summaryrefslogtreecommitdiff
path: root/old/twmnt10h.htm
blob: f1d68f76b6b77aa4422f021b12f92bdc95f84aec (plain) 
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
54
55
56
57
58
59
60
61
62
63
64
65
66
67
68
69
70
71
72
73
74
75
76
77
78
79
80
81
82
83
84
85
86
87
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
98
99
100
101
102
103
104
105
106
107
108
109
110
111
112
113
114
115
116
117
118
119
120
121
122
123
124
125
126
127
128
129
130
131
132
133
134
135
136
137
138
139
140
141
142
143
144
145
146
147
148
149
150
151
152
153
154
155
156
157
158
159
160
161
162
163
164
165
166
167
168
169
170
171
172
173
174
175
176
177
178
179
180
181
182
183
184
185
186
187
188
189
190
191
192
193
194
195
196
197
198
199
200
201
202
203
204
205
206
207
208
209
210
211
212
213
214
215
216
217
218
219
220
221
222
223
224
225
226
227
228
229
230
231
232
233
234
235
236
237
238
239
240
241
242
243
244
245
246
247
248
249
250
251
252
253
254
255
256
257
258
259
260
261
262
263
264
265
266
267
268
269
270
271
272
273
274
275
276
277
278
279
280
281
282
283
284
285
286
287
288
289
290
291
292
293
294
295
296
297
298
299
300
301
302
303
304
305
306
307
308
309
310
311
312
313
314
315
316
317
318
319
320
321
322
323
324
325
326
327
328
329
330
331
332
333
334
335
336
337
338
339
340
341
342
343
344
345
346
347
348
349
350
351
352
353
354
355
356
357
358
359
360
361
362
363
364
365
366
367
368
369
370
371
372
373
374
375
376
377
378
379
380
381
382
383
384
385
386
387
388
389
390
391
392
393
394
395
396
397
398
399
400
401
402
403
404
405
406
407
408
409
410
411
412
413
414
415
416
417
418
419
420
421
422
423
424
425
426
427
428
429
430
431
432
433
434
435
436
437
438
439
440
441
442
443
444
445
446
447
448
449
450
451
452
453
454
455
456
457
458
459
460
461
462
463
464
465
466
467
468
469
470
471
472
473
474
475
476
477
478
479
480
481
482
483
484
485
486
487
488
489
490
491
492
493
494
495
496
497
498
499
500
501
502
503
504
505
506
507
508
509
510
511
512
513
514
515
516
517
518
519
520
521
522
523
524
525
526
527
528
529
530
531
532
533
534
535
536
537
538
539
540
541
542
543
544
545
546
547
548
549
550
551
552
553
554
555
556
557
558
559
560
561
562
563
564
565
566
567
568
569
570
571
572
573
574
575
576
577
578
579
580
581
582
583
584
585
586
587
588
589
590
591
592
593
594
595
596
597
598
599
600
601
602
603
604
605
606
607
608
609
610
611
612
613
614
615
616
617
618
619
620
621
622
623
624
625
626
627
628
629
630
631
632
633
634
635
636
637
638
639
640
641
642
643
644
645
646
647
648
649
650
651
652
653
654
655
656
657
658
659
660
661
662
663
664
665
666
667
668
669
670
671
672
673
674
675
676
677
678
679
680
681
682
683
684
685
686
687
688
689
690
691
692
693
694
695
696
697
698
699
700
701
702
703
704
705
706
707
708
709
710
711
712
713
714
715
716
717
718
719
720
721
722
723
724
725
726
727
728
729
730
731
732
733
734
735
736
737
738
739
740
741
742
743
744
745
746
747
748
749
750
751
752
753
754
755
756
757
758
759
760
761
762
763
764
765
766
767
768
769
770
771
772
773
774
775
776
777
778
779
780
781
782
783
784
785
786
787
788
789
790
791
792
793
794
795
796
797
798
799
800
801
802
803
804
805
806
807
808
809
810
811
812
813
814
815
816
817
818
819
820
821
822
823
824
825
826
827
828
829
830
831
832
833
834
835
836
837
838
839
840
841
842
843
844
845
846
847
848
849
850
851
852
853
854
855
856
857
858
859
860
861
862
863
864
865
866
867
868
869
870
871
872
873
874
875
876
877
878
879
880
881
882
883
884
885
886
887
888
889
890
891
892
893
894
895
896
897
898
899
900
901
902
903
904
905
906
907
908
909
910
911
912
913
914
915
916
917
918
919
920
921
922
923
924
925
926
927
928
929
930
931
932
933
934
935
936
937
938
939
940
941
942
943
944
945
946
947
948
949
950
951
952
953
954
955
956
957
958
959
960
961
962
963
964
965
966
967
968
969
970
971
972
973
974
975
976
977
978
979
980
981
982
983
984
985
986
987
988
989
990
991
992
993
994
995
996
997
998
999
1000
1001
1002
1003
1004
1005
1006
1007
1008
1009
1010
1011
1012
1013
1014
1015
1016
1017
1018
1019
1020
1021
1022
1023
1024
1025
1026
1027
1028
1029
1030
1031
1032
1033
1034
1035
1036
1037
1038
1039
1040
1041
1042
1043
1044
1045
1046
1047
1048
1049
1050
1051
1052
1053
1054
1055
1056
1057
1058
1059
1060
1061
1062
1063
1064
1065
1066
1067
1068
1069
1070
1071
1072
1073
1074
1075
1076
1077
1078
1079
1080
1081
1082
1083
1084
1085
1086
1087
1088
1089
1090
1091
1092
1093
1094
1095
1096
1097
1098
1099
1100
1101
1102
1103
1104
1105
1106
1107
1108
1109
1110
1111
1112
1113
1114
1115
1116
1117
1118
1119
1120
1121
1122
1123
1124
1125
1126
1127
1128
1129
1130
1131
1132
1133
1134
1135
1136
1137
1138
1139
1140
1141
1142
1143
1144
1145
1146
1147
1148
1149
1150
1151
1152
1153
1154
1155
1156
1157
1158
1159
1160
1161
1162
1163
1164
1165
1166
1167
1168
1169
1170
1171
1172
1173
1174
1175
1176
1177
1178
1179
1180
1181
1182
1183
1184
1185
1186
1187
1188
1189
1190
1191
1192
1193
1194
1195
1196
1197
1198
1199
1200
1201
1202
1203
1204
1205
1206
1207
1208
1209
1210
1211
1212
1213
1214
1215
1216
1217
1218
1219
1220
1221
1222
1223
1224
1225
1226
1227
1228
1229
1230
1231
1232
1233
1234
1235
1236
1237
1238
1239
1240
1241
1242
1243
1244
1245
1246
1247
1248
1249
1250
1251
1252
1253
1254
1255
1256
1257
1258
1259
1260
1261
1262
1263
1264
1265
1266
1267
1268
1269
1270
1271
1272
1273
1274
1275
1276
1277
1278
1279
1280
1281
1282
1283
1284
1285
1286
1287
1288
1289
1290
1291
1292
1293
1294
1295
1296
1297
1298
1299
1300
1301
1302
1303
1304
1305
1306
1307
1308
1309
1310
1311
1312
1313
1314
1315
1316
1317
1318
1319
1320
1321
1322
1323
1324
1325
1326
1327
1328
1329
1330
1331
1332
1333
1334
1335
1336
1337
1338
1339
1340
1341
1342
1343
1344
1345
1346
1347
1348
1349
1350
1351
1352
1353
1354
1355
1356
1357
1358
1359
1360
1361
1362
1363
1364
1365
1366
1367
1368
1369
1370
1371
1372
1373
1374
1375
1376
1377
1378
1379
1380
1381
1382
1383
1384
1385
1386
1387
1388
1389
1390
1391
1392
1393
1394
1395
1396
1397
1398
1399
1400
1401
1402
1403
1404
1405
1406
1407
1408
1409
1410
1411
1412
1413
1414
1415
1416
1417
1418
1419
1420
1421
1422
1423
1424
1425
1426
1427
1428
1429
1430
1431
1432
1433
1434
1435
1436
1437
1438
1439
1440
1441
1442
1443
1444
1445
1446
1447
1448
1449
1450
1451
1452
1453
1454
1455
1456
1457
1458
1459
1460
1461
1462
1463
1464
1465
1466
1467
1468
1469
1470
1471
1472
1473
1474
1475
1476
1477
1478
1479
1480
1481
1482
1483
1484
1485
1486
1487
1488
1489
1490
1491
1492
1493
1494
1495
1496
1497
1498
1499
1500
1501
1502
1503
1504
1505
1506
1507
1508
1509
1510
1511
1512
1513
1514
1515
1516
1517
1518
1519
1520
1521
1522
1523
1524
1525
1526
1527
1528
1529
1530
1531
1532
1533
1534
1535
1536
1537
1538
1539
1540
1541
1542
1543
1544
1545
1546
1547
1548
1549
1550
1551
1552
1553
1554
1555
1556
1557
1558
1559
1560
1561
1562
1563
1564
1565
1566
1567
1568
1569
1570
1571
1572
1573
1574
1575
1576
1577
1578
1579
1580
1581
1582
1583
1584
1585
1586
1587
1588
1589
1590
1591
1592
1593
1594
1595
1596
1597
1598
1599
1600
1601
1602
1603
1604
1605
1606
1607
1608
1609
1610
1611
1612
1613
1614
1615
1616
1617
1618
1619
1620
1621
1622
1623
1624
1625
1626
1627
1628
1629
1630
1631
1632
1633
1634
1635
1636
1637
1638
1639
1640
1641
1642
1643
1644
1645
1646
1647
1648
1649
1650
1651
1652
1653
1654
1655
1656
1657
1658
1659
1660
1661
1662
1663
1664
1665
1666
1667
1668
1669
1670
1671
1672
1673
1674
1675
1676
1677
1678
1679
1680
1681
1682
1683
1684
1685
1686
1687
1688
1689
1690
1691
1692
1693
1694
1695
1696
1697
1698
1699
1700
1701
1702
1703
1704
1705
1706
1707
1708
1709
1710
1711
1712
1713
1714
1715
1716
1717
1718
1719
1720
1721
1722
1723
1724
1725
1726
1727
1728
1729
1730
1731
1732
1733
1734
1735
1736
1737
1738
1739
1740
1741
1742
1743
1744
1745
1746
1747
1748
1749
1750
1751
1752
1753
1754
1755
1756
1757
1758
1759
1760
1761
1762
1763
1764
1765
1766
1767
1768
1769
1770
1771
1772
1773
1774
1775
1776
1777
1778
1779
1780
1781
1782
1783
1784
1785
1786
1787
1788
1789
1790
1791
1792
1793
1794
1795
1796
1797
1798
1799
1800
1801
1802
1803
1804
1805
1806
1807
1808
1809
1810
1811
1812
1813
1814
1815
1816
1817
1818
1819
1820
1821
1822
1823
1824
1825
1826
1827
1828
1829
1830
1831
1832
1833
1834
1835
1836
1837
1838
1839
1840
1841
1842
1843
1844
1845
1846
1847
1848
1849
1850
1851
1852
1853
1854
1855
1856
1857
1858
1859
1860
1861
1862
1863
1864
1865
1866
1867
1868
1869
1870
1871
1872
1873
1874
1875
1876
1877
1878
1879
1880
1881
1882
1883
1884
1885
1886
1887
1888
1889
1890
1891
1892
1893
1894
1895
1896
1897
1898
1899
1900
1901
1902
1903
1904
1905
1906
1907
1908
1909
1910
1911
1912
1913
1914
1915
1916
1917
1918
1919
1920
1921
1922
1923
1924
1925
1926
1927
1928
1929
1930
1931
1932
1933
1934
1935
1936
1937
1938
1939
1940
1941
1942
1943
1944
1945
1946
1947
1948
1949
1950
1951
1952
1953
1954
1955
1956
1957
1958
1959
1960
1961
1962
1963
1964
1965
1966
1967
1968
1969
1970
1971
1972
1973
1974
1975
1976
1977
1978
1979
1980
1981
1982
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
1990
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014
2015
2016
2017
2018
2019
2020
2021
2022
2023
2024
2025
2026
2027
2028
2029
2030
2031
2032
2033
2034
2035
2036
2037
2038
2039
2040
2041
2042
2043
2044
2045
2046
2047
2048
2049
2050
2051
2052
2053
2054
2055
2056
2057
2058
2059
2060
2061
2062
2063
2064
2065
2066
2067
2068
2069
2070
2071
2072
2073
2074
2075
2076
2077
2078
2079
2080
2081
2082
2083
2084
2085
2086
2087
2088
2089
2090
2091
2092
2093
2094
2095
2096
2097
2098
2099
2100
2101
2102
2103
2104
2105
2106
2107
2108
2109
2110
2111
2112
2113
2114
2115
2116
2117
2118
2119
2120
2121
2122
2123
2124
2125
2126
2127
2128
2129
2130
2131
2132
2133
2134
2135
2136
2137
2138
2139
2140
2141
2142
2143
2144
2145
2146
2147
2148
2149
2150
2151
2152
2153
2154
2155
2156
2157
2158
2159
2160
2161
2162
2163
2164
2165
2166
2167
2168
2169
2170
2171
2172
2173
2174
2175
2176
2177
2178
2179
2180
2181
2182
2183
2184
2185
2186
2187
2188
2189
2190
2191
2192
2193
2194
2195
2196
2197
2198
2199
2200
2201
2202
2203
2204
2205
2206
2207
2208
2209
2210
2211
2212
2213
2214
2215
2216
2217
2218
2219
2220
2221
2222
2223
2224
2225
2226
2227
2228
2229
2230
2231
2232
2233
2234
2235
2236
2237
2238
2239
2240
2241
2242
2243
2244
2245
2246
2247
2248
2249
2250
2251
2252
2253
2254
2255
2256
2257
2258
2259
2260
2261
2262
2263
2264
2265
2266
2267
2268
2269
2270
2271
2272
2273
2274
2275
2276
2277
2278
2279
2280
2281
2282
2283
2284
2285
2286
2287
2288
2289
2290
2291
2292
2293
2294
2295
2296
2297
2298
2299
2300
2301
2302
2303
2304
2305
2306
2307
2308
2309
2310
2311
2312
2313
2314
2315
2316
2317
2318
2319
2320
2321
2322
2323
2324
2325
2326
2327
2328
2329
2330
2331
2332
2333
2334
2335
2336
2337
2338
2339
2340
2341
2342
2343
2344
2345
2346
2347
2348
2349
2350
2351
2352
2353
2354
2355
2356
2357
2358
2359
2360
2361
2362
2363
2364
2365
2366
2367
2368
2369
2370
2371
2372
2373
2374
2375
2376
2377
2378
2379
2380
2381
2382
2383
2384
2385
2386
2387
2388
2389
2390
2391
2392
2393
2394
2395
2396
2397
2398
2399
2400
2401
2402
2403
2404
2405
2406
2407
2408
2409
2410
2411
2412
2413
2414
2415
2416
2417
2418
2419
2420
2421
2422
2423
2424
2425
2426
2427
2428
2429
2430
2431
2432
2433
2434
2435
2436
2437
2438
2439
2440
2441
2442
2443
2444
2445
2446
2447
2448
2449
2450
2451
2452
2453
2454
2455
2456
2457
2458
2459
2460
2461
2462
2463
2464
2465
2466
2467
2468
2469
2470
2471
2472
2473
2474
2475
2476
2477
2478
2479
2480
2481
2482
2483
2484
2485
2486
2487
2488
2489
2490
2491
2492
2493
2494
2495
2496
2497
2498
2499
2500
2501
2502
2503
2504
2505
2506
2507
2508
2509
2510
2511
2512
2513
2514
2515
2516
2517
2518
2519
2520
2521
2522
2523
2524
2525
2526
2527
2528
2529
2530
2531
2532
2533
2534
2535
2536
2537
2538
2539
2540
2541
2542
2543
2544
2545
2546
2547
2548
2549
2550
2551
2552
2553
2554
2555
2556
2557
2558
2559
2560
2561
2562
2563
2564
2565
2566
2567
2568
2569
2570
2571
2572
2573
2574
2575
2576
2577
2578
2579
2580
2581
2582
2583
2584
2585
2586
2587
2588
2589
2590
2591
2592
2593
2594
2595
2596
2597
2598
2599
2600
2601
2602
2603
2604
2605
2606
2607
2608
2609
2610
2611
2612
2613
2614
2615
2616
2617
2618
2619
2620
2621
2622
2623
2624
2625
2626
2627
2628
2629
2630
2631
2632
2633
2634
2635
2636
2637
2638
2639
2640
2641
2642
2643
2644
2645
2646
2647
2648
2649
2650
2651
2652
2653
2654
2655
2656
2657
2658
2659
2660
2661
2662
2663
2664
2665
2666
2667
2668
2669
2670
2671
2672
2673
2674
2675
2676
2677
2678
2679
2680
2681
2682
2683
2684
2685
2686
2687
2688
2689
2690
2691
2692
2693
2694
2695
2696
2697
2698
2699
2700
2701
2702
2703
2704
2705
2706
2707
2708
2709
2710
2711
2712
2713
2714
2715
2716
2717
2718
2719
2720
2721
2722
2723
2724
2725
2726
2727
2728
2729
2730
2731
2732
2733
2734
2735
2736
2737
2738
2739
2740
2741
2742
2743
2744
2745
2746
2747
2748
2749
2750
2751
2752
2753
2754
2755
2756
2757
2758
2759
2760
2761
2762
2763
2764
2765
2766
2767
2768
2769
2770
2771
2772
2773
2774
2775
2776
2777
2778
2779
2780
2781
2782
2783
2784
2785
2786
2787
2788
2789
2790
2791
2792
2793
2794
2795
2796
2797
2798
2799
2800
2801
2802
2803
2804
2805
2806
2807
2808
2809
2810
2811
2812
2813
2814
2815
2816
2817
2818
2819
2820
2821
2822
2823
2824
2825
2826
2827
2828
2829
2830
2831
2832
2833
2834
2835
2836
2837
2838
2839
2840
2841
2842
2843
2844
2845
2846
2847
2848
2849
2850
2851
2852
2853
2854
2855
2856
2857
2858
2859
2860
2861
2862
2863
2864
2865
2866
2867
2868
2869
2870
2871
2872
2873
2874
2875
2876
2877
2878
2879
2880
2881
2882
2883
2884
2885
2886
2887
2888
2889
2890
2891
2892
2893
2894
2895
2896
2897
2898
2899
2900
2901
2902
2903
2904
2905
2906
2907
2908
2909
2910
2911
2912
2913
2914
2915
2916
2917
2918
2919
2920
2921
2922
2923
2924
2925
2926
2927
2928
2929
2930
2931
2932
2933
2934
2935
2936
2937
2938
2939
2940
2941
2942
2943
2944
2945
2946
2947
2948
2949
2950
2951
2952
2953
2954
2955
2956
2957
2958
2959
2960
2961
2962
2963
2964
2965
2966
2967
2968
2969
2970
2971
2972
2973
2974
2975
2976
2977
2978
2979
2980
2981
2982
2983
2984
2985
2986
2987
2988
2989
2990
2991
2992
2993
2994
2995
2996
2997
2998
2999
3000
3001
3002
3003
3004
3005
3006
3007
3008
3009
3010
3011
3012
3013
3014
3015
3016
3017
3018
3019
3020
3021
3022
3023
3024
3025
3026
3027
3028
3029
3030
3031
3032
3033
3034
3035
3036
3037
3038
3039
3040
3041
3042
3043
3044
3045
3046
3047
3048
3049
3050
3051
3052
3053
3054
3055
3056
3057
3058
3059
3060
3061
3062
3063
3064
3065
3066
3067
3068
3069
3070
3071
3072
3073
3074
3075
3076
3077
3078
3079
3080
3081
3082
3083
3084
3085
3086
3087
3088
3089
3090
3091
3092
3093
3094
3095
3096
3097
3098
3099
3100
3101
3102
3103
3104
3105
3106
3107
3108
3109
3110
3111
3112
3113
3114
3115
3116
3117
3118
3119
3120
3121
3122
3123
3124
3125
3126
3127
3128
3129
3130
3131
3132
3133
3134
3135
3136
3137
3138
3139
3140
3141
3142
3143
3144
3145
3146
3147
3148
3149
3150
3151
3152
3153
3154
3155
3156
3157
3158
3159
3160
3161
3162
3163
3164
3165
3166
3167
3168
3169
3170
3171
3172
3173
3174
3175
3176
3177
3178
3179
3180
3181
3182
3183
3184
3185
3186
3187
3188
3189
3190
3191
3192
3193
3194
3195
3196
3197
3198
3199
3200
3201
3202
3203
3204
3205
3206
3207
3208
3209
3210
3211
3212
3213
3214
3215
3216
3217
3218
3219
3220
3221
3222
3223
3224
3225
3226
3227
3228
3229
3230
3231
3232
3233
3234
3235
3236
3237
3238
3239
3240
3241
3242
3243
3244
3245
3246
3247
3248
3249
3250
3251
3252
3253
3254
3255
3256
3257
3258
3259
3260
3261
3262
3263
3264
3265
3266
3267
3268
3269
3270
3271
3272
3273
3274
3275
3276
3277
3278
3279
3280
3281
3282
3283
3284
3285
3286
3287
3288
3289
3290
3291
3292
3293
3294
3295
3296
3297
3298
3299
3300
3301
3302
3303
3304
3305
3306
3307
3308
3309
3310
3311
3312
3313
3314
3315
3316
3317
3318
3319
3320
3321
3322
3323
3324
3325
3326
3327
3328
3329
3330
3331
3332
3333
3334
3335
3336
3337
3338
3339
3340
3341
3342
3343
3344
3345
3346
3347
3348
3349
3350
3351
3352
3353
3354
3355
3356
3357
3358
3359
3360
3361
3362
3363
3364
3365
3366
3367
3368
3369
3370
3371
3372
3373
3374
3375
3376
3377
3378
3379
3380
3381
3382
3383
3384
3385
3386
3387
3388
3389
3390
3391
3392
3393
3394
3395
3396
3397
3398
3399
3400
3401
3402
3403
3404
3405
3406
3407
3408
3409
3410
3411
3412
3413
3414
3415
3416
3417
3418
3419
3420
3421
3422
3423
3424
3425
3426
3427
3428
3429
3430
3431
3432
3433
3434
3435
3436
3437
3438
3439
3440
3441
3442
3443
3444
3445
3446
3447
3448
3449
3450
3451
3452
3453
3454
3455
3456
3457
3458
3459
3460
3461
3462
3463
3464
3465
3466
3467
3468
3469
3470
3471
3472
3473
3474
3475
3476
3477
3478
3479
3480
3481
3482
3483
3484
3485
3486
3487
3488
3489
3490
3491
3492
3493
3494
3495
3496
3497
3498
3499
3500
3501
3502
3503
3504
3505
3506
3507
3508
3509
3510
3511
3512
3513
3514
3515
3516
3517
3518
3519
3520
3521
3522
3523
3524
3525
3526
3527
3528
3529
3530
3531
3532
3533
3534
3535
3536
3537
3538
3539
3540
3541
3542
3543
3544
3545
3546
3547
3548
3549
3550
3551
3552
3553
3554
3555
3556
3557
3558
3559
3560
3561
3562
3563
3564
3565
3566
3567
3568
3569
3570
3571
3572
3573
3574
3575
3576
3577
3578
3579
3580
3581
3582
3583
3584
3585
3586
3587
3588
3589
3590
3591
3592
3593
3594
3595
3596
3597
3598
3599
3600
3601
3602
3603
3604
3605
3606
3607
3608
3609
3610
3611
3612
3613
3614
3615
3616
3617
3618
3619
3620
3621
3622
3623
3624
3625
3626
3627
3628
3629
3630
3631
3632
3633
3634
3635
3636
3637
3638
3639
3640
3641
3642
3643
3644
3645
3646
3647
3648
3649
3650
3651
3652
3653
3654
3655
3656
3657
3658
3659
3660
3661
3662
3663
3664
3665
3666
3667
3668
3669
3670
3671
3672
3673
3674
3675
3676
3677
3678
3679
3680
3681
3682
3683
3684
3685
3686
3687
3688
3689
3690
3691
3692
3693
3694
3695
3696
3697
3698
3699
3700
3701
3702
3703
3704
3705
3706
3707
3708
3709
3710
3711
3712
3713
3714
3715
3716
3717
3718
3719
3720
3721
3722
3723
3724
3725
3726
3727
3728
3729
3730
3731
3732
3733
3734
3735
3736
3737
3738
3739
3740
3741
3742
3743
3744
3745
3746
3747
3748
3749
3750
3751
3752
3753
3754
3755
3756
3757
3758
3759
3760
3761
3762
3763
3764
3765
3766
3767
3768
3769
3770
3771
3772
3773
3774
3775
3776
3777
3778
3779
3780
3781
3782
3783
3784
3785
3786
3787
3788
3789
3790
3791
3792
3793
3794
3795
3796
3797
3798
3799
3800
3801
3802
3803
3804
3805
3806
3807
3808
3809
3810
3811
3812
3813
3814
3815
3816
3817
3818
3819
3820
3821
3822
3823
3824
3825
3826
3827
3828
3829
3830
3831
3832
3833
3834
3835
3836
3837
3838
3839
3840
3841
3842
3843
3844
3845
3846
3847
3848
3849
3850
3851
3852
3853
3854
3855
3856
3857
3858
3859
3860
3861
3862
3863
3864
3865
3866
3867
3868
3869
3870
3871
3872
3873
3874
3875
3876
3877
3878
3879
3880
3881
3882
3883
3884
3885
3886
3887
3888
3889
3890
3891
3892
3893
3894
3895
3896
3897
3898
3899
3900
3901
3902
3903
3904
3905
3906
3907
3908
3909
3910
3911
3912
3913

<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
<html>
<head>
<title>Gwaith Twm O'r Nant</title>
<meta http-equiv="Content-Type" content=
"text/html; charset=iso-8859-1">
<style type="text/css">
<!--
body {margin:10%; text-align:justify}
blockquote {font-size:14pt}
P {font-size:14pt}
-->
</style>
</head>
<body>
<br>
<br>
The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r
Nant <br>
The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II]
<br>
#1 in our series Twm O'r Nant <br>
<br>
Copyright laws are changing all over the world, be sure to check
<br>
the copyright laws for your country before posting these files!!
