijd vertegenwoordigd, of zooals wij het mogen uitdrukken, gedekt +werd door dat artikel, dat het minst van alle dingen in waarde op en +neer gaat, namelijk goud, beantwoordde het volkomen aan het doel van +geld, zonder het feitelijk te zijn. Daardoor leverde het tevens een +nieuw doorslaand bewijs van de superioriteit van het artikel goud +om te dienen als geld of als een voorwerp van waarde om in bewaring +te geven tegen ontvangst van een reçu of certificaat van deponeering, +dat als papieren ruilmiddel gebruikt kon worden; want indien men andere +waardevolle artikelen, zooals vee, koren, kleedingstof of kool, voor +hetzelfde doel had gekozen, dan zou de Bank verplicht zijn geweest om +groote stallen, schuren en pakhuizen te bouwen om haar voorraden te +bewaren, en al werden deze artikelen nog zoo goed bewaakt, hun waarde +of koopkracht zou toch na eenigen tijd snel zijn afgenomen tengevolge +van zeer natuurlijke en onvermijdelijke oorzaken. En bovendien: de +waarde van de meeste artikelen, ook al zijn ze in de beste conditie +is door zuiver plaatselijke oorzaken doorgaans zoo verschillend, +dat een reçu voor een en hetzelfde artikel uitgegeven door Banken +om als papiergeld te dienen onmogelijk dezelfde waarde zou kunnen +hebben in verschillende plaatsen: immers de waarde of koopkracht van +een ton steenkool of een vetten os is heel wat anders bij den ingang +van een kolenmijn of op een steppenboerderij dan tien, twintig of +honderd mijlen verder. Maar de waarde of koopkracht, die een zekere +hoeveelheid goud vertegenwoordigt, variëert al heel weinig tusschen +verschillende plaatsen, en deze waarde is en blijft over de geheele +wereld zonder twijfel zeer constant. [17] + + + + + + +HOOFDSTUK IX. + +OORLOG MET DE KANNIBALEN EN DE GEVOLGEN DAARVAN. + + +Maar weldra vroegen ernstiger zaken dan het maken en het uitgeven +van geld de aandacht der eilandbewoners. Men zal zich herinneren +dat Vrijdag eertijds op het eiland gebracht was door de Kannibalen +met het doel om gekookt en opgegeten te worden en dat hij voor dit +lot behoed werd door de stoutmoedigheid van Robinson Crusoe, evenals +naderhand ook Vrijdag's vader en anderen van zijn landgenooten. Maar +al waren de Kannibalen destijds verslagen, daarom verloren zij toch +niet tegelijkertijd hun eetlust of de herinnering aan het heerlijke +maal, dat bij die gelegenheid hun neus was voorbij gegaan, en toen het +vleesch schaarsch werd in hun eigen land, bereidden zij een groote +invasie op het eiland voor met het doel om Vrijdag te vangen en te +koken, als hij er nog was, of, bij gebrek aan Vrijdag iedereen, dien +zij vangen konden. Daardoor zagen de eilandbewoners zich plotseling +temidden van een vreeselijken oorlog verplaatst en zij moest strijden +niet alleen voor hunne bezittingen, maar ook voor hun individueel +bestaan. + +De regeering was doortastend en energiek, maar om den oorlog te +kunnen voeren moesten er heel wat artikelen verbruikt worden, en +daar er voor de regeering van het eiland--evenals voor alle andere +regeeringen--slechts twee wegen openstonden om artikelen te krijgen +of geld, waarmee die artikelen gekocht konden worden, namelijk: +door het sluiten van leeningen of het heffen van belastingen, werd +het geheele volk te hulp geroepen. Men vreesde evenwel dat het vuur +der vaderlandsliefde niet zoo helder zoude branden als wel wenschelijk +was, wanneer dit beroep op de algemeene hulpvaardigheid werd gedaan in +den vorm van belastingen; daarom werdt het raadzaam geacht om in het +begin maar niet te veel van belastingen te spreken en voornamelijk +zijn toevlucht te zoeken in leeningen, die na den oorlog zouden +worden terugbetaald. + +Het volk van zijn kant, gaf met de grootste bereidwilligheid aan dezen +oproep gehoor. Sommigen leverden diensten als soldaten, werklieden en +uitvinders; andere droegen hout bij voor canoes, linnen voor tenten, +ijzer voor speerpunten en geweren, koren en meel, hooi, medicijnen +en geld--kortom allerlei soorten van nuttige dingen en allerlei +voortbrengselen van vroegeren arbeid en spaarzaamheid van den kant +der bijdragers. Daarvoor kregen deze bijdragers op hun beurt van +de Regeering een belofte op papier terug, dat de geleende goederen +(of hun waarde in geld) later terug betaald zouden worden. Men kon +deze beloften in twee soorten onderscheiden; in het eene geval was de +belofte nauwkeurig omschreven tot aan het tijdstip van haar vervulling, +en het bedrag of de waarde, die de belofte inhield, gaf rente. Deze +papieren werden obligatien genoemd. In het andere geval vermeldde de +belofte, hoewel overigens nauwkeurig omschreven, geen bepaald tijdstip, +waarop zij zou worden ingelost en haar bedrag of waarde bracht geen +rente op. Omdat deze laatsten op blauw papier geschreven waren, +werden zij in de wandeling "bluebacks" (blauwruggen) genoemd. Als +het volk een obligatie kreeg, borgen zij die zorgvuldig weg, terwille +van den interest die zich op deze schuldbewijzen zou ophoopen, maar +toen zij de bluebacks kregen, wisten zij eerst niet recht wat zij +daarmee beginnen moesten. In sommige opzichten waren deze papieren +geheel verschillend van alles, wat zij nog ooit gezien hadden, en +toch vertoonden zij weer een groote gelijkenis met de certificaten +van deposito van goud in de openbare bewaarplaats, die zij sinds +eenigen tijd gewoon waren om als papiergeld te gebruiken. En daar +het eene zoowel als het andere een belofte gaf van Regeeringswege +om geld te betalen, scheen er voor het publiek geen goede reden te +bestaan, waarom men beiden niet evengoed als een plaatsvervanger en +een equivalent van geld zou kunnen gebruiken. + +Er was echter een groot en wezenlijk verschil, want ieder exemplaar +van hun vroeger papiergeld, bestaande uit een bewijs of certificaat +van een deposito van werkelijk geld, beteekende op zichzelf een +werkelijke vermeerdering van die stof, welke over de geheele wereld +gold als een equivalent voor ieder artikel, dat door arbeid kon worden +voortgebracht; terwijl daartegenover de nieuwe betalingsbeloften, +die de overheid uitgaf in ruil voor goederen, van het volk geleend, +de wezenlijke vernietiging vertegenwoordigden van haast ieder nuttig +en wenschelijk voorwerp, inplaats van een vermeerdering daarvan, +omdat al die geleende artikelen in den strijd tegen de kannibalen +opgebruikt werden. Het volk zag dit evenwel niet in; en omdat zij het +niet inzagen, gingen zij voort met betalingsbeloften, die verlies +en vernieling vertegenwoordigden, te accepteeren en te beschouwen +als gelijkstaande met geld en dus ook met rijkdom; en aangezien de +schepping en uitgifte van dit soort van geld toenam, naarmate de +vernietiging zich uitbreidde, kwamen zij tenslotte tot de conclusie, +dat, hoe meer en sneller zij vernielden, hoe rijker zij allen zouden +worden en dat zij, door een gelukkigen samenloop van omstandigheden +eindelijk dat groote probleem hadden opgelost, waarmee de wereld al +zoo lang verlegen was geweest, nl. "Hoe kan je je pannekoek opeten +en tegelijkertijd behouden?" En om nog nader toe te lichten, hoe +algemeen deze opvatting was doorgedrongen mag vermeld worden, dat +enkelen der meest populaire boeken, die omstreeks dezen tijd op het +eiland werden uitgegeven de volgende beteekenisvolle titels droegen: +"Staatsschuld een Nationale Zegen." "Betaal niet wat Gij Verschuldigd +zijt, een zekere Weg om Rijk te worden." "Trek aan uw schoenveters, +de beste manier om Vooruit te komen in de Wereld," enz. + +Ongetwijfeld werd de bevolking van het eiland nog sterker +in haar waan gestijfd door de omstandigheid, dat deze nieuwe +Staats-betalingsbeloften, hoewel zij geen vermeerdering van bezit +beteekenden of een bepaald equivalent waren van eenig voorwerp in +het bijzonder, daarom toch niet tegelijkertijd onbruikbaar werden +als ruilmiddelen. Integendeel fungeerden zij even goed als het +oude papiergeld, als arbeid-uitsparende werktuigen in dien zin, +dat zij soortgelijk werk verrichten als een schip of een locomotief, +n.l. het opheffen van de nadeelen van hinderlijke afstanden tusschen +producent en consument. Maar doordat het nieuwe papiergeld werd een +vertegenwoordiger van een te betalen schuld inplaats van een middel +om een schuld te betalen, verloor het onmiddellijk de belangrijkste +eigenschap, die een goede geldsoort behoort te hebben, daar het +ophield een algemeen equivalent te zijn, of op zichzelf een voorwerp +van waarde in den handel; en daardoor werd het feitelijk onmachtig om +werkelijk de functie te vervullen van een standaard of maatstaf om de +onderlinge waarde van andere dingen te schatten; in dit opzicht was +het al even onbruikbaar als een schip zonder roer of een locomotief +zonder rails om op te rijden. Wie het roer van een schip wegneemt +of de rails opbreekt vóór een locomotief schaadt daarmee niet de +capaciteit van het eerste voertuig om geladen te worden of die van +het tweede om te trekken. Maar als men probeert om een schip, of een +locomotief onder zulke omstandigheden te gebruiken voor de doeleinden, +waarvoor zij gebouwd werden, nl. als vervoermiddelen om den handel +te bevorderen en te vergemakkelijken, dan zou dat zulk een onzekere +en gewaagde onderneming zijn, dat de bezitters der goederen, welke +verhandeld moeten worden, ongetwijfeld een grooten waarborg zouden +verlangen tegen de mogelijke gevaren waaraan hun goederen door de +onbruikbaarheid der vervoermiddelen zouden zijn blootgesteld. En +zoo was het ook gesteld met het blueback-papiergeld van het eiland, +hetwelk, doordat het geen contante waarde meer vertegenwoordigde of +op vertoon omgezet kon worden in een bepaalde hoeveelheid van een of +ander artikel, ook niet langer meer een vast equivalent van iets kon +zijn en een maatstaf om waarde te meten. + +Wanneer er op zekeren dag bericht kwam, dat de Kannibalen verslagen +waren, dan kon men met een zeker aantal bluebacks een schepel tarwe +koopen. Maar wanneer er den volgenden dag bericht kwam, dat de troepen +der eilandbewoners teruggedreven waren, ondanks hun dapperheid en dat +het dus niet onmogelijk was, dat iedereen binnen afzienbaren tijd +gekookt en opgegeten zou worden, dan kon men voor hetzelfde getal +bluebacks slechts de helft der hoeveelheid tarwe krijgen. Bijgevolg +legde iedereen bij het verkoopen van goederen, die door verbruik +van tijd en arbeid verkregen waren, iets op de prijzen daarvan toe, +om zich te dekken tegen het op en neergaan van de koopkracht van het +papiergeld, dat hij ontving, of, m.a.w. om er zeker van te zijn, dat +de betaling, die hij ontving, althans voor eenigen tijd gelijkwaardig +zou blijven aan de artikelen, die hij verkocht. Maar daar niemand +voorspellen kon wat de Kannibalen van den eenen dag op den anderen +zouden doen en hoe het in verband daarmee met de koopkracht van het +papiergeld gesteld zou zijn, voelde iedereen bij het verkoopen van +een voorwerp, dat hij een extra risico liep behalve de risico's, die +bij iederen gewonen koop en verkoop voorkwamen. En daar er evenmin +betrouwbare gegevens te vinden waren om deze risico's te voorspellen +als er bestaan om den uitslag van een dobbelspel te voorspellen, sloeg +iedereen maar een slag naar het verzekeringsbedrag, dat er noodig zou +zijn, of, wat op hetzelfde neerkomt, ieder wedde op de koopkracht van +het papiergeld in toekomstige tijden. Iedere handelstransactie kreeg +op deze wijze het karakter van een dobbelspel en het meest werd door +dit alles de geheele arbeidersklasse op het eiland benadeeld; want +deze had nu eenmaal niets anders te verkoopen, dan haar werkkracht, +welke voor het oogenblik haar geheele waarde verliest, wanneer zij +niet dadelijk gekocht wordt, zoodra zij te koop wordt aangeboden, +en waarvan men den verkoopsprijs niet dan met moeite kan veranderen +wanneer die eenmaal is vastgesteld. En daar dit een zeer belangrijke +quaestie is in de finantieele geschiedenis van het eiland, is het +wenschelijk om dit even met eenige bijzonderheden van werkelijke +voorvallen toe te lichten. + +De bevolking van het eiland kleedde zich grootendeels in stoffen, +die in andere landen gemaakt werden, en daar het papiergeld van het +eiland ongeschikt was voor uitvoer, werden die stoffen betaald door +uitvoer van goud of van andere artikelen, die in vreemde landen +zonder moeite voor goud geruild konden worden. De stoffen, die +zoodoende met goud gekocht waren, werden tot kleeren verwerkt door +de "confectie"-kleerenhandelaars in de steden en in dezen vorm voor +papiergeld verkocht aan kleinhandelaars op een crediet van drie tot +zes of negen maanden. Was het ruilmiddel in deze transactie betrokken +uitsluitend goud geweest of certificaten, die deposito's van goud +vertegenwoordigden, dan zou de prijs op crediet van de confectie +kleeding gelijk zijn geweest aan den prijs voor contante betaling +met een klein bedrag daarboven voor de rente van den tijd gedurende +welken het crediet zou loopen, en met het oog op mogelijk risico van +niet-betaling; en de verkooper zou er geen oogenblik over hebben +nagedacht of de muntsoort of plaatsvervanger van geld, waarin hij +betaald was, drie, zes of negen maanden later wel dezelfde koopkracht +of waarde zou hebben als op den dag, toen het koopcontract gesloten +werd. Hij mocht er aan getwijfeld hebben of zijn klant hem wel zou +betalen, maar hij zou nooit getwijfeld hebben aan de qualiteit van +datgene, wat hij als betaling moest ontvangen. Daar evenwel het +ruilmiddel in dat gedeelte van de transactie, dat afgewikkeld werd +nadat de stoffen tot kleeren waren verwerkt, noch goud was, noch iets +dat goud vertegenwoordigde en daarom, evenals een schip zonder roer, +of een locomotief zonder rails, ongetwijfeld onbetrouwbaar was als +ruilmiddel, wist de verkooper wel zeker, dat wat hij als betaling voor +zijn goederen zou ontvangen, drie, zes of negen maanden later niet +dezelfde waarde of koopkracht zou hebben als op den dag, toen het +contract gesloten werd. Het kon meer en het kon minder waard zijn, +maar nooit wedde de verkooper op de eerste mogelijkheid of nam hij +deze in aanmerking door iets van den prijs van zijn goederen voor +betaling na zekeren tijd af te trekken; want door een dergelijke +handelwijze zou hij zichzelf van te voren berooven van een mogelijk +voordeel in de toekomst. Maar voor alle zekerheid voelde hij zich +steeds genoodzaakt om te wedden op de tweede mogelijkheid en dan +die weddenschap te dekken door den prijs van ieder ding, dat hij +op crediet verkocht, te verhoogen. Als de koopkracht van het papier +geld door de critieke tijdsomstandigheden sterk flucteerde met korte +tusschenpoozen, dan wedde de verkooper op al zijn verkoopen op crediet +met het oog op de groote risico's, en hij wedde zoodoende iederen dag +tot verschillende prijzen zoodat hij soms tot 10, 15, 20 of zelfs 30% +ging boven den gewonen prijs, welke te samen de som van de kosten, +winst, interest en gewone risico's vertegenwoordigde, om de zekerheid +te hebben dat het betaalmiddel, hetwelk hij ervoor zou ontvangen, +voldoende koopkracht zou bezitten om er evenveel goud voor terug te +koopen als hij destijds voor het goed had moeten geven. + +Wanneer daarentegen de waarde van het papiergeld in minder mate +en met grootere tusschenpoozen op en neer ging, dan nam ook +het verzekeringspercentage af, dat aan den verkoopsprijs werd +toegevoegd. Wanneer b.v. een kleerenkoopman goederen verkocht op +drie maanden crediet, voor papiergeld, waarvan de koopkracht zooveel +kleiner was dan die van goud dat er 115 in papier noodig was voor 100 +in goud, dan voegde hij 5% bij zijn verkoopprijs of hij wedde, dat +de depreciatie van het papiergeld na die drie maanden uitgedrukt zou +kunnen worden als 120 voor goud, terwijl hij voor een crediet van meer +dan drie maanden veronderstelde dat de kans van depreciatie grooter zou +zijn en om dat risico te dekken, voegde hij een gemiddelde verhooging +van 10% bij zijn prijs. Als er nu aan het eind van het kwartaal 125 in +papiergeld noodig was om 100 in goud te koopen dan verloor de koopman +5% bij afbetaling. Maar als daarentegen de koopkracht van het papier +in tegenovergestelde richting ging en er na drie maanden slechts 110 +in papiergeld noodig was om 100 in goud te koopen dan maakte hij een +extra winst van 10% boven zijn gewone en wettige winst, terwijl een +gelijken druk als een nadeel kwam op de schouders der afnemers, [18] + +Daar de kooplieden handig waren, leden zij met hun wedden en verzekeren +maar zelden verlies en maakten er zoodanig voortdurend winst mee, +dat sommige kooplieden na eenigen tijd het verkrijgen van dit soort +winst als het voornaamste doel van alle handel gingen beschouwen; +terwijl anderen, met meer kalmte en onderscheidingsvermogen begiftigd, +tot de conclusie kwamen, dat de beste en gemakkelijkste manier om +rijk te worden was om direct te wedden op de wisselende hoeveelheid +papiergeld, die van den eenen dag op den anderen vereischt werd om +dezelfde hoeveelheid goud en andere waardevolle artikelen te koopen, +inplaats van te trachten dat indirect te doen door tusschenkomst van +magazijnen, voorraden van goederen, klerken, kantoorboeken, credieten, +enz. Deze laatsten gaven dus hun zaken er aan en gingen in de taal +van dien tijd "op straat handelen" [19] en voorzagen voortaan in hun +onderhoud door op crediet te verkoopen wat zij niet bezaten en op +crediet te koopen wat zij nooit verwachtten te ontvangen en door hun +winst of verlies te gissen naar gelang van het verschil in prijzen +veroorzaakt door het op en neergaan der waarde van het papiergeld +tusschen den dag van koop of van verkoop en den dag van ontvangst of +van aflevering, kortom, evenals met de tooverviool in het sprookje, +die zoodra men er op speelde, iedereen deed dansen, onverschillig of +het in doornstruiken of op het open veld was, zoo bracht het gebruik +van een papieren ruilmiddel, dat voortdurend in waarde op en neer ging, +omdat het geen constant equivalent was van eenig voorwerp, iedereen, +die maar eenigszins kon, aan het speculeeren; sommigen deden het +omdat zij er van hielden, en anderen omdat zij wel moesten, wilden +zij zich voor groote verliezen behoeden. De breede massa, die niet +gemakkelijk kon speculeeren trachtte zichzelve te beschermen door hooge +prijzen te vragen in ruil voor hun diensten of door minder te geven +naar verhouding van wat zij ontvingen [20], maar op den duur leerden +zij door bittere ervaringen, dat zij niet zoo goed af waren, als zij +wel meenden en dat, als het een gevolg van een al te overvloedig en +niet-voor-iets-equivalent papieren ruilmiddel was om de productie te +vermeerderen, een ander en belangrijker gevolg er van was, dat de +resultaten van de productie ongelijk verdeeld werden, wanneer men +bezittingen van hen, die weinig hadden, overdroeg op hen, die veel +bezaten en zoodoende de rijken rijker en de armen armer maakte.-- + + + + + + +HOOFDSTUK X. + +NA DEN OORLOG. + + +Eindelijk was de oorlog uit. De Kannibalen waren volkomen verslagen en +de eilandbewoners lagen geen nachten achtereen meer wakker door den +angst om geroosterd en opgegeten te worden. Een groote hoeveelheid +van vele nuttige dingen was natuurlijk vernietigd geworden en men +zou meenen, dat het bewustzijn daarvan maken zou, dat de bevolking +van het eiland zich verarmd voelde. Maar vreemd genoeg was dit niet +het geval. De belofte dat voor de vernielde artikelen vergoeding +zou betaald worden was vervuld geworden. Zij werden door vrijwel +iedereen als geld beschouwd; en van af het oogenblik dat zij geld +waren, dat wist iedereen, waren zij natuurlijk ook rijkdom, en wel +zulk een groote en overvloedige rijkdom, dat den menschen verder +niets anders te doen stond dan het uitdenken van plannen op welke +wijze zij al dien rijkdom zouden gebruiken. + +Iedereen verzon derhalve plannen en in het bijzonder zij die geen +geld hadden, bedachten deze voor hen, die het wel hadden. Allerlei +plannen werden zoodoende ontworpen; het aanleggen van spoorwegen om +de menschen naar de tropen te brengen en naar alle andere plaatsen, +waar zij niet naar toe wenschten te gaan; het exploiteeren van +olie en petroleumbronnen aan de Bedrog- en de Kostverloren Rivier +en gepatenteerde uitvindingen om thee en koffie te vervangen, die +zeer werden aanbevolen als geldbelegging. John Law, Lemuel Gulliver, +Baron Münchhausen, Sir John Mandeville, Juan Ferdinand Mendez Pinto +en Sindbad de Zeevaarder kwamen allen naar de stad en in de couranten +werd vermeld dat zij in de voornaamste hotels in het vreemdelingen-boek +waren ingeschreven. + +Een groote en prijzenswaardige ijver werd ook betoond in het +vervangen van voorwerpen die door den oorlog vernield waren, zoodat +het maatschappelijke werk een tijdlang levendiger werd dan ooit; +terwijl enkelen, die tot op dit oogenblik een oorlog hadden beschouwd +als een ongeluk en een nationale ramp, voelden, dat zij zich vergist +hadden, en anderen die altijd wel geweten hadden, dat de oorlog een +zegen was, er ernstig over gingen denken om een nieuwen oorlog te +verklaren als een middel om de nationale welvaart te vermeerderen +[21]. De algemeene methode om de resultaten van arbeid en spaarzaamheid +te beleggen in ondernemingen die nooit met eenige mogelijkheid een +winstgevend resultaat konden opleveren, was, zooals iedereen begreep, +in de tweede plaats de beste vinding van den laatsten tijd, bijna even +goed als de oorlog en op raad van de Christelijke couranten haastten +vele vrome lieden zich om hun weinige spaarduitjes voor een dergelijk +doel te besteden; hoewel zij tevens als landbouwers zeer goed wisten +dat het planten van tarwe of koren in gronden waar dit niet opkwam, +of als het nog opkwam, geen vrucht droeg, altijd een heel leelijk +ding was en niet bepaald een aanmoediging voor den zaaier om daar +het volgende jaar opnieuw zijn zaad te strooien. + +Een andere opvatting, die in dezen tijd een groot aantal aanhangers had +gevonden op het eiland, was, dat terwijl men nooit genoeg producten van +het eiland verkoopen kon aan andere naties, het niet wenschelijk was +om in ruil daarvoor iets van vreemdelingen te koopen, en dat het wijs +was om slecht-ingelichte menschen, die zulke koopen wilden sluiten, +alle mogelijke hindernissen in den weg te leggen. Maar daar niemand +lang kan voortgaan met koopen, tenzij hij naar dezelfde verhouding +verkoopt, of met verkoopen tenzij hij naar verhouding inkoopt, kwam +de buitenlandsche handel op het eiland weldra tot stilstand; een +gebeurtenis, die bovendien nog verhaast werd doordat de producten van +het eiland door de assuranties, die het handeldrijven met onbetrouwbaar +papiergeld vereischte, 5 à 10 of 15% meer kostten dan vroeger en dan de +vreemdelingen er voor betaalden, wanneer deze ze ergens anders kochten +[22]. Maar daar iedere werkzame gemeenschap (vooral wanneer zij de +hulp der natuurkrachten inroept door machinerieën) meer produceert +dan ze verbruikt en daar de eilandbewoners zoowel werkzaam waren als +vindingrijk, deed zich het merkwaardige verschijnsel voor, dat de +gemeenschap veel last kreeg van een opeenhooping van nuttige dingen, +die de fabrikanten niet wilden afgeven omdat zij niet met verlies +wilden verkoopen en die de vreemdelingen niet wilden koopen, omdat +zij dezelfde artikelen elders goedkooper konden krijgen en daar ook +met hun eigen producten konden betalen voor hetgeen zij kochten. + +Toen hielden de fabrikanten op met produceeren en daarop konden ook +de arbeiders, door gebrek aan werk veel minder van den bestaanden +overvloed koopen, zoodat het er een tijdlang op geleek, alsof het +eiland in een zelfden toestand zou geraken als die ongelukkige menschen +die sterven aan vetzucht. + +Op deze wijze werd het economisch leven steeds meer uit zijn voegen +gerukt. Langzamerhand kwamen de menschen op het eiland tot het inzicht, +dat veel wat zij voor rijkdom hadden aangezien, geen rijkdom was, en +dat vele invloeden, waaraan vroeger weinig aandacht was geschonken, +nu machtig samenwerkten om hen voorgoed te verarmen. Allen waren het +er over eens, dat het papiergeld, dat zij gebruikten, een hoofdoorzaak +van hun moeielijkheden was, maar in welk opzicht dat papiergeld precies +invloed uitoefende, daarover waren weinigen het eens. Allen deelden +de opvatting, dat er voortdurend en zooveel mogelijk over gesproken +moest worden en dat deden zij dan ook, maar wie het minste wist, had +het meeste te zeggen. Sommige meenden, dat de eerlijkste en daarom ook +de beste handelwijze voor de Regeering van het eiland zou zijn, dat zij +haar beloften om te betalen op vertoon zoo snel mogelijk moest nakomen, +en dat, waar zij een canoe van den eenen had geleend, kleedingstof +van een ander, speren van een derde en geld van een vierde, zij al +die zaken behoorde terug te geven en niet te blijven beloven zonder +iets te doen. Sommigen dachten dat het beste zou zijn om de canoes, +het ijzer, de stof en het geld achtereenvolgens terug te geven, +juist zooals het gouvernement ze gekregen had. Anderen meenden weer, +dat het beter was om alle verschillende voorwerpen in afzonderlijke +pakhuizen te bergen en dan, als de pakhuizen vol waren, de deuren te +openen en alles tegelijk terug te geven, wat er geleend was. Maar, +zooals reeds eerder is aangeduid, kon de Regeering alleen canoes, +kleedingstof, ijzer of geld hebben, wanneer zij die eerst van het +volk had gekregen en daarom was teruggave van de zijde der Regeering +feitelijk hetzelfde als betaling van de zijde van het volk. Maar het +betalen van schulden is iets waarvan vele menschen een natuurlijken +afkeer hebben, en zoodoende vond ook dit plan een groot aantal +tegenstanders, die algemeen van oordeel waren dat de uitvoering van +dit plan hen van hun geld zou berooven en dus ook van de middelen om +handel mee te drijven. Niemand begreep wat er eigenlijk aan haperde +bij de menschen. Nu zij namelijk geen nuttige artikelen (de producten +van hun eigen werkzaamheid) hadden om te verkoopen, zouden zij alleen +geld kunnen krijgen, wanneer zij ervoor gingen werken, tenzij, wat +zij nog liever wilden, zij kans zagen het eenvoudigweg aan een ander +te ontfutselen. + +Behalve de reeds genoemde menschen, die óf openlijke tegenstanders +waren van een fiscale hervorming, òf wegens hun weifelende houding tot +dezen gerekend konden worden, waren er nog verschillende andere soorten +van opponenten. Daar was b.v. een groep menschen, altijd gekleed in +bruinlakensche jassen en met breedgerande hoeden op, die gedurende den +oorlog steeds vrienden van den vrede waren geweest en daarom altijd +wenschten, dat men met de Kannibalen tot een minnelijke schikking zou +komen, op voorwaarde dat de laatsten zich tevreden zouden stellen met +uitsluitend de ouden van dagen en de zuigelingen te roosteren en op +te eten en af en toe een enkele schoonmoeder. Daar het in de lijn lag +van hun vredespolitiek opponeerden al deze lieden van 't begin af aan +tegen de uitgifte en de circulatie van de bluebacks, als zijnde een +willekeurige, onwettige en onnoodige maatregel. Toen de Kannibalen +echter geheel verslagen waren, legden deze "vrienden van den vrede +in oorlogstijd" dadelijk hun kwakerkleed af, werden "vrienden van +den oorlog in vredestijd" en verklaarden zich in vollen ernst vóór +een grootere uitgifte en het voortgezet gebruik van de bluebacks, +en om een dergelijke daad te rechtvaardigen, waren zij bereid om een +nieuwen oorlog te beginnen of althans een jaarlijksche paniek te +verwekken. Gedurende den oorlog waren deze vrienden van den vrede +copperheads [23] genoemd en na den oorlog was hun copper-headisme, +hoewel vermomd, in den grond hetzelfde gebleven. Want het was +duidelijk, dat de oppositie tegen de uitgifte der bluebacks, door +de vredesvrienden aan den dag gelegd tijdens den oorlog, en de +oppositie tegen de uitbetaling en intrekking der bluebacks na den +oorlog, slechts verschillende uitingen waren van vijandigheid tegen +de Regeering en den oorlog zelf; immers, wanneer de Regeering te kort +schoot in het nakomen van haar beloften, die zij in tijden van den +hoogsten nood gegeven had, dan zou zulks haar goeden naam zeker veel +afbreuk doen en haar voorgoed verhinderen om in moeilijke tijden weer +tot dergelijke maatregelen haar toevlucht te nemen [24]. De waarlijk +intelligente en vaderlandslievende menschen op het eiland doorzagen +volkomen deze nieuwe politiek der voormalige vredesapostelen om juist +het tegenovergestelde van hun vroegere theorieën te verkondigen en +dat nog wel onder het voorwendsel van een bovenmatige bezorgdheid +voor de belangen van den handel. Zij dachten aan het oude versje: + + + +"Toen de duivel ziek was, wilde de duivel een monnik wezen; +En de duivel was een monnik, toen de duivel weer was genezen." [25] + + +en hierna duidden zij de tegenstanders van het uitbetalen der bluebacks +aan als inflatie-copperheads, onder welken naam zij sindsdien steeds +in de geschiedenis bekend zijn gebleven. + +Er waren ook welmeenende burgers, die oprecht wenschten, dat de ballon +van inflatie naar beneden mocht komen, maar die er zich hardnekkig +tegen verzetten, dat dit resultaat bereikt zou worden door het +gasvolume, dat zij bevatte, te verminderen. Alle volle neven van den +man, die gewoon was te wachten, totdat het snel stroomend water der +rivier voorbij zou zijn, alvorens deze over te steken, waren er zeker +van, dat de ballon wel neer zou komen als het volk maar geduld wilde +oefenen, goed op den uitkijk blijven en wachten wilde. Maar hiertegen +opperde men het bezwaar, dat, wanneer het volk verplicht was om een +groot gedeelte van zijn tijd te gebruiken om op den ballon te letten +ten einde te voorkomen dat hun hoofden zouden verbrijzeld worden, +wanneer deze na lang gedobber en op en neder gaan naar beneden zou +storten, een dergelijke tijdverspilling op den duur een schaarschte van +levensmiddelen zou veroorzaken; en dat zij, die er belang bij hadden, +tenslotte tot wanhoop gedreven door het onophoudelijk opletten en door +gebrek aan werk, voedsel en kleeding, er eindelijk op zouden aandringen +om de kleppen van den ballon te openen en het geheele volume gas +ineens te laten ontsnappen. Sommigen stelden voor om het voorbeeld van +"Peter den stijfhoofdige" te volgen, toen deze tegen de Yankees streed +en den ballon te doen dalen door een proclamatie, terwijl anderen +verklaarden dat zij veel vertrouwen hadden in een gemeenschappelijk +gebed. Eminente vaderlandslievende rechtskundigen hielden vol, dat daar +een oorlogsnoodzaak de eenige aanleiding was geweest van de wettiging +en van de uitgifte der bluebacks, deze geen recht van bestaan meer +hadden, zoodra die oorlogsnoodzaak was opgeheven; maar dat integendeel +het voortgaan met het uitgeven en gebruiken van deze biljetten na de +nederlaag der Kannibalen, niets anders beteekende dan een voortzetting +van den oorlog, niet tegen den vijand, maar tegen het eigen volk. De +geslepen inflatie-copperhead-rechtskundigen hielden daartegenover +stokstijf vol, dat een werktuig, eenmaal door oorlogsnoodzaak in het +leven geroepen, steeds van nut bleef en dat het gebruik daarvan ten +allen tijde moest worden voortgezet; zoodat een kogel of granaat, +ééns rechtmatig gebruikt om vernieling te bewerken in oorlogstijd, +met het volste recht opnieuw kon worden afgeschoten in vredestijd, +onverschillig wien zij mocht treffen of welke bezittingen zij mocht +vernietigen; en dat het volstrekt geen misdaad was om deze moorddadige +werktuigen telkens opnieuw te laden