<br>
<br>
Please take a look at the important information in this header.
<br>
We encourage you to keep this file on your own disk, keeping an
<br>
electronic path open for the next readers. Do not remove this.
<br>
<br>
*It must legally be the first thing seen when opening the book.*
<br>
In fact, our legal advisors said we can't even change margins.
<br>
<br>
**Welcome To The World of Free Plain Vanilla Electronic Texts**
<br>
<br>
**Etexts Readable By Both Humans and By Computers, Since 1971**
<br>
<br>
*These Etexts Prepared By Hundreds of Volunteers and Donations*
<br>
<br>
Information on contacting Project Gutenberg to get Etexts, and
<br>
further information is included below. We need your donations.
<br>
<br>
Title: Gwaith Twm O'r Nant <br>
<br>
Author: Twm O'r Nant <br>
<br>
July, 2001 [Etext #2734] <br>
<br>
The Project Gutenberg Etext of Gwaith Twm O'r Nant, by Twm O'r
Nant <br>
The Project Gutenberg Etext The Works of Twm o'r Nant [Volume II]
<br>
****This file should be named twmnt10h.htm or twmnt10h.zip****
<br>
<br>
Corrected EDITIONS of our etexts get a new NUMBER, twmnt10h.xxx
<br>
VERSIONS based on separate sources get new LETTER, twmnt10ha.xxx
<br>
<br>
<br>
This etext was prepared by David Price, email
ccx074@coventry.ac.uk <br>
from the 1910 "Cyfres Y Fil" edition edited by Sir Owen M.
Edwards. <br>
<br>
Project Gutenberg Etexts are usually created from multiple
editions, <br>
all of which are in the Public Domain in the United States,
unless a <br>
copyright notice is included. Therefore, we usually do NOT keep
any <br>
of these books in compliance with any particular paper edition.
<br>
<br>
We are now trying to release all our books one month in advance
<br>
of the official release dates, leaving time for better editing.
<br>
<br>
Please note: neither this list nor its contents are final till
<br>
midnight of the last day of the month of any such announcement.
<br>
The official release date of all Project Gutenberg Etexts is at
<br>
Midnight, Central Time, of the last day of the stated month. A
<br>
preliminary version may often be posted for suggestion, comment
<br>
and editing by those who wish to do so. To be sure you have an
<br>
up to date first edition [xxxxx10x.xxx] please check file sizes
<br>
in the first week of the next month. Since our ftp program has
<br>
a bug in it that scrambles the date [tried to fix and failed] a
<br>
look at the file size will have to do, but we will try to see a
<br>
new copy has at least one byte more or less. <br>
<br>
Information about Project Gutenberg (one page) <br>
<br>
We produce about two million dollars for each hour we work. The
<br>
time it takes us, a rather conservative estimate, is fifty hours
<br>
to get any etext selected, entered, proofread, edited, copyright
<br>
searched and analyzed, the copyright letters written, etc. This
<br>
projected audience is one hundred million readers. If our value
<br>
per text is nominally estimated at one dollar then we produce $2
<br>
million dollars per hour this year as we release thirty-six text
<br>
files per month, or 432 more Etexts in 1999 for a total of 2000+
<br>
If these reach just 10% of the computerized population, then the
<br>
total should reach over 200 billion Etexts given away this year.
<br>
<br>
The Goal of Project Gutenberg is to Give Away One Trillion Etext
<br>
Files by December 31, 2001. [10,000 x 100,000,000 = 1 Trillion]
<br>
This is ten thousand titles each to one hundred million readers,
<br>
which is only ~5% of the present number of computer users. <br>
<br>
At our revised rates of production, we will reach only one-third
<br>
of that goal by the end of 2001, or about 3,333 Etexts unless we
<br>
manage to get some real funding; currently our funding is mostly
<br>
from Michael Hart's salary at Carnegie-Mellon University, and an
<br>
assortment of sporadic gifts; this salary is only good for a few
<br>
more years, so we are looking for something to replace it, as we
<br>
don't want Project Gutenberg to be so dependent on one person.
<br>
<br>
We need your donations more than ever! <br>
<br>
All donations should be made to "Project Gutenberg/CMU": and are
<br>
tax deductible to the extent allowable by law. (CMU = Carnegie-
<br>
Mellon University). <br>
<br>
For these and other matters, please mail to: <br>
<br>
Project Gutenberg <br>
P. O. Box 2782 <br>
Champaign, IL 61825 <br>
<br>
When all other email fails. . .try our Executive Director: <br>
Michael S. Hart &lt;hart@pobox.com&gt; <br>
hart@pobox.com forwards to hart@prairienet.org and archive.org
<br>
if your mail bounces from archive.org, I will still see it, if
<br>
it bounces from prairienet.org, better resend later on. . . .
<br>
<br>
We would prefer to send you this information by email. <br>
<br>
****** <br>
<br>
To access Project Gutenberg etexts, use any Web browser <br>
to view http://promo.net/pg. This site lists Etexts by <br>
author and by title, and includes information about how <br>
to get involved with Project Gutenberg. You could also <br>
download our past Newsletters, or subscribe here. This <br>
is one of our major sites, please email hart@pobox.com, <br>
for a more complete list of our various sites. <br>
<br>
To go directly to the etext collections, use FTP or any <br>
Web browser to visit a Project Gutenberg mirror (mirror <br>
sites are available on 7 continents; mirrors are listed <br>
at http://promo.net/pg). <br>
<br>
Mac users, do NOT point and click, typing works better. <br>
<br>
Example FTP session: <br>
<br>
ftp metalab.unc.edu <br>
login: anonymous <br>
password: your@login <br>
cd pub/docs/books/gutenberg <br>
cd etext90 through etext99 or etext00 through etext01, etc. <br>
dir [to see files] <br>
get or mget [to get files. . .set bin for zip files] <br>
GET GUTINDEX.?? [to get a year's listing of books, e.g.,
GUTINDEX.99] <br>
GET GUTINDEX.ALL [to get a listing of ALL books] <br>
<br>
*** <br>
<br>
**Information prepared by the Project Gutenberg legal advisor**
<br>
<br>
(Three Pages) <br>
***START**THE SMALL PRINT!**FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS**START***
<br>
Why is this "Small Print!" statement here? You know: lawyers.
<br>
They tell us you might sue us if there is something wrong with
<br>
your copy of this etext, even if you got it for free from <br>
someone other than us, and even if what's wrong is not our <br>
fault. So, among other things, this "Small Print!" statement <br>
disclaims most of our liability to you. It also tells you how
<br>
you can distribute copies of this etext if you want to. <br>
<br>
*BEFORE!* YOU USE OR READ THIS ETEXT <br>
By using or reading any part of this PROJECT GUTENBERG-tm <br>
etext, you indicate that you understand, agree to and accept <br>
this "Small Print!" statement. If you do not, you can receive
<br>
a refund of the money (if any) you paid for this etext by <br>
sending a request within 30 days of receiving it to the person
<br>
you got it from. If you received this etext on a physical <br>
medium (such as a disk), you must return it with your request.
<br>
<br>
ABOUT PROJECT GUTENBERG-TM ETEXTS <br>
This PROJECT GUTENBERG-tm etext, like most PROJECT GUTENBERG-
<br>
tm etexts, is a "public domain" work distributed by Professor
<br>
Michael S. Hart through the Project Gutenberg Association at <br>
Carnegie-Mellon University (the "Project"). Among other <br>
things, this means that no one owns a United States copyright
<br>
on or for this work, so the Project (and you!) can copy and <br>
distribute it in the United States without permission and <br>
without paying copyright royalties. Special rules, set forth <br>
below, apply if you wish to copy and distribute this etext <br>
under the Project's "PROJECT GUTENBERG" trademark. <br>
<br>
To create these etexts, the Project expends considerable <br>
efforts to identify, transcribe and proofread public domain <br>
works. Despite these efforts, the Project's etexts and any <br>
medium they may be on may contain "Defects". Among other <br>
things, Defects may take the form of incomplete, inaccurate or
<br>
corrupt data, transcription errors, a copyright or other <br>
intellectual property infringement, a defective or damaged <br>
disk or other etext medium, a computer virus, or computer <br>
codes that damage or cannot be read by your equipment. <br>
<br>
LIMITED WARRANTY; DISCLAIMER OF DAMAGES <br>
But for the "Right of Replacement or Refund" described below,
<br>
[1] the Project (and any other party you may receive this <br>
etext from as a PROJECT GUTENBERG-tm etext) disclaims all <br>
liability to you for damages, costs and expenses, including <br>
legal fees, and [2] YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE OR <br>
UNDER STRICT LIABILITY, OR FOR BREACH OF WARRANTY OR CONTRACT,
<br>
INCLUDING BUT NOT LIMITED TO INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE
<br>
OR INCIDENTAL DAMAGES, EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE <br>
POSSIBILITY OF SUCH DAMAGES. <br>
<br>
If you discover a Defect in this etext within 90 days of <br>
receiving it, you can receive a refund of the money (if any) <br>
you paid for it by sending an explanatory note within that <br>
time to the person you received it from. If you received it <br>
on a physical medium, you must return it with your note, and <br>
such person may choose to alternatively give you a replacement
<br>
copy. If you received it electronically, such person may <br>
choose to alternatively give you a second opportunity to <br>
receive it electronically. <br>
<br>
THIS ETEXT IS OTHERWISE PROVIDED TO YOU "AS-IS". NO OTHER <br>
WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, ARE MADE TO YOU AS
<br>
TO THE ETEXT OR ANY MEDIUM IT MAY BE ON, INCLUDING BUT NOT <br>
LIMITED TO WARRANTIES OF MERCHANTABILITY OR FITNESS FOR A <br>
PARTICULAR PURPOSE. <br>
<br>
Some states do not allow disclaimers of implied warranties or
<br>
the exclusion or limitation of consequential damages, so the <br>
above disclaimers and exclusions may not apply to you, and you
<br>
may have other legal rights. <br>
INDEMNITY <br>
You will indemnify and hold the Project, its directors, <br>
officers, members and agents harmless from all liability, cost
<br>
and expense, including legal fees, that arise directly or <br>
indirectly from any of the following that you do or cause: <br>
[1] distribution of this etext, [2] alteration, modification,
<br>
or addition to the etext, or [3] any Defect. <br>
<br>
DISTRIBUTION UNDER "PROJECT GUTENBERG-tm" <br>
You may distribute copies of this etext electronically, or by
<br>
disk, book or any other medium if you either delete this <br>
"Small Print!" and all other references to Project Gutenberg,
<br>
or: <br>
<br>
[1] Only give exact copies of it. Among other things, this <br>
 requires that you do not remove, alter or modify the <br>
 etext or this "small print!" statement. You may however, <br>
 if you wish, distribute this etext in machine readable <br>
 binary, compressed, mark-up, or proprietary form, <br>
 including any form resulting from conversion by word pro- <br>
 cessing or hypertext software, but only so long as <br>
 *EITHER*: <br>
<br>
 [*] The etext, when displayed, is clearly readable, and <br>
 does *not* contain characters other than those <br>
 intended by the author of the work, although tilde <br>
 (~), asterisk (*) and underline (_) characters may <br>
 be used to convey punctuation intended by the <br>
 author, and additional characters may be used to <br>
 indicate hypertext links; OR <br>
<br>
 [*] The etext may be readily converted by the reader at <br>
 no expense into plain ASCII, EBCDIC or equivalent <br>
 form by the program that displays the etext (as is <br>
 the case, for instance, with most word processors); <br>
 OR <br>
<br>
 [*] You provide, or agree to also provide on request at <br>
 no additional cost, fee or expense, a copy of the <br>
 etext in its original plain ASCII form (or in EBCDIC <br>
 or other equivalent proprietary form). <br>
<br>
[2] Honor the etext refund and replacement provisions of this
<br>
 "Small Print!" statement. <br>
<br>
[3] Pay a trademark license fee to the Project of 20% of the <br>
 net profits you derive calculated using the method you <br>
 already use to calculate your applicable taxes. If you <br>
 don't derive profits, no royalty is due. Royalties are <br>
 payable to "Project Gutenberg Association/Carnegie-Mellon <br>
 University" within the 60 days following each <br>
 date you prepare (or were legally required to prepare) <br>
 your annual (or equivalent periodic) tax return. <br>
<br>
WHAT IF YOU *WANT* TO SEND MONEY EVEN IF YOU DON'T HAVE TO? <br>
The Project gratefully accepts contributions in money, time, <br>
scanning machines, OCR software, public domain etexts, royalty
<br>
free copyright licenses, and every other sort of contribution
<br>
you can think of. Money should be paid to "Project Gutenberg <br>
Association / Carnegie-Mellon University". <br>
<br>
We are planning on making some changes in our donation structure
<br>
in 2000, so you might want to email me, hart@pobox.com
beforehand. <br>
<br>
*END THE SMALL PRINT! FOR PUBLIC DOMAIN ETEXTS*Ver.04.29.93*END*
<br>
<br>
  <h1>
  Gwaith Twm o'r Nant (Cyfrol II)</h1>
 <br>
 <br>
 <br>
 <br>
Cynhwysiad<br>
 <br>
"Dau Fywyd," sef bywyd amaethwr llwyddiannus a bywyd prydydd
tlawd<br>
"Bonedd a Chyffredin," teimlad Cymru yn amser Chwyldroad
Ffrainc<br>
Hafgan Twm o'r Nant<br>
"Anwyl Gyfaill," cerdd i un dan groesau<br>
Cywydd y Galon Ddrwg<br>
Pedair Colofn Gwladwriaeth, - sef Brenin, Esgob, Ustus, a
Hwsmon.  Interliwd yn dangos bywyd y wladwriaeth<br>
Cyffes y Bardd<br>
Cywydd Henaint<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Rhagymadrodd.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Ganwyd Thomas Edwards <i>(Twm o'r Nant</i>) ym Mhen Porchell,
Llan Nefydd, yn 1739.  Pan nad oedd ef ond hogyn, symudodd ei
rieni i'r Nant Ganol, Henllan.  Nid oedd dim yn neillduol, hyd y
gwyddis, yn ei rieni; gweithient yn galed, ac nid o'u bodd y
rhoddai eu bachgen athrylithgar ei amser gorffwys i lyfrau. 
Ennill ei damaid oedd neges ei fywyd.  Canlyn ceffylau, gyrru
gwagen, a llwytho coed, oedd ei brif orchestion.  O amgylch
Dinbych y treuliodd ran fwyaf ei oes, er iddo grwydro i
ddyffrynoedd Hafren a Thowi yn ei dro; yn Nyffryn Clwyd hefyd y
treuliodd ei henaint.  Yr oedd yn wr cadarn o gorff, parod ei
ddyfais, ond ni lwyddodd yn y byd.  Bu farw Ebrill 3, 1810, gan
mlynedd i eleni; a chladdwyd ef ym mynwent yr Eglwys Wen, ger
Dinbych.<br>
 <br>
Yn anhymig y ganwyd ef, a dyna'r pam na chafodd ei athrylith, er
cryfed ei hadenydd ac er cliried ei llygaid, ei lle priodol ym
meddwl Cymru.  Pe ganesid ef yn gynt, cawsai feddwl Cymru iddo ei
hun; a hwyrach y buasai cenedl yn deffro i weled ei hun yn nrych
y ddrama.  Pe ganesid ef yn ddiweddarach, buasai'r Diwygiad wedi
puro ei genedl ac wedi sancteiddio ei enaid yntau, a gallasai
ddangos ei hun i genedl newydd yn yr un drych.  Ond daeth Twm o'r
Nant yn oes y Diwygiad, pan oedd cedyrn pulpud Cymru yn galw ar y
genedl i edrych o honi, nid iddi, ei hun.  Er hynny, y mae
interliwdiau Twm o'r Nant yn naturiolach a pherffeithiach darlun
o fywyd y ddeunawfed ganrif na dim arall a feddwn.<br>
 <br>
Yr oedd cydymdeimlad Twm &acirc;'r werin, rhed holl nerth ei
serch mawr at y tenant gorthrymedig a'r gweithiwr.  Yr oedd
ysbryd y Chwyldroad Ffrengig ynddo yntau, ond gyda gwelediad
clir, a ffydd.<br>
 <br>
Yr oedd yn ddiwygiwr ei hun, mae ei holl waith, gydag un
eithriad, mor rymus dros foesoldeb a phregethau'r Diwygiad.  Ni
welodd holl ddrwg chwant y cnawd.<br>
 <br>
Fel dramayddwr y mae'n fwy nag yw'r Wyddfa yn Eryri, saif yn
llenyddiaeth Cymru heb neb yn agos ato.  Y mae pob cymeriad
ddarluniodd yn fyw, nid yw'n gwneyd i glai difywyd siarad, ac nid
yw byth yn ail gerdded yr un llwybr.  Ond yr esboniad ar ei
ddylanwad yw ei allu rhyfedd i siarad fel ysbryd goreu ei oes, -
yn synhwyrol, ac ar yr un pryd yn llawn dychymyg; yn hynaws, ac
eto heb arbed y drwg.  Ni fu sant na phechadur yn hanes Cymru eto
heb deimlo fod Twm o'r Nant wedi dweyd y gwir.<br>
 <br>
OWEN M. EDWARDS.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
DAU FYWYD. {1}<br>
<p><i class="c2">(Alaw-.</i> "Rodney.")<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Y puraidd Robert Parri,<br>
   Maddeuwch imi 'mod<br>
Yn awr yn cynnyg gyrru canu,<br>
   I geisio clymu clod<br>
I chwi, sy'n byw mewn llawnder,<br>
   A'ch pleser, yn eich Plas,<br>
Gyda'ch meibion yn heddychlon,<br>
   Heb unrhyw galon gas;<br>
Teulu ydych hoew wladaidd,<br>
Yn byw'n ddifalch ac yn ddofaidd,<br>
Nid hel "Meistr" ac ymestyn,<br>
A champ-godi a chwympo gwedy'n;<br>
Wrth fyw'n gytun at ddaioni<br>
   Fe ddaeth mawrhydi i'ch rhan:<br>
Eigion rhediad ac anrhydedd<br>
   Yw'ch mawredd yn eich man;<br>
Mae eich maesydd, wych rymusiant,<br>
A'ch 'nifeiliaid, i chwi'n foliant;<br>
Ychen, defaid, a cheffylau,<br>
A da blithog, laethog lwythau;<br>
Pob angenrheidiau 'n rhadus,<br>
   A threfnus yma a thraw,<br>
A Duw'r heddwch, mae'n arwyddo,<br>
   'N eu llwyddo dan eich llaw.<br>
 <br>
Maith yma John a Thomas,<br>
   Cyweithas frodyr cu;<br>
A da yw'ch golwg chwi, 'r hen geiliog,<br>
   Awch talog wrth eich ty:<br>
Mae'n hwythau 'n ddynion ethol,<br>
   Naturiol ym mhob taith,<br>
A di ynfydrwydd ill dau'n fedrus,<br>
   A gweddus yn eu gwaith;<br>
Felly rhyngoch yn llwyr wingo,<br>
Mawrhydi'ch llwyddiant a'ch holl eiddo,<br>
Nes eich myned, hwylied helaeth,<br>
Yma'n degwch i'ch cym'dogaeth;<br>
A chywaeth tai a chaeau,<br>
   Sydd i'ch meddiannau'n ddwys;<br>
Fe d&acirc;l eich llawnder, a'ch call undeb,<br>
   Drwy burdeb aur da bwys:<br>
Rhyfedd fendith, rhyfedd fwynder,<br>
Sy'n ddymunol dan eich maner;<br>
Rhyfedd rhagor chwi fawrhyged,<br>
A m'fi ac eraill yn fegeried;<br>
Chwi ar led mor lydan,<br>
   A'ch arian gl&acirc;n drwy glod -<br>
Minnau'n ffwlyn, dwlyn, diles,<br>
   Anghynnes, gwag y 'nghod.<br>
 <br>
Chwi'n magu anifeiliaid,<br>
   Moch, a defaid iawn<br>
Gweirgloddiau, a chauau, tai, a'ch heol,<br>
   Sy'n llwyddol ac yn llawn:<br>
Minnau dim fagais<br>
   At fantais eto i fyw,<br>
Ond lladd ceffylau, dilyn ffoledd,<br>
   Anrhydedd oeredd yw:<br>
A'r hyn a fagais o'm rhywogeth,<br>
Mewn twrr o gwynion, oedd tair geneth;<br>
Mae rhei'ny a'u mam mewn dinam dyniad,<br>
Er fy 'mgeledd lawer galwad<br>
Mae'r merched bawb am orchwyl,<br>
   Yn ol eu hwyl eu hun,<br>
Yn troi eu helynt at ryw alwad,<br>
   A'u teimlad yn gytun;<br>
Eu mam a minnau sydd yn myned,<br>
Fel rhai eraill, ar i wared;<br>
Tua'r bedd mae gwedd ogwyddiad,<br>
Rhieni'n mynd, a'r plant yn dwad:<br>
Mae treigliad asiad oesau<br>
   Fel tonnau miniau m&ocirc;r,<br>
Neu ffrwd gyffredin olwyn melin,<br>
   Yn dirwyn yn ddi dor.<br>
 <br>
A chan nad oes mewn bywyd<br>
   Un rhydid yn parhau,<br>
Gwnewch o'ch mammon gyfion gyfaill,<br>
   Ceiff eraill eich coflau;<br>
Dadgenir hyn ond odid,<br>
   O'ch plegyd chwi a'ch plant,<br>
Pan f'o chwi byddar yn eich beddau,<br>
   Tan odlau Twm o'r Nant;<br>
A'r hyn o gysur wy'n ei geisio,<br>
Ni ddymunwn feddu mo'no,<br>
Oni cheir e'n gwbl fodlon,<br>
Heb un gilwg yn y galon;<br>
A'ch rhoddion os cyrhaeddaf,<br>
   Cyhoeddaf chwi o hyd;<br>
 <br>
Ac os y bennod ni dderbynia',<br>
   Nis gwn a fyddai'n fud:<br>
Cerdod wlan yw 'ngh&acirc;n a 'nghwynion,<br>
Am hynny gwyliwch dorri'ch calon;<br>
Mae rhagor didwyll rhwng cardode,<br>
A hyn chwi wyddoch, rhowch a wedde':<br>
Ac oni rhowch o'r achos,<br>
   Ni wiw mo'r dangos dant,<br>
Fe fu fwy dychryn ar y dechrau,<br>
   Na hynny, 'n ochrau'r Nant.<br>
 <br>
Ond Nant a'i cheunant chwannog,<br>
   Sy'n lle afrywiog fri;<br>
Pe rhoech o'ch gog'yd lwyth eich gwagen,<br>
   Ni lanwe'i hagen hi;<br>
Pe b'ai ond sych ben sached,<br>
   O wyched fydde'i wawr,<br>
Ceid y teulu i gyd at olud,<br>
   A'u llwyrfryd i'r droell fawr;<br>
Mi gawn frethyn cryf i'r eithaf,<br>
Imi'n goat erbyn gaeaf;<br>
Gallwn addo i'r wraig mor haw'gar,<br>
Eto fantell at y fentar -<br>
Dull anwar ydyw llunio,<br>
   Ag addo o'ch eddo chwi;<br>
Mawrhygu rhoddion cyn y caffon'<br>
   Llawenydd cynffon ci;<br>
Pe'ch holl rodd o fodd a fydde'<br>
Ond briwsionyn at bar 'sane',<br>
Mwy fyddai hynny i'w feddu'n foddus<br>
Nag a haeddwn ni'n gyhoeddus:<br>
Ffarwel yn bwyllus bellach,<br>
   Fe dderfydd afiach w&ecirc;n,<br>
Gwisgiad gore', gras cyn ange',<br>
   I chwi a minne', Amen.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
BONEDD A CHYFFREDIN. {2}<br>
 <br>
 <br>
 <br>
(Alaw - "Y Galon Drom.")<br>
 <br>
Robert Davies, rhyw bert ofyn<br>
A yrraist i mi, yn wers dwymyn,<br>
Oblegid bonedd, blagiad bennau,<br>
A'r cyffredin gyffroiadau;<br>
Nid wy' teilwng nodi at olwg<br>
   Am y cyfryw<br>
Faith iawn ymliw, fyth yn amlwg;<br>
Dyn truenus, boenus beunydd,<br>
   Ydwy'n wyrdraws,<br>
Rhy ofernaws i'm rhoi'n farnydd.<br>
 <br>
Wele'r farn yn gadarn gydwedd<br>
A geir inni o'r gwirionedd, -<br>
Mai ffrwyth pechod, arfod hirfaith<br>
O dir uffern, ydyw'r effaith;<br>
Hwn yw'r achos yn oruchel<br>
   Cynhyrfiedig;<br>
Pawb am ryfyg, pob ymraf'el;<br>
Yr un anian sy ynnom ninnau,<br>
   Ag oedd yn gosod<br>
Cynnyg isod Cain ac Esay.<br>
 <br>
'Roedd esgus Adda o'i droseddau,<br>
"Y Wraig," medd ef; "Y Sarff," medd hithau;<br>
Felly'r wlad, a'u nad annedwydd,<br>
Bawb a'u hesgus dros eu hysgwydd,<br>
Gwael eu gwedd, a bonedd, beunydd<br>
   Sy'n ymliw'n amlwg<br>
Orwag olwg ar eu gilydd;<br>
Fal pren ar demestl, prawf di amau,<br>
   Mawr fydd ffwndwr<br>
Acw y'nghynnwr' y canghennau.<br>
 <br>
A'r ceinciau'n raddau sy'n cyrhaeddyd<br>
Sefyllfaoedd yr holl fywyd;<br>
Tyfiad pawb, o dlawd i frenin,<br>
Sy'n llygreddawl o'r un gwreiddyn;<br>
Nid oes heddyw'n gwneyd eu swyddau,<br>
   'N un gelfyddyd,<br>
Neb a'i fywyd na bo feiau,<br>
Naws a gewch mewn is ag uchod<br>
   I ryw ddichell,<br>
Ymhob bachell am eu pechod.<br>
 <br>
Mae rhai penaethiaid, euraidd araith,<br>
A'u hawdurdod yn ddi effaith;<br>
Esiamplau drwg, mewn golwg helaeth,<br>
Sy'n wall anfeidrol mewn llywodraeth<br>
Rhai ynadon rhy niweidiol,<br>
   A chyfreithwyr<br>
Sydd anrheithwyr swydd anrhaethol,<br>
A rhai personiaid, pwy resyna?<br>
   Ymhob ffiaidd<br>
Naws aflunaidd, nhw' sy' flaena.<br>
 <br>
A thra fo'r blaenaf heb oleuni,<br>
Yn twyso'r dall i ffos trueni,<br>
Swn digofaint sy'n dygyfor<br>
Yspryd Saul, elynol flaenor,<br>
Lladd y plant er mwyn dieithriaid,<br>
   I geisio cadw<br>
Yn 'r ymyl acw'r Amaleciaid;<br>
Cryfhau breichiau annuwioldeb<br>
   Mewn drygioni,<br>
Daw'n warth i ni, a Duw'n wrthwyneb.<br>
 <br>
Mae'r saith angel ar eu siwrnau,<br>
Yn dechreu tywallt eu phiolau;<br>
Llawer gwae sy'n llwyra gwewyr,<br>
I'w rhoi yma i'r rhai amhur;<br>
Gwae rhai gydiant faes at faesydd,<br>
   Nes bod gwendid,<br>
Oes wall ofid, eisiau llefydd;<br>
Mae n ddi ameu'n anhawdd yma<br>
   I dylodion,<br>
Ac elw byrion, gael eu bara.<br>
 <br>
Dawn medrusgall dyn rhodresgar,<br>
Gwneyd ei dduw o gnwd y ddaear;<br>
Ysguboriau gwaliau'n gwlwm,<br>
A <i>storehouses</i>, ys da rheswm;<br>
Ond geill naws ing dywyllnos angau,<br>
   Alw'r ynfyd,<br>
I ado'i buryd cyn y borau.<br>
Ameu'r Arglwydd am ei lawndra,<br>
   Cofiwn heddyw,<br>
Am wr sy'n marw 'mhorth Samaria.<br>
 <br>
Cofia, 'speiliwr cenhedlaethau,<br>
Y bobloedd a'th yspeilia dithau;<br>
Am waed dynion mewn galanas,<br>
Ac am dy drais mewn tir a dinas,<br>
Gwae elwo elw drwg i'w berchen,<br>
   Yn falch 'i af'el,<br>
I nythu'n uchel - noeth yn ochen;<br>
Ac os yw Lloegr dan 'r un llygriad,<br>
   Caiff gan yr Arglwydd,<br>
'R un cul dywydd a'r Caldea'd.<br>
 <br>
Beth yw plasau, trasau trysor,<br>
Ond gorseddfeydd annuwiol gyngor?<br>
Mae gwin, a bwyd, a gwyniau bydol,<br>
Yna i'w moedro, 'n anghymedrol;<br>
Meibion Scefa 'mhob naws gaf'el,<br>
   Heb yr Arglwydd,<br>
Sy dan chwithrwydd dyn a chythrel;<br>
Chwys y tlawd yw'r cnawd a'r cnydau,<br>
   Rhwysg a balchder,<br>
Y swn a'r pleser, sy'n eu plasau.<br>
 <br>
Fe wasg y mawrion dewrion dyrus<br>
Y llafurwyr, &acirc;'u llaw farus;<br>
A'r llafurwyr, a'u holl fwriad,<br>
Gwisgo'r gwyn, a gwasgu'r gweinia'd;<br>
Gwasgu sydd, a gwisgo swyddau,<br>
   Nes yr aethon'<br>
I faela dynion, fel eidionau;<br>
Gwerthu'r cyfion er ariannau,<br>
   A'r tlawd truan<br>
Er pris gwadan par esgidiau.<br>
 <br>
Dyma'r byd ac ergyd gwyrgas,<br>
Y sydd yn awr a'i swyddau'n eirias;<br>
Memi melin flin aflonydd,<br>
Egni galed yn cnoi 'gilydd;<br>
Pawb ar eraill a weryran',<br>
   A neb yn cwyno<br>
Ei wyrni heno arno'i hunan;<br>
A phob enwau, tlawd a bonedd,<br>
   Oll yn euog,<br>
Tan'r un warog, trwy anwiredd.<br>
Gwedi chwalu gwawd uchelwyr,<br>
Pa faint ffurmach ydyw'r ffarmwyr,<br>
Sydd mor feilchion, gw'chion gyhoedd,<br>
Rymus droediad, a'u meistradoedd?<br>
Pell yw peirch eu meirch a'u merched,<br>
   Hwy rygyngant<br>
Fwy nac allant yn ddigolled:<br>
Lle bo addysg byd neu eiddo,<br>
   Dyna ragrith,<br>
Wyniau melldith, yn ymwylltio.<br>
Ac os ewch i ddangos ochain,<br>
Babel droiau'r bobl druain;<br>
Llygredd llun, a gwyn drygioni,<br>
Swn yr hunan sy' yn y rhei'ny;<br>
Meddwi a hwrio, mawr ddihirwch,<br>
   Bawb lle gallant<br>
A ddilynant aflawenwch;<br>
Anesmwythdra, lleithdra llwythdrwm,<br>
   Byw'n ddi'g'wilydd<br>
Dan eu gwarthrudd, dyna'u gorthrwm.<br>
A phwy ond diafol, awdwr pechod,<br>
Sydd yma y'nghadfa pob anghydfod?<br>
Pan ddarfu'r tyn offeryn Pharo<br>
Bwytho ar ddynion, beth oedd yno?<br>
Nid ffast wenwyn, na phastynau,<br>
   Mewn cynddaredd,<br>
Oedd eu buchedd dan eu beichiau;<br>
Ond o'u cyfyngder eger eigion,<br>
   At Dduw'n ddibaid<br>
'Roedd eu hochenaid a'u hachwynion.<br>
A than bwysau'r ieuau 'rwan,<br>
Geifr a moch sy'n croch ysgrechian;<br>
Ymroi a diodde'n ddi w'radwyddiad<br>
Dan iau'n ddyfal a wna ddafad;<br>
I ddefaid Crist mae'r iau'n esmwythdra,<br>
   Cariad Isr'el,<br>
Goruwch fug'el, a'u gorchfyga;<br>
A'r rhai orchfygant awch arfogaeth<br>
   Chwantau'r gelyn,<br>
Mae'r Iesu'n dilyn iau'r dystiolaeth.<br>
 <br>
Beth yw rhyfel boeth, hir ofid,<br>
Ond melus chwantau beiau bywyd?<br>
Olwyn fawr digofaint gyfion,<br>
Sy'n troi'n boenus trwy ddibenion:<br>
Ac os y tlawd raid heddyw ddiodde',<br>
   Caiff gwyr mawrion,<br>
Taer annoethion, eu tro nhwythe',<br>
Fel mae amser i bob amcan<br>
   Trefn Ragluniaeth,<br>
Drwy wahaniaeth Duw ei hunan.<br>
 <br>
Angenrhaid yw o ran cyflyrau,<br>
Byd rhai astrus, yw bod rhwystrau;<br>
Gwenith gl&acirc;n 'does ofon sefyll,<br>
Pan godo'r gwantan gyda'r gwintyll;<br>
Tan y groes, mewn oes yn isel,<br>
   Mae lle'r Cristion.<br>
Fe ddaw'n gyfion o bob gaf'el;<br>
A Duw anwyl, er daioni,<br>
   Drotho'n buchedd<br>
At wirionedd, o'n trueni.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
HAFGAN.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Alaw - "Spaen-Wenddydd."<br>
 <br>
Y teulu mwyn hael-gu mewn hedd,<br>
Rhowch osteg, rai glandeg eu gwedd;<br>
I ddatgan un haf-gan yn hy,<br>
Hen dirion arferion a fu,<br>
Mewn llawer ty 'roedd cennad da,<br>
Ac enw hyf i ganu Ha;<br>
Fel pob creadur sy'n ei ryw,<br>
</p>

<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
Mae'r ddaear oedd fyddar, wedd fud,<br>
Mae'r coedydd, mae'r bronnydd mawr bryd,<br>
Mae'r dyffryn yn deffro ei holl wraidd,<br>
Mae eginoedd y gwenith a'r haidd,<br>
Mae llaeth a maidd, mae llwythau mwyn,<br>
O ffrwythydd haf yn ffraeth ymddwyn;<br>
Mae pob creadur yn ei ryw<br>
</p>

<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
Gan hynny gwnawn synnu 'mhob swydd,<br>
Ystyriwn a gwelwn i'n g&#373;rydd,<br>
Ddoethineb dawn undeb Duw Ne,<br>
Yn trefnu pob peth yn ei le;<br>
Y mawr dymhorau, ffrwythau ffri,<br>
Er hynny, anufudd ydym ni,<br>
A phob creadur yn ei ryw<br>
</p>

<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
Rhoed i ni, heb fawr brofi mo'r braw<br>
Bob mwynder a llawnder i'n llaw;<br>
'Nifeiliaid a defaid ar dir,<br>
Y rhei'ny sy'n hardd inni'n wir,<br>
Pob peth yn glir i'n porthi'n glau,<br>
A ninnau er hyn heb 'difarhau;<br>
A gweled pob greadur gwiw<br>
</p>

<p><i class="c2">Ag aml d&ocirc;n yn canmol Duw</i>.<br>
 <br>
Mae r holl greadigaeth fel drych,<br>
Rhai deimlant a welant yn wych,<br>
Bod pob peth yn datguddio'n gytun,<br>
Ddaioni'r Creawdwr ei hun;<br>
Ond natur dyn sy fwya' dall,<br>
Tan gwmwl balchder ofer wall,<br>
Ni fyn ddarostwng o'i dda ryw<br>
</p>

<p><i class="c2">Un cymal dewr er canmol Duw</i>.<br>
 <br>
Pa beth yw rhyfeloedd y byd,<br>
Ond balchder ac uchder i gyd?<br>
Fel 'r angel nerth uchel wnaeth ef<br>
I ormesu teyrnasu tu'r nef;<br>
A dyna'n llef sydd fyth rhagllaw,<br>
Yn ffrwd gyffredin dryghin draw,<br>
O eisiau bod yn Iesu byw<br>
</p>

<p><i class="c2">Bob cymal dewr yn canmol Duw</i>.<br>
 <br>
O! rhyfedd yw'n buchedd trwy'r byd,<br>
Mewn gwagedd a llygredd a llid,<br>
Heb geisio gwir deimlo gair Duw<br>
Sy'n ein galw ni o feirw i ail fyw;<br>
Ond Och! mae'n clyw ni wedi cloi,<br>
Ac ysbryd dall i ymbarotoi;<br>
'Rym ni yn gysglyd oerllyd ryw,<br>
</p>

<p><i class="c2">Ac eisieu'n deffro i ganmol Duw</i>.<br>
 <br>
Cynhyrfwn, a gwelwn mai gwir<br>
Y cawn feirw, cwyn arw, cyn hir;<br>
Gwybyddwn na ffaeliwn yn ffol,<br>
Mae'r bywyd trag'wyddol yn ol;<br>
Ymwnawn mewn rhol am ffrwythau'r h&acirc;,<br>
Lle mae gorfoledd diwedd da;<br>
Dyna r fan lle caffom fyw,<br>
Amen, a 'stad, <i>yn mynwes Duw</i>.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
ANWYL GYFAILL.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Cerdd i annerch cyfaill caredigol, pan oedd dan groesau a
blinderau.<br>
 <br>
(Alaw. - "Y Galon Drom.")<br>
 <br>
   Anwyl gyfaill, rwy'n dy gofio,<br>
   A gweddi mynych, gan ddymuno<br>
   I Dduw roi llwyddiant er pob lludded<br>
   Yn graff i'th onest gorff a'th ene'd;<br>
A dal dy draed ar Graig yr oesoedd,<br>
   Er pob helynt,<br>
Eiddig oeddynt, a ddigwyddodd;<br>
Ac er pob peth a ddigwydd eto,<br>
   Duw fo i'th dywys,<br>
Yn gyhoeddus, rhag tramgwyddo.<br>
 <br>
   Cefaist yma lawer damwain,<br>
   Megys rhybudd cerydd cywrain;<br>
   Mae'r Saer-celfydd ymhob cilfach,<br>
   Am dy docio i'th wneyd yn decach,<br>
Torri ceinciau d' anystyriaeth,<br>
   Harddu'r Eglwys,<br>
Caer hoff wiw-lwys, mewn corpholaeth,<br>
Bwrw'r gwarthus bnynu a gwerthu<br>
   Hwnt o'r deml,<br>
I fan isel a fyn Iesu.<br>
 <br>
   Gwel fod ffraeth ragoriaeth gaerog<br>
   Rhwng gwir blentyn a gwas cyflog;<br>
   Rhaid i'r plentyn etifeddol,<br>
   Gyrraedd didwyll gerydd tadol;<br>
Nid ydyw rhai na ch&acirc;nt yn weddaidd<br>
   Fflangell barod,<br>
Bwys awdurdod, ond bastardaidd;<br>
Dal dy s&ecirc;l a gwel y gwaelod,<br>
   Plentyn cyfan<br>
Wyd ti dy hunan i'r Tad hynod.<br>
 <br>
   Cariad Crist a ddarfu'n dirion<br>
   Deg arwyddo'n dy geryddon;<br>
   Efe, cofia, sydd drwy'r cyfan,<br>
   A'i ddawn ollawl i'th ddwyn allan;<br>
Ar Job gynt ca'dd Satan weithio;<br>
   Darfu'n rhydost<br>
Gnoi, di a'i gwyddost, gnawd ac eiddo;<br>
Ond cadwe 'i enaid gwedi hynny -<br>
   Rhyfedd, nerthol,<br>
Anhebgorol, mae Duw'n caru.<br>
 <br>
   A gadwo Duw a fydd cadwedig<br>
   Trwy ddwfr a th&acirc;n, a gwawd a dirmyg;<br>
   Nid oes dim all niweid egraidd<br>
   I rai garant Dduw'n gywiraidd;<br>
Mae pob rhyw bethau'n rhannau'r rhei'ny<br>
   Yn gweithio beunydd<br>
Oreu deunydd er daioni;<br>
A gwyn ei fyd y diwyd ffyddlon<br>
   A ail aned,<br>
A Duw'n gywled yn ei galon.<br>
 <br>
   Yr Eglwys ydyw'r hardd dreftadaeth,<br>
   A chalon dyn yw'r pren gwybodaeth;<br>
   Mae'n ffrwyth gwa'rddedig ynddi'n canlyn,<br>
   Gwyliwn drwyddo goelio'r gelyn;<br>
Pwyll a sobrwydd sydd angenrhaid,<br>
   Dal ar orchwyl<br>
Oen Duw anwyl yn dy enaid:<br>
"Fy mab," medd Duw, "moes im' dy galon";<br>
   Dyna'r d'ioni,<br>
Gyda nyni, ymgadw yn union.<br>
 <br>
   Y galon yw'r ystafell addas,<br>
   T&#373;r puredig, ty'r briodas;<br>
   Os gwelir un hen w&#375;n yn honno,<br>
   Ac heb y wisg briodas ganddo,<br>
Rhwymwch, deliwch, draed a dwylo,<br>
   I'r t'w'llwch enbyd,<br>
Lwyra gofid, 'lawr ag efo;<br>
Caiff pawb ond plant y ddinas burlan,<br>
   Eu troi, dyallwch,<br>
I'r tywyllwch, o'r tu allan.<br>
 <br>
   Cans oddi allan mewn swydd hyllig<br>
   Mae'r cwn a'r swyn-gyf'reddwyr eiddig,<br>
   Puteinwyr a llofruddwyr gwaedlyd,<br>
   A phob celwyddwyr, yfwyr hefyd,<br>
Addolwyr eulyn, ddwl oer alwad,<br>
   Ni 'dwaenant olau,<br>
Dawn a geiriau Duw, na'i gariad;<br>
A'r holl broffeswyr hunan-gnawdol,<br>
   Nid yw eu rhyfyg,<br>
A'u dull unig, ond allanol.<br>
 <br>
   Gwyliwn fod ar n&ocirc;d annedwydd,<br>
   Rhaid dal yn agos at yr Anglwydd,<br>
   A ffoi i Soar am anrhydedd:<br>
   Ni thal sefyll ar wastadedd,<br>
Fel gwraig Lot, a ddarfu gychwyn,<br>
   Ei gwlad a'i chartre,<br>
Fodd anaele, fu iddi'n elyn.<br>
Chwant y cnawd, a llygredd cyhoedd,<br>
   Allant dyfu<br>
I'th anafu o borth y nefoedd.<br>
 <br>
   Llawer ffordd a llawer cwestiwn<br>
   Sydd yn t'wyso rhyw demtasiwn;<br>
   Gormod cyfle, a mynych arfer,<br>
   Eill ein hudo ni o'n llawn hyder;<br>
Er bod doethineb mawr yn Sal'mon,<br>
   Merched lledrydd,<br>
Draws eu gilydd, droes ei galon;<br>
Er gwneyd teml Dduw yn 'i ddechreu,<br>
   F' aeth i weithio,<br>
Dan wenh'eithio, i'w duwiau nhwytheu.<br>
 <br>
   O! mor llithrig ydyw llwybyr<br>
   Tuedd dyn i fynd wrth natur;<br>
   Rhyfedd gariad a thrugaredd,<br>
   Fod rhai'n sefyll hyd y diwedd;<br>
Os ai fel Pedr dros y llwybrau,<br>
   Gweddia'n fynych,<br>
I Dduw edrych, di ddoi adrau:<br>
Golwg Iesu a'n galwo'n gyson,<br>
   A'i air fo'n llosgiad,<br>
Unig hwyliad yn ein calon.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
OLWYNION DWFR MELIN RHUTHYN.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Codog fawr enwog forwynion,-dwy-rod,<br>
   Yn dirwyn yr afon;<br>
Cwyd gwegil codau gweigion,<br>
Codau o bwys ceidw y bon.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Y GALON DDRWG.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Swelwn echrysa golwg,<br>
Gwael iawn ddrych y galon ddrwg:<br>
Calon afradlon o fryd,<br>
Annuwiol heb ei newid:<br>
Calon yw mam pob cilwg,<br>
An-noeth drefn, a nyth y drwg;<br>
Drwg ddi-obaith, draig ddiball,<br>
Pwy edwyn ei gw&#375;n a'i gwall?<br>
 <br>
Effaith y cwymp, a'i ffrwyth cas,<br>
A luniodd pob galanas;<br>
Grym pechod yn ymgodi,<br>
A'i chwantau fel llynnau lli;<br>
Glennydd afonydd y fall,<br>
Dengys bob nwydau anghall;<br>
D&icirc;g-ofid yn dygyfor,<br>
T&acirc;n a m&#373;g, fel tonnau m&ocirc;r:<br>
Uffern yw hon, o'i ffwrn hi<br>
Mae bariaeth yma'n berwi:<br>
Ysbyty, llety pob llid,<br>
Gwe gyfan gwae a gofid;<br>
Trigfa pob natur wagfost,<br>
Bwystfilaidd 'nifeilaidd fost:<br>
Treigle a chartref-le trais,<br>
Rhyfeloedd, a phob rhyw falais;<br>
Rhial pob an-wadal w&#375;n,<br>
Ty ac aelwyd y gelyn.<br>
Meirch, a chwn, a moch annwn,<br>
Sy'n tewhau yn y ty hwn,<br>
Seirff hedegog mewn ogo,<br>
A heigiau dreigiau blin dro.<br>
Pob lleisiau, arw foesau'r fall,<br>
Sy'n dwad i swn deall;<br>
Swn t'ranau, sain trueni,<br>
Swn gofalon greulon gri:<br>
Melin wynt, yn malu'n w&acirc;g,<br>
Rhod o agwedd rhedeg-wag;<br>
A'i chocys afaelus f&ocirc;n,<br>
Yn troi'u gilydd trwy'n galon;<br>
Drylliad, ag ebilliad bach,<br>
Y maen isaf, mae'n hawsach,<br>
Na dryllio, gwir bwyllo i'r bon,<br>
Ceulaidd, drygioni calon,<br>
C'letach a thrawsach ei thrin,<br>
Mewn malais, na maen melin.<br>
 <br>
Llais hen Saul, a llys hwn sydd,<br>
Fan chwerw, o fewn ei chaerydd.<br>
Ni all telyn a dyn doeth,<br>
Clywn, ennill calon annoeth.<br>
 <br>
Och! ni byth, achwyn y bo'n,<br>
Wrth goelio, fod fath galon:<br>
Gweddiwn, llefwn rhag llid,<br>
Yn Nuw, am gael ei newid.<br>
Nid oes neb a'i hadnebydd,<br>
Ond gain y Tad, a'i rad rydd;<br>
A'n gair os daw, gwiw-ras d&ocirc;n,<br>
A dry'r golwg drwy'r galon:<br>
A drwg calon draw cilio,<br>
Amen fyth, mai hynny fo.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br>
BRENIN, USTUS, ESGOB, HWSMON.<br>
Rhyfela, Cyfreithio, Efengylu, Lluniaethu.<br>
Awyr, T&acirc;n, Dwfr, Daear.<br>
Anadl, Cyfraith, Efengyl, Cnawd.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Yn gymaint ag i mi ryfygu argraffu y cyfryw waith distadl ag yw
hwn, oblegyd ei fod yn myned tan yr enw Chwaryddiaeth fe geir
amrywiol yn ei wrthwynebu, canys ni allant oddef i ddim da ddyfod
o Nazareth.  Fe fydd y farn arnaf fi, yn enwedig ymhlith dynion
ffroen uchel Phariseaidd, a hidlant wybedyn, ac a lyncant
gamel.<br>
 <br>
Ond yn fwy neillduol, mewn ffordd o amddiffyniad i'm gorchwyl, mi
a ddymunwn ar bob un esgusodi barnu cyn profi y dystiolaeth. 