en af te vuren en daardoor dood +en verderf te verspreiden, maar integendéel een groote daad van +vaderlandsliefde. Deze theorie verschrikte evenwel enkele beschroomde +menschen, die zeiden, dat één granaat of kogel, op deze wijze opnieuw +gebruikt, wel eens alle eigendommen van het eiland kon vernietigen of +alle menschen dooden en in dat vooruitzicht konden zij niet nalaten +te betreuren, dat zij maar niet dadelijk bezweken waren voor de +Kannibalen, wier honger mettertijd misschien wel eens verzadigd +zou zijn geworden of die wellicht op den duur de voorkeur zouden +gegeven hebben aan een ander soort voedsel, zij het tengevolge van +een menschenvleesch-indigestie dan wel uit meer moreele overwegingen. + +In de periode van algemeene verwarring en onzekerheid die nu op het +eiland aanbrak, begonnen eenige menschen, die er een voorliefde voor +hadden om parallelgevallen in de geschiedenis op te sporen, nauwkeurig +alle oude kronieken en geschiedrollen van andere naties door te +snuffelen, om daaraan hun licht op te steken; en onder verschillende +stukken die van belang voor hen waren, vonden zij in de kronieken +van dien geleerden Spaanschen geschiedkundige Fray Antonio Agapida +het verslag van wat de beproefde legeraanvoerder Don Inigo Lopez de +Mendoza, Graaf van Tendilla, deed, toen hij, tijdens een beleg van +de Mooren, in de stad Alhama ook ernstige finantieele moeilijkheden +te bestrijden had. + +"Het gebeurde", zegt Agapida, "dat deze Katholieke ridder op een +oogenblik in het geheel geen goud of zilver meer bezat om de soldij +van zijn troepen te betalen. En de soldaten morden zeer, ziende dat +zij niet de middelen hadden om de meest noodzakelijke levensbehoeften +van de burgers te koopen. Wat doet nu de wijze opperbevelhebber in +dit dilemma? Daar neemt hij me een aantal kleine stukjes papier, +waarop hij verschillende sommen opteekent, groote en kleine, naar +gelang van den aard van het geval en onderteekent ze met zijn eigen +handteekening en naam. "Hoe", zult gij zeggen, "moeten soldaten +betaald worden met vodjes papier?" "Juist op deze wijze", antwoord +ik, "en goed betaald ook, zooals ik U aanstonds duidelijk zal maken, +want de goede graaf vaardigde een proclamatie uit, waarbij hij den +inwoners van Alhama beval om deze stukjes papier aan te nemen voor +het volle bedrag, dat er op vermeld stond, terwijl hij beloofde +ze in de toekomst in te lossen tegen zilver en goud en ieder, die +weigeren mocht ze aan te nemen, bedreigde met zware straffen. Het +volk, dat het volste vertrouwen had in zijn woord en er op rekende, +dat hij evenzeer bereid zou zijn om de eene belofte te vervullen, als +hij in staat was om de andere na te komen, nam deze stukjes papier +zonder aarzeling of protest aan. Zoo deed deze Katholieke ridder, +door een spitsvondige en meest wonderbaarlijke soort van alchimie, +waardeloos papier verkeeren in kostbaar goud en maakte hij dat zijn +eerlang verarmd garnizoen overvloed van geld bezat!" + +"Het is niet meer dan billijk om hieraan toe te voegen", gaat de +geschiedschrijver voort, "dat de Graaf van Tendilla zijn beloften +nakwam als een getrouw ridder; en dit mirakel, zooals het scheen in +de oogen van Agapida, is het eerste voorbeeld, dat ons overgebleven +is, van papiergeld." (Irving: "De verovering van Granada.") Hierbij +mag ook vermeld worden, dat de oudheidkundigen van het eiland geen +enkele kroniek vonden van een anderen legeraanvoerder, die wel het +voorbeeld van den Graaf de Tendilla navolgde in het uitgeven van +kleine stukjes papier om als geld te dienen, maar niet in het stipt +nakomen van zijn belofte en wien het naderhand gemakkelijk viel om +opnieuw het vertrouwen te winnen van zijn soldaten òf van het volk, +wanneer hij wederom in dergelijke moeilijkheden geraakte [26]. + + + + + + +HOOFDSTUK XI. + +HET NIEUWE MILLENNIUM. + + +Tenslotte stond er een secte van wijsgeeren op (zichzelven noemend +de "Vrienden der Menschheid"), die overtuigd waren dat zij alle +moeilijkheden konden oplossen en deze streefden er naar om de regeering +van het eiland in handen te krijgen. + +Hun leider stond bekend als een monster. Hij had gediend in den oorlog +tegen de Kannibalen, had een buitengewoon woest uiterlijk en daarom +hield men hem algemeen voor een dapper man; hij sprak luid en met +groote overtuiging, daarom hield men hem voor een wijs man; hij had +groote rijkdommen vergaard, zonder ooit iets nuttigs uit te voeren, +en daarom hield men hem voor een zeer bekwaam man in zaken. + +Onder zijn aanhangers waren er twee, die als zijn bijzondere +medewerkers en raadgevers golden. De eerste was een groot redenaar, +die het grootste gedeelte van zijn leven gesleten had als zendeling +onder een onbeschaafd volk, dat nooit eenige bezittingen had gehad +en natuurlijk geen handel dreef, en in deze hoogst voortreffelijke +en practische leerschool voor economie had hij alle kennis opgedaan, +die men over dit ingewikkelde onderwerp verzamelen kon. De tweede was +een athleet, die vele jaren in het nationale circus was opgetreden +en die zich een groote vermaardheid had verworven door op beide +schouders zware gewichten te dragen, welke het opschrift droegen van: +"binnenlandsche nijverheid," maar die in werkelijkheid alleen maar +uit ruw ijzer bestonden. Om deze beiden "verzamelden zich allen, die +in zorgen zaten, allen, die schulden hadden, en allen, die ontevreden +waren," zoodat zij weldra een groot aantal discipelen hadden. + +Het eerste, wat zij deden, was den armen ouden Robinson Crusoe +beschimpen, omdat deze tijdens zijn leven zijn volk had aangeraden +om hun geld van goud te maken (dat alleen door arbeid geproduceerd +kon worden, en niet door goochelkunstjes) en om hun papiergeld +te maken van iets, dat goud vertegenwoordigde, terwijl hij toch +had moeten weten dat goud "het werktuig en het overschot was van +verdwenen despotisme," [27] en zij hielden volstrekt geen rekening +met het feit, dat hij de vader van zijn land was en in een hol had +gewoond. Vervolgens verklaarden zij, dat alle opvattingen, die de +verdere menschheid tot nu toe had aangehangen, geheel verkeerd waren; +dat de natuur haar best had gedaan om het eiland tot een afgezonderde +gemeenschap te maken; dat de wetgeving afdoende had aangevuld, wat +de natuur in dit opzicht nog onvoltooid had gelaten en dat derhalve +de behoeften van het eiland met betrekking tot geld, papiergeld en +al die dingen zoo eigenaardig en geheel eenig in hun soort waren, +dat alle ervaring van de geheele verdere wereld te samen daarop niet +toepasselijk was en dus ook niet leerzaam kon zijn. Allen waren het +er over eens, dat de verderfelijke theorie, verkondigd door Robinson +Crusoe, Vrijdag en andere menschen van vroegere tijden en andere +landen--dat alleen een algemeen begeerenswaardig artikel goed geld kon +vormen en dat geld altijd moest zijn het equivalent van de goederen, +waarvoor het in ruil werd gegeven--de feitelijke bron was van alle +geldelijke verwarring; want, was het niet duidelijk, dat, wanneer +zulks het geval ware, alleen die menschen slechts in het bezit van geld +konden zijn, die als die protserige tarwe-verbouwers, varkenshouders, +huisjesmelkers of obligatie-houders, door arbeid vroeger in het bezit +van nuttige goederen waren gekomen, welke zij in ruil konden geven +als een equivalent voor geld?--terwijl het ware einddoel van alle +geldelijke hervormingen en de sleutel tot het vreeselijke probleem +der armoede toch klaarblijkelijk was om een soort van geld uit te +vinden en in omloop te brengen, dat zij, die geen tarwe, varkens, +vee, huizen, obligatien of andere artikelen bezaten, en die niet in +staat of geneigd waren om iets dergelijks te verkrijgen, door hun +diensten te verkoopen, zonder moeite en in overvloed konden krijgen. + +"Wij willen derhalve", zeide de redenaar-philosoof, sprekende +uit naam van hemzelf en van zijn mede-"Vrienden der Menschheid", +"meer democratie en minder aristocratie hebben op de geldmarkt; meer +geld binnen ieders bereik en minder voor de enkele uitverkorenen" +[28]. Kortom, waar de patiënt al zeer ziek en verzwakt was door +het kleine (fiscale) dieët, waarop hij had moeten leven meenden de +medici nu, dat de beste wijze, om hem er boven op te helpen, was, +om hem een nog slapper drankje in te geven. + +Allen waren het er voorts over eens, dat het woord "geld" een +slechte naam was en dat het publiek een veel helderder voorstelling +zou krijgen van de groote problemen, waar het om ging, als er meer +begrijpelijke en wetenschappelijke termen, die nauwkeurige definities +behelsden, gebruikt werden. Een der wijsgeeren stelde derhalve voor, +om, aangezien het hun doel was, dat het overal wortel zou schieten, +terug te gaan tot de Bijbelsche omschrijving en het den "wortel" te +noemen, tegelijkertijd opmerkende, dat "de Heer toonde, wat Hij van het +geld dacht, door het soort menschen, aan wien hij het gaf". Een ander +stelde voor het te noemen: "een middel tot onderlinge samenwerking" +(Carey). Een derde: "het teeken van overdracht, waarvan de grondstof +een binnenlandsch product moet zijn" (John Law, 1705); een vierde: +"een begrip van waarde in vergelijking met nuttige goederen" (British +Tracts on Money, 1795-1810); een vijfde: "een standaard, noch van +goud, noch van zilver, maar iets ontworpen in de verbeelding om door +de publieke opinie bepaald te worden" (idem). + +Waaruit geld in dit hervormde systeem nu bestond of moest bestaan, +daarover waren alle geleerden het aanvankelijk nog niet volkomen +eens. Een denkbeeld, dat nogal veel instemming vond, was, dat geld +uitsluitend moest zijn een teeken, dat diensten vertegenwoordigde, +bewezen op een onbepaalden tijd of plaats, (mogelijk vergeten of +ontkend door den ontvanger) en "waarvoor de houder niet het equivalent +heeft ontvangen, waarop hij onder het systeem van arbeidsverdeeling +een vanzelfsprekend recht heeft." [29] + +Het beste geld was dus volgens de wijsgeeren, die deze theorie +verkondigden, een duidelijk bewijs, dat iemand iets aan een ander +verschuldigd was; en bijgevolg zou er bij meer schulden, ook meer +geld, en bij meer geld, ook meer rijkdom zijn, tenzij men zou moeten +veronderstellen (wat niet redelijk is), dat dit soort van geld de +eerste eigenschap van alle andere geldsoorten miste, n.l. koopkracht. + +Bovendien (hoewel de philosophen dat er niet precies bij vertelden) was +het tevens een logische conclusie, dat in een gemeenschap, die alleen +"teekenmunt" of "imaginair geld," gebruikte, de zekerste weg om rijk +te worden zijn zou om in groote schulden te geraken; en de beste wijze +om een verlicht systeem van handeldrijven door te voeren, zou zijn, +om artikelen, door tijd en arbeid verkregen, te ruilen voor rentelooze +schuldbewijzen. Het is onnoodig te zeggen, dat deze leerstellingen en +conclusies er zeer toe bijdroegen om de bevolking van het eiland te +versterken in de opvatting, die zij zich reeds vroeger hadden eigen +gemaakt, dat het papiergeld, dat zij reeds hadden--namelijk bewijzen +van vernietiging,--"het beste ruilmiddel van de wereld" was. + +De drie leiders der philosophen waren er evenwel geen menschen naar, +om zich met halve maatregelen tevreden te stellen. Hadden zij hun +handen niet geslagen aan den ploeg der hervormingen? En moesten zij +nu na dit veelbelovende begin werkeloos toezien, dat de ploeg in de +vore bleef steken? Derhalve beriepen zij zich eerst op de mannen van +gezag en vervolgens op het ongeletterde verstand. + +Hier volgen enkele uitspraken van autoriteiten waaraan zij groote +waarde hechtten: + +"Handel en bevolking, die den rijkdom en de macht van den Staat +uitmaken, zijn afhankelijk van de hoeveelheid en van het beheer van +het geld", John Law, Memory to the Duke of Orleans, 1705. + +"Wat is onze plicht tegenover onszelf en tegenover de geheele wereld: +zullen wij niet of wel een circulatiemiddel blijven handhaven, +dat ongeschikt is voor uitvoer? Dat is het vraagstuk, dat op het +oogenblik de natie in beroering brengt en dat binnen afzienbaren +tijd alle andere quaesties in zich zal absorbeeren. Het bevestigende +antwoord op deze vraag is ook in volmaakte overeenstemming met de +practijk en de ervaring der groote mogendheden, en eveneens met de +leerstellingen van een gezonde economische wetenschap". Brief van Henry +C. Carey aan den afgevaardigde van Detroit, Mozes W. Field, September +1875. Raadpleeg verder Gouverneur W. Kieft: "Over het gebruik van +Wampumgeld in Nieuw-Amsterdam," (folio-uitgave, zeer zeldzaam) 1659. + +"Langdurige gemeenzaamheid met de practijk om een onderpand voor +leeningen te geven en om deze op een vastgestelden datum terug te +betalen, heeft ons verblind voor het nationale voordeel van leeningen +zonder onderpand en op een onbepaalden datum betaalbaar", Karl Marx, +Sécrétaire, Organisation de l'Internationale. + +Maar het argument, waarmee de philosophen het meest hun theorieën +staafden tegenover het volk, was een juridische uitspraak, gedaan +in een naburig land door het hoogste rechtscollege, voor hetwelk +de vraag, waaruit geld moest bestaan, officieel ter beslissing +was gebracht. Deze uitspraak, uitgedrukt in de zeer eigenaardige +terminologie van het land, luidde als volgt: "Wat wij erkennen is, +dat de volksvertegenwoordiging de macht heeft om te proclameeren, +dat de gouvernementspromessen, belovende geld te betalen, voor +het oogenblik gelijk in waarde zullen zijn met het betaalmiddel, +dat omschreven is bij de muntwetten, of met de veelvouden van dit +betaalmiddel". Hetgeen allemaal, vertaald in de taal van het eiland, +beteekende dat de Regeering de macht heeft om een betalingsbelofte, +die dus in zichzelf inhoudt een erkenning dat de belofte niet betaald +is, te maken tot een volledige genoegdoening, dat de belofte betaald +is. Dat deze beslissing overigens volstrekt geen nieuwtje was op +rechtskundig gebied en dus ook niet door nieuwe wettelijke bepalingen +gedekt behoefde te worden, gaven de geleerde rechters indirect toe +door bij het geven van hun meeningen als vroegere parallelgevallen, +waardig om steeds herdacht te worden, de beslissingen aan te halen +van dien eminenten jurist van den ouden tijd Cade (Jack), die +verordonneerde, dat "zeven halve-stuiver-brooden voor een stuiver +verkocht moesten worden" en dat "de kuip met drie hoepels tien hoepels +moest hebben". Hetzelfde gerechtshof staafde eveneens zijn argumenten +door te zeggen: "het is nauwelijks juist om van een waarde-standaard +te spreken. De grondwet spreekt er niet van. "Waarde" is een ideëel +begrip. De muntwetten stellen de waarde-eenheid vast op een dollar, +maar het gouden of zilveren voorwerp, dat wij een dollar noemen, +is in geen enkel opzicht de standaard van een dollar. Het is een +plaatsvervanger ervan. Er had nooit een geldstuk behoeven te bestaan +met de benaming van een dollar." [30] + +[Aanmerking: Deze laatste opmerking van het geleerde gerechtshof hield +een groote ontdekking in; want hoe kan er een plaatsvervanger bestaan, +zonder iets, waarvan hij de plaats moet innemen? In het geval van +Peter Schlemihl was er een man zonder schaduw, maar hier hebben we +een schaduw zonder een lichaam om die schaduw te werpen. Een gouden +dollar is geen bestaande en langs mechanischen weg gemaakte munt, +maar 25,8 grein standaardgoud is een dollar. Bedoelde het gerechtshof +soms, dat dit gewicht aan goud niet behoeft te hebben bestaan en toch +een plaatsvervanger heeft? (De schrijver.)] + +Van het oogenblik af, dat deze uitspraak hun ter oore kwam, namen +alle philosophen hun woordenboeken ter hand en zochten de beteekenis +op van het woord "ideëel". Zooals te voorzien was, vonden zij dat het +beteekende: "denkbeeldig"; "alleen bestaande in de fantasie of in de +verbeelding" (Webster), en vanaf dat oogenblik was er geen sprankje +twijfel meer in de zielen der hervormers omtrent de onfeilbaarheid en +de onwrikbaarheid van hun stellingen. Want, om nog eens in uitvoeriger +verklaringen te treden, had het hoogste menschelijke tribunaal nu +niet twee uiterst netelige quaesties tegelijkertijd opgelost? + +1e. dat de plaatsvervanger van een voorwerp een equivalent kan zijn +(en als de overheid het zegt, zijn moet) voor het voorwerp zelf; +2e. dat waarde een ideëel begrip is, en daar alle ideëele begrippen +door de verbeelding geschapen worden, men dus ook waarde scheppen +kan uitsluitend met behulp der verbeelding. + +Hieruit volgde natuurlijk, dat men, om te genieten van het bezit van +eenig ding, wat het ook zij, alleen een symbool of plaatsvervanger van +dat ding behoefde te scheppen, en wilde men voor een ontvangen waarde +betalen, dan behoefde men alleen maar een overeenkomstige waarde +te fantaseeren om deze in ruil te geven en daarmee de verrekening +te sluiten. Op deze beslissingen van rechtsgeleerdheid en gezond +verstand, zoo besloten de drie leiders der philosophen en hun +vrienden, die de regeering in hun macht hadden, zou het toekomstige +geld van den staat gebaseerd zijn. Het vroegere opschrift op het +papier in omloop: "belofte om te betalen", dat stond voor hen vast, +was volkomen overbodig, want waarom geld te beloven, als de binnen hun +bereik liggende geldvoorraad practisch onbeperkt gemaakt kon worden +of tenminste altijd voldoende voor de behoeften van iedereen, die +het wenschte te hebben, of hij handel dreef of niet? Er was ook een +groot geleerde op het eiland, die met wiskundige berekeningen bewees, +dat er zooveel arbeid zou worden uitgespaard (welke dus voor andere +doeleinden benut kon worden) door de methode om een artikel, dat weinig +of geen arbeid kostte voor zijn productie, als geld te gebruiken in +plaats van goud of goederen, die veel arbeid vertegenwoordigden, +dat het noodzakelijk zou zijn om oogenblikkelijk een wet uit te +vaardigen, waarbij aan iedereen verboden werd om langer dan zes uur +per dag te werken, teneinde de ramp van een al te grooten overvloed +te voorkomen. Dezelfde geleerde had zich kort te voren zoozeer laten +meesleepen door zijn eigen betoog over de doelmatigheid van een nieuwe +kachel, die de helft der brandstof van een gewone kachel uitspaarde, +dat hij in het vuur van zijn redeneering aanbevolen had om twee zulke +kachels te koopen teneinde alle brandstof uit te sparen. + +Met weinige uitzonderingen was de geheele bevolking van het eiland +opgetogen van vreugde, en zoodra de omstandigheden het toelieten +begonnen zij al hun handelszaken volgens deze nieuwe basis te +regelen. Maar alle vreugde bij het vooruitzicht van het komende +nieuwe tijdperk doofde daarom nog niet de gevoelens van dankbaarheid +in de harten van het volk en zij besloten omvangrijke bewijzen van +hun erkentelijkheid te zenden naar alle buitenlanders, die hen met +hun wijze uitspraken op den goeden weg hadden geholpen. Aan elk der +rechtsgeleerden, die zoo vernuftig het begrip "waarde" omschreven +hadden, droegen zij een ideëel kasteel en landgoed op, waarvan het +bezit den eigenaar in den adelstand verhief met den titel van Baron +Idéalité, waarbij de ontvanger bovendien, bij speciale vergunning van +overheidswege, nog het recht verkreeg om (indien hij dat wenschte) +het praedicaat van "beduveld" te gebruiken. Aan den edelen voorstander +in vreemde landen van het denkbeeld van een geldsoort, die niet voor +uitvoer geschikt was, werd een gift van een millioen "middelen tot +onderlinge samenwerking", vertegenwoordigd door ideëel papiergeld, +toegewezen. Maar daar dit papiergeld zoowel volgens de wet als +uit den aard der zaak niet uit het eiland kon worden uitgevoerd, +was het onmogelijk om deze gift uit te betalen, en in plaats daarvan +schreef men een brief, waarin een verklaring der omstandigheden werd +gegeven en den ontvanger verzocht werd om het besluit tot betalen te +accepteeren als een "teeken van overdracht". + +Aan den eminenten financier, die het geld had omschreven als een +"begrip van waarde in vergelijking met nuttige artikelen," werd een +pleister-afbeelding gezonden van het "Wat Is Het?", terwijl aan zijn +collega, die de meening had uitgesproken, dat "hoe minder kostbaar +de grondstof is, waarvan geld gemaakt wordt, des te beter voor de +gemeenschap, die het gebruikt," een groote doos werd gezonden, die +monsters bevatte van de meest waardelooze dingen die men maar kon +bedenken, met een beleefd briefje er bij, waarin aan den ontvanger +verzocht werd om een keus te doen uit de verzameling van datgene, +wat hem het beste geschikt leek om er een teekenmunt van te maken, +en om een gedetailleerd verslag te sturen van zijn bevindingen bij +de poging om het in omloop te brengen als een vertegenwoordiger van +onbetaalde diensten. + +Terwijl de langzame voorbereidingen der Regeering van het eiland +om de noodige wetten voor de uitgifte en het gebruik van het nieuwe +geld te verschaffen, nog in vollen gang waren, trachtten verscheidene +vooruitstrevende individuen de officieele wettelijke handeling vóór +te zijn door op hun eigen houtje de grondbeginselen van het nieuwe +fiscaal systeem in praktijk te brengen. De eerste, die zoo handelde, +was een minister voor het binnenland van het eiland, wiens voornaamste +werk het was om de heidenen--voor wie, zooals men zich herinneren zal, +Robinson Crusoe bijdragen inzamelde,--van rundvleesch te voorzien. Er +hadden toen juist niet lang geleden eenige geruchten ten nadeele van +dezen ambtenaar de ronde gedaan, n.l. dat de heidenen niet al het +rundvleesch kregen waarop zij recht hadden; maar deze verdachtmaking +had waarschijnlijk geen anderen grond dan het onvermogen van de +heidenen om hun gevoel van voldaanheid in overeenstemming te brengen +met het bewijs van de overdracht van het vleesch. Om de heidenen +tevreden te stellen en tegelijkertijd zijn reputatie voorgoed van +elken blaam te zuiveren, haastte de bewuste ambtenaar zich om een +groot aantal afbeeldingen van mooi vet vee te laten maken, die hij +naar de Heidenen liet brengen door een Kwaker, terwijl hij hun tevens +schriftelijk verzocht om te slachten en op te eten en zich te goed te +doen, er aan toe voegend in een post-scriptum, dat het zeer nuttig +voor hen zou zijn om spaarzaamheid te leeren door de huiden op te +sparen. Daar de Kwaker nooit terugkwam, werd het tamelijk zeker geacht, +dat althans aan de eerste helft van het verzoek voldaan was. + +Het bestuur van het Nationale Steuncomité nam eveneens het besluit om +het ideëele systeem zonder uitstel in hun werkkring te ontwikkelen +en toe te passen. Het voornaamste werk van dit oude en eerwaardige +genootschap was de uitdeeling van kleedingstukken aan behoeftigen, en +zooals altijd het geval is in zware tijden, dreigde het getal aanvragen +hun voorraad hulpmiddelen, bijgedragen door liefdadige burgers, te +overtreffen. De bestuursleden wisten echter zeer goed, dat het niet +aanging om de plaatselijke armlastigen met de heidenen over één kam te +scheren, en hun aanvragen om kleeding te beantwoorden door zorgvuldig +geteekende plaatjes uit mode journalen te knippen en onder hen uit te +deelen; want er was dit groote verschil, dat de behoeftigen bij hen +voor de deur stonden, terwijl de heidenen ver weg in het binnenland +waren. Maar zij kwamen op een anderen, zeer gelukkigen inval. + +Zij namen een bekwaam schilder in hun dienst, dien zij voorzagen +van een goeden voorraad verf en kwasten, en als een armlastige +zich tot hen wendde om kleeren, lieten zij hem van top tot teen +beschilderen met alle kleeren, die hij wenschte, en naar de mooiste +en nieuwste patronen, vanaf kaplaarzen tot boorden toe en vanaf blauwe +getailleerde rokken tot geborduurde dassen met bijbehoorende juweelen +en fantasie-knoopen. Natuurlijk verwekte de eerste man, die in dat +costuum in het openbaar verscheen, heel wat opschudding. Maar het idee +was zoo nieuw en had klaarblijkelijk zooveel voordeelen boven de oude +methode van zich te kleeden, dat deze uitvinding opnieuw het overwicht +van het ideëele boven het reëele systeem in hooge mate versterkte. Zoo +was een der grootste verdiensten van deze nieuwe methode, dat zij +niet alleen de opvattingen van de meest vooruitstrevende finantieële +philosophen symboliseerde, maar ze ook wel degelijk in practische +toepassing bracht; en vooral bevorderde zij, volgens de wensch van +den redenaar-philosoof, "meer democratie en minder aristocratie op de +kleerenmarkt," daar zij de menschen er toe bracht om het minst kostbare +materiaal, waaruit men kleeren kon maken, te gebruiken; terwijl men +geschilderd katoen, wol, zijde en leer zoo zeer kon doen gelijken op +de werkelijke stoffen, dat alleen wanneer men trachtte de namaak te +ruilen voor de echte stof, het verschil duidelijk te onderscheiden +was. Bovendien had niemand ooit last dat de kleedingstukken, die +volgens het nieuwe systeem ontworpen waren, niet goed pasten! + +Het was uit met de knoopenplaag en iedereen kon genoeg tijd uitsparen +met het aan- en uitkleeden om er rijk van te worden als hij die +uitgespaarde oogenblikken maar wist te benutten. Iedereen kon zonder +bezwaar in zijn kleeren gaan slapen en als hij zijn huisjasje drie +honderd vijf en zestig maal in het jaar wenschte te verwisselen voor +een overjas of een overjas voor een huisjasje, kon hij dat met de +grootste snelheid doen, zonder eenig ruw materiaal te verspillen, +behalve een beetje verf; en daarom kreeg het systeem na eenigen tijd +door een gelukkigen inval den naam van "drie honderd vijf en zestig +maal verwisselbaar". Natuurlijk voldeed het zeer goed, zoolang het +weer zacht en goed bleef, maar toen het jaargetijde veranderde en het +guur en koud begon te worden, bleek het weldra, dat er geen wezenlijk +onderscheid bestond tusschen de verwarmende eigenschappen van de +verschillende soorten verf; dat er iets meer noodig was dan vertrouwen +om de koude op een afstand te houden en dat het geen invloed had op +de lichaamstemperatuur en den bloedsomloop of men zich den eenen dag +hemelsblauw schilderde en den volgenden groen. [31] + +Vervolgens waren er nog twee slimme kerels, Peter van Scrapehem en +Israel Double, die ieder een boerderij ter waarde van tienduizend +dollar bezaten. Peter verkocht zijn hoeve voor de volle waarde aan +Israel en nam er vervolgens een hypotheek op voor het geheele bedrag +van de koopsom; en Israel verkocht op zijn beurt de zijne aan Peter en +nam er eveneens een hypotheek op voor de volle waarde. Op deze wijze +hadden die twee knappe koppen oogenschijnlijk beiden hun bezittingen +verdubbeld; immers terwijl ieder aanvankelijk slechts tienduizend +dollars waarde aan onroerend goed had bezeten, hadden zij nu ieder +tienduizend aan onroerend goed en tienduizend aan persoonlijke +vordering, of tesamen de somma van veertig-duizend dollars, inplaats +van de oorspronkelijke twintig-duizend. Deze methode om bezittingen +te vermeerderen door vermeerdering van eigendomsbewijzen was zoo +gemakkelijk en oogenschijnlijk zoo onfeilbaar, dat het voorbeeld van +deze twee boeren zeer algemeen werd nagevolgd en toen eenige maanden +later de belasting moest worden opgemaakt over de eigendommen der +eilandbewoners, stond elkeen verstomd van verbazing over de enorme +toeneming van rijkdommen, welke uitsluitend het gevolg was van de +ontdekking der juiste opvatting omtrent den waren aard en de waarde +van eigendomsbewijzen. + +Tot op dit tijdstip had de melkvoorziening van het eiland voornamelijk +onder het beheer gestaan van een enkele maatschappij, die onder den +naam van "Maatschappij voor Distributie van Lacteale Vloeistof", alle +koeien in haar bezit had en die, om de bediening van haar klanten +te vergemakkelijken, sedert langen tijd de gewoonte had om bons uit +te geven, ieder goed voor een pint of een maatje melk, terwijl ook +alleen houders van bonnetjes melk konden krijgen. Deze bons voldeden +uitstekend in het gebruik binnen den besloten kring van ruilhandel, +die er bestond tusschen de melkboeren en hun klanten, voorzagen in +alle behoeften en werden door ieder aangenomen als gelijkstaande met +melk, want hoe meer bons hoe meer melk, en zonder bons geen melk. + +Gedurende den oorlog hadden de Kannibalen bij gebrek aan ander vleesch +een groot aantal der koeien, die aan de "Maatschappij voor Distributie +van Lacteale Vloeistof" behoorden, opgegeten. Talrijke koeien waren +ook gerequireerd door de regeering voor de soldaten, zoodat er na +den oorlog waarlijk niet meer koeien waren, dan het eiland volstrekt +noodig had. Plotseling brak er een epidemie van "mond- en klauwzeer" +uit op het eiland, tastte alle koeien van de Vereeniging aan en +maakte, dat zij geen melk meer konden geven. Toen verhief zich zulk +een hartroerende kreet uit ieder huisgezin, waar zuigelingen waren, +dat zelfs het meest verharde gemoed er door bewogen werd. Het was +niet eens noodig om een georganiseerde actie op touw te zetten, +want het volk verzamelde zich spontaan en eischte, dat er ingegrepen +zou worden. Een onmetelijke openbare volksvergadering was dadelijk +bijeen. Een zeer populair en humaan man en bijzonder kindervriend, in +de wandeling Oom Dick genoemd, werd als voorzitter uitgeroepen. Hij +werd ondersteund door een lange reeks van eerste staatsburgers, als +vice-presidenten en secretarissen, van wien echter niemand na zijn +kinderjaren nog eenige practische ondervinding gehad had van melk, +uitgezonderd misschien in den vorm van punch. De voorzitter hield +een gloeiende redevoering. Hij wist niet, zeide hij, of hij meer +bewogen was door medelijden of door verontwaardiging, medelijden met +de ongelukkige zuigelingen, wier lijden ondragelijk was geworden, of +verontwaardiging over de wreedheid der geprivilegeerde monopolisten, +die lichtvaardiglijk geweigerd hadden om meer bons uit te geven, +juist toen de behoefte aan melk het meest dringend was. De vergadering +deelde volkomen in de opvattingen van den voorzitter en besloot met +algemeene stemmen dat de "Maatschappij v. D. v. L. V." onmiddellijk +meer bons zou moeten uitgeven en bij gebreke daarvan zou haar octrooi +veranderd en aangevuld worden. Onmachtig om den algemeenen storm +van verontwaardiging te weerstaan, gaf de Maatschappij dadelijk +toe, en ieder vaderlandslievend burger keerde huiswaarts naar zijn +zwaarbeproefd gezin, met een overvloedige hoeveelheid melkbons in de +aangename overtuiging dat hij voor éénmaal althans van een buitengewone +gelegenheid had kunnen profiteeren. + +Dienzelfden avond werden alle zuigelingen voorzien van melkbons +inplaats van melk. Melkbons warm, melkbons koud, melkbons met suiker, +gewone melkbons, melkbons met groen bedrukte achterzijde en in te +wisselen tegen melkbons voor den room, die van de andere melkkaarten +was afgeschept. Maar, vreemd genoeg, weigerden alle babies zonder +uitzondering om de melkbons in te nemen met diezelfde instinctmatige +verstoktheid, waarmede oudere kinderen weigeren om schijn voor wezen +te accepteeren en nog dankbaar te zijn op den koop toe. De verwarring +van de vorige nacht was niets, vergeleken bij de opschudding van +de volgende, en toen de zon weer opkwam bescheen zij een volk in de +diepste ellende. + +Zoodra de noodzakelijke maatregelen getroffen konden worden kwam er +een nieuwe meeting bijeen. Maar ditmaal werd deze door de zuigelingen +zelf gehouden, gesteund door hun moeders en kindermeisjes. Zij waren +volstrekt niet theoretisch in hun opvattingen en ofschoon jong in +jaren, meenden zij allen, zonder uitzondering lang genoeg geleefd +te hebben om te weten wat hun vaders blijkbaar niet wisten, nl. het +verschil tusschen melk en papier. De