Gwaith pawb a brofir; felly mi a ddymunaf ar y rhai sydd barotach
i farnu nag ystyried, i ddar llen neu wrando yr hyn sy'n
gynwysedig; ac yna hwy a g&acirc;nt adnabod fod pob gair yn wir
at ei achos.<br>
 <br>
Yn gyntaf, fe ddaw un i adnodd y testyn, ac un dan enw Brenin; ac
at hwnnw, un i ddatguddio amrywiol o'r twyll sydd yn y deyrnas;
yn ol hynny, yr Hwsmon (sef y Cybydd); ac at hwn fe ddaw hen
fenyw ddiog.  A daw un dan enw Esgob; ac at hwnnw fe ddaw un i
gellwair am le i fyned yn offeiriad; yn hyn y datguddir y trueni
a'r llygnedd sydd mewn gosodiadau eglwysig.  Ac yn ganlynol daw
yr Ustus, ac ato ef yr Hwsmon, ym mha le y dangosir dull y
cam-gyfreithiau a'r creulondeb sydd yn y wladwriaeth.  A daw yr
Hwsmon i'w ddyrchafu ei hun, mai efe sy'n cynnal pawb; i ba un yr
atebir, na all un alwedigaeth ei chynnal ei hun, - fod sefyllfa
ddynol yn gyffelyb i un dyn, y pen a'r holl aelodau yn gyfatebol
i un corff.  Daw yr Hwsmon, wedi ei ofidio gan glefyd, yn ymofyn
Doctor, ac yn addunedu, os cai hoedl hwy, y byddai yn ddyn
duwiol; ac y mae yn ymddarostwng i ychydig o enw diwygiad; ond
pan gyntaf y gwellhaodd o'i glefyd, y mae yn myned waeth nag o'r
blaen, ac yn y diwedd yn marw yn druenus.  Yn y modd hyn y mae'r
llyfr hwn yn treiglo.<br>
 <br>
Nid oes gennyf ond ei adael i'ch barn chwi oil, gan obeithio nad
oes neb mor foethus na allant "brofi pob peth, a dal yr hyn sydd
dda."<br>
 <br>
Yr eiddoch oll, &amp;c.,<br>
 <br>
THOMAS EDWARDS.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
PEDAIR COLOFN GWLADWRIAETH.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br>
 <br>
Syr Rhys.<br>
   Gostegwch bawb, gostegwch,<br>
   Os ydych am wrando, rowndiwch,<br>
Y fi ydyw'r crier ffraethber ffri,<br>
   Ddaeth yma i gyhoeddi heddwch.<br>
 <br>
   Fy enw sydd hynod ddigon,<br>
   Syr Rhys y Geirie Duon,<br>
G&#373;r wyf a fedr ddweyd eu bai,<br>
   Drwy deg, i rai cymdogion.<br>
 <br>
   Ond mi glywes fy nain yn ownio,<br>
   Mai gore ydyw'n lleia' siarato;<br>
O ran fe gynhyrfa llawer un swrth,<br>
   Mae'n debygol, wrth ei bigo.<br>
 <br>
   Ni fu erioed gynlleidfa luosog,<br>
   Na bydde rhyw rai yn euog;<br>
Rhag ofn cenfigennu am hynny ymhell,<br>
   Mae llawenydd yn well i'w annog.<br>
 <br>
   Mae gennym ni fath ar chwaryddieth,<br>
   Yn pwnio 'nghylch y pedwar penneth;<br>
Sef Brenin, ac Ustus, ac Esgob llon,<br>
   A'r Hwsmon hoewlon heleth.<br>
 <br>
   Y Brenin i wneyd llywodreth,<br>
   A'r Ustus i reoli cyfreth;<br>
A'r Esgob i bregethu'r gwir,<br>
   Wrth reol clir athrawieth.<br>
 <br>
   Ac ynte'n Hwsmon manwl,<br>
   Sy'n talu tros y cwbwl,<br>
Trwy'i waith a'i lafur, drafferthus lun,<br>
   Wrth drin ei dyddyn diddwl.<br>
 <br>
   Dyna'r testun oll mewn dwyster,<br>
   Mae amryw drafaeliwr tyner<br>
A welodd <i>sign</i> ALL FOURS mewn tre<br>
   A'i lyged yn rhyw le yn Lloeger.<br>
 <br>
   Ond ar hanes a dull y rheiny,<br>
   Mae sail ein hact ni 'leni,<br>
Ond bod ynddi hi Gybydd, ac amryw o g&ecirc;r,<br>
   'Ran pleser i'r cwmpeini.<br>
 <br>
   'Doedd waeth dweyd ar fyr ei threfen,<br>
   Na mynd i bregethu rhyw hir brygowthen,<br>
Mae hanner gair yn fwy i gall.<br>
   Na dweyd i ddi-gall ddeugen.<br>
 <br>
   Y sawl sydd am brofi sylwedd,<br>
   Gwrandawed hyn i'r diwedd,<br>
Os nad oes iddi ond dechre bach,<br>
   Mae'n ffurfach yn ei pherfedd.<br>
 <br>
   Tyrd dithe'r cerddor tene,<br>
   Cais dynnu rhyw s&#373;n o'th danne,<br>
Fel y gallwyf ddawnsio tro,<br>
   Yn bur-ddewr i dreio'r byrdde.<br>
 <br>
   Ffarwel i chwi dro go fychan,<br>
   Daw'r Brenin yma'n fuan;<br>
Ond mi ddof fi ato fe eto yn hy,<br>
   'Ran siawns na thuedda'i ymddiddan.<br>
[Diflanna.<br>
 <br>
[Ymddengys Brenin.<br>
Brenin.<br>
'Nawr o'ch blaene'r hawddgar fyddin,<br>
Mi ddes ger bron dan enw Brenin,<br>
I adrodd i chwi fy mhwer addas,<br>
A'm cadernid uwch y deyrnas.<br>
 <br>
Gan faint fy mraint, a'm parch, a'm <i>honor</i>,<br>
Twf eurdeg harddwych, tyrd, y cerddor,<br>
'Rwy'n chwennych datgan c&acirc;n blethedig,<br>
Hyf a moesol, hefo miwsig, -<br>
 <br>
(Alaw, - "DYDD LLUN Y BORE.")<br>
 <br>
"Wel, gwelwch i gyd,<br>
Trwy'r byd yn wybodol y rheol sy'm rhan,<br>
I mi mae anrhydedd, a mawredd pob man;<br>
   I'r Brenin mae'r braint,<br>
Wir gywraint ragorieth, yn benneth mawr barch,<br>
A phob ryw reoleth trwy'i daleth hyd arch;<br>
I mi mae'r awdurdod, a mawr air Emerod,<br>
   I mi mae'n bri hynod yn barod mewn byd,<br>
I mi mae'r gair uchaf, beth bynnag a archaf,<br>
   Mae'n dynion sydd danaf, mi brofaf i'm bryd,<br>
   Hwy wnant fel y mynnwyf pan alwyf yn nghyd;<br>
Os archaf eu hanfon i ryfel echryslon,<br>
   Yn erbyn gelynion, yn union hwy an',<br>
Hwy laddant, hwy leddir, gorchfygant, gorchfygir,<br>
Trwy ddyfroedd y mentrir, nid ofnir mawr d&acirc;n,<br>
Dangosant eu cryfdwr iawn ledwr yn l&acirc;n.<br>
 <br>
   "Fy awdurdod sydd gry',<br>
Mewn gallu teg 'wyllys yn ddawnus tan Dduw,<br>
I mi mae gor'chafieth, rheoleth pob rhyw,<br>
   I mi mae mawrh&acirc;d,<br>
Pob gwlad enwog lydan sy'n rhwyddlan i'm rhan,<br>
Mae'r deyrnged i'm gafael, er mael o bob man;<br>
Mae danaf, nod union, arglwyddi a marchogion,<br>
   Pob math ar w&#375;r mawrion, sydd ffraethlon swydd ffri,<br>
Pob offisers diwad, pawb gwiwlan, pob galwad,<br>
   Pob cyfoeth, pob cofiad, mewn rhad mwy na rhi',<br>
   Sy'n dirwyn o diroedd a mofoedd i mi;<br>
Gan hynny gwybyddwch, heb gilwg, o gwelwch,<br>
   'Rwy'n cario'r hawddgarwch ar degwch pob dyn,<br>
I mi mae'n holl arwydd, a'r goron deg wiwrwydd,<br>
   Tan fraint ardderchawgrwydd, nef hylwydd ei hun,<br>
Dylwn gael i'm cyfarch bur barch gan bob un."<br>
[Ymddengys Syr Rhys y Geirie Duon.<br>
 <br>
   Wel, mi ddalia beint o ddiod,<br>
   Fod yma ryw un wedi yfed gormod,<br>
'Ran ni chlywes i yn sobr odid ddyn,<br>
   Yn ei frolio ei hun yn fwy hynod.<br>
 <br>
Bren.  Beth, ai ni wyddoch yma'n ddiwad<br>
   A phwy, syre, 'r y'ch chwi'n siarad?<br>
 <br>
Rhys.  Gwn, debyga'i, ond considro yma beth,<br>
   Mae'n llegach rhyw feth ar fy llygad.<br>
 <br>
   Corff ag a dynges, ond 'rwy'n lled angall,<br>
   'Does dim ddwlach na dyn cibddall;<br>
   Onid gyda'r Roli'r tincer y gweles chwi'n glau,<br>
   Wrth gofio, fel dau gyfell?<br>
 <br>
Bren.  Ewch oddiyma yn sydyn, lipryn,<br>
   Ai dyna'r parch a r'owch i'r Bnenin?<br>
 <br>
Rhys. Wel, pwy fuase'n ame eich bod chwi'n siwr<br>
   Wedi mynd yn wr gan gymin?<br>
Ond brenin pwy ydych chwi o ddifri?<br>
Mi glywes rai'n son am Frenin y Diogi,<br>
Ac mae rhyw beth ar fy meddwl yn peri i mi<br>
Adel mai chwi ydy'.<br>
 <br>
Bren.  Taw, taw, &acirc;'th ynfyd chwedle diflas,<br>
   'Rwy'n deip o Frenin yr holl deyrnas;<br>
   Mi allwn alw milwyr gwaedlyd<br>
   I wneyd dy frad mewn llai na munud.<br>
 <br>
Rhys.  Wele, arglwydd melin Henllan<br>
   A'n catwo ni rhag y barcutan;<br>
Yr oedd fy hoedl i yrwan, dinwan dw',<br>
   Ar ei winedd e yn arw anian.<br>
 <br>
   Wel, begio'ch pardwn, Mr. Brenin,<br>
   Onid oeddych chwi'n ffrynd i modryb Catrin?<br>
'Ran mi clywes yn gweddio gyda chwi'n daer,<br>
   Efo Alis fy chwaer, ac Elin.<br>
 <br>
Bren.  Taw a'th swn gwan, onid oes ar gynnydd<br>
   Weddio gyda myfi yn yr eglwysydd?<br>
 <br>
Rhys. Wel, pan oedd crio'r t&acirc;l mawr o'ch achos chwi,<br>
   Mi glywes i regu ar ogwydd.<br>
 <br>
   Ond yn wir, meistir, 'rwy'n ymestyn yn hoew,<br>
   I weddio gyda chwi'n gadarn arw,<br>
Os gallwch chwi wneuthur rhyw ddyfeis,<br>
   I roi llai o <i>excise</i> ar y cwrw.<br>
 <br>
Bren.  Onid ydyw pawb trwy'r byd yn ddibrin,<br>
   Yn rhwym i dalu <i>duty</i> i'r Brenin?<br>
 <br>
Rhys.  Wel, fe fydde gwell, er hynny i gyd,<br>
   Pe b'ai chwi heb gymryd cymin'.<br>
 <br>
Bren.  Wel, ond rhaid bod ymhob perthynas<br>
   Goste mawrion ar y deyrnas,<br>
   Cyn y cadwer pob rheole<br>
   Tuag at gynhalieth gwyr ac arfe.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, begio'ch pardwn chwi, Frenin tirion,<br>
   Pa beth y dewisech gyment o weision?<br>
Ni fu erioed yn y byd, - ni wiw ddisgwyl bod, -<br>
   Ddaioni lle bo gormod ddynion.<br>
 <br>
   'Ran lle bo llawer o weindogion bydd y diogi mwya',<br>
   'Cerdd di,' 'cerdd dithe,' ni wyddir pa 'run anystwytha;<br>
A gyrru'r llanc lleia' wnant hwy stil,<br>
   Trwy'r pwll i 'nol y ceffyl pella'.<br>
 <br>
   A'r rhai sy'n cael y cyflog penna',<br>
   Ymhob lleoedd, sy'n gwneuthur lleia';<br>
Maent hwy'n mynnu rhan.  Mi dd'wedaf i,<br>
   Dan fy nwylo, mai chwi sy'n ola'.<br>
 <br>
Bren.  Taw a son dy ffol gamsynieth,<br>
   Onid rhaid i bawb gael eu bywolieth?<br>
 <br>
Rhys. Wel, maent hwy'n gwneuthur ymhob man,<br>
   Hynny fedront o anllywodneth.<br>
 <br>
   Beth am y gw&#375;r sy'n derbyn trethi,<br>
   A'r superfisors sy'n rhai pur fisi ?<br>
Nid y'ch chwi'n cael, i'ch traul a'ch tro,<br>
   Mo'r hanner o ddwylo rhei'ny.<br>
 <br>
   A phe gwelech chwi mewn dirgelion,<br>
   Y gwas esmwyth ydy fo'r ecseismon,<br>
Mynd at wraig y dafarn yn ambell d&#375;,<br>
   Man arall ymgwerylu'n greulon.<br>
 <br>
   Ni waeth i dafarnwr lledwan<br>
   Fod rhwng y t&acirc;n a'r pentan;<br>
Ni chaiff un o'r rhei'ny fywiolieth dda,<br>
   Heb hwrio, neu fenthyca'u hanian.<br>
 <br>
   Ac mae gennych chwi wych o weision,<br>
   Tua glanne'r moroedd mawrion;<br>
Pan fo smyglo ar y traeth fe fyddan' hwy yn y t&#375;,<br>
   'R hen faeddod, yn rhy feddwon.<br>
 <br>
   A dyna i chwi'r modd yn loew,<br>
   Mae'ch offisers chwi yma ac acw,<br>
Ni chewch chwi oddiwrthynt hwy, lawer tro,<br>
   Ddim 'chwaneg nag iws i'ch enw.<br>
 <br>
Bren.  Mae teyrnged gyfion i mi'n digwydd<br>
   O gefn y m&ocirc;r a chefn y mynydd.<br>
 <br>
Rhys.  Os oes i chwi'n digwydd beth i'ch sh&acirc;r,<br>
   Mae fo'n glynu gyda'r glennydd.<br>
 <br>
   Ni bydd i chwi ond rhan go wannedd,<br>
   Erbyn y llyfo pawb eu bysedd;<br>
Mae gwmpas y m&ocirc;r, a glywa'i son,<br>
   A'r mynydd, i chwi weision mwynedd.<br>
 <br>
   Eu gwaith mwyaf ydyw gwaitio<br>
   Ar eu gilydd, ac ymwenwyno;<br>
Dwyn y naill oddiar y llall tan gadw swn,<br>
   Yr un fath a'r cwn 'rol cinio.<br>
 <br>
   Os caiff rhai unweth godi fyny<br>
   Yn enw'r Brenin, dyna hwy'n lladd ac yn braenu,<br>
Yn twyllo, ac yn robio mwy na'u rhan,<br>
   Ni chaiff y gwan le i gwnnu.<br>
 <br>
   A phe gwyddech chwi weithian fel bu, rhyfel diwaetha,<br>
   Rhwng admirals a chaptenied, bawb am y tynna',<br>
Yn derbyn breibs ac yn gwasganu'r gweinied,<br>
   Mil mwy nag y gellir byth adrodd y golled.<br>
 <br>
   'Roedd llawen o dwyll oddeutu'r milisie,<br>
   Rhwng <i>y sergeants a'r corporals</i>, a phob carpie,<br>
Ond nid oedd twyll y rhei'ny ddim degwm yr hanner,<br>
   Ag oedd rhwng gw&#375;r y m&ocirc;r ac offisers Lloeger.<br>
 <br>
   Nid oes ond y twyll a'r celwydd<br>
   Ymhob man, o'r m&ocirc;r i'r mynydd;<br>
Lle byddo rhyw swyddog ar blwyf neu sir,<br>
   Ni fydd dim d'ioni hir o'i herwydd.<br>
 <br>
   Dyma hyd y mynydd amser sheti,<br>
   Os bydd ceffyl neu heffer y b'on' hwy'n ei hoffi,<br>
Waeth p'le ynte am ddefed bo node na llw,<br>
   Na'r hanes, y nhw' pia rhei'ny.<br>
 <br>
   Ac felly nid oes ymhob rhyw fasnach,<br>
   Ond y trecha treisied, a phawb drawsach, drawsach;<br>
Maent hwy'n symud eu cloddie, eu caue, a'u c&ecirc;r,<br>
   Onid yw'r mynydd yn llawer meinach.<br>
 <br>
   Bren.  Er bod i'm llaw i bob rheoleth,<br>
   Nid ellir wrth rai ffals wasaneth,<br>
Ond Duw a gadwo Frenin Lloeger,<br>
   Mewn iach fendith a chyfiawnden.  [Diflanna.<br>
 <br>
   Rhys.  Amen yn fwynedd!  Dymunaf finne,<br>
   Boed llwyddiant yn ddoniol i'w ras a'i feddianne;<br>
A hir oes i'r Brenin mewn cywir fryd,<br>
   Er maint sydd yn y byd o goste.<br>
 <br>
   Ond mae llawer o gnafon atgas,<br>
   Yn cymryd arnynt yn y deyrnas,<br>
Fod yn bur i'r Brenin yn ei &#373;rydd,<br>
   Ac eu hynny yr un swydd a Suddas.<br>
 <br>
   Mae rhai mor liwdeg yn ymledu,<br>
   Fel llyged y dydd pan fo haul yn tywynnu,<br>
A phan elo hi'n hwyredd, serthedd sain,<br>
   Hwy gauant yn fain i fyny.<br>
 <br>
   Felly mae ffalster mewn rhai penaethied,<br>
   A ffalster ddialedd mewn amryw ddeilied;<br>
Ffalster wrth gario cwrw a gwin,<br>
   A ffalster wrth drin merched.<br>
 <br>
   Ffalsder, anlladrwydd llidiog,<br>
   Ydyw godro heibio'r gunog;<br>
'Run fath a rhoi gwenwyn rhag lladd &acirc; chledd,<br>
   Er hynny 'run diwedd euog.<br>
 <br>
   Yr un boene a'r un dibenion,<br>
   Ydyw boddi mewn llyn neu foddi mewn afon;<br>
Neb na wnelo'r peth, na wnaed debyg chwaith,<br>
   Mae'r meddwl a'r gwaith 'run moddion.<br>
 <br>
   Gan hynny'n gl&acirc;n ferchede,<br>
   Yn wych weithian, ond gwell i chwithe<br>
Arfer yn ieuanc wneyd pob peth yn gl&ecirc;n,<br>
   Na mynd i glegar yn hen bengloge.<br>
 <br>
   Ac i gadw'r ffasiwn i fyny'n ddiball,<br>
   Rhag bod yn aflerach na ffol arall,<br>
Mae gen inne ganiad wastad wedd,<br>
   A ddengys i chwi'ch agwedd anghall.<br>
 <br>
   Mi a'i canaf hi mewn cysondeb,<br>
   Ar GODIAD YR EHEDYDO, os ca i rwydd-deb,<br>
Chwi gewch yma glywed y gwir am y peth<br>
   Heb ddim gwenieth, yn eich gwyneb, -<br>
 <br>
   "Y manwi ferched mwynion<br>
   Gwamal feddal foddion,<br>
Gwych yw gennych dan y rhod<br>
   Mewn iechyd fod yn wychion;<br>
   Yswagrio'n fawr eich glendid,<br>
   A rhodio mwy na'ch rhydid,<br>
Ac am y brafia'ch gwisgiad brith<br>
   I fynd i blith ieuenctid;<br>
Pob ymddygiad balch fonddigedd,<br>
Pob rhyw agwedd curedd cariad<br>
Pob rhyw siarad hen gras eirie,<br>
   A phob ystraie, troe trwyad',<br>
Ymhob rhyw ffals naturieth ffol<br>
   Mae'ch llawn arferol fwriad.<br>
Ond yn eich ienctid mae i chwi ddysgu,<br>
   Heb angharu, cael cynghorion;<br>
Er eich bod chwi heddyw'n ddibris,<br>
   Chwi ddowch yn ledis boche llwydion;<br>
Cewch brynnu'ch dysg a'ch pen mewn d&ocirc;l,<br>
   Am fod yn ffol ynfydion."<br>
 <br>
   Nid yw cynghori merched, archied erchyll,<br>
   Ond 'run fath a dwfr yn mynd hyd gafn pistyll,<br>
Trwy un pen i mewn, ac allan trwy'r llall,<br>
   Ac felly mae'r gwall yn sefyll.<br>
 <br>
[Ymddengys Arthur Drafferthus, y Cybydd.<br>
 <br>
Arthur.  A glywch chwi, pa beth sydd yma heddyw?<br>
   Nad elw'i fyth i goed erill, on'd oes cryn dwrw.<br>
 <br>
Rhys.  Wel dyma ymofyn moel yn siwr,<br>
   Onid aeth yr hen &#373;r yn arw?<br>
   Considr'wch wrth natur dipyn eto,<br>
   Mae yn o fawedd i chwi feio<br>