besluiten, die genomen werden, +waren kort maar zakelijk en hielden het volgende in: 1e. dat de nood +der tijden meer melk vroeg en niet meer melkbons; 2e. dat de eenige weg +om aan meer melk te komen was om meer koeien aan te schaffen; 3e. dat +de eenige weg om meer koeien te krijgen was om ze aan te fokken, of +om iets even waardevols te produceeren, en vervolgens daarmee koeien +te koopen; 4e. dat er enkele eeuwige waarheden bestaan, en dat het +nutteloos is om die te loochenen, zoowel voor zuigelingen als voor +volwassen mannen. Er werd een comité benoemd, dat op zich nam om een +godsmolen te verschaffen om daarin iedereen fijn te malen, die niet +geloofde aan deze laatste bepaling. Daarop werd de meeting verdaagd. + +Dit was het eerste teeken van een openbaar meeningsverschil met de +opvattingen van de Vrienden der Menschheid, maar dit teeken werd +weldra door andere gevolgd. Daar men waarde tot een ideëel begrip +verklaard had en ideëele waardemeters in de plaats gesteld waren van +de reëele en tastbare maten van vroeger, meende men ook ideëele maten +van lengte, gewicht en inhoud in de plaats te moeten stellen van de +duimstokken, pondgewichten en schepelmaten, die eertijds gebruikt +werden. Winkeliers, loodgieters, kolenhandelaars en alle anderen die +iets te verkoopen hadden, voorzagen zich daarom van stukjes papier, +waarop respectievelijk gedrukt was: "Dit is een voet", "dit is een +schepel", "dit is een pint", "dit is een pond", en opnieuw werd de +groote wiskunstenaar te hulp geroepen om te berekenen hoeveel meer +laken, bier, steenkool, gas en alle andere meetbare dingen aan de +gemeenschap zonder twijfel ten deel zou vallen tengevolge van de +uitsparing van arbeid en kapitaal, veroorzaakt, doordat de oude maten +nu niet meer gemaakt, verkocht en gebruikt behoefden te worden. + +Maar het nieuwe systeem werkte niet best. Er was voortdurend +oneenigheid tusschen de koopers en de verkoopers, omdat de een +altijd een heel andere voorstelling had van wat hij verkoopen of +ontvangen moest dan de ander, en eer zij het recht beseften, waren de +eilandbewoners op weg om terug te keeren tot het primitieve systeem +van goederenruil, waarmede reeds de proef was genomen, doch dat als +ondoelmatig verworpen was in de eerste dagen van de geschiedenis +van het eiland. Inplaats van één prijs, stelde ieder, die artikelen +of diensten te verkoopen had, een reeks van minstens vier prijzen +vast: een "prijs voor werkelijke betaling", een "prijs voor geld", +een "prijs voor quasi-geld" en een "prijs op goed vertrouwen" en de +verkooper vroeg iederen klant die bij hem kwam, hoe deze wenschte +te betalen. [32] "Prijs voor werkelijke betaling" was goederenruil, +"prijs voor geld" was betaling in buitenlandsche munt; "prijs voor +quasi-geld" was het ideëele geld van het eiland en "prijs op goed +vertrouwen" was een opgedreven prijs in verband met den tijd van het +daaraan verbonden crediet. Dus, verondersteld dat een klant een mes +wilde koopen, dan zou de prijs daarvan "voor werkelijke betaling" zijn +een schepel koren, de "prijs voor geld" een gouden of zilveren munt ter +waarde van vijftig Amerikaansche centen, de "prijs voor quasi-geld" +soms zooveel als hij in een mand en een andermaal zooveel als hij +in een kruiwagen kon vervoeren; en vóórdat het ideëele geld voorgoed +werd afgeschaft was er een wagen noodig om het geld te brengen. Het +handeldrijven werd op deze wijze "hoogst ingewikkeld". + +Omstreeks denzelfden tijd verspreidde zich plotseling het bericht +dat de heidenen, niet bij machte om hun magen te vullen met de +afbeeldingen van vet vee, die hun zoo ruimschoots waren toegezonden +en in de overtuiging, dat zij bij den neus genomen waren, aanstalten +maakten om den oorlog te verklaren. + +Om tegemoet te komen aan de verhoogde staatskosten in verband met +dit dreigende gevaar, hief de Regeering nieuwe belastingen, en daar +de schatting van het vermogen op het eiland onder den invloed van +het nieuwe fiscaal systeem zulk een ontzaglijk veel grooter cijfer +had aangewezen dan vroeger, verwachtte men, dat een kleine aanslag +een groote som zou opbrengen. Maar zoodra Scrapehem, Double en hun +vrienden, die hun vermogen vergroot hadden door hun eigendomsbewijzen +te vermeerderen, bemerkten, dat de eigendomsbewijzen bij de belasting +als rijkdom werden beschouwd en als zoodanig belast werden op gelijken +voet met het vermogen, dat de eigendomsbewijzen vertegenwoordigden, +haastten zij zich om terug te krabbelen en hun hypotheken af te lossen, +en oogenblikkelijk werd de befaamde nominale rijkdom van het eiland +tot de helft teruggebracht. + +Zooals men zich zal herinneren, waren er enkele personen, die niet +gedeeld hadden in den algemeenen jubel, waarmee de ontdekking en +instelling van het nieuwe muntsysteem begroet was. Dat waren de +gewetenlooze kapitalisten, waarmee de menschen bedoeld werden, die door +ijver en spaarzaamheid meer geproduceerd hadden, dan zij verbruikten +en die dit overschot hadden uitgeleend in den vorm van schepen, +huizen en wagens, kruiwagens, steenkool, ijzer enz., op voorwaarde, +dat de waarde van die verschillende artikelen, uitgedrukt in geld, +hun zou worden terugbetaald benevens een gedeelte van de winst, +die door den leener bij het gebruik gemaakt mocht zijn. + +Nu was men algemeen van oordeel dat al deze verhuurders "opgeblazen" +waren, en die opgeblazenheid werd natuurlijk in verschillende graden +geconstateerd naarmate de patiënt een schip of een handkar bezat +en uitleende, of het equivalent van die voorwerpen in geld; en men +was het er ook algemeen over eens, dat het beste geneesmiddel voor +deze vreeselijke ziekte een aderlating was, en wel een aderlating +in dien vorm, dat men hen betaalde in het ideëele geld, dat nogal +heel wat in waarde verschilde van het geld, dat bedoeld was toen +de huurcontracten of leeningen gesloten werden. Inboorlingen van +heidensche landen, die nooit door het licht van het Evangelie waren +beschenen, noemden dit diefstal, maar vele inwoners van het eiland, +die hun leven lang Christenen geweest waren, hadden een heel anderen +kijk op de zaak en beschouwden deze uitsluitend als een hygienische +maatregel; en Christendominees die nooit tegen zulke practijken +preekten, maar wel altijd preekten tegen de zonden van dat oude volk, +de Joden, verwonderden zich over den lagen stand der moraliteit, die +een algemeen kenmerk der toenmalige maatschappij scheen te zijn. Daar +het evenwel uit de oude archieven van het eiland blijkt, dat er juist +in dienzelfden tijd zeer werd geijverd om bij de overheid en het volk +belangstelling op te wekken voor het vraagstuk of bijbellezing al +of niet gewenscht was op de openbare scholen, hetgeen de algemeene +aandacht waarschijnlijk wel wat afleidde van de overweging van +zulke onbelangrijke en ondergeschikte quaesties als de aard en de +verplichting van beloften, kan het zijn, dat het met dat lage peil +van moraliteit erger gesteld scheen, dan het in de werkelijkheid +het geval was, omdat immers het moeilijkste deel van de taak van +den geschiedschrijver daarin bestaat: het verband te vinden tusschen +gelijktijdige, maar schijnbaar volkomen tegenstrijdige gebeurtenissen. + +Maar, hoe dit ook zij, allen, die waardevolle artikelen uitgeleend +hadden, wenschten die aderlating te voorkomen en haastten zich +bijgevolg om terugbetaling te eischen alvorens het ideëele geld op +grooten schaal uitgegeven en in circulatie gebracht kon zijn; en +toen zij eenmaal afbetaald waren, wachtten zij zich wel om hun geld +opnieuw uit te leenen. Dit alles droeg er toe bij om, zooals men het +toen uitdrukte, het geld erg "krap" te maken, maar deze uitdrukking +ging volstrekt niet heelemaal op. Het eenige geld, dat krap was, +was het goede geld en dat was reeds sedert zoo langen tijd verdwenen, +dat de jongere generatie van de bevolking niet eens wist, hoe het er +uitzag, terwijl er van het slechte geld een voortdurend aangroeiende +voorraad was. + +Behalve het goede geld was ook al het werkelijke kapitaal +krap--timmerhout om schepen, fabrieken en huizen te bouwen, ijzer +voor de constructie van machines, stof voor kleeren, en graan voor +voedsel: niet omdat er eenig gebrek was aan al deze nuttige dingen, +maar omdat de bezitters allen bang waren geworden, dat zij er nooit +iets gelijkwaardige voor terug zouden krijgen, wanneer zij ze eenmaal +uitleenden of afgaven. Zoodoende werd het eiland inplaats van zich in +grooten voorspoed te verheugen, in de diepste ellende gedompeld. Er +was een algemeen gebrek aan vertrouwen. De werkkracht van het algemeen +was gefnuikt, de productie werd belemmerd, en wie hard wilde werken, +kon daartoe geen gelegenheid vinden. + +Het goud was sinds lang uit de circulatie verdwenen. Hoewel het +in groote hoeveelheden op het eiland geproduceerd werd, bleef er +niets van in het land zelf, maar alles stroomde voortdurend naar het +buitenland. De eenige verklaring van dit verschijnsel was, dat goud +het goedkoopste product van het eiland was en daarom het eerste, +dat uitgevoerd werd. Maar onder alle menschen, die dat opmerkten, +begreep het meerendeel volstrekt niet, dat de oorzaak hiervan niet +was te zoeken in een achteruitgang van de waarde van het goud, want +de gemiddelde koopkracht van dit artikel was over de geheele wereld +volkomen gelijk gebleven; maar dat de prijs van haast alle andere +producten van het eiland zoozeer veranderd was en naar verhouding zóó +was gestegen door den binnenlandschen geldelijken toestand, dat het +voor een vreemdeling veel voordeeliger uitkwam om goud te ontvangen +voor alle artikelen, die hij aan het eiland verkocht en vervolgens +met dat goud in andere landen dezelfde dingen te koopen, die juist in +groote hoeveelheden op het eiland geproduceerd werden om verkocht te +worden. Zooals reeds eerder vermeld is, hadden de eilandbewoners veel +moeite om deze tactiek te begrijpen, maar de vreemdelingen begrepen +als het ware intuïtief het voordeel er van en verzuimden nooit om haar +toe te passen [33]. Dit alles droeg er nog meer toe bij om alle handel +en nijverheid van het eiland onderste boven of binnenste buiten te +keeren: en terwijl de Vrienden der Menschheid voort gingen met luide +te verkondigen, dat de uitgifte van meer geld alle moeilijkheden zou +oplossen, begon het ongelukkige, geplaagde volk, wien het weinig kon +schelen van welke zijde de verlichting van hun nooden mocht komen, +indien deze slechts kwam, inmiddels luide te morren tegen het, naar +hun meening, onnoodige uitstel der papier-uitgifte. + +De reden van dat uitstel was, dat, hoewel in alle kringen van +het eiland een vrijwel volkomen eenstemmigheid heerschte over dit +onderwerp, de formeel vastgestelde datum voor de bijeenkomst der +Volksvertegenwoordiging om de betreffende wetten uit te vaardigen, +nog niet gekomen was. + +Eindelijk was de langverwachte dag daar en de Volksvertegenwoordiging +kwam bijeen. Alle bijzondere vrienden van "Meer Geld", van "Ideëel +Geld" en van de "Menschheid" waren afgevaardigden en nauwelijks had de +voorzitter zijn zetel ingenomen of vijftig mannen sprongen op, ieder +met een wetsvoorstel betreffende een onmiddellijke hervorming van het +fiscale stelsel. Het eerste voorstel, dat aangenomen werd, was, dat de +Regeering dadelijk al het geld zou verschaffen, dat noodig was om in +de behoeften van alle menschen en van allen handel en nijverheid te +voorzien en dat het hiervoor uitgegeven geld wettig betaalmiddel zou +zijn voor alle schulden van heden, van het verleden of van de toekomst. + +De volgende belangrijke quaestie, die aan de orde kwam was: Op welke +wijze zou de nieuwe en onbeperkte geldvoorraad verdeeld worden? Allen +begrepen onmiddellijk, dat men onmogelijk kon uitgaan van het systeem +van een onbegrensd iets te geven voor een onbegrensd niets; en toch, +wanneer dat niet gebeurde, hoe konden dan zij, die niets hadden en +natuurlijk om deze reden, de meest dringende behoefte hadden aan geld, +dit verkrijgen? Bovendien, om een onbeperkte hoeveelheid nieuw geld +te scheppen, zou men eenige honderdduizenden stukjes papier moeten +hebben met de woorden: "Dit is een dollar". "Dit is tien Dollar", of +"Dit is--(een ander bedrag), in duidelijke, artistieke letterteekens er +op gedrukt, en al die bedrukte papiertjes zouden noodzakelijkerwijze +niet alleen een groot verbruik van papier en inkt vereischen, maar +ook van tijd, terwijl het, vooral met het oog op den handel, van het +grootste belang was, dat er onverwijld zou worden ingegrepen. Daarom +besloot de Volksvertegenwoordiging om het moeilijke vraagstuk van +gelijke verdeeling onder de bevolking maar voorloopig te laten rusten +en allereerst een poging te doen om den handel te verlichten door +de hoeveelheid papiergeld in omloop te verdubbelen. Om dat doel te +bereiken, zonder de Regeering op kosten te jagen voor graveeren, druk, +papier en inkt, werd de bepaling uitgevaardigd, dat ieder, die in +het bezit was van "wettig betaalmiddel" papiergeld, deze biljetten +in twee gelijke helften mocht knippen en die beide stukken papier +zouden dan elk afzonderlijk weer een wettig betaalmiddel zijn voor +het volle bedrag, dat het heele biljet tevoren vertegenwoordigd had. + +Op het eerste gezicht scheen dit voorstel, dat aan een ieder, +die geen geld had, belette te deelen in den nieuwen rijkdom, een +schreeuwende onrechtvaardigheid: maar een nadere beschouwing der +zaak bracht de menschen tot de tegenovergestelde conclusie; want +tenzij men voorstelde om het nieuwe geld maar heelemaal weg te geven, +konden toch alleen diegenen, die al geld bezaten, er van krijgen en +wat zij zouden krijgen moest ook in ieder geval naar verhouding zijn +van wat zij reeds bezaten. Daarom werd het wijs geacht, om maar van +te voren rekening te houden met een in alle gevallen onvermijdelijk +gevolg en het nieuwe papiergeld te verdeelen op de aangewezen wijze. + + + + + + +HOOFDSTUK XII. + +DE ONTNUCHTERING. + + +Men verwachtte algemeen, dat de nieuwe en onmetelijke hoeveelheid +papiergeld, welke op de raderen van den handel werd uitgestort, deze +raderen onmiddellijk in beweging zou brengen. Maar die verwachting werd +wel zeer teleurgesteld. Niet alleen wilden de raderen nog volstrekt +niet gaan wentelen, maar de wrijving, die hen onbewegelijk deed +blijven, scheen hardnekkiger en onoverwinnelijker dan ooit te zijn +geworden. Inderdaad had de verdubbeling der hoeveelheid papiergeld, +inplaats van den handel te bevorderen, dezen in waarheid nog meer +bemoeilijkt, want alle kooplieden, die hun artikelen in ruil wilden +geven voor het nieuwe papiergeld, verdubbelden hun prijzen of gaven +slechts de helft der hoeveelheid voor wat zij als de helft van het +vroegere geld beschouwden, zoodat er tenslotte voor al deze menschen +geen grootere hoeveelheid ruilmiddelen bestond dan tevoren. Maar het +meerendeel der menschen, die iets te verkoopen hadden, wilden het +ideëele geld in het geheel niet aannemen als betaling. Zij maakten er +geen aanspraak op, zeiden zij, om financiers te zijn, of philosophen, +of zelfs maar bijzondere menschenvrienden; maar wel meenden zij niet +zulke groote gekken te zijn, dat men hun goedschiks kon wijsmaken, +dat de helft van een ding gelijk was aan het heele ding of dat een +schepel graan in twee schepels kon worden omgezet, door één schepel +in twee halve-schepel-maten te doen. + +Het eenige waarlijk positieve effect van de kunstmatige verdubbeling +der hoeveelheid ruilmiddelen, was bijgevolg, dat alle schulden +gehalveerd werden, en op een wijze, die alle crediteuren volkomen +machteloos maakte, om zichzelven recht te verschaffen: want volgens +de wet was ieder oud biljet van één dollar, nu een wettig betaalmiddel +voor twee dollars geworden. + +Op deze wijze leerde de bevolking van het eiland weldra een der +grondwaarheden van het geldwezen kennen, n.l. dat het eenige attribuut +van een wettig betaalmiddel, dat absoluut noodzakelijk en onmisbaar +is [34], bestaat in het innerlijk vermogen van dit betaalmiddel +om schulden af te doen of crediteuren tevreden te stellen--en dit +bovendien onafhankelijk van de vraag, of de wetgevende macht aan +het wettig betaalmiddel een werkelijke of representatieve waarde +gegeven heeft. Zoodat een zuivere omschrijving van de bewuste nieuwe +wet zou zijn geweest: "Een wet om de debiteuren van de helft van hun +verplichtingen te ontslaan en om de crediteuren op te lichten voor +een overeenkomstig percentage van hetgeen de debiteuren erkend hadden +aan hen verschuldigd te zijn." + +Ter eere van de bevolking van het eiland dient gezegd, dat zij +doorgaans te eerlijk waren om partij te trekken van de nieuwe muntwet +om zooiets slechts en gemeens te doen, [35] maar de wetenschap dat +iedere schuldenaar het in zijn macht had om zoo te handelen en de +vrees dat sommige van hun onmiskenbare rechten gebruik zouden maken, +droegen er nog verder toe bij om alle zaken tot stilstand te brengen. + +Verder deed zich nog een merkwaardig verschijnsel voor in verband +met den rentevoet, dat de gemoederen en tongen zeer in beweging +bracht. Iedereen nam als vanzelfsprekend aan, dat met een onbeperkten +geldvoorraad een lage rentevoet de overhand zou hebben: en wáarover +de financiers en philosophen het overigens ook oneens mochten zijn, +dit scheen als een paal boven water te staan. Een buitengewoon +knap en practisch lid van een der openbare debating-clubs van het +eiland dacht dat hij eens voor al de quaestie had opgelost door +op gezaghebbenden toon op te merken, dat "een ruime voorraad geld +de ondernemingslust bevordert en welvaart en vooruitgang tengevolge +heeft", en dat "wanneer er veel geld was, de rentevoet lager zou zijn", +evenals paarden en varkens goedkoop worden, wanneer er veel paarden +en varkens te krijgen zijn. Hij had eens voor al "die oude theorieën, +die banaliteiten van het geldwezen" overboord geworpen. Er was geen +levenskracht in deze stelregels. Hij gaf er de voorkeur aan "om zijn +aandacht te wijden aan den werkelijken toestand van het land en alle +theorieën konden voor zijn part naar de maan loopen." [36] + +Er was zooveel oorspronkelijkheid en gezond verstand in deze +opmerkingen, zooveel verheven minachting voor alle leerstellingen +van duffe oude ervaring, dat de vrienden van den redenaar hem meer +dan ooit waardig achtten voor den zetel van het uitvoerend bewind, +vroeger bezet door den wijzen Robinson Crusoe. Maar ongelukkig voor +den redenaar was hij niet ver genoeg gevorderd te zijn "A.B.C. Boek +van het geldwezen", om het verschil te kennen tusschen kapitaal +en papiergeld en in den eenvoud zijns harten meende hij, dat het +allemaal om het even was of de menschen prentjes hadden van paarden, +varkens en geld of werkelijke paarden, varkens en geld, die arbeid +gekost hadden om ze te verkrijgen. Daarom wilden de grondprincipes, +die hij had opgesteld in tegenstelling met die van theorie en ervaring, +maar geen steek houden en de eilandbewoners kwamen na tijd en wijle tot +de ontdekking der volgende waarheden: dat, hoe meer niet-inwisselbaar +papier er in ontzaglijke hoeveelheden wordt uitgegeven, hoe meer dit +in waarde achteruitgaat; en hoe meer het deprecieert, hoe meer men er +van noodig heeft om een koop te sluiten: en ook dat, wanneer iemand +gedeprecieerd papier opneemt om er zaken mee te doen, hij daarvan een +grooter nominaal bedrag moet vragen, dan hij noodig zou hebben van +niet-gedeprecieerd geld; en dat de rentevoet altijd naar het aantal +nominale dollars berekend wordt en niet naar hun koopkracht. De +onvermijdelijke stijging van prijzen tengevolge van de depreciatie +van het geld (prijs is immers de koopkracht van een artikel of dienst +uitgedrukt in geld) spoort de menschen nog meer aan tot het leenen +van geld om er mee te speculeeren; en hoe meer geld-opnemers, hoe +meer wedijver: en hoe meer wedijver er is om een artikel of dienst +te krijgen, hoe hooger de prijs, die er voor gevraagd wordt. + +Buitendien was de ruilwaarde van het papiergeld, door de kunstmatige +wijze waarop het overvloedig was gemaakt, zoo onzeker, dat de +kapitalisten (zooals altijd gebeurt in zulke tijden) hun beurzen +sloten, omdat zij liever geen risico's liepen; en als zij er +bij uitzondering in toestemden om iets uit te leenen, vroegen zij +extra betaling wegens het grootere risico of omdat er een algemeene +schaarschte van nuttige artikelen ontstaan was. [37] + +Nadat zij een tijdlang al deze grondstellingen proefondervindelijk +getoetst hadden, kwamen de bewoners van het eiland tot het inzicht, +dat het bezit van geld veeleer het gevolg is van rijkdom dan de oorzaak +ervan, en dat, enkele bijzondere gevallen en condities uitgezonderd, +de rentevoet afhankelijk is van den overvloed of schaarschste van het +werkelijke kapitaal, dat een gemeenschap bezit, het kapitaal, dat niet +uit geld bestaat; en dat die rentevoet niet voortdurend lager wordt, +naarmate men de hoeveelheid geld in omloop vermeerdert. [38] + +Zoo moesten de bewoners van het eiland een harde leerschool van +bittere ervaringen doorloopen alvorens zij leerden begrijpen, dat er +enkele economische waarheden bestaan, die men te accepteeren heeft +en waarnaar men dient te leven, wil men zoowel zijn individueele +als de nationale welvaart verzekeren. Zij begrepen eindelijk, dat +eigendom een stoffelijk bestaand iets is, de uitkomst van den een +of anderen vorm van arbeid; dat kapitaal, dàt gedeelte is van de +voortbrengselen der productie, hetwelk men bewaren kan om het te +bestemmen voor nieuwe en verdere productie; dat geld een middel is om +de verdeeling en het gebruik van kapitaal te vergemakkelijken zoowel +als den ruil van producten en diensten; dat met productie alleen +productie gekocht kan worden; dat wanneer iemand goederen koopt met +een papieren plaatsvervanger of symbool van geld, die goederen niet +betaald zijn, alvorens het symbool vervangen is door een waarde in +den vorm van arbeid of geld of een ander artikel; en, tenslotte, +dat een land en zijn inwoners eerder vooruitgaan door hun productie +te vergrooten, dan door op willekeurige wijze hun hulpmiddelen voor +het ruilen van producten te vermeerderen. Zij zagen ook in, dat de +betalingsbeloften, die zij als geld beschouwd en gebruikt hadden, +schulden waren, en dat schuldbrieven zoowel als andere soorten van +eigendomsbewijzen slechts een schijnbeeld zijn van den eigendom, dien +zij vertegenwoordigen; en dat zij, in hun pogingen om eerst allen rijk +te worden door schuldbrieven te creëeren, die schuldbrieven geld te +noemen, en dat geld wederom rijkdom, achtereenvolgens waren vervallen +van speculatie en verkwisting tot luiheid en verarming. En evenals de +hond in de fabel, die het stuk vleesch in de rivier liet vallen om +de schaduw te grijpen, hadden zij heel wat werkelijken rijkdom, uit +vroegeren arbeid verkregen, verloren laten gaan door dat schijnbeeld +van rijkdom voor de werkelijkheid te houden. + +Nu gingen zij ook inzien, dat een der eerste vereischten voor +een uitbreiding van den handel was, dat er vertrouwen zou bestaan +tusschen kooper en verkooper, maar dat zulk een vertrouwen nooit +bestaan kon zoolang de plaatsvervanger van waarde of andere symbolische +ruilmiddelen, gebruikt om het sluiten van koopen te vergemakkelijken, +onderhevig waren aan waardevermindering; en tegelijkertijd kwamen +zij tot de conclusie dat het geen zuinigheid was om goedkoop geld te +gebruiken; of m. a. w. dat het verlies en de verspilling van tijd +en materiaal, die het onvermijdelijke gevolg moesten zijn van het +gebruik van gebrekkige gereedschappen (en geld is een gereedschap) +doorgaans grooter was dan het renteverlies, voortspruitende uit de +hoogere kosten van goede gereedschappen. En toen zij dat alles begrepen +hadden, kwam goud of onaanvechtbare beloften om in goud te betalen, +opnieuw als geld in gebruik op het eiland. + +Nu vreesde men evenwel, dat de voorspelling bewaarheid zou worden, +dat het veel moeite kosten zou om weer voldoende goud te krijgen, +dat als geld zou dienen of als een basis voor papiergeld; vooral toen +men zich herinnerde, dat de gebeurtenissen van den laatsten tijd den +uitvoer zoozeer bevorderd hadden van al het goud, hetwelk het eiland +produceerde, of reeds bezat. Maar daar het den goudsmeden en juweliers +nooit de minste moeite had gekost om tijdens den oorlog met de +Kannibalen of daarna, al het goud, dat zij noodig hadden te verkrijgen, +onverschillig hoe schaarsch en waardevol het ook was in vergelijking +met het papiergeld, en daar zij zelfs nog wel honderdmaal zoo veel +hadden kunnen krijgen, als zij genoeg klanten hadden gehad, die het +wilden koopen; zoo kostte het ook den kooplieden, den winkeliers en +het geheele volk op het eiland geen moeite om goud in overvloed te +krijgen, zoodra zij overtuigd waren, dat het zuinig was om goudgeld te +gebruiken. Trouwens, nog voordat de ongegrondheid van hun vrees door +de uitkomst bewezen was, werden zij op dit punt al zeer gerustgesteld +door het bericht in verschillende buitenlandsche nieuwsbladen, dat het +in sommige betrekkelijk arme landen--zooals Oregon, Arizona, Nevada +en Washington Territory--de bevolking volstrekt niet meer moeite +kostte om al het goud te krijgen, dat zij voor geld wilde hebben, +dan om alle kruiwagens en stoommachines te krijgen, die zij wilde +gebruiken om handel te drijven en dat iedereen, die er van sprak om +hun het gebruik van het goudgeld te ontnemen, uitgelachen werd. + +Toen zoodoende de eerste stap in de goede richting gedaan was, werd +een reeks van andere goede maatregelen op een even natuurlijke wijze +genomen en met even gunstige gevolgen als in het beroemde geval van +de oude vrouw en haar geitje, waarin, zooals men zich zal herinneren, +op hetzelfde oogenblik dat het water het vuur begon te blusschen, +het vuur den stok ging verbranden, de stok den hond ging slaan, de +hond het geitje beet en tengevolge van deze reeks gebeurtenissen de +oude vrouw veilig thuis kwam met haar geitje, hoewel veel later in +den avond, dan zij 't gewenscht had en onder gewone omstandigheden +had kunnen zijn. En zoo keerde de welvaart langzaam maar zeker weder +terug op het eiland. + +Wat de Vrienden der Menschheid betreft, die zooveel verwarring in geld- +en handelszaken en zoovele nationale rampen op hun geweten hadden: +zij verloren weldra al hun invloed, werden vervolgens overladen met +spot en hoon, en tenslotte verdwenen zij geheel uit de herinnering +der eilandbewoners, die het nu allen veel te druk hadden met het +herstel van hun vermogen, om nog te blijven denken aan onaangename +ervaringen, die tot het verleden behoorden. Sommigen der philosophen +kwamen tot het inzicht van hun vergissingen en werden goede burgers, +maar bij de meerderheid werd het geloof, dat het geven van den naam van +geld aan dingen zonder intrinsieke waarde, alleen reeds het scheppen +van rijkdom tot gevolg had, een chronische kwaal, welke tenslotte +ontaardde in een onschadelijk soort van krankzinnigheid. Op mooie +dagen kon men hen vaak op de hoeken der straten zien bezig bladeren, +stokjes en strootjes te vergaâren en aan de kinderen, die zich om hen +heen verzamelden, te vertellen, dat er slechts één ding noodig was +om deze waardelooze voorwerpen in geld om te zetten en dat was niets +anders dan het geloof en het vaste vertrouwen dat die voorwerpen +werkelijk geld waren. Maar het was wel wat al te veel gevergd om +zelfs bij kinderen zooveel goedgeloovigheid te kunnen verwachten. + +Het eenige wat nog te verhalen valt, is, dat er als aandenken aan deze +veelbewogen geschiedenis in een der openbare gebouwen op het eiland nog +een nauwkeurig nagemaakt model tentoongesteld is van het hol, waarin +de eerwaardige Robinson Crusoe woonde; en, wat nog interessanter is, +de origineele kast, die hij van het schip meebracht, en waarin hij +de spelden, naalden en messen, de schaar en het stuk goed vond. Maar +vooral de drie groote zakken met goudstukken, die toen nutteloos waren, +maar thans goed en werkelijk geld zijn. Tallooze monsters van het +"ideëele geld" kan men ook in dezelfde kamer zien tezamen met een +portret van den barbier, die er zijn winkel mee had behangen, en van +den hond, dien de menschen geheel beplakten met pek en papiergeld en +aldus door de straten joegen [39]. + + + + + + +INHOUD + + + Voorwoord ter inleiding, van Mr. G. Vissering +Hoofdstuk I De drie groote zakken geld +Hoofdstuk II Een nieuwe maatschappelijke orde van zaken +Hoofdstuk III De periode van goederenruil +Hoofdstuk IV Hoe zij geld uitvonden +Hoofdstuk V Hoe de bevolking van het eiland en van andere + streken wijs werd +Hoofdstuk VI Goud, en hoe zij dat leerden gebruiken +Hoofdstuk VII Hoe de eilandbewoners besloten een eerlijk + en vrij volk te zijn +Hoofdstuk VIII Hoe de bevolking van het eiland het gebruik van + papiergeld invoerde +Hoofdstuk IX Oorlog met de Kannibalen en de gevolgen daarvan +Hoofdstuk X Na den oorlog +Hoofdstuk XI Het nieuwe Millennium +Hoofdstuk XII De ontnuchtering + + + + + + +AANTEEKENINGEN + + +[1] Dat de hier geschilderde onaangename gevolgen van het systeem +van den ruilhandel van man tot man, volstrekt geen zuivere verzinsels +zijn, maar dat dergelijke gebeurtenissen tegenwoordig nog dagelijks +voorkomen in landen van groote geographische uitgestrektheid, bewijzen +de getuigenissen van Barth, Burton en anderen, die in den laatsten +tijd Oostelijk Afrika bezocht hebben. Zoo vertelt Barth bijv. (zie +"Travels" dl. I p. 568 en dl. III p. 203) dat hij herhaalde malen +niet had kunnen koopen, wat hij volstrekt noodig had--koren, rijst, +enz.--omdat hij niet bezat en niet kon krijgen, wat de bevolking +in ruil daarvoor verlangde; en op een andere plaats (dl. II p. 51), +verklaart hij, dat het hem in sommige Afrikaansche steden, die hij +bezocht had, zooveel moeite had gekost om inkoopen te doen, doordat +de bevolking geen direct ruilmiddel had, dat zijn bedienden dikwijls +in een toestand van de grootste uitputting van hun koop-expedities +waren teruggekeerd. + +[2] "De edele metalen hebben vele eigenschappen, die hen geschikt maken +om voor geldstukken gebruikt te worden. Hun gebreken in dit opzicht +zijn hun gewicht en hun intrinsieke waarde als handelsartikel." "Social +Science and National Economy", by R. E. Thompson, Philadelphia +1875. "Van het oogenblik af dat men begrepen heeft, dat geld niets +anders is dan een willekeurig voorwerp, waaraan men een bepaalde +waarde heeft toegekend, zal het iedereen duidelijk zijn, dat ieder +dergelijk voorwerp, dat algemeen geaccepteerd wordt in ruil voor +nuttige diensten en producten, alle bijzondere functies van het geld +zal vervullen, onverschillig van welk materiaal het vervaardigd is; +en dat, hoe minder kostbaar het materiaal is, waarvan het geld gemaakt +wordt, hoe beter het is voor de gemeenschap, die het gebruikt". "Money, +Currency and Banking" by Charles Moran. New-York 1875, p. 42. + +[3] Naar mijn oordeel is de groote en onmiddellijke behoefte van +den tijd de uitgifte van meer biljetten, die als wettig betaalmiddel +kunnen dienen, omdat het vertrouwen daarin zoodanig zal afnemen, dat +de houders ze zullen wenschen om te zetten in ander soort bezittingen, +of nuttige zaken--niet alleen om ze uit te leenen op kort loopende of +lang loopende wissels, die zoo zeker zijn als een steen vuurvast is, +tegen hooge of lage interest, zooals men het nu kan doen zooveel men +wenscht--maar om er volkomen afstand van te doen terwille van ander +soort bezittingen.