Ar ferched ieuenc, a llancie, a phlant,<br>
   Sy'n cadw gwylmabsant gwallgo'.<br>
 <br>
Arth.  Wele'r achlod i garpie rhechlyd,<br>
   Ai nid oes gan rai ddim i'w wneuthyd?<br>
Oni wela'i fod yma fawr a bach,<br>
   A rhai hen boblach biblyd?<br>
 <br>
   Dyma Sion ac Ann, Dafydd ac Elis'beth,<br>
   Na bo'n son na chrybwyil, na wnai chwi ryw-beth,<br>
Yn lle bod fel hyn, mae'n rhyfedd gen' i,<br>
   Na fydde g'wilydd gennych chwi ymgoleth.<br>
 <br>
   Wel, yn siwr, hi aeth yn fyd anaele,<br>
   Nid eiff dyn yrwan i dre' nac i bentre',<br>
Na bo interliwd i'w chwane wrth eu chwant,<br>
   Yn rhigwm rhwng y plant a'r hogie.<br>
 <br>
Rhys.  O, tewch a son a'ch barnu,<br>
   Mae llawer peth waeth na hynny,<br>
Gwell gen i chwareu, mae'n llai bai,<br>
   Na'r genfigen mae rhai'n ei fagu.<br>
 <br>
Arth.  Wel, mi glywes fy mam yn dweyd, 'rwy'n cofio,<br>
   Mai po teca fo'r chware, gore ydyw peidio,<br>
Lle bo gormod o wagedd, egredd wg,<br>
   Nid oes ond drwg yn trigo.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, oni chlywsoch chwi dnaethu'n fanwl<br>
   Hen benbwl cebyst, mai gwagedd ydyw'r cwbwl?<br>
Gwagedd o wagedd llygredd a llid,<br>
   Yw'n moddion i gyd, 'rwy'n meddwl.<br>
 <br>
   Nid oes ond y twyll a'r ddichell ddiffeth,<br>
   Yn mhob rhyw alwedigeth trwy'r gymdogeth;<br>
'Does odid un yn dilyn gwedd<br>
   Gwirionedd yn ddiwenieth.<br>
 <br>
Arth.  O ni waeth i ti dewi, mi glywes rai'n siarad<br>
   Fod pregethwyr duwiol yn mynd ac yn dwad,<br>
Mae'n dda fod rhein'y, gan ddarfod iddi hi,<br>
   Eglwys Loegr, golli ei llygad.<br>
 <br>
Rhys.  Mae mwy o buteinied eglwysig,<br>
   Nag a ddirnad un dyn gwledig;<br>
Ac mae yng nghysgod crefydd, beunydd trwy bwyll,<br>
   Beth rhyfedd o dwyll a rhyfyg.<br>
 <br>
Arth.  Wel gwir a ddywed yr hen wr doetha,<br>
   Llygriad y peth gore yw'r llygriad gwaetha;<br>
Pa goleua bo'r ganwyll cyn ei diffoddi,<br>
   Mwya' yn y byd bydd ei m&#373;g hi yn drewi.<br>
 <br>
Rhys.  Mae'n wlad wedi goleuo ben bwy gilydd,<br>
   Waith cyment sy o daeru ac ymgrafu am grefydd,<br>
A llawer ohonynt hwy'n llwyr heno,<br>
   'Run ffordd a Lusiffer a Pharo.<br>
 <br>
   Hwy farnant rai gwirion mewn digofent,<br>
   'Run fath a Judas am y blwch enent;<br>
Degymu'r mintys o'r gerddi gw&acirc;r,<br>
   A gwneyd camwedd y pedwar cyment.<br>
 <br>
Arth.  Mi a glywes wr yn barnu<br>
   Mai drwg ydyw dawnsio a chanu.<br>
 <br>
Rhys.  Gwir mai drwg yw, os cymer dyn<br>
   Ei ogoniant ei hun o hynny.<br>
 <br>
   Mae'n gofyn i ddyn &acirc;'i ddonie,<br>
   Roi'i synwyr a'i holl aelode,<br>
Ym mhob peth, er clod yn siwr,<br>
   Yn gyhoeddus i'r G&#373;r a haedde.<br>
 <br>
Arth.  Ni waeth i ti dewi a dadlu,<br>
   Nid oes fawr yn gwneuthur felly.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, y neb na wnelo hynny'n ddi stwr,<br>
   Ym mhob achos mae'n siwr o bechu.<br>
 <br>
Arth.  Onid ydynt hwy'n dweyd mai'r brenin<br>
   Yw amddiffynwr y ffydd gyffredin?<br>
 <br>
Rhys.  Mae'n wir ei fod oddiar ei fainc,<br>
   Am faeddu pab Ffrainc a'i fyddin.<br>
 <br>
Arth.  Onid oes rhai o feibion brenin Pryden,<br>
   Mi glywes yn y <i>post-house</i>, yn caru pabisten;<br>
Ond am ystraeon nid wyf ddim yn ffond,<br>
   Mae drwg eu llond hwy yn Llunden.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, yr oeddwn i ar fy ngore<br>
   Yn ymddiddan &acirc;'r brenin gynne,<br>
Fe basiodd rhyngom tu yma i'r Hob,<br>
   Beth gerwin o bob geirie.<br>
 <br>
Arth.  Ymddiddan &acirc;'r brenin!  Tybed<br>
   Ei fod ef cyn ddifalched;<br>
A glywch chwi, medda'i, mae fe'n siwr,<br>
   Dan awyr, yn wr diniwed.<br>
 <br>
Rhys.  O, ydyw'n siwr, mae'r g&#373;r o'r gore,<br>
   Yn ddiniwed a gonest, am a ddealles i gynne,<br>
Onibai gnafon a lladron sy ar ei gefn,<br>
   Ni gaem ni yma well trefn 'rwy'n ame.<br>
 <br>
Arth.  Er mwyn dyn, pe soniasit ti dipyn<br>
   Ynghylch y Dreth Fawr a'r Ardreth Brenin,<br>
Maent hwy ar eu deilied ym mhob lle<br>
   Yn gyrru yma goste gerwin.<br>
 <br>
Rhys.  Nid all y brenin sydd &acirc; dull breiniol<br>
   Ddim wrth hynny o warth wahanol,<br>
Pobl erill sy'n difa ym mbob man,<br>
   O'r trethi, beth anhraethol.<br>
 <br>
Arth.  Pwy bynnag sy'n dyfetha'n foethus,<br>
   Y brenin a'i rwysg yw'r esgus;<br>
Mae'n mynd yn ei enw trwy'r wlad hon,<br>
   Gynifer o ddynion cnafus.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, mae llawer pren teg brig-lydan<br>
   Yn cysgodi bwystfilod aflan,<br>
Ac adar drwg yn nythu ynddo fry,<br>
   Nid all e' ddim wrth hynny ei hunan.<br>
 <br>
   A chwi wyddoch na &#373;yr bon derwen,<br>
   Pa ffordd y gwinga un gangen,<br>
Ac felly ni all brenin, er trin pob treth,<br>
   Wrth ei ddeilied wneyd peth na ddylen'.<br>
 <br>
Arth.  Wel, dywed ai'r brenin a ddarfu ordro<br>
   Rhoi treth ar bob ceffyl, fel mae rhai yn caffio;<br>
Ond am dreth y gole ar bob rhyw gut,<br>
   Mae'r gair mai Pitt sy'n pwtio.<br>
 <br>
Rhys.  Nis gwn i heno am un da obonyn,<br>
   Maent fel cene llwynog, a'i ddichell wenwyn.<br>
Yn ymroi i gyd-yspeilio'n g&acirc;s<br>
   Ein teyrnas, rhad Huw arnyn.<br>
 <br>
Arth.  Wel, mae'n chwith gan hen bobl weled<br>
   Gyment o bob cyfnewidied;<br>
A phe doi rhai fu feirw; mi wrantaf fi,<br>
   Bydde synnach gan rhei'ny synied.<br>
 <br>
   Mae'r bonddigion wedi'u witsio,<br>
   Yn mesur eu tiroedd, yr aflwydd a'u torro;<br>
Ni ddaeth dim i'r byd, er maint y swn,<br>
   Mon wenwynig a'r ffasiwn honno.<br>
 <br>
   Hwy fesurant y ffordd, y coed, a'r caue,<br>
   Ac fel mae'n g'wilyddus, y perthi a'r cloddie,<br>
A'u tidau heiyrn a'u celfi chwyrn, -<br>
   Pe b'ai hi am gyrn eu gyddfe.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, mesuran 'nhw am y siwra,<br>
   Eu tiroedd, mewn moddion taera;<br>
Daw'r dydd na roir fawr fwy o hon<br>
   Na dwylath, i'r dynion tala.<br>
 <br>
   Ond natur y byd yw cadw twrw,<br>
   Hir y onoin y tamed chwerw;<br>
Mi redaf fi draw ar hyn o dro,<br>
   Mewn cariad i geisio cwrw.  [Diflanna.<br>
 <br>
Arth.  Wel, rheded pawb lle gallon',<br>
   Hi aeth yn fyd echryslon;<br>
Rhaid i denantied ymhob rhyw,<br>
   Ar f'einioes i, fyw yn feinion.<br>
 <br>
   Dyma'r tiroedd, mae pawb yn taeru<br>
   Y byddan' hwy i gyd yn codi;<br>
Ac ni wiw i ni siarad a gwneyd trwyn sur,<br>
   Mae'r stiwardied yn w&#375;r stwrdi.<br>
 <br>
   Rhaid i ddyn ddysgu pratio,<br>
   Tynnu het, a mynych fowio,<br>
Ac edrych pa sut yr agorir ceg,<br>
   A dweyd yn deg, rhag eu digio.<br>
 <br>
   Ac ni chaniateir mynd i'w gwynebe<br>
   I siarad, ond ar rai amsere,<br>
A rhyfedd mor syth, oni leiciant chwi'n son,<br>
   Yn w&#375;r tonnog, y tront hwy'u tine.<br>
 <br>
   A rhaid yw eu tendio ar bob achlysur,<br>
   A mynd i'w cymhorthe, rhag ofn eu merthyr;<br>
Os gwydde, os cywion, neu berchyll per,<br>
   Rhaid eu ceisio hwy i'r g&ecirc;r ddigysur.<br>
 <br>
   Ac os tyddyn fydd ar osodiad,<br>
   Daw yno i ymryson resiad;<br>
Ni cheir na threfn, na threial, na thro,<br>
   Heb iro dwylo'r diawlied.<br>
 <br>
   Mae'n rhaid i ystiward yn ei falchder<br>
   Gael llawer mwy o barch na'i feister;<br>
Onide ni chaiff dyn gwan ddim lle<br>
   Yn agos, os a fe'n eger.<br>
 <br>
   Digiwch &#373;r boneddig, cewch bardwn ganddo,<br>
   Ond os digiwch ystiward, chwi gewch eich andwyo;<br>
Mae hynny'n druenus ym marn pob dyn,<br>
   Fod rhyw helynt fel hyn yn rwlio.<br>
 <br>
   Mae'r byd yn llawn aflwyddiant,<br>
   Fe'i llyged tynned ar les pob tenant;<br>
Mae'r bonddigion a'r tlodion, drawsion drefn,<br>
   Hefo'u gilydd ar ei gefn yn galant.<br>
 <br>
[Ymddengys Gwenhwyfar Ddiog.<br>
 <br>
Gwenhwyfar.  Wele, nosdawch, gyda'ch cenned,<br>
   Rhad Huw yma; a rowch chwi damed?<br>
 <br>
Arth.  O b'le rwan, hefo'ch cwman ci,<br>
   Gwenhwyfar, daethoch chwi cyn hyfed?<br>
 <br>
Gwen.  Dwad ar ddamwen wnes i'r ffordd yma,<br>
   O ran fod y byd yn gwasgu arna'.<br>
 <br>
Arth.  Pe buasech chwi er's meityn yn ei wasgu fe'n llym,<br>
   Nid aethech chwi ddim fel yna.<br>
 <br>
Gwen.  Nid oes mo'r help, hawdd gennych chwi siarad,<br>
   Yr ydwyf fi'n ddigon tlawd ac amddifad.<br>
 <br>
Arth.  Wele'r hen baunes, ar bwy 'roedd y bai?<br>
   Oni all'sech wneyd llai o ddifrad?<br>
 <br>
Gwen.  Pa beth a ddifrodes, gadewch glywed?<br>
 <br>
Arth.  Cyment a gawsoch, ni fu 'run cyn gased;<br>
Ni chymrasoch erioed, mi wn yn dda,<br>
   Ddim gofal, ond bwyta ac yfed.<br>
 <br>
Gwen.  Dyma'r peth a geir os eir yn dlawd,<br>
   Rhaid dioddef gwawd a choegni.<br>
 <br>
Arth.  Ni oddefwch chwi ond eich haeddiant eich hun,<br>
   'Ran ni wnaethoch, g&#373;yr dyn, mo'r d'ioni.<br>
 <br>
Gwen.  Onid yw'r ddiareb yn dweyd gwir godidog, -<br>
   Y neb aned i r&ocirc;t, nid eiff byth i bum' ceiniog?<br>
 <br>
Arth.  O, hel rhyw esgusion dwl oerion di les,<br>
   Mae'r hen Iddewes ddiog.<br>
 <br>
   Oni chawsoch chwi gynysgeth holliach,<br>
   Aur ac arian, ac amryw geriach?<br>
Chwi allasech ddwad fel finne'n wisgi,<br>
   I berchen digon, onibai'ch diogi.<br>
 <br>
Gwen.  Wel, soniwch chwi am ddiogi eiddigus,<br>
   'Roedd y plant yn fychen, a minne'n afiachus;<br>
   A pheth a ddisgwylie neb mewn condisiwn,<br>
   O waith na phwyse gan fenyw o'm ffasiwn.<br>
 <br>
Arth.  'Doodd wiw i undyn a'ch adwaene,<br>
   Ddisgwyl gennych fawr o wyrthie,<br>
'Ran prin y cynhyrfech chwi i roi tro,<br>
   O'ch cornel i ystwytho'ch carne.<br>
 <br>
   O! fel y bydde hi yn un bauled,<br>
   Yn eiste'n domen, na chynhyrfe hi damed;<br>
Buase'n dda fod y gwydde'n llawer man,<br>
   Yn eistedd gan onested.<br>
 <br>
   Dyna fel y bydde hi mor ddigyffro,<br>
   Trin plant yn ei lludded, a difa'r holl eiddo;<br>
Ac ysmocio nes aeth hi 'run lliw a'r g&#373;r drwg,<br>
  Hen boced, gan fwg dybaco.<br>
 <br>
Gwen.  Wel, ond fy mrest i sy'n llawn caethni,<br>
   Mae tybaco yn tynnu dwfr ohoni.<br>
 <br>
Arth.  Yr ydwy'n eich gweled chwi, hyll ei gwawr,<br>
   Yn yslefrian mewn mawr yslafri.<br>
 <br>
Gwen.  O rhowch i mi gardod yn ddiragrith,<br>
   Chwi glywsoch yn bendant mai da ennill bendith.<br>
 <br>
Arth.  Ni feddi di'r un fendith, mwy na gafr neu fwch,<br>
   Gwyneb hwch mewn gwenith.<br>
 <br>
Gwen.  Onid ydyw'r gair yn dweyd yn gywren,<br>
   Fod bendith i bawb a roddo elusen ?<br>
 <br>
Arth.  Y fendith ore fuase mewn pryd,<br>
   Eich curo chwi o'r byd, hen garen.<br>
 <br>
Gwen.  Ai meddw ydych? fe fuase'n well dull<br>
   Fy lladd! - O erchyll Iddew!<br>
 <br>
Arth.  Buase yn llawer amgen lles,<br>
   Gael dibendod y gnawes bendew.<br>
 <br>
   Nage, pe gwyddech chwi'r cwmpeini gweddus,<br>
   Fel yr aeth hi yn baelfed mor helbulus;<br>
Mae hi'n ddigon o siampl i bawb trwy'r plwy',<br>
   Am fywiolieth, i fod mwy gofalus.<br>
 <br>
   'Roedd ei g&#373;r hi'n porthmoneth draw ac yma,<br>
   A llafn o bwrs melyn, ac yn walch pur ysmala,<br>
A hithe gartre' yn diogi, ac yn ymdroi,<br>
   Mor foethus, wedi ymroi i ddyfetha.<br>
 <br>
   Ond o dafarn i dafarn, 'roedd e'r hen borthmon diofal,<br>
   Heb fawr edrych at na thir na chatal,<br>
Ond canu efo'r tanne ac ymlid puteinied,<br>
   A gwneyd bargeinion a cholli, ni bu'r un cyn erchylled.<br>
 <br>
   Fr dorrodd a'r wlad, ynte mor ddiawledig.<br>
   Am filoedd o bunne, mi allaf ddweyd yn ddiarbennig;<br>
Llwyr wfft i borthmyn am dwyllo'r byd,<br>
   O! na byddent hwy i gyd yn grogedig.<br>
 <br>
   Dyma hithe, Gwenhwyfar, wrth ei hen gynefin,<br>
   Beth bynnag fydde'r ennill, ni hidie hi ronyn,<br>
Hi eistedde mor bwyllus, ac a smocie ei phibelled,<br>
   Heb feindio'r un difin mewn gwartheg na defed.<br>
 <br>
Gwen.  Wfft, wfft i'r fath gelwydd, a goeliwch chwi bellach?<br>
 <br>
Arth.  Taw, hen hwr dafotrwg, ni fu erioed dy futrach,<br>
Na'th ddiocach, na'th ffieiddiach, mewn un man,<br>
   Hen gwrwm, na'th anhawddgarach.<br>
 <br>
Gwen.  Nid oes mo'r help, mi glywa,<br>
   Rhaid i'r gwan ddioddef pob trahausdra,<br>
Ond gobeithio, os colles yn hyn o fyd,<br>
   Ca'i'n hawsach y bywyd nesa.<br>
 <br>
Arth.  Wel, dyma fel y bydd rhyw garpie,<br>
Pan elont hwy'n ddinerth, ac yn ol o feddianne;<br>
Maent hwy'n rhoi fod y nef, fel llysendy ar dro,<br>
   I bob ceriach fynd yno o'u cyrre.<br>
 <br>
   Rhyfedd fel y dwedant mor odidog,<br>
   Yn gysurus eu geirie, fod Duw'n drugarog,<br>
Ond pe bai fo drugarocach, mi wn fy hun,<br>
   Na ddewis ef 'run fo ddiog.<br>
 <br>
Gwen.  O! nid oes yn y nef ddim gweithio.<br>
 <br>
Arth.  Wel, nid rhyfedd, g&#373;yr dyn, i chwi son am fynd
yno,<br>
Ond mi wranta na leiciwch chwi byth mo'ch lle,<br>
   Onid oes yno de a dybaco.<br>
 <br>
Owen.  O! mae gennych chwi chwedle drwg ysmala.<br>
 <br>
Arth.  Nis gwn i, pe lleddid fi, pa'r un ysmaleiddia:<br>
Mi aroses gyda chwi, hyll ei gwarr,<br>
   I ryw hewian ar yr hwya.<br>
 <br>
Gwen.  Gobeithio y rhowch chwi cyn eich myned,<br>
   Fwyd eu lety, a minne cyn dloted.<br>
 <br>
Arth.  Ni chei gennyf, tra b'wyf yn fy nghof,<br>
   Y t&acirc;n a'm twymno, yr un tamed.  [Diflanna.<br>
 <br>
Gwen.  Wele'r gl&acirc;n gwmpeini,<br>
   Dyma'r cysur sydd imi;<br>
Cael fy hoetio a 'maetio ym mhob man,<br>
   Yn eger o ran fy niogi.<br>
 <br>
   'Rwy'n ofni 'ran diogi dygyn<br>
   Mai 'niwedd fydd marw o newyn;<br>
Canys ni cha'i fymryn, y cwmni mwyn,<br>
   Yn fy ngwendid, o g&#373;yn gan undyn.<br>
 <br>
   Ond gan i mi gael fy marnu'n waetha',<br>
   Mi ddweda i chwi 'nghyffes, fel y gellwch fy nghoffa,<br>
Os ca'i yma le i eistedd i lawr.<br>
   Drwy gwynion mawr mi gana'. -<br>
 <br>
(Alaw, "SWEET WILLIAM.")<br>
 <br>
"Pob ladi o ddynes led ddiddeunydd,<br>
Gwrandewch ar gwynion gwrach ddigynnydd;<br>
Y fi sy'n adrodd fy musgrellni,<br>
A maint o aflwydd a ddaeth imi,<br>
   Erwina digwydd, o ran diogi.<br>
 <br>
"Pan es i ddechre donie dinerth,<br>
Trin y byd a phob rhyw drafferth,<br>
Cefais ganwaith, cofus gen'i,<br>
Am ddilyn mynych serthnych swrthni,<br>
   Golledion dygyn, o ran diogi.<br>
 <br>
"Pob trawsneiddwch trist anniddan,<br>
Pob taeog walle yn t&#375; ac allan,<br>
Pob rhyw anhap a thrueni,<br>
Pob aruthr ddamwain a ddaeth imi,<br>
   Anrhaith dugas; o warth diogi.<br>
 <br>
"Fy hyswieth doreth dyrus,<br>
Aeth yn ofer waith anafus,<br>
Y cig, y caws, a'r menyn gen'i,<br>
A spwyliai'n aml o ran imi<br>
   Wneyd cam-drinogeth yn fy niogi.<br>
 <br>
"Gan hynny, ferched, 'rwy'n eich annog,<br>
I gym'ryd siampl rhag troi'n ddiog,<br>
Mae un anhwsmon yn well i'w gyfri,<br>
Ac yn gynhesach nag anhyswi,<br>
   Lle bo redegog b&acirc;r a diogi.<br>
 <br>
"Mae'r gwr doeth yn rhoi canmolieth<br>
I wraig dda rinweddol berffeth;<br>
'Rwyf finne'n llwyn wrthwyneb iddi,<br>
Cymerwch rybudd o'm trueni,<br>
   Ym mhob ymddygiad gwyliwch ddiogi."<br>
 <br>
[Ymddengys Syr Rhys.<br>
 <br>
Rhys.  Pwy sy yma'n crugleisio mor luosog?<br>
 <br>
Gwen.  Y fi sydd yma'n dlawd ac anghenog.<br>
 <br>
Rhys.  O, mi welaf yma'n w&acirc;r,<br>
   Yr hen Wenhwyfar Ddiog.<br>
 <br>
Gwen.  Wel, 'rwyf fi mewn cyflwr enbyd,<br>
   Na wn pa beth i'w wneuthyd.<br>
 <br>
Rhys.  Mi ddysgaf fi, i'ch llonni yn llawn,<br>
   Fuddiol iawn gelfyddyd.<br>
 <br>
Gwen.  Ni waeth i ti dewi &acirc;'th ddwndwr dibris,<br>
   Yr wy'n rhy hen i fynd yn brentis.<br>
 <br>
Rhys.  O na, fe drefnwyd i chwi swydd ger bron,<br>
   A wneiff i chwi burion offis.<br>
 <br>
Gwen.  Pe cawn i ryw offis fechan,<br>
   Rhag i mi newynu yn anian.<br>
 <br>
Rhys.  Ffoledd newynu a chadw nad,<br>
   Tra fyddo'r wlad mor lydan.<br>
 <br>
   A chwithe'n hen fenyw lysti am gerdded<br>
   Cewch gystal bywiolieth ag allech chwi weled,<br>
A chwmni merched o le i le,<br>
   A'ch gwala o de i yfed.<br>
 <br>
   Ond rhaid i chwi ddysgu'n ddwysgall,<br>
   Fedru dangos i fenywod annghall,<br>
Eu ffortun yn dwt, mewn cwpan de,<br>
   Fel y gallont hwy'n ddie ddeall.<br>
 <br>
Gwen.  Mae ofn na alia'i ddim oddiwrthi.<br>
 <br>
Rhys.  Ni fu erioed beth hawsach, troi cwpan a'i throsi,<br>
   A dweyd peth a'u plesio, wrth eich pen eich hun,<br>
   Dyna'r cyfan, fe &#373;yr dyn, am dani.<br>
 <br>
   Nid rhaid i chwi fyth mo'r ame<br>
   Na ddywedwch y gwir o'r gore,<br>
Ran y cythrel sy'n dysgu, ac yn trefnu'r tro,<br>
   Ac y fo sy'n gwirio'r geirie.<br>
 <br>
   Dywedwch chwi y bydd rhyw un farw,<br>
   Fe tynn y diawl e' i foddi neu dorri wddw',<br>
Ac i gyflawni'ch dywediad, mewn clymiad clir,<br>
   Dyna hynny'n wir am hwnnw.<br>
 <br>
Gwen.  'Rwy'n ame y dysga'i ar led osgo,<br>
   Ond nis gwn i a ydyw'n ddrwg ai peidio.<br>
 <br>
Rhys.  Mae'r arfer honno wedi'i setlo'n syth,<br>
   Nid rhaid i chwi byth mo'r hidio.<br>
 <br>
   Nid oes ond y dichell a chyfrysdra,<br>
   Yn mynd ymlaen yn y busnes yma,<br>
Cans holi ac ymofyn i ddeall eu ysgw&acirc;rs<br>
   Bydd y <i>fortune-tellers</i> tala.<br>
 <br>
  Lle gweloch wraig ieuanc iachus,<br>
  Yn berchen hen &#373;r oedranus,<br>
Dywedwch wrthi fod hwnnw ar dranc<br>
   Ac y ceiff hi ddyn ieuanc nwyfus.<br>
 <br>
   A lle bo g&#373;r go ddawnus, a gwraig ddi-dd'ioni,<br>
   Dywedwch wrth hwnnw bydd farw'r hen ladi,<br>
Ac y ceiff ail wraig o fenyw d&ecirc;g,<br>
   Fwyneidd-deg, lwysdeg, lysti.<br>
 <br>
   Felly dywedwch wrth bawb trwy wenieth,<br>
   Y peth a feddylioch a blesio'u naturieth;<br>
Os plesiwch y merched ar hyd y byd,<br>
   Chwi gewch hoff hyfryd ffafreth.<br>
 <br>
   Cerddwch trwy degwch hyd deie'r cymdogion,<br>
   Dysgwch ofer-ddadwrdd, a dehongli breuddwydion,<br>
Chwi gewch fywolieth, mi wrantaf fi,<br>
   A chysgu a diogi digon.<br>
 <br>
Gwen.  Iechyd i'th galon am fy nysgu,<br>
   Mi &acirc;'n <i>fortune-teller</i> ore yng Nghymru,<br>
Darllenaf desni mawr a m&acirc;n,<br>
   A threiaf min t&acirc;n lyg-tynnu.<br>
 <br>
   Mi gaf bellach yn ddiballu,<br>
   Ar f'engoch, fywolieth fwyngu;<br>
Mae dywedyd ffortun i ambell ffrynd,<br>
   Yn ddigrifach na mynd i grefu.<br>
 <br>
   Yr wyf wedi cynhyrfu'n bendant,<br>
   A darn wylltio o ran fy llwyddiant;<br>
Lle caffwy' 'ngwrando'n rhuo'n rhwydd,<br>
   Mi bwnia gelwydd galant.<br>
 <br>
   Ac os daw celwydd i beri canlyn<br>
   Mae'n hawdd gwneyd esgus cyn bo fo'n disgyn,<br>
A thaflu'r cwbl drwbl drefn<br>
   Yn rhywiog ar gefn Rhywun.<br>
 <br>
   Wel, nosdawch heno, cofiwch i mi'ch annog,<br>
   I feddwl am ddiwedd menyw ddiog,<br>
Sy'n mynd ar hyd y byd 'ran diogi a b&acirc;r.<br>
   Yn <i>fortune-teller</i> talog.   [Diflanna.<br>
 <br>
[Ymddengys Esgob.<br>
 <br>
Esgob.  Mi ddois o'ch blaen, y cwmni hylwydd,<br>
   Dan enw tad yr holl eglwysydd;<br>
Myfi yw swcwr, dyddiwr da,<br>
   Sylfaene cryfa crefydd.<br>
 <br>
   Sant Paul gynt a roddodd urdda<br>
   I Timotheus, yr esgob cynta,<br>
I oruwchlywodraethu'n siwr,<br>
   Yr Ephesied, yn wr hoffusa.<br>
 <br>
   A Thitus hefyd, wynfyd iawnfodd,<br>
   Efe yn ddewisol a'i hurddasodd,<br>
Ar y Cretiod yn esgob cryf,<br>
   Ei ddonie dwysgu ddysgodd.<br>
 <br>
   Yr wyf finne'n deip o'r alwad honno,<br>
   Dan enw'r esgob mewn gwir osgo,<br>
Yn dad eglwysydd odidog liw,<br>
   Hoff urddus, i'w hyfforddio.<br>
 <br>
[Ymddengys Rhys.<br>
 <br>
Rhys.  Wele!  Dafydd y Joci, a Thomas, a Jacob,<br>
   A Modryb Elin Ty'n 'r Ysgol, edr'wch lle mae'r esgob!<br>
Da geny'n gymhwys gael lle &acirc; chwi ymgomio,<br>
A wariwch eich ceiniog os darfu chwi'ch cinio?<br>
 <br>
Esg.  Ewch, r&ocirc;g <i>impudent</i>, oddiyma,<br>
   Gwrando'ch ynfydrwydd chwi ni fedra.<br>
 <br>
Rhys.  Maddeuwch, f'arnglwydd, y tramgwydd trwch,<br>
   Yn rhodd na ddigiwch wrtha.<br>
 <br>
   Mae gen i ewyllys yn fy nghalon,<br>
   Gael lle i fynd yn berson;<br>
'Rwy'n gweled y rhei'ny mewn gwlad a thre'<br>
   Yn o glos yn eu cobe gleision.<br>
 <br>
Esg.  Taw, lolyn ynfyd lledffol,<br>
   A'th siarad ansynwyrol.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, mi wnawn, os oes gen i rhy fach stad,<br>
   Ficar neu gurad gwrol.<br>
 <br>
   Mi ddarllena Gymraeg ar redeg,<br>
   A thipyn bach o Saesneg;<br>
A pheth, fy meistr, ellwch chwi ddweyd,<br>
   Neu chwenych i mi wneyd ychwaneg?<br>
 <br>
Esg.  A gai gennyt ti dewi, dywed,<br>
   A swnio dy ffol gamsynied.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, mi allaf wnenthur yn ddi lai,<br>
   'Run synwyr a rhai personied.<br>
 <br>
   Beth sydd i'w wneyd ond darllen ambell Sulgweth,<br>
   A thendio bedydd a chladdedigeth?<br>
Mae'r llane bach yma, lawer pryd,<br>
   Heb rigwm yn y byd o bregeth.<br>
 <br>
   Ac os pregethir weithie,<br>
   Nid rhaid mo'r poeni ac astudio'r penne;<br>
Fe bryn dyn ddigon at iws y plwy'<br>
   Yn hawddgar am ddwy geinioge.<br>
 <br>
   A pheth a nad imi fedru tendio,<br>
   A chodi ar y degwm pwy bynnag fo'n digio,<br>
Ac oni thalant hwy bob peth,<br>
   Gwneyd iddynt trwy gyfreth gwafro.<br>
 <br>
   Felly mi leiciwn yn fy nghalon,<br>
   Gael mynd yn &#373;r eglwysig, i wisgo dillad gleision;<br>
Pe t'rawech chwi gyda fi am le da,<br>
   Mi fyddwn mewn bara purion.<br>
 <br>
Esg.  Ni fuost ti erioed, un ffol ei ledpen,<br>
   O fewn i Cambridge na Rhydychen.<br>
 <br>
Rhys.  Ni chadd y rhai fu yno fawr wellhad,<br>
   Ni waeth i ni'n gwlad ein hunen.<br>
 <br>
Esg.  Nid a neb i'r cyfryw swydde,<br>
   Heb fod yno'n profi eu donie.<br>
 <br>
Rhys.  Mae'n hawdd medru rheol ddynol ddysg,<br>
   Sy'n gyffredin ym mysg yr offeiniade, -<br>
 <br>
   Flowlio a hela, a chware cardie,<br>
   Ymladd ceiliogod, a thrin merchede,<br>
Darllen papur newydd, fel y byddan' nhw,<br>
   Ac yfed cwrw am y gore.<br>
 <br>
   Mi fedra fyned trwy ddichellion,<br>
   'Rhyd plase gw&#375;r bonddigion;<br>
Dyna'r fan lle ca'i'n ddi feth,<br>
   Mewn barieth fywolieth burion.<br>
 <br>
   Mi gaf ddweyd fy helynt a welwyf wrth ffowlio,<br>
   Pa fodd y bydd y tenantied yn contreifio;<br>
Pa'r un fo'n dda ei lun, a pha'r un fo'n ddi les,<br>
   Fel caffwyf mewn gwres fy nghroeso.<br>
 <br>
   Lle bo denant cryf i'w ganfod,<br>
   Rhaid dweyd gellir codi ar hwnnw hylldod;<br>
A lle bo un gwan, eu hwylio 'nhw'<br>
   I orffen hwnnw yn hynod.<br>
 <br>
Esg.  Mae'n hawdd gweled, pe cai ti gyfle,<br>
   Y gwneit ti'n hwylus ddrwg annele.<br>
 <br>
Rhys.  Pe bawn i yn berson, a fydde bai<br>
   Am wneuthur fel y gwnelent hwythe?<br>
 <br>
Esg.  Dos oddiyma i ofer ddwndro.<br>
 <br>
Rhys.  Gobeithio nad ydych chwi ddim yn digio,<br>
Rhag ofn, fy meistr, mewn trawsder trwch,<br>
   Y mynnwch fy ysgymuno.<br>
 <br>
Esg.  Hawdd y galla'i wneuthur felly.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, beth os bydde arain i dalu?<br>
Pe bai fastardied lond y fro,<br>
   Cai fy 'menydd ei safio am hyany.<br>
 <br>
   Mae yn nghyfreth esgob ryw arfaeth osgo,<br>
   Bron mwy diawledig na chyfreth Llandeilo,<br>
Mae ganddo gynffonne a blaene blin,<br>
   A llawer tin sydd tano.<br>
 <br>
   Hwy ddaliant ychydig bach o fater<br>
   O gwrt i gwrt, ac o chwarter i chwarter;<br>
Nid oes un blewyn yn eich plith<br>
   O fendith na chyfiawnder.<br>
 <br>
   Ond yr arian sy'n gwneyd pob gwyrthie,<br>
   Er bod rhai dynion yn bostio eu donie;<br>
Yr arian sy'n gyrru'r ysgolheigion rhydd,<br>
   I gyrredd y llefydd gore.<br>
 <br>
   Ni bydd mab i boblach wladedd lwydion,<br>
   Ond ficer neu gurad gwaredd ei foddion;<br>
Nid oes, wedi dysgu pob disgwrs,<br>
   Ond y gore ei bwrs am berson.<br>
 <br>
Esg.  Paham y rhoddi di yma'n ddibaid,<br>
   Y cyfryw g'wilydd ar fugeiliaid ?<br>
 <br>
Rhys.  Ond am eu bod, gwybyddwch pam,<br>
   Yn w&#375;r diofal am eu defed.<br>
 <br>
   Yr wyf fi'n cyff'lebu'n barod<br>
   Y rhai drwg i'r hyslau a'r drogod,<br>
Heb hidio'n defed, doed a dd&ecirc;l,<br>
   Nes cant hwy afel yn y cnyfod.<br>
 <br>
   Mae un ysgub ddegwm gan ambell berson,<br>
   Yn werthfawrocach nag eneidie'r holl blwyfolion,<br>
'Ran os cant hwy ddim colled yn y degwm cu,<br>
   Hwy ant i gwerylu'n greulon.<br>
 <br>
   Ac er iddynt weld y plwyfolion yn anaele,<br>
   Yn rhedeg yn chwidir ymhob rhyw bechode;<br>
Ac yn mynd tuag uffern o'u blaene yn syth,<br>
   Ni chynhyrfant hwy byth mo'r pethe.<br>
 <br>
Esg.  Pa beth all nac esgob na pherson gwisgi,<br>
   Aruthr yw'r hanes, wrth y rhei'ny?<br>
 <br>
Rhys.  Beth yw gwaith bugail ond cadw, os gall,<br>
   Yr un fo mewn gwall rhag colli.<br>
 <br>
Esg.  Onid ydys yn darllen ac yn gweddio,<br>
   Y modd y mae'r eglwys wedi apwyntio?<br>
 <br>
Rhys.  Ni wnaiff gwas cyflog, mi wn yn dda,<br>
   Dan gellwer, ond lleia' gallo.<br>
 <br>
   Mae'r ffurfie hen ffasiwn mewn hoffusrwydd,<br>
   I borthi'r eneidie, onid aeth hynny'n annedwydd;<br>
Ac fe godwyd llawer ymhob lle<br>
   Yn awr o ddegyme newydd.<br>
 <br>
   Mae hynny'n arwydd union<br>
   I'r golwg, pa le mae'r galon;<br>
A pha un ai degwm ai eneidie'r praidd<br>
   Sy'n gafaelu yng ngwraidd ei galon.<br>
 <br>
   Ond wrth ffrwyth yr adwaenir pob pren a'i dyniad,<br>
   A farno a fernir, ni waeth hyn o lar'nad,<br>
Onibai fod rhai'n cael gras Duw yn glir,<br>
   I dderbyn y gwir trwy gariad.<br>
 <br>
Esg.  Och!  Och druenus boenus bennod,<br>
   O feddwl hyn anfuddiol hynod,<br>
Fod cyment llygredd trwy'r ddull hon,<br>
   Gall pob rhyw ddynion ddannod.<br>
 <br>
   Mae'r fuchedd ddrwg yn amlwg ymlid,<br>
   Fel nod yw'r hyllfarn i ni trwy'r hollfyd,<br>
Drygioni'n gwlad anurdda'n glir<br>
   Yr eglwys gywir oglud.<br>
 <br>
   Mae achos mawr trwy deimlad<br>
   I ganu prudd alarnad,<br>
Am weinidoglon Eglwys Dduw,<br>
  Mor hagar yw ei rhwygiad, -<br>
 <br>
(Alaw - "AMOR EUS," neu "IANTO'R COED.")<br>
 <br>
   "Clyw, Eglwys Loeger, ffraethber ffri,<br>
   Hap lwyra 'stad, pa le 'reist ti,<br>
Yng nghanol d'urddol frawdol fri,<br>
   I'r fath drueni anian.<br>
'Nol dwediad Gildas atgas wawr,<br>
   Y gwyfaist awr yn gyfan;<br>
Cans dy weinidogion sydd dan s&ecirc;r,<br>
   Yn haeddu eger ogan.<br>
 <br>
   "Trwm achos ofni'n enbyd sy,<br>
   Beth wneiff y wlad gyffredin lu,<br>
Tra bo'r blaenoriaid harddblaid hy',<br>
   Wedi'u dallu gan dywyllwch;<br>
A'r dall truenus warthus wall,<br>
   Yn t'wyso'r dall, dyellwch<br>
Mai yn y ffos, anniddos nerth,<br>
   Mewn galar serth, y syrthiwch.<br>
 <br>
   "O! chwi rai deillion llyrfion llawn,<br>
   Sy'n s&ocirc;n am Grist a'i ddidrist ddawn,<br>
Ac heb adnabod eto'n iawn,<br>
   Mo'i hollol gyfiawn allu;<br>
Pa fodd y byddwch, tristwch trwm,<br>
   Pan ddarfo swm rhesymu?<br>
Ni feddwch geidwad yn eich plith,<br>
   Ond melldith, rhagrith rhygry'.<br>
 <br>
   "Gan hynny profwn bawb ger bron,<br>
   Beth d&acirc;l rhyw enw llanw llon,<br>
Am ffurfiau'r Eglwys hardd-ddwys hon,<br>
   Dyst oerion heb ystyried;<br>
Na chael erioed iach oleu-ryw,<br>
   Gwirionedd Duw i'r ened,<br>
A chym'ryd ffalster yn lle ffydd,<br>
   Bydd prudd y dydd diweddied."<br>
 <br>
   Ffarwel yn awr, yr wy'n mynd ymeth,<br>
   Gweddied pawb am wir wybodeth,<br>
Dallineb ysbryd enbyd wawr,<br>
   Sy heddyw'n fawr ysyweth.  [Diflanna.<br>
 <br>
[Ymddengys Ustus.<br>
 <br>
Ustus.  Mi ddes o'ch blaene,'r cwmni gweddus,<br>
   Yn awr ar osteg dan enw'r Ustus;<br>
Gen i mae'r pen awdurdod ffraeth,<br>
   I wneyd llywodraeth fedrus.<br>
 <br>
   Mae'r byd mor llawned o elynion,<br>
   Sef dynion gwresog o natur groesion,<br>
Yn fawr eu brys mewn tref a bro,<br>
   Am yrngyfreithio yn frithion.<br>
 <br>
   Yn ol eu holl gynddaredd erchyll,<br>
   A'u naws wenwynig, ni sy n ennill;<br>
Oherwydd hynny mi alla' yn hy,<br>
   Hap hynod, ganu pennill, -<br>
 <br>
(Alaw - "GONSET GRUFFYDD AP CYNAN.")<br>
 <br>
"Chwychwi gyfreithwyr, barnwyr byd,<br>
Dewch ynghyd, braf yw'n bryd,<br>
Yma ar hyd, mewn mawr anrhydedd.<br>
I ni mae'r mawredd ymhob man,<br>
I ni yma'n awr mae'n fawr y fael,<br>
Gwych a gwael a raid ein cael,<br>
O, mor ddiffael yw mawrdra ffylied!<br>
I ni mewn rhediad yn ein rhan,<br>
Er bod y gyfraith rwyddfaith rad<br>
Yn dda'n ei lle trwy ddawn wellhad;<br>
Nyni'n mhob gwlad sy'n chwanog ledio,<br>
Ffordd bo ni'n leicio, am eiddo a mael,<br>
Wrth fedru chwareu mewn awch hy',<br>
Y gath ddwy gynffon yma'n gu,<br>
'Ry'm ni ymhob llu yn medru moedro<br>
Dan gyfryw gwafro i gogio'r gwael.<br>
 <br>
"Tan rith cyfiawnder llawnder llwydd,<br>
Yr y'm ni'n rhwydd yn trin ein swydd,<br>
Rhaid in' o'n g&#373;ydd trwy guddio'n dyfes,<br>
Os mynwn fantes yma i fyw,<br>
Wrth ddweyd yn deg a thido'n dost,<br>
O ddelio'n rhydost mae'r mawrhydi,<br>
I gadarn godi, a llonni ein lliw.<br>
Er teced cyfraith ffraethwaith ffri,<br>
Ag arian hardd ni a'i gwyrwn hi,<br>
I brynnu bri neu dorri'r dyrus,<br>
Y wobr drefnus a wna'r tro,<br>
I ni mae'r braint, i ni mae'r bryd,<br>
I ni mae'r parch, i ni mae'r byd,<br>
I ni o hyd mae hyder cywaeth,<br>
Tra dalio cyfraith yn ein co'."<br>
 <br>
[Ymddengys Arthur.<br>
Arthur.  A glywch, onid ydych chwi yn llafan lysti,<br>
   Ac yn gene pur lodog, i ganu baledi?<br>
Bydde cwilydd gan lawer ddangos ei lun,<br>
   Y ffasiwn ddyn ddi-dd'ioni.<br>
 <br>