--"Views of Enoch Ensley, of Memphis, Tennessee, +on the National Finances.--Memphis September 1875. + +[4] Noot v. d. vert.: Een dergelijk voorstel is inderdaad gedaan in +de Nederlandsche Oost-Indische koloniën in 1843 door de regeering; +de overmatige uitgifte van koperen duiten had alle goede geld uit +Indië verdreven; de verwarring in geld en kapitaal werd tot wanhopige +hoogte opgedreven; toen ging het gouvernement over tot uitgifte van +nog eens drie millioen gulden van het z.g. koperpapier om den handel +tegemoet te komen! (Zie verslag Javaansche Bank 1844). + +[5] "Te midden der algemeene ellende was er één stand, wien het +zeer voor den wind ging--die der bankiers; en onder de bankiers +kan er geen wat betreft bekwaamheid en geluk, vergeleken worden +met Charles Duncombe. Deze was, niet veel jaren geleden, een vrij +onbemiddeld goudsmid geweest. Hij had waarschijnlijk vol ijver zijn +klanten bediend onder de arcaden van de Koninklijke Beurs, zooals +dat in zijn vak het gebruik was, had kooplieden met diepe buigingen +begroet en verzocht om de eer van hun kas te mogen houden. Maar +zoo handig benutte hij nu de gelegenheden om winst te maken, die +de algemeene prijsverwarring aan den geldwisselaar bood, dat hij, +op hetzelfde oogenblik, toen de handel van het koninkrijk het meest +was teruggegaan, bijna 90.000 pond neerlegde voor het landgoed van +Helmsley in het Noordelijk District van Yorkshire." + +Macauley, History of England--State of the Currency in 1694-'95. + +[6] "Aan de overzijde der zee, in vreemde landen is het (de greenback, +Amerikaansch muntpapier) gelukkig geen geld, maar, mijnheer, wanneer +hebben wij zulk een langen en ononderbroken wedren in voorspoedigheid +in zaken gekend als sinds wij dit, voor uitvoer ongeschikte, +ruilmiddel aannamen?" Rede van Hon. William D. Kelley, House of +Representatives, 1870. "Ik wensch dat de dollar gemaakt zal worden van +zulke grondstoffen, om te maken dat hij nooit zal worden uitgevoerd +of in het buitenland gevraagd zal worden. Daar het een Amerikaansch +finantieel systeem is, dat ik ontwerp, stel ik mij niet voor om het +geschikt te maken voor de behoefte van eenige andere natie."--Rede van +Generaal B. F. Butler voor de New York Board of Trade, 14 Oct. 1875. + +[7] "Eenige jaren geleden maakten Mlle Zélie, een zangeres van het +Théâtre Lyrique te Parijs, een tournée rondom de wereld en gaf zij +o.a een concert op de Gezelschapseilanden. Voor een aria uit "Norma" +en eenige andere liederen, zou zij een derde deel van de inkomsten +ontvangen. Toen deze geteld werden, bleek haar aandeel te bestaan uit +drie biggen, drie en twintig kalkoenen, vier en veertig kuikens, vijf +duizend cacaonoten, benevens een aanzienlijke hoeveelheid bananen, +citroenen en sinaasappelen. Op de Halle (markt) te Parijs, merkt de +prima-donna op, in haar levendigen brief, die uitgegeven werd door +M. Walowski, zou deze hoeveelheid levensmiddelen en vruchten misschien +vier duizend francs hebben opgebracht, wat een ruime vergoeding zou +zijn geweest voor vijf liederen. Op de Gezelschapseilanden evenwel +waren geldstukken zeer schaarsch en daar het Mademoiselle zelf +onmogelijk was om een groot deel van haar honorarium te consumeeren, +moesten de varkens en het gevogelte intusschen gevoed worden met de +vruchten."--Jevons, "Money and Mechanism in Exchange". + +[8] In 1658 werd door den Hoogen Raad van Massachusetts de bepaling +uitgevaardigd, dat niemand belasting mocht betalen in "mager +vee". Felt, Massachuset's Currency. + +[9] Burton beschrijft in zijn "Exploration of the Lake Regions of +Central Afrika" (1858-'59) dit incident als iets, dat, bij zijn weten, +werkelijk gebeurd is. + +[10] In een der muntgebouwen is als curiositeit een kastje +tentoongesteld, waarin dit feit op de meest treffende wijze +gedemonstreerd is. Het bevat vijftig of meer zeer dunne linten +of reepen van goud, ieder 1/2 duim breed tegen drie duim lengte, +evenwijdig aan elkaar op een rij geplaatst, maar door kleine +tusschenruimten van elkaar gescheiden. De eerste reep is gemaakt van +goud van het zuiverste gehalte, de tweede verschilt van de eerste tot +ongeveer 1% mengsel met een mindere soort metaal, terwijl de derde 2% +van dat andere metaal bevat, de vierde 3%, enz.; totdat in den laatsten +reep de hoeveelheden goud en bijmengsel tegen elkaar opwegen. De kleur +van den eersten reep is, in den hoogsten zin van het woord, goudkleurig +of typisch; de kleur van den tweeden verschilt een zweem van die van +den eerste, een verschil dat in iederen volgenden reep duidelijker +uitkomt naarmate de verhouding van het bijmengsel, dat in zijn +samenstelling optreedt, grooter wordt, en deze kleurverschillen zijn +zoo eigenaardig, dat het mogelijk is voor een leek in de metallurgie +om betrekkelijk nauwkeurig een gouden voorwerp te toetsen, wanneer hij +maar in de gelegenheid is om dit met het zuiverste goud te vergelijken, +eenvoudig weg door een vergelijking der kleuren. + +[11] In 1862 gaf Mr. Eckfelt, destijds eerste essayeur aan de Munt +van Philadelphia aan de American Philosophical Society een verslag +van de uitkomsten van enkele uiterst merkwaardige onderzoekingen, +die de zeer groote verspreidheid van het goud bewezen hadden. De stad +Philadelphia, verklaarde hij, is gebouwd op een bed van klei, dat een +oppervlakte heeft van pl.m. tien vierkante mijlen, terwijl de diepte +ten naastenbij geschat wordt op om en bij vijftien voet. Monsters +van deze klei--uit de natuur genomen op verschillende localiteiten, +die naar alle waarschijnlijkheid een goeden maatstaf van het geheel +opleverden, zooals de kelder van de markthal in Marketstreet, en een +steenbakkerij in een der voorsteden--gaven allen, bij zorgvuldige +ontleding, kleine bedragen goud af; het gemiddelde bedrag werd +aangegeven als 7/10 van een grein--of ongeveer de waarde van 3 +Amerikaansche centen-- goud van iederen kubieken voet klei. Aan de +hand van deze gegevens nam Mr. Eckfelt aan, dat er een waarde van $ + 128.000.000 onder de straten en huizen van Philadelphia begraven moet +liggen, of wanneer wij alle klei, die zich in andere gemeenten bevindt, +meerekenen, dan moet de hoeveelheid goud hierin aanwezig gelijk zijn +aan alles wat tot nu toe verkregen is uit Californië en Australië. + +"Hieruit volgt ook," zegt Mr. Eckfelt, "dat er iederen keer, als er +een karrevracht klei uit een kelder van Philadelphia gehaald wordt, +genoeg goud mee wordt opgegraven om voor het vervoer te betalen; en +als de baksteenen, die de voorgevels vormen van onze huizen, al het +goud, dat zij bevatten, in den vorm van bladgoud aan hun oppervlakte +konden brengen, dan zou men twee vierkante duimen van het oppervlak +van iederen baksteen zien schitteren van goud." + +[12] Aan den Rijn, nabij Straatsburg, kan een goed werkman gemiddeld +1 fr. 75 per dag verdienen door goud te wasschen uit het zand van +de rivier, maar daar hij onder gewone omstandigheden tien sous meer +kan verdienen door op de akkers langs de rivier te werken en daarbij +minder gevaar loopt om rheumathiek te krijgen, wordt het goudwasschen +aan den Rijn niet vaak als een geregeld beroep uitgeoefend. + +[13] "En als die vervanging heeft plaats gehad (van een zilveren voor +een papieren pasmunt), wat zal dan het gevolg zijn? Het metalen geld +in omloop zal aanmerkelijk verminderd moeten worden, of iedere oude +vrouw in het land zal er haar kousen mee vullen en het begraven. Het +zal opgepot worden, mijnheer, opgepot op een manier, die millioenen +aan de circulatie van het land zal onttrekken." De generaal hield op, +staarde naar een naburig dorp, dat in een gordijn van regen gehuld was, +kauwde heftig op zijn sigaar en verviel tot stilzwijgen.--Interview +van een dagbladreporter met Generaal Butler, September 1875. + +[14] Ongemunt goud en in ruwen staat was tot kort geleden als geld in +gebruik in sommige deelen van Californië, Mexico en aan de Westkust +van Afrika. + +[15] Historisch zijn de wisselbrieven waarschijnlijk ontstaan onder +de Middeleeuwsche Joden, die altijd aan vervolgingen blootgesteld, +een systeem van wissels of geschreven orders op elkander instelden, +welke ieder beloofde te honoreeren en te betalen aan den persoon, +die in den wissel genoemd werd. + +[16] Het was op deze wijze dat de eerste Bank, waarvan iets bekend is, +ontstond in 1171, n.l. de Bank van de Republiek van Venetië. Venetië +was dat jaar in oorlog en had geld noodig. De Raad van Tien of de +overheid deed een beroep op de kooplieden om hun goud of munten in +de openbare schatkist te storten en opende een credietrekening in de +boeken van den Staat voor de bedragen, die op deze wijze gedeponeerd +werden, welk tegoed in de boeken interest opbracht (altijd stipt +betaald) op den voet van 4% 's jaars. Kort na de oprichting van +deze Bank stierf een der storters, en daar men zijne nalatenschap +onder zijn vijf kinderen moest verdeelen, werd zijn tegoed in +de Bank in vijf porties verdeeld en op de vijf nieuwe eigenaars +overgeschreven. Daardoor was een systeem van overschrijving van een +tegoed in boekhouding ingevoerd, en dit bleek zooveel practisch nut +te hebben, dat de kooplieden het weldra zeer algemeen aannamen als +een middel om de nog niet vereffende saldi te betalen in alle groote +zaken-transacties. De Banken van Amsterdam en Hamburg werden naderhand +ook op feitelijk dezelfde basis gesticht en deden met veel succes +zaken. De Bank van Venetië deed vijf honderd jaar zaken en gedurende +dat tijdperk bloeide de Staat en kwamen er weinig faillissementen +voor onder de koopmansklassen. + +[17] Wie het kinderachtig of onnoodig mocht achten om in zulke +uitvoerige verklaringen te treden, moge herinnerd worden aan een +plan voor een nieuw papieren ruilmiddel, dat kort geleden enkele +ernstige voorvechters heeft gevonden in de Ver. Staten, nl. dat van +Josiah Warren uit Ohio, die voorstelde om "het recht van uitgifte +van papiergeld uitsluitend te verleenen aan die mannen, vrouwen en +kinderen, die nuttige diensten verrichten",--bijvoorbeeld koren +verbouwen, steenkool delven, kabeljauw vangen, kastanjes zoeken, +enz.--"maar aan niemand anders", terwijl die resultaten van arbeid in +veilige bewaarplaatsen gedeponeerd zouden worden "tegen ontvangst van +gelijke waarde" zouden dienen. Een andere grondstelling van Mr. Warren +was, dat "het onaangenaamste werk" (niet het nuttigste) "recht heeft +op de hoogste schadeloosstelling" en dat daarop bijgevolg ook het +meeste geld uitgegeven moet worden. Een specimen van deze geldsoort +zou er dus ongeveer zoo uitzien: + + + Het onaangenaamste werk heeft recht op de hoogste vergoeding. + + $ 1.00 Tijd is geld! + Cincinnati. Ohio. + Verschuldigd aan toonder + Acht uur werk + in het maken van schoenen of honderd pond koren. + + William Morton. No.--, F--straat. + + +Natuurlijk moet er, opdat dit geld werkelijk gelijkwaardig zal zijn +aan wat er mee betaald is en opdat de uitgifte er van werkelijk +die "afdoende oplossing is van het groote probleem van arbeid en +kapitaal", waarvoor het gehouden wordt, een vooropgestelde verhouding +bestaan tusschen de waarde van acht uur schoenmakerswerk en 100 pond +koren. Maar honderd pond koren in Illinois zijn het resultaat van niet +meer dan een vierde deel van het werk dat dezelfde hoeveelheid koren +in Nieuw-Engeland vereischt en hoe kan men nu in het resultaat van +acht uur werk in het maken van schoenen van een bekwaam handswerkman +op één lijn stellen met dat van een eenvoudigen schoenlapper? of, +hoe kan men den arbeid van een man, die een onaangenaam slaafsch werk +verricht, vergelijken met dien van het genie, dat een machine uitvindt, +welke dat onaangename werk overbodig maakt? + +E. D. Linton uit Boston, een van Warren's beste leerlingen verbetert +Warren's ideeën en stelt voor dat de Vereenigde Staten een papieren +ruilmiddel zouden uitgeven, dat het volgende zou behelzen: + + + De Ver. Staten betalen aan toonder Eén Dollar in + ............................ bossen van Illinois Fall tarwe, + bij pakhuis no. 1, U. S. A., no. 12, River Street, Chicago, + III. + + Dit biljet is geldig voor alle betalingen verschuldigd aan + de Vereenigde Staten. + + +En hetzelfde natuurlijk met betrekking tot varkens, steenkool, +schoenen en diensten van medische doctoren, advocaten en koks. Dus +hieruit volgt, wil het biljet geen leugen op zijn voorzijde dragen +en zal de belofte werkelijk vervuld kunnen worden op vertoon er van, +dat de Ver. Staten onvermijdelijk genoodzaakt zullen zijn om pakhuizen +voor tarwe te hebben te Chicago, varkensstallen te Peoria, kolenmijnen +of depôts te Pottsville, en bekwame vaklieden, die klaar staan om +op den minsten wenk een zaak te verdedigen, een preek te houden, +een verkoudheid te genezen of een maal te koken; en al deze laatsten +mogen er niets op tegen hebben om in varkens betaald te worden. Maar +daar een varken in Peoria een geheel andere waarde heeft dan in haast +alle andere plaatsen, zou de dollar ter waarde van een varken, dien +de Ver. Staten betalen zou, hier een heel varken zijn, elders een +half en misschien alleen de snoet van het varken in een derde plaats. + +[18] Hoewel het voor ieder, die dit onderwerp bestudeerd heeft, +duidelijk is, dat niet-inwisselbaar, fluctueerend papiergeld ten slotte +altijd een extra belasting vormt, welke het zwaarste die klasse van +afnemers zal drukken, die op een vast inkomen, salaris of loon leven, +is het niettemin steeds vrij moeilijk geweest om voorbeelden hiervan te +vinden, die dit feit zoo duidelijk en eenvoudig toelichten, dat zij op +zich zelf overtuigend genoeg zijn om indruk te maken op die menschen, +welke het meeste belang bij de zaak hebben. Met de bedoeling om zulk +een concreet voorbeeld te vinden, wendde iemand zich tot een der +eerste Amerikaansche kooplieden, wiens groote en algemeene ervaring +hem ruimschoots gelegenheid gaf om over dit onderwerp te spreken en +dit onderhoud verliep ongeveer als volgt: + +Vraag: "Wanneer u voor goud inkoopt en voor papiergeld verkoopt, +hoeveel voegt u dan bij uw verkoopprijs bij wijze van verzekering om +een voldoende waarde als betaling--plus winst, interest, etc.--terug +te krijgen, dat u daarmee het goud, vertegenwoordigd door den inkoop, +kunt vervangen of terugkoopen?" + +Antwoord: "Wij doen dat maar heel weinig tegenwoordig, nauwelijks de +moeite waard om van te spreken." + +V.: "Maar toch verzekert u zich wel eenigermate tegen het fluctueeren +van het papiergeld of houdt er in uw zaken tenminste iets of wat +rekening mee?" + +A.: "O ja, natuurlijk, wij kunnen dat niet geheel over het hoofd zien." + +V.: "Welnu dan, als u er niets op tegen heeft, zoudt u mij dan +misschien willen vertellen hoever u daarin gaat onder de bestaande +omstandigheden?" + +A.; "Natuurlijk heb ik er niets op tegen. Wij koopen voornamelijk à +contant en verkoopen op groote schaal à contant of op een zeer kort +crediet; en daar de papierwaarde de laatste twee of drie jaar weinig +op en neer gaat, voegen wij slechts kleine bedragen als verzekering +bij onze verkoopsprijzen--laat ons zeggen 1 of 2% voor contante +betaling of op een crediet van drie maanden en voor langer crediet, +als wij dat geven, iets meer. Gedurende den oorlog of direct daarna, +toen het papier sterker en sneller op en neerging en de koersen veel +willekeuriger waren, was het een heel ander geval. Toen moest er zeer +zorgvuldig gelet worden op de verkoopsprijzen en deze veranderden +zeer vaak, soms dagelijks. Daarom is mijn persoonlijke ervaring van +tegenwoordig een uitzonderingsgeval en om de inlichtingen te krijgen, +die u wenscht, moet u verder zien. Ik geloof wel, dat ik u daarbij +kan helpen. Wij koopen geregeld groote hoeveelheden van buitenlandsche +producten, laten wij nu maar eens als voorbeeld nemen stoffen voor de +manufacturiers en groothandelaars in confectie-kleeding. Wij koopen +voor goud en verkoopen voor goud en zorgen dat het papiergeld met +zijn fluctuaties buiten onze transacties blijft. Maar hoe gaat het met +mijn klanten? Ik sta hun eenig crediet toe en daar het bedrag, dat er +bij betrokken is, soms zeer groot is, moet ik natuurlijk iets weten +van de manier waarop zij hun zaken beheeren. Zij verwerken het goed, +met goud gekocht, tot kleeren en verkoopen vervolgens die kleeren op +hun beurt aan hun klanten--tusschenhandelaars en kleinhandelaars--over +het geheele land voor papiergeld op een gemiddeld veel langer crediet +dan zij van mij krijgen voor het ruwe materiaal. Die groothandelaars +en manufacturiers nu zijn veiligheidshalve wel gedwongen om bij hun +verkoopsprijzen een voldoend percentage te voegen, als noodig is +om er zeker van te zijn, dat zij voor het papiergeld, hetwelk zij +na drie, zes of negen maanden krijgen, evenveel goud kunnen koopen +als zij mij hebben betaald of een even groote hoeveelheid goede stof +om tegemoet te komen aan de verdere behoeften van hun zaken en van +hun klanten. Hoeveel zij er zoodoende op leggen, kan ik niet met +zekerheid zeggen. Daarvoor bestaat geen vaste regel. Iedereen voegt +er zonder twijfel zooveel bij als de concurrentie toestaat; en elke +omstandigheid, die wellicht den toekomstigen prijs van het goud zal +beïnvloeden wordt zorgvuldig van te voren overwogen. 