Ust.  Ond y fi yw'r pen cyfreithiwr eglur,<br>
   'Nol rhwym a rheol presennol synwyr,<br>
Sydd yn trefnu i fynnu'n faith<br>
   Hynotaf gyfraith natur.<br>
 <br>
Arth.  Os chwi yw'r cyfreithiwr, 'delw'i byth Lanfrothen,<br>
   Oni row'n i chwi agos dair a chweigen,<br>
Pe dysgech chwi fine'n dwrne tost,<br>
   I ymgred a rhoi c&ocirc;st yn gywren.<br>
 <br>
   'Rwy'n ame pe bawn yn wr o gyfreth,<br>
   Y mynnwn diroedd beth didoreth;<br>
Siawns am fod yn gnafus mewn dyrus daith,<br>
   Ac ystwrdio, na chawn waith stiwardieth.<br>
 <br>
Ust.  Digon i bawb un busnes parod,<br>
   Nid iawn i neb ymgyrredd gormod.<br>
 <br>
Arth.  Wel, dyma'r diawl ei hunan, hai, hwi, hai,<br>
   Yn bwrw'r bai ar bechod.<br>
 <br>
   'Does neb fwy'u rhaib a'u barieth,<br>
   Na phersonied a gw&#375;r y gyfreth,<br>
Mi wn y cym'rech pe cae'ch chwi'ch bryd<br>
   I'ch rhan yr holl fyd ar unweth.<br>
 <br>
   Dyma chwi &acirc;'ch cyfreithie a'ch papure parod,<br>
   Wedi dwyn yma'n erwin feddianne m&acirc;n aerod,<br>
Ac yspeilio llawer g&#373;r bonheddig da,<br>
   Drwy'ch dewrder a'ch awdurdod.<br>
 <br>
   A pheth yw'r ymrysone sy rhwng personied,<br>
   Am y degwm a'r eglwysi, nid oes neb mor glosied,<br>
Tri lle neu bedwar gan ambell un sydd,<br>
   Fel y mae'n gywilydd gweled.<br>
 <br>
Ust.  Wel, beth am danoch chwithe'r hwsmyn,<br>
   Onid y'ch dueddol i fwy nag un tyddyn;<br>
Mae trachwant Adda, trecha' tro,<br>
   Ym mhawb, 'rwy'n coelio,'n canlyn.<br>
 <br>
Arth.  Wel, dyma ni heb fedru,<br>
   Ond hau, a chau, a phlannu,<br>
A chwi a'ch bath yn hel tir pob man,<br>
   I ddwyn ein rhan er hynny.<br>
 <br>
   Y cyfreithwyr a'r personied,<br>
   A r siopwyr a'r apothecaried,<br>
Yn dwyn hynny allont o diroedd cu,<br>
   I'w gwinedd, gael gwasgu'r gweinied.<br>
 <br>
   Ac os bydd g&#373;r mawr a chanddo fater,<br>
   Fe'i caiff ef mewn gafel ar ei gyfer;<br>
Ond am ddyn tlawd, O! sa' di'n ol,<br>
   Mae hwnnw'n rhy ffol o'r hanner.<br>
 <br>
   Och! faint o diroedd sydd wedi myned<br>
   Yn union i'r un sianel a thir yr hen Sioned:<br>
Ond ni chuddir Dyffryn Clwyd &acirc; m&#373;g y dre',<br>
   Daw melldith i'r gole i'w gweled.<br>
 <br>
Ust.  Pechaduried y'm ni o'r taera,<br>
   Bob swyddog er oes Adda,<br>
Nid oes di fai a sai' yn d&ecirc;g<br>
   I daflu carreg gynta'.  [Diflanna.<br>
 <br>
Arth.  O, cais fynd mewn cyffro,<br>
   At y gyfreth 'rwyt ti'n gwefrio,<br>
Am ysbio mantes a chael gwall<br>
   Ar ryw ddyn dall i'w dwyllo.<br>
 <br>
   Chwi a glywsoch yma ar gyfer<br>
   Yr esgob a'r ustus yn ffrostio'u gwychder,<br>
Mai nhw sy'n trefnu ac yn plannu i'n plith<br>
   Y fendith a'r cyfiawnder.<br>
 <br>
   'Roedd un yn bostio'i weddi a'i bregeth,<br>
   A'r llall mor gyfrwys yn bostio 'i gyfreth;<br>
Ond y fi raid weithio a ffwndro'n ffest,<br>
   Gael talu am eu gorchest heleth.<br>
 <br>
   Er eu bod hwy yn ymddyrchafu,<br>
   Bob un yn hollawl yn ei swydd a'i allu;<br>
Gwaith yr hwsmyn sydd ar dwyn<br>
   Yn eu dal hwy'n fwyn i fyny.<br>
 <br>
   Beth bynnag a fyddo beunydd<br>
   O g'ledi arnynt hwy trwy'r gwledydd,<br>
Yr hwsmon truan ym mhob tre'<br>
   Raid ddiodde'r coste a'r cystudd.<br>
 <br>
   Os digwydd bod rhyw helyntion,<br>
   Neu ymddigwd rhwng boneddigion;<br>
Hwy daflant y cwbwl drwbwl drefn,<br>
   Mor esmwyth, ar gefn yn hwsmon.<br>
 <br>
[Ymddengys Rhys.<br>
 <br>
Rhys.  Pwy sydd yma mor ddigysur,<br>
   Yn erthwch, ai chwi yr hen Arthur?<br>
 <br>
Arth.  O! dos oddiyma, a thaw a son,<br>
   Mae'n swga gen i ddynion segur.<br>
 <br>
Rhys.  Och fi! wr, pa beth a'ch cynhyrfodd?<br>
   Mae rhywbeth yn eich moedro chwi yn eich ymadrodd.<br>
 <br>
Arth.  O! gofid y byd ac amryw beth,<br>
   Yn lanweth a'm creulonodd.<br>
 <br>
   Och! pe clywsit ti gan daclused,<br>
   'Roedd yr esgob a'r ustus yn ymffrostio'u gweithred,<br>
Ac yn dweyd mai nhw, trwy'r byd yn glau,<br>
   Sy'n ethol, y ddau benaethied.<br>
 <br>
   Ond y fi'r hwsmon gwirion goryn<br>
   Sydd ddydd a nos mewn gofid dygyn,<br>
Yn gorfod, er maint eu braint a'u bri,<br>
  A'u trawsder hwy, dalu trostyn'.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, nid wrth ei phig mae prynnu cyffylog,<br>
   Ac ni wiw gyrru buwch i ddal ysgyfarnog;<br>
Gwell i bawb y drwg a wypo'n llwyr<br>
   Na'r drwg nis g&#373;yr yn wasgarog.<br>
 <br>
   Gan hynny, 'r hen wr hoew,<br>
   Gadewch gael chwart o gwrw;<br>
Ni gawn ymgomio a swnio heb sen<br>
   Yn hynod uwch ben hwnnw.<br>
 <br>
Arth.  Nid ydyw'r byd yn fforddio<br>
   Yr awrhon i mi fawr wario;<br>
Ond nid a'i am beintyn sydyn syth<br>
   Yn ddigalon byth i gilio.<br>
 <br>
Rhys.  Ni phrisiwn i ddraen fy hunan<br>
   Er eich tretio o werth un rotan.<br>
 <br>
Arth.  'Does dim i'w ddweyd, 'rwyt ti'n ddi feth,<br>
   Rhaid adde, 'n gydymeth diddan.<br>
 <br>
Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne.<br>
 <br>
Arth.  Diolch yn fawr, mi yfa' 'ngore;<br>
Fel y gallwy' ddisgwyl rhwydd-deb cry,'<br>
   Yn rhwyddach i werthu'r heiddie.<br>
 <br>
Mae gennyf dros gan' hobed<br>
O haidd wedi rhuddo, nid eiff byth cyn rhwydded:<br>
Oni fedra'i'n rhywle gael cyfle cu<br>
   I lechian, a'i werthu'n wlychied.<br>
 <br>
Rhys.  Hawyr bach! ni fu 'rioed beth hawsach,<br>
   Cym'ryd llafur da'n batrwm, pe b'ai'r llall butrach.<br>
 <br>
Arth.  O, mi wn y cast er's meityn byd,<br>
   I ymadel &acirc;g yd afiach.<br>
 <br>
   'Ran felly y gwela'i mewn tywyll a gole,<br>
   Bawb ag a allo'n twyllo'n mhob tylle;<br>
Maent hwy'n gweled hynny'n fusnes da,<br>
   Ar f'einioes, mi gogiaf finne.<br>
 <br>
Rhys.  O! tric n&ecirc;t iawn i gogio'r ecseismon,<br>
   Rhoi'r sache a'r haidd wrth raffe yn yr afon,<br>
Nid ydyw gwyr y <i>North</i> am dwyllo'n wir<br>
   Wrth y Deheudir ond rhyw hedion.<br>
 <br>
   Mae nhw yno ddydd Sul mor berffeth,<br>
   O gwrdd i gwrdd, o bregeth i bregeth;<br>
Ar fore ddydd Llun, nid oes dim a'u gwellha,<br>
   Hwy fyddant yn gafra am gyfreth.<br>
 <br>
   Mae rhai yn dwyn defed, a'r lleill yn bragu,<br>
   Rhai erill yn infformio, ac yn swnio achos hynny;<br>
'Does dim o'r fath ladron croesion crach<br>
   A gwyr Mynydd Bach am bechu.<br>
 <br>
Arth.  Maen' nhw'n ymhob man, 'rwy'n coelio,<br>
   A'u hewyllys bawb 'nol a allo;<br>
Anfynych y ffeindir un gl&acirc;n di-feth,<br>
   Wrth ddirnad, heb rywbeth arno.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, yfwch i gadw'ch calon,<br>
   At iechyd da pob hwsmon.<br>
 <br>
Arth.  Onibai'n bywyd a'n hiechyd ni,<br>
   Mi wn, byddech chwi'n o feinion.<br>
 <br>
Rhys.  Gadewch heb rwystr eiste,<br>
   Mae digon o godiad ar gatal ac yde;<br>
Chwychwi a'ch ffasiwn, hyn o dro,<br>
   All fforddio gwario o'r gore.<br>
 <br>
Arth.  O, rhaid i mi edrych beth a wnelw',<br>
   Pe gwydde 'meistr tir 'mod i yn cadw twrw,<br>
Fealle y code fo bum punt yn y man<br>
   Ar fy nhyddyn o ran heddyw.<br>
 <br>
Rhys.  Ha fab, rhag c'wilydd, 'dwy'i ddim yn coelio,<br>
   Mae amser i alaru ac amser i ddawnsio.<br>
 <br>
Arth.  Oes, amser i bob amcan, mi wn fy hun,<br>
   Ond doeth ydyw'r dyn a'i hadwaeno.<br>
 <br>
Rhys.  A oes ini amser beth yn ngweddill,<br>
   Y gallem ni heb anair ganu yma bennill?<br>
 <br>
Arth.  Neb a wnelo heb anair un ffafr yn ffest,<br>
   Fe fydd iddo orchest erchyll.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, canwch chai gerdd i ddechre,<br>
   Ac yna'n fwynedd mi ganaf inne.<br>
 <br>
Arth.  Dyna ben, mi ganaf gerdd fy hun,<br>
   Ni wn i fawr, fe &#373;yr dyn, ar danne.<br>
 <br>
Rhys.  Wrth gofio, dewch ac yfwch,<br>
   Ac yna'n well chwi genwch.<br>
 <br>
Arth.  Dyma at ein hiechyd ni bob un,<br>
   Yr hwsmyn dygyn degwch.<br>
 <br>
   Mi ganaf yma bennill cryno,<br>
   O glod i ni'n hunen heno,<br>
Nyni yw'r dynion dewrion dw',<br>
   Er maint maen' nhw'n ei frolio, -<br>
 <br>
(Alaw - "PRINCE RUPERT.")<br>
 <br>
"Yr hwsmon mwyn rhadlon hyfrydlon ei fryd,<br>
Sy'n haeddu'i ddyrchafu a'i barchu trwy'r byd,<br>
   Er bod i'r brenin barch a braint,<br>
   A'r esgob enwog swyddog saint,<br>
Mewn pwer foddus pwy &#373;yr faint, pur fantes eu byd;<br>
   A'r ustus mawr ei ystyr,<br>
A'r cownslors a'r cyfreithwyr, sy'n brysur eu bryd,<br>
Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
 <br>
"Ond llafur yr hwsmon, wr esmwyth ei ryw,<br>
Sy'n cynnal y brenin a'i fyddin yn fyw,<br>
   Efe sy'n llanw eu dannedd dig,<br>
   A'r bara, a'r caws, a'r bir a'r cig,<br>
Pob lleidr balch &acirc;'n llwyd ei big, heb aredig i'r
&#375;d,<br>
   Gan yr hwsmon mae trinogeth,<br>
Llin, gwl&acirc;n, a holl raglunieth bywiolieth y byd,<br>
Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
 <br>
"Yr esgob a rwysgant a'i ogoniant i'w g&ocirc;t,<br>
Rown i, onibai'r degwm, am ei reswm ef r&ocirc;t,<br>
   Ac yntau'r deon fwynlon fant,<br>
   A'r offeiriadon chwerwon chwant,<br>
 <br>
Ar gefn y plwyf maen' hwy a'u plant, a'u holiant o hyd,<br>
   Mae'n rhaid i'r gweilch bon'ddigedd,<br>
Gael bara dan eu dannedd o rinwedd yr &#375;d,<br>
Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd.<br>
 <br>
"Efe yw tad-bedydd pob gwledydd yn glir,<br>
A phen pob celfyddyd rhai diwyd ar dir,<br>
   Rhaid i bob crefftwr gweithiwr gwan,<br>
   Ymofyn yr hwsmon iddo'n rhan,<br>
Ni all neb fyw mewn tref neu lan, heb lunieth mewn pryd,<br>
   Digonedd o haidd a gwenith,<br>
Sy'n porthi pob athrylith &acirc; bendith mewn pryd,<br>
Trwy'r hwsmon a'i drafel mae'u gafel nhwy i gyd."<br>
 <br>
Rhys.  Wele, moliant i hwch Bryn Mulan,<br>
   Oni thawodd y g&#373;r a geran,<br>
Pwy fuase'n disgwyl ei fod o,<br>
   Mor hynod am ei frolio'i hunan?<br>
 <br>
Arth.  Wel, brolied pawb ei ore,<br>
   Mi ddywedes i'r gwir bob geirie.<br>
 <br>
Rhys.  Os oes i bawb ganmol ei waith ei hun,<br>
   Rhaid i minne'n ddiddychryn ddechre, -<br>
 <br>
(Alaw - "SPAIN WENDDYDD.")<br>
 <br>
"Wel, teimled a barned pob un,<br>
'Rwy'n chwennych gwneyd heddwch cytun,<br>
Pa fodd y gall hwsmon gael lles,<br>
Er cymaint ei rinwedd a'i wres,<br>
Beth fydd e'n nes wrth feddu'n wir<br>
Anrhydedd teg o ffrwythau tir,<br>
Onibae fod gwlad faith r&acirc;d a thref<br>
Yn treulio'i foddion unicn ef?<br>
 <br>
A pheth a wnai'r hwsmon dan 'rhod,<br>
Heb frenin a byddin yn bod,<br>
Dysgawdwyr a sawdwyr i'w swydd,<br>
Rhag blinion elynion di lwydd?<br>
Y rhei'ny'n rhwydd wnai aflwydd noeth,<br>
Yn neutu'r byd &acirc;'u natur boeth,<br>
Onibai penaethied nerthol glau,<br>
Ni fydde un heddwch &icirc;'w fwynhau.<br>
 <br>
"A'r ustus, &#373;r trefnus bob tro,<br>
Sydd berffeth a'i gyfreth i'w go',<br>
Yn taeru, ac yn rhannu 'mhob rhith,<br>
Gyfiawnder, mewn plainder i'n plith:<br>
Neu bydde melldith ym mhob man,<br>
Lledrata a lladd trwy dref a llan,<br>
Oni bai fod cyfraith araith wir,<br>
Hi ai'n anrhaith hwyl ar f&ocirc;r a thir.<br>
 <br>
"Mae pob galwedigeth ar dwyn,<br>
Wedi'i threfnu a'i sefydllu'n bur fwyn<br>
Fel cerrig mewn adail hwy wnan',<br>
Yn y murie rai mawrion a m&acirc;n,<br>
Pob un yn l&acirc;n a geidw le,<br>
I glod a thrinieth gwlad a thre',<br>
Pob swydd, pob sail, pob dail, pob dyn<br>
Sy'n dda'n ei hardd sefyllfa'i hun.<br>
 <br>
"Mae'r deyrnas mewn urddas a nerth,<br>
Gwedi'i rhol fel un corff lanw certh,<br>
Yn y pen y mae'r synwyr a'r pwyll,<br>
A'r galon yw'r golwg ar dwyll;<br>
Y pen yw canwyll, cynnydd maeth,<br>
Aelodau'r corff a'u lediwr caeth,<br>
Mae'r dwylo a'r traed mewn daliad drud,<br>
A'r bysedd bach tan bwyse'r byd.<br>
 <br>
"Nid alliff, deallwch, un dyn,<br>
Fyw'n gryno yma heno arno'i hun,<br>
Rhai'n barchus, neu drefnus iawn draw,<br>
Rhai'n weinied yslafied islaw,<br>
Pob un a ddaw a'i ben i'r dd&ocirc;l,<br>
Yn ol sefyllfa rhedfa rhol,<br>
Fel cocys melin wedi rhoi<br>
Rhwng ffyn y droell i'w phwnio i droi.<br>
 <br>
"Gan hynny 'rwy'n deisyf ar bob dyn,<br>
Na ymffrostied yn ei alwad ei hun,<br>
Ni ellir byw'n ddifyr ddi-wall<br>
Mewn llwyddiant, y naill heb y llall;<br>
Ow! barna'n gall, pwy bynnag wyd,<br>
Fod rhaid i'r adar m&acirc;n gael bwyd,<br>
Mae pob sefyllfa a'i gyrfa'n gaeth,<br>
I ogoneddu'r Hwn a'i gwnaeth."<br>
 <br>
Arth.  Wel, iechyd i'th goryn gwrol,<br>
   On'd oedd gennyt ti gerdd ryfeddol?<br>
Ni wn i, pe buase hi yn ilawer lle,<br>
   Na wnaethe o'r gore yn garol.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, barned pawb o'r ddeutu,<br>
   Na chures i chwr ar ganu.<br>
 <br>
Arth.  Ie, canmol dy waith wnei di yn dy w&#375;n<br>
   Nis gwn i fy hun mo hynny.<br>
 <br>
Rhys.  Dyma at eich iechyd da chwi a minne,<br>
   Ni a yfwn gwrw, pwy bynnag oedd y gore.<br>
 <br>
Arth.  Yn wir, mae arna i syched gl&acirc;n<br>
   Wrth wrando ar dy g&acirc;n di gynne.<br>
 <br>
Rhys.  Yfwch ddracht yn harti,<br>
   Hi wneiff i chwi ddinam dd'ioni.<br>
 <br>
Arth.  Pe'r yfwn i gwrw cryf y King's Head,<br>
   'Wnai damed o niwed imi.<br>
 <br>
Rhys.  'Wnai gwrw yn y byd i chwi mo'r meddwi,<br>
   A chwithe'n wr &acirc; chorff cry' lysti.<br>
 <br>
Arth.  Wel, ni phrisiwn i byth yma flewyn pen,<br>
   Pe gwariwn heb gynnen gini.<br>
 <br>
Rhys.  Pam y rhaid i chwi mo'r hidio,<br>
   A chennych ar eich tyddyn gyment eiddo?<br>
 <br>
Arth.  Oes, mae gen i stoc dda, ac aur yn fy nghod.<br>
   Moes i mi ddiod eto!<br>
 <br>
   Och!  Beth fyddis nes er rhyw ddyferyn,<br>
   Dewch a dau chwart ar unweth, ni phery hyn ronyn;<br>
Beth, codi i dendio'r ydych chwi,<br>
   Mae Cadi neu Fari'r forwyn?<br>
 <br>
   Gan ddarfod i mi fynd i'm hafieth,<br>
   Mi fynna' wneyd yma ryw lywodreth,<br>
Yr awr geir yn llawen, 'cheir mo honno'n brudd,<br>
   Mi fynnaf inne lawenydd unweth.<br>
 <br>
   Beth glywes i ddweyd wrth gofio,<br>
   Ond fyddi di weithie yn dawnsio?<br>
'Rwy'n ame dy weld gyda Neli'r Cl&ocirc;s<br>
   Ryw gyda'r nos yn hasio.<br>
 <br>
   A ga'i gennyt roi yma dro go fychan,<br>
   Mi a fum yn ddawnsiwr glew fy hunan,<br>
Ond mae'r byd yma'n sobri dyn ym mhob swydd,<br>
   Fe ddarfu'r awydd rwan.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, i'ch plesio chwi, mi ddawnsia i ngore,<br>
   Tyred y cerddor, hwylia dithe.<br>
 <br>
Arth.  O! iechyd i'r galon, dyna wych o step,<br>
   Ow! tewch &acirc;'ch clep, f' eneidie.<br>
 <br>
   Bendith dy fam i ti, 'r Cymro hoew,<br>
   Gwaed y garreg! hwde gwrw,<br>
Ac yfa'r cwbwl, y Cymro cu,<br>
   Ran 'rwyt yn ei haeddu heddyw.<br>
 <br>
Rhys.  Oni fydde'n ffeind i chwithe'n fwyngu,<br>
   Ddawnsio tro, a chwithe'n medru?<br>
 <br>
Arth.  Yr ydw'i am dani hi yn union dul,<br>
   Dechreued e'n gynnil ganu.<br>
   Dewch &acirc;'r hors peip i'ch ewythr Arthur,<br>
   A pheidiwch a'i chware hi'n rhy brysur.<br>
 <br>
Rhys.  Dyna i chwi ddyn, awch wydyn chwant,<br>
   Yn canlyn y tant yn gywir.<br>
   O! iechyd i galon yr hen geiliog,<br>
   Dyna step yn c'lymu'n gynddeiriog.<br>
 <br>
Arth.  Ni chlywai'n iawn gan faint y swn,<br>
   Mo'r tanne gan y clepgwn tonnog.<br>
 <br>
* * *<br>
 <br>
Yn dangos ei fod yn feddw, yn<br>
cysgu, a thoc yn siarad drwy ei hun.<br>
 <br>
Rhys.  Gorweddwch ar lawr y parlwr,<br>
   Dyna wely llawer oferwr.<br>
 <br>
Arth.  Wel, cysgu yn y funud a wnaf fi,<br>
   Dondia nhw'i dewi &acirc;'u dwndwr.<br>
 <br>
Rhys.  Ust! tewch, fy 'neidie, a nadu,<br>
   'Dewch lonydd i'r gwr gael cysgu;<br>
O! na wrandewch beth ddwed e', g&#373;yr dyn,<br>
   Mae fe'n siarad trwy'i hun, mi wn hynny.<br>
 <br>
Wel, ni weles i erioed, mi allaf dyngu,<br>
Un mor afreolus yn ei wely.<br>
 <br>
Arth.  Hai, Robin, dilyn y da yn glos,<br>
   Dacw'r eidion yn mynd dros yr adwy.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, gan fod yr hen froliwr mor anodd ei riwlio,<br>
   Mi a'i gadawaf ar gyfer, boed rhyngddynt &acirc;g efo,<br>
Ac a ddiangaf yn siwr heb dalu dim siot,<br>
   Fe geiff yr hen got ymgytio.<br>
[Diflanna Rhys.<br>
 <br>
Arth.  Wel, mae gen i feddwl, os byw fydda',<br>
   Ddygyd caue Sion Ty Nesa';<br>
Mi gaf yno ddigonedd o frig &#375;d,<br>
   Fe eiff y farchnad yn ddrud, mi wranta.<br>
 <br>
   Mi gadwa'r ddas lafur hyd Wyl Ifan<br>
   Heb ei thorri, mae hi'n gryn werth arian,<br>
Ac mae llofft yr &#375;d cyn llawned a dalio;<br>
   I ddiawl, oni chasgla'i gan'punt eto.<br>
 <br>
   Holo! gwaed canmil o gythreulied,<br>
   Dacw ddrws yr ysgubor yn llydan agored,<br>
A'r moch a'r gwydde'n y llafur gl&acirc;n,<br>
   Hai, soch, hwy lyncan sached,<br>
 <br>
   Gaenor, Cadi, Susan,<br>
   Dyma helynt hyllig, ceisiwch ddod allan.<br>
 <br>
[Ymddengys Tafarnwr.<br>
 <br>
Taf.  <i>Hold</i>, 'rhoswch, peidiwch a thorri'r bwrdd,<br>
   Ydych yn chwenych mynd i ffwrdd ttw'ch hunan?<br>
 <br>
Arth.  O! bendith fy mam am fy stopio'i dipyn,<br>
   Yr oeddwn i wedi gwylltio'n erwin.<br>
 <br>
Taf.  Yr oeddych yu llywio'n ddrwg eich llun,<br>
   Ac yn siarad trwy'ch hun er's meityn;<br>
Fe ddarfu i chwi daflu a thorri cadeirie,<br>
   Dowch, ceisiwch hwylio i gychwyn adre.<br>
 <br>
Arth.  O, dweyd y gwir i ti sy'n ffrynd,<br>
   Mae bwriad gen i fynd y bore.<br>
 <br>
Taf.  Cawsoch bymtheg chwart yn gyson<br>
   O gwrw, mae hynny'u goron,<br>
A'ch bwyd hefyd yn costio swllt,<br>
   Dyna chwe' swllt yn union.<br>
 <br>
   Talwch y siot heb hir ymdaeru.<br>
 <br>
Arth.  Aroswch, gadewch imi edrych o'm deutu:<br>
Mae'r dyn oedd gyda fi yn hyn o le?<br>
   Bydde yn deilwng iddo ynte dalu.<br>
 <br>
Taf.  Os daftu hwnnw ddiauc allan,<br>
   Y chwi geiff ateb am y cyfan.<br>
 <br>
Arth.  Dyna esiampl i bawb lle bynnag y bo,<br>
   I edrych ato'i hunan.<br>
 <br>
Taf.  Dewch, oni thelwch chwi yn y funud,<br>
   Cewch dalu rhagor ar fyrr ennyd.<br>
   'Da'i ddim i ddadle &acirc; chwychwi,<br>
   Ond diolch i chwi am eich coegni.<br>
[Diflanna Tafarnwr.<br>
 <br>
Arth.  Diolch i tithe, chwilgi t&ocirc;st,<br>
   Am fwgwth cost mor wisgi.<br>
 <br>
   Nage, glywsoch chwi, bobl glysion,<br>
   Goeced oedd yr hangmon:<br>
Mi glywswn arnaf, pan oedd e'n flin,<br>
   Roi cic yn ei din e, 'r dynion.<br>
 <br>
   A welwch chwi, dyma'r peth geiff dyn truan,<br>
   Ar ol colli'i g&ocirc;f, a gwario'i arian;<br>
Tafod drwg, a'i alw'n fochyn bo lol,<br>
   A'i bacio'n hollol allan.<br>
 <br>
   A phe gyrrwn y wraig neu rywun o'm cartre<br>
   I geisio llwyed o'u burum hwy fory'r bore;<br>
Er maint a waries yma'n llym,<br>
   Ni chawn i ddim heb ddime.<br>
 <br>
   Ac a weriwch chwi, ffylied garw,<br>
   Eich arian i garpie chwerw?<br>
Bydde'n well gennyf o syched farw'n syth,<br>
   Nag y carwn i byth mo'u cwrw.<br>
 <br>
   O! yr oedd diawl i'm dilyn,<br>
   Aros yma i hurtio 'nghoryn,<br>
'Ngholledu fy hun, a gwneud niwed caeth,<br>
   A 'muchedd yn waeth na mochyn.<br>
 <br>
   Nis gwn i pa sut yr a'i adre,<br>
   Gan g'wilydd liw dydd gole;<br>
Mae'r wraig er's meityn, wrantaf fi,<br>
   Yn rhyw gyrion yn rhegu'i gore.<br>
 <br>
[Diflanna Arthur.<br>
 <br>
Ymddengys Rhywun.<br>
 <br>
Rhywun.  Dyma finne, Rhywun, mawr ei drueni,<br>
'Does neb yn cael mwy cam na myfi;<br>
'Rwy'n gysgod esgus celwydd llydan,<br>
Fwy o'r hanner na'r diawl ei hunan.<br>
 <br>
   Ar ol i rai wneuthur clwt o stori,<br>
A chodi rhwng cymdogion ddrwg aneiri,<br>
Ni bydd gan gelwyddwr ddim i'w wneyd<br>
Ond rhuo mai Rhywun a glywodd e'n dweyd.<br>
 <br>
Ac weithie geilw rhai fi'n fr&acirc;n,<br>
Ac a godant yn fy nghysgod gelwydd gl&acirc;n,<br>
Fe dyngiff y llall ynte'r mawr lw,<br>
Mi glywes rywbeth gyda Nhw.<br>
 <br>
Ac felly'n gysgod celwydde coegfall,<br>
Y Nhw fyddai weithie, Bran waith arall,<br>
Weithie'n Hen-wr gan bawb ohonyn,<br>
Gwaetha rhuad, ac weithie Rhywun.<br>
 <br>
Ac nid yw'r henwe hyn i gyd,<br>
Ond esgus celwydd 'rhyd y byd,<br>
Abwyd cnawdol am fach Satan,<br>
I safio'r drwg i amlygu ei hunan.<br>
 <br>
   O, chwi wragedd y t&ecirc; a'r ffortun,<br>
   Nid oes ond y celwydd yn eich canlyn;<br>
Ow! beth a wneir, pan ddel mewn pwyll<br>
   I'r gwyneb y twyll a'r gwenwyn?<br>
 <br>
   A gwragedd y piseri sy'n rhai o'r siwra,<br>
   A'r gof a'r melinydd ddylase fod ymlaena,<br>
A'r holl bobl gerdded sy'u dwad gerllaw,<br>
   Drwy gamwedd draw ac yma.<br>
 <br>
   A'r gweinidogion ffals eu dygied<br>
   Fydd yn achwyn chwedle i'w meistried,<br>
A'r holl rodreswyr fydd yn dwad ar dro,<br>
   I ofalus weneithio am folied.<br>
 <br>
Ac felly trwy'ch cennad, y gynlleidfa,<br>
Os rhynga'ch bodd i wrando arna',<br>
Mi ganaf gerdd i ddeisyt yn ddygyn<br>
Na roddoch ormod ar gefn Rhywun, -<br>
 <br>
(Alaw - "SPANISH HAVEN.")<br>
 <br>
"Pob rhyw ddyfeisgar feddylgar ddyn,<br>
A phob ystraeol wagffol un,<br>
A wnelo hyn ohono ei hun,<br>
   I daenu gw&#375;n a gwenwyn;<br>
A phan ddelo ar ffrwst ryw drwst i droi,<br>
Gwneiff pawb esgusion am le i 'sgoi,<br>
Ac felly'r anair a gaiff ei roi<br>
   Ar Rywun.<br>
 <br>
"Mae'n natur hon yn glynu'n rhwydd,<br>
Pan bechodd Adda sertha swydd,<br>
Rhodd yntau ar Efa, llesga llwydd,<br>
   Y bai a'r digwydd dygyn;<br>
Ac ar y sarff y rhoddes hi,<br>
A hyn yw'r nod o'n hanwir ni,<br>
Hoff gennym fyth roi'r euog fry<br>
   Ar Rywun.<br>
 <br>
"Gan hynny gwelwn wraidd ein gwall,<br>
Na byddir nes trwy ddyfes ddall.<br>
Er taflu'r llwyth o'r naill i'r llall,<br>
   Mewn coegfall oerwall erwin;<br>
Ni chafodd Adda un lle i ffoi,<br>
Fe ddaeth y drwg heb hir ymdroi,<br>
I'w ben ei hun er ceisio ei roi<br>
   Ar Rywun.<br>
 <br>
"Ac felly ninne, f'alle'n wir,<br>
Drwy'r deyrnas hon ymhob rhyw sir,<br>
Ansiriol siarad holiad hir,<br>
   A fftydir gan gyffredin;<br>
Mae'r gair dew lid mewn gwir di lai<br>
Fod ar benaethied amryw fai,<br>
Fel hyn mae barn gan bob rhyw rai<br>
   Ar Rywun.<br>
 <br>
"Ond wedi'r cwbl drwbl drud,<br>
O'r chwyrnu a'r barnu sy'n y byd,<br>
Daw'r amser pan grynhoir ynghyd<br>
   Bob dirfawr fryd i derfyn;<br>
Pan fo'r gydwybod flin yn cnoi,<br>
'Cheiff esgus ffals un lle i ffoi,<br>
Sait pawb i'w tam, ni wiw ei roi<br>
   Ar Rywun.<br>
 <br>
"Gan hynny holed pawb ei hun,<br>
Mae barn, rhag barn, yn dda i bob un,<br>
Cydwybod oleu, ei llwybre a'i llun,<br>
   Sydd oreu i ddyn ei ddilyn;<br>
Gwae lwytho arno ei hun glai tew,<br>
Ni all llewpart newid lliw ei flew,<br>
Pan d'wyno'r haul fe dodda rhew<br>
   Dydd Rhywun."<br>
 <br>
   Ni chana'i chwaneg, nosdawch heno,<br>
   Dyma gysgod y celwydd yn awr yn cilio,<br>
Rhaid i bawb syfell dan ei faich ei hun,<br>
   Ni wiw am Rywun ruo.<br>
 <br>
[Ymddengys Arthur, yn glaf.<br>
 <br>
Arthur.  Hai, how, heno, 'r cwmni eglur,<br>
Dyma finne dan erthwch, yr hen Arthur,<br>
Yn edrych am le i eistedd i lawr,<br>
Gan ty ngwaew mawr a 'ngwewyr.<br>
 <br>
   Fe'm trawodd rhyw glefyd chwerw,<br>
   Yr wy'n ofni y bydda'i marw,<br>
Ow! bobl, bobl, 'does help yn y byd,<br>
   I'm tynnu o'r ergyd hwnnw?<br>
 <br>
   'Rwy'n gweled o ben bwy gilydd,<br>
   Fy mhechod, a nod annedwydd,<br>
Cydwybod sydd i mi'n traethu 'nawr,<br>
   Fy nghastie, mae'n fawr fy nghystudd.<br>
 <br>
   Dacw'r defed a ddyges, mi wn tros ddeugen,<br>
   Yn rhedeg 'rhyd y llethr, a dacw'r pec a'r llathen,<br>
Dacw'r &#375;d budr yng ngwaelod y sach,<br>
   Dacw'r pwyse bach aflawen.<br>
 <br>
   Dacw'r llaeth tene, O! 'r felldith donnog,<br>
   Werthasom ganweth ddau chwart am geiniog;<br>
A'r m&acirc;n-yd yn y brith-yd, sy'n brathu fy nghalon;<br>
   Mi wnes gam diawledig &acirc; phobl dlodion.<br>
 <br>
   'Rwy'n gweled ar gyfer mewn gofid a chyffro,<br>
   Y gweithwyr a'm gweinidogion yn fy melldigo,<br>
Mae'r ofn arna'i bydda'i ar ol mynd o'r byd,<br>
   Am bechod o hyd yn beichio.<br>
 <br>
   Ow! oes yma neb a fedr weddio?<br>
   Na phregethwr, na doctor, yn hynod actio,<br>
O! nid oes i'm hoedl i fawr o <i>drust</i>,<br>
   Ow! <i>physic</i>, 'rwy'i <i>just</i> a phasio.<br>
 <br>
[Ymddengys y Doctor.<br>
 <br>
Doctor.  <i>O dear heart, you are sick</i>, 'rwy'n cweled!<br>
 <br>
Arth.  O meistr anwyl, ni fu hi erioed cyn erwined!<br>
'Rydwy'i bron marw'n ddigon siwr,<br>
   Coeliwch, mewn cyflwr caled!<br>
 <br>
Doct.  <i>Let's feel your wrist</i>, mae pyls chwi cweithio?<br>
 <br>
Arth.  Oes rhywbeth yn ateb bydda'i fyw dipyn eto?<br>
 <br>
Doct.  <i>Yes, yes, I hope you'll come</i> o'r core.<br>
 <br>
Arth.  Iechyd i'r galon, os ca'i fyw tan y gwylie.<br>
 <br>
Doct.  <i>Here's drops for you</i> i lonyddu'ch ysbrydoedd.<br>
 <br>
Arth.  Os bydda'i marw fel 'nifel, 'da'i byth i'r nefoedd.<br>
 <br>
Doct.  <i>Don't be afraid</i>, mae Duw'n trugarog.<br>
 <br>
Arth.  Ni waeth i chwi p'run, 'rwy'n ddiffeth gynddeiriog.<br>
 <br>
Doct.  <i>I'll warrant you</i>'n burion, mi ddof yma'r bore,<br>
</p>

<p><i class="c2">To bleed you and bring some more</i>
cyffirie,<br>
Cym'rwch a cadwch ddeiet dda,<br>
Yn ddiddychryn hyn yna i ddechre.<br>
[Diflanna'r Doctor.<br>
 <br>
Arth.  Wel, bendith eich mam i chwi, meistr anwyl,<br>
   Ond a ddaethum yn well nag oeddwn yn ddisgwyl;<br>
Rhaid gyru at y person i ddwyn ar go',<br>
   Am roi gweddi, os bydd eisio, ddywsul.<br>
 <br>
   Os fi geiff hoedl eto'n weddedd,<br>
   Mi feddyliaf lawer am fy niwedd,<br>
Ni choelia'i nad ymadawa'i ar frys,<br>
   A'm holl afiachus fuchedd.<br>
 <br>
   Mi af i bob cymanfa, lle byddo rhai duwiola,<br>
   A rhof elusen i'r tlawd, heb eiriach blawd na bara;<br>
O! hoedl, hoedl eto, i ddarllen a gweddio!<br>
   Ow'r amser gwerthfawr rois yn gas, heb geisio gras yn
groeso!<br>
 <br>
   Duwioldeb, Duwioldeb, wyneb anwyl!<br>
   Tyred i'm dysgu! yr wy'n disgwyl<br>
Y gwnei di fy 'fforddi, mae f' ewyllys yn bur,<br>
   'Nol dy archiad, i wneuthur dy orchwyl.<br>
 <br>
[Ymddengys Madam Duwioideb Crefydd.<br>
 <br>
Duwioldeb.  Pwy sydd yma, caetha' cwyn,<br>
   Yn galw ar dwyn am dana'?<br>
 <br>
Arth.  Hen bechadur heb fod yn iach,<br>
   Sydd a'i galon bach yn gwla.<br>
 <br>
Duwi.  Fel hyn bydd llawer hen bechadur,<br>
   Pan ddelo clwy' neu ddolur,<br>
Er iddynt son am grefydd sant,<br>
   Hwy ant eto wrth chwant eu natur.<br>
 <br>
Arth.  O! Duwioldeb, 'da'i byth i ildio,<br>
   Mi ddof i dy ddilyn, pwy bynnag a ddelo;<br>
Ac a wnaf bob rhyw beth a f'och di'n bur,<br>
   Drwy gysur, yn ei geisio.<br>
 <br>
   Mi adawaf arian i'r tylodion,<br>
   'Rwy'n meddwl fod hynny'n weithred raslon;<br>
Ac mi dderbynia'r pregethwyr gore i'r t&#375;,<br>
   'Rwy'n bwrw fod hynny'n burion.<br>
 <br>
   Ac mi wna'r peth a fynnir byth yn fwynedd,<br>
   Ym mhob rhyw gariad, os ca'i drugaredd;<br>
Gweddied pawb gyda fi hyn o dro<br>
   Am iechyd i ymendio 'muchedd.<br>
 <br>
Duwi.  Duw roes glefyd i'th rybuddio,<br>
   A barodd i'th gydwybod ddeffro;<br>
Ac yn rhoddi it' dduwiol ras,<br>
   Hoff addas i'th hyfforddio.<br>
 <br>
Arth.  Iechyd i'th galon di, Grefydd dyner<br>
   'Rwy'n teimlo fy hun wedi gwella llawer.<br>
 <br>
Duwi.  Deui eto'n iachach nag yr wyd,<br>
   Am hynny cwyd o'th gader.<br>
 <br>
Arth.  Wel, dyma fi ar fy nhraed yn rhodio.<br>
   Y cwmni mwyndeg, 'rwy'n ame gwna'i mendio;<br>
Ni welsoch chwi 'rioed un mor ddi-fai,<br>
   Yn ddi ddowt ag fydda'i eto.<br>
 <br>
Duwi.  Gwylia'n odieth ar dy fynediad,<br>
   A chymer ofal mawr trwy brofiad;<br>
Os dy ddwylo ar yr aradr a roi fel Paul,<br>
   Ni wiw i ti edrych ar dy ol.<br>
 <br>
  Cofia Gain a'i aberth cyndyn<br>
   A gwraig Lot a ddarfu gychwyn;<br>
Balam gynt a garodd wobre.<br>
   Pob un o'r rhai'n aeth dros y llwybre.<br>
 <br>
   Cofia swydde Saul a Suddas,<br>
   Yn rhybudd cymer dymer Demas,<br>
A chofia Agrippa, frenin oerddig,<br>
   A ddaeth yn Gristion o fewn 'chydig.<br>
 <br>
Arth.  'Does dim sy gryfach na duwiol grefydd,<br>
   Pe dysgit ti Gaenor, fy ngwraig i, ar gynnydd;<br>
'Rwy'i er's deugen mlynedd 'mynd i 'ngwely 'mlaena,<br>
   Ac ni ddywedodd hi weddi erioed, mi dynga.<br>
 <br>
   Mae hi am fynd yn gyfoethog wrth ofalu a gweithio,<br>
   Ond ni ddysgodd hi 'rioed na phader na chredo;<br>
Mae gen i fy hun, oni bydda'i'n ddig,<br>
   Ryw grap diawledig arno.<br>
 <br>
   Mi fyddwn i erioed yn gweddio rhyw 'chydig,<br>
   Wrth fynd trwy ddwr neu ryw ffordd ddychrynedig,<br>
Neu ar fellt a tharane y cofiwn i am Dduw,<br>
   Ond bellach byddaf byw'n o bwyllig.<br>
 <br>
   Felly, Duwioldeb, mae gen i rwan<br>
   Ryw chwant ac 'wyllys i roi tro tuag allan.<br>
 <br>
Duwi.  Cerddwch, a rhoddwch dro drwy gred,<br>
   Cofiwch eich adduned cyfan.<br>
 <br>
   Meddyliwch wrth rodio draw ac yma<br>
   Ym mhlith eich pwer mai Duw a'i pia;<br>
Gwyliwch roi'ch calon i garu'ch golud.<br>
   Rhag ofn i chwi golli ffordd y bywyd.<br>
[Diflanna Arthur.<br>
 <br>
   Yn ddrych i bechaduried byd<br>
   Cadd hwn ei adel am ryw hyd;<br>
Yn awr mi ganaf bennill dygyn,<br>
   I hynod ystyr hyn o destyn, -<br>
 <br>
(Alaw  - "SUNSELIA.")<br>
 <br>
"Pwy heno'n wahanol, dduli dynol, all ddweyd,<br>
Na ddarfu Duw gynuyg yn unig ei wneyd<br>
Yn ddawnus feddiannol o reol ei ras,<br>
Ond ein bod ni drwy bechod yn gwrthod yn gas;<br>
Trwy glefyd a gloes, a llawer byd croes,<br>
Trwy amryw rybuddion, arwyddion a roes;<br>
Mae'n cynnyg oes gwiw i'r