5% op een crediet +van drie maanden zal m.i. het doorsnee-minimum zijn; en voor langeren +tijd een grooter percentage. Als de concurrentie niet veroorlooft om +er eenig verzekeringspercentage op te leggen, bestaat er gevaar voor +verlies aan kapitaal, dat op den duur zeer noodlottig kan zijn--menige +firma is daardoor wel failliet gegaan, die in andere tijden, wanneer +haar leiders op de ouderwetsche basis zaken hadden kunnen doen, goed +zou zijn gegaan. De tusschenhandelaars en kleinhandelaars, aan wie de +groothandelaars en manufacturiers verkoopen, zullen waarschijnlijk +minder rekening houden met een verzekering tegen papiergeld bij +het vaststellen van hun verkoopsprijzen; maar tot welk bedrag ook de +inkoopsprijzen van hun goederen opgevoerd zijn door de noodzakelijkheid +van een verzekering tegen de fluctuaties van het papiergeld, naar dat +zelfde bedrag berekenen zij hun interest en winst en voegen die er bij, +zoodat de geheele prijsverhooging tenslotte op den consument neerkomt, +die natuurlijk maar zelden op de hoogte kan zijn van de bestanddeelen +of de kosten van het artikel dat hij koopt." + +V.: "Dus dan moet Mr. Webster met zijn opmerking, die haast een +spreekwoord is geworden, dat "van alle manieren om de arbeidersklasse +te bedriegen, er geen doelmatiger is geweest dan die welke hem met +het papiergeld om den tuin leidt", geheel op de hoogte zijn geweest +van het verloop van zulke transacties?" + +A.: "Ongetwijfeld, want zulke transacties zijn het onvermijdelijke +gevolg van het gebruik van een veranderlijk en niet inwisselbaar +papiergeld." + +De beschrijving hierboven gegeven is dus geen zuivere phantasie, maar +gebaseerd op den werkelijken stand van zaken in den tegenwoordigen +tijd.--Januari 1876. + +[19] "Handelen op het Vijgendammetje", zou een oud-Amsterdammer +gezegd hebben, of zooals heden ten dage de z.g. Karpathen, d.z. de +Poolsche Joodsche kooplieden, dagelijks in Amsterdam, den Haag en +Scheveningen doen. + Noot v. d. Vert. + +[20] In 1864 werd in New-York een schip gebouwd juist in den tijd, +toen arbeid en materiaal, gerekend in papiergeld, de hoogste prijzen +hadden bereikt. In 1870 werd op dezelfde werf een ander schip gebouwd, +in alle onderdeelen gelijk aan het eerste. Men verwachtte nu, daar +de loonen en de kosten van het materiaal lager waren dan in 1864, +dat de kosten van het tweede schip veel minder zouden bedragen dan +die van het eerste, maar in die verwachting werd men door de uitkomst +teleurgesteld. + +[21] Toen het Japansche Gezantschap in 1872 de Vereenigde Staten +bezocht, werd hun in vollen ernst aangeraden om op de een of andere +wijze een staatsschuld te fabriceeren, zoodra zij thuis gekomen waren +en deze te gebruiken als een basis om nieuw papiergeld te scheppen +en uit te geven. + +[22] Macchiavelli vertelt in zijn "Gesprekken over de eerste +tien boeken van Livius", boek II, hoofdst. III, als hij het +groote onderscheid verklaart tusschen den groei en uitbreiding +van de Romeinsche Republiek en die van Sparta, dat Lycurgus, de +grondlegger van de Republiek van Sparta, in de overtuiging, dat niets +zoo verderfelijk zou zijn voor het voortbestaan van zijn wetten als +een vermenging van zijn volk met nieuwe inwoners, alles deed wat in +zijn macht lag om vreemdelingen te verhinderen naar de Republiek +te stroomen. Behalve dat hij hun niet toestond om onder elkaar te +trouwen en hun burgerrecht en alle andere middelen tot gezellig +verkeer (conversationi) ontzegde, beval hij, dat in zijn republiek +alleen (voor uitvoer ongeschikt) lederen geld gebruikt mocht worden, +teneinde alle vreemdelingen te verhinderen om koopwaar in Sparta te +brengen of om eenig soort van handwerk of bedrijf uit te oefenen, +zoodat de stad nooit in bevolking kon toenemen. + +[23] Een scheldnaam voor de vredespartij in den Amerikaanschen +burgeroorlog, bepaaldelijk voor de Noordelijken die zich ten gunste +der Zuidelijken uitspraken. + +[24] Een onderzoek zal doen blijken, dat de Ver. Staten gedurende +het zesde deel van den tijd van hun bestaan als een Statenbond in een +oorlogstoestand hebben verkeerd en wat de toekomst betreft, bestaat er +geen goede reden om te veronderstellen dat het land in eenig opzicht +meer gevrijwaard zal worden van dergelijke onaangename ondervindingen, +waaraan iedere natie is blootgesteld, als het in het verleden is +geweest. En hoe kan een volk zich handhaven in een groote nationale +worsteling met niet-inwisselbaar papier, met schending van het eens +gegeven woord en terwijl al het goud versmolten en uitgevoerd is? + +[25] In een zaak, die vaak over het hoofd is gezien (Bank +vs. Supervisors, J. Wallace) heeft het Hooggerechtshof der Ver. Staten +uitgemaakt, dat de U. S. biljetten verbintenissen zijn om dollars +te betalen en de bedoelde dollars zijn gemunte dollars van de +Ver. Staten. Een weigering om zulke biljetten in munt uit te betalen +is derhalve een wanpraestatie of contractbreuk. + +[26] In ieder kabinet van zeldzame munten in Europa zal men exemplaren +vinden van de zoogenaamde "belegeringsmunten", munten geslagen +in belegerde steden om de plaats van gemunt geld te vervullen. Deze +munten schijnen steeds als in hun soort onschendbare beloften gegolden +te hebben en een weigering om ze aan te nemen was een zwaar vergrijp +tegen de zedelijkheid en het nationaal gevoel. + +[27] Rede van Generaal B. F. Butler in de volksvertegenwoordiging +der Ver. Staten. + +[28] Brief van Wendell Philips aan de New-York Legal-tender Club, 1875. + +[29] Charles Moran, New-York Commercial Bulletin, 5 October 1875. + +[30] Meening van de U. S. Supreme Court, uitgesproken door den +Raadsheer Strong, 12, p. 553. + +[31] Toen de Indianen aan de Atrato Rivier (Midden-Amerika) +voor de eerste maal bezocht werden door een wetenschappelijke +ontdekkings-expeditie, bleek het bij hen gebruik te zijn om weinig of +geen kleeren te dragen, maar nadat zij een tijd lang met beschaafde +menschen hadden verkeerd, kwamen enkelen der meest intelligente +inboorlingen op een goeden dag van top tot teen met imitatie-kleeren +beschilderd te voorschijn, en volgens hun oordeel was deze geschilderde +kleeding in alle opzichten te verkiezen boven de werkelijke stoffen, +die hun bezoekers droegen. + +[32] Dit is werkelijk gebeurd in Connecticut omstreeks 1784. Zie +"Madame Knight's Journal", aangehaald in Felt en Bronson: "Histories +of New England Currencies". + +[33] Welke onmiddellijke gevolgen de ontdekking der goudmijnen in +Californië en Australië ook gehad moge hebben, geen enkel economist +van naam is tegenwoordig van oordeel, dat de gemiddelde koopkracht +van het goud over de geheele wereld nu minder is dan zij in 1849-'50 +was, of m.a.w. dat eenige quantitatieve vermeerdering van goud sinds +1849-'50 een depreciatie in onzen tijd tengevolge heeft gehad. (Het +is de vraag of de schrijver hier niet iets te ver gaat. Vert.) + +[34] Dit is de Amerikaansche vertolking. De Engelsche vertolking +van het begrip "wettig betaalmiddel", werd vastgesteld in een debat +in het Hoogerhuis in Juni 1811, en bleek toen in zijn toepassing op +Groot-Brittannië niet meer te beteekenen dan het volgende: Dat wanneer +er in een proces tusschen een crediteur en debiteur een vonnis ten +nadeele van den debiteur geveld werd, het dezen laatste veroorloofd +was om een aanbod van betaling te doen in bankbiljetten, teneinde +de executie op te schorten; maar hij had geen recht om te eischen +dat de biljetten aan den schuldeischer zouden worden opgedrongen als +betaling der schuld. + +Gedurende den langen tijd, dat de Banken in Groot-Brittannië hun +betalingen in specie staakten, werden de bankbiljetten nooit in den +Amerikaanschen zin van het woord tot wettig betaalmiddel verheven.-- + +[35] Na den oorlog tusschen de Noordelijke en Zuidelijke Staten werd +het als een schandelijke daad beschouwd om partij te trekken van het +wettig betaalmiddel-karakter van het gedeprecieerde papiergeld door er +schulden mee af te betalen; de Society of Cincinnati zette o.a. een +lid uit om die reden. En de Staat van Rhode-Island, die langer dan +een der andere Staten trachtte het wettig betaalmiddel-karakter en +het gebruik van zulk geld bij de wet te handhaven, werd daarom vaak +"Rogue's Island" inplaats van "Rhode-Island" genoemd. + +[36] Ieder die mocht willen weten, in hoever de schrijver +in het bovenstaande zijn verbeelding den vrijen teugel heeft +gelaten, zij verwezen naar de Rede van den Hon. O. P. Morton +U. S. Senate. "Congressional Record" d. II dl. I, 43ste Congres eerste +zitting, p. 669. + +[37] Er zijn heel wat vermakelijke voorbeelden te vinden van de +hardnekkigheid, waarmee vele menschen, eenmaal beneveld op het punt +van geld en papiergeld, vasthouden aan het waandenkbeeld. dat het +maken en uitgeven van betalingsbeloften en vervolgens deze dingen geld +te noemen, gelijk staat met het scheppen van rijkdom; en omgekeerd +dat het inlossen van zulke beloften door ze te betalen, hetzelfde +is als vernietiging van rijkdom en er ook toe bijdraagt om het geld +(in den zin van kapitaal) schaarsch te maken en de interest hoog; +en zulke verhalen maken gewoonlijk meer indruk dan de sterkste +argumenten. Daar heeft men bijvoorbeeld in de eerste plaats die +uitspraak van een invloedrijk Senator van de Ver. Staten (waarop +trouwens reeds gewezen werd en die ongeloofelijk zou schijnen, als het +niet zwart op wit stond), dat, daar de prijs van paarden en varkens op +de markt steeds daalt wanneer er meer van deze dieren te koop worden +aangeboden, daarom ook een vermeerderde hoeveelheid bewijzen, dat +kapitaal geleend, gebruikt, en nooit terugbetaald was, het kapitaal, +waarvan uitgeleend kan worden, vergrooten en den rentevoet er van +volgens hem verlagen moet. + +Een soortgelijk voorbeeld is ook aangehaald van een lid van het +Continental Congress, medegedeeld door Pelatiah Webster, dat, toen het +voorstel van een verhoogde belasting om de oorlogskosten te dekken, ter +sprake kwam, verontwaardigd vroeg: "of men soms van hem verwachtte, dat +hij het volk zou helpen belasten, wanneer zij slechts naar de drukkerij +behoefden te gaan om geld bij karrevrachten tegelijk te krijgen?" + +Hier is het ook de plaats om te herinneren aan het geval in Ierland, +toen het gepeupel een vreugdevuurtje stookte van een menigte biljetten, +uitgegeven door een minderwaardigen bankier; weinig vermoedend, +toen zij rondom het vuur dansten en schreeuwden van puur genot, dat +zij feitelijk bezig waren hun vijand te verrijken, inplaats van hem +te verarmen. + +De volgende geschiedenis, die eveneens dezelfde algemeene vergissing +illustreert, is algemeen bekend in een der steden van Oostelijk +Connecticut: tijdens de ernstige finantiëele paniek van 1875, richtte +een boer daar in de buurt het verzoek aan een van zijn vrienden, een +eerzamen landbouwer en diaken, die een plaats van schijndirecteur +gekregen had aan een plaatselijke Bank, omdat hij er een der +voornaamste aandeelhouders van was, om hem te helpen een kleine leening +met die Bank te sluiten. De diaken, wel wetend, dat het een critieke +tijd was, verbond zich niet dadelijk om den wensch van zijn vriend te +vervullen, maar beloofde dezen, dat hij naar de Bank zou gaan en zou +zien wat hij doen kon, in verband met den toestand, dien hij daar zou +vinden. Zoo trokken dus de twee vrienden den volgenden dag naar de stad +(toevallig juist op den datum, toen de crisis haar hoogtepunt bereikte +en in den algemeenen staat van wantrouwen alle biljetten, onverschillig +door welke Bank ze waren uitgegeven, aangeboden werden ter inlossing); +en terwijl degene, die de leening wilde sluiten, buiten bleef wachten, +ging de directeur de Bank binnen om het terrein te verkennen. Hij +ging naar de directeurskamer en vervolgens achter het loket, zeide +niet veel, maar zette zijn oogen goed open en bemerkte zoodoende +de buitengewoon groote paketten bankbiljetten in de brandkasten en +laden, die in den laatsten tijd aangeboden waren om uitbetaald te +worden. Verdere bewijzen van de finantieele sterkte van zijn Bank +achtte hij overbodig, en hij liep dus weer naar buiten om zijn vriend +mee te deelen dat alles in orde was. Daarop ging deze naar binnen, +en vroeg, vol vertrouwen op een gunstig antwoord, of men hem geld +wilde verschaffen. Tot zijn groote verbazing ontving hij evenwel het +gebruikelijke beleefde antwoord, "dat zij hem gaarne terwille zouden +zijn, maar dat zij waarlijk geen geld hadden." + +"Geen geld!" zeide de diaken, toen hij den uitslag van de aanvrage te +hooren kreeg. "Geen geld! Hoe kunnen zij zoo liegen, terwijl ik zooeven +gezien heb dat de brandkasten en alle laden vol met geld zijn? Als een +Christenmensch en lid van het kerkbestuur kan ik het niet met mijn +geweten overeenbrengen om nog langer directeur en aandeelhouder te +te blijven van zulk een immoreel kantoor." En toch, wanneer de brave +diaken in zijn latafel thuis een aantal schuldbewijzen van hemzelf +gevonden had, onderteekend en klaarliggend om uitgegeven te worden, +maar nog niet uitgegeven, dan zou hij zichzelf niet veel rijker geacht +hebben door het feit van hun bestaan, maar integendeel zou het een +groote rust voor hem geweest zijn om die papieren veilig achter +slot en grendel te weten, of nog beter ze voor zijn oogen te zien +verbranden tot een hoopje asch. En toch kon hij maar niet begrijpen, +waarom de bankbiljetten geen geld waren, dat ten allen tijde en onder +alle omstandigheden gebruikt kon worden. + +[38] Tusschen de jaren 1860 en 1870 verdubbelden de Ver. Staten de +hoeveelheid papiergeld bestemd voor het gebruik der burgers, maar +toch was de rentevoet in het laatste jaar even hoog als in het eerste. + +[39] Zoo werd het Continentale papiergeld tenslotte werkelijk +gebruikt. Zie Summer: "History of American Currency" blz. 46. + + + + + + +End of Project Gutenberg's Het Geld van Robinson Crusoe, by David A. Wells + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK HET GELD VAN ROBINSON CRUSOE *** + +***** This file should be named 28525-8.txt or 28525-8.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/8/5/2/28525/ + +Produced by the Online Distributed Proofreading Team at +https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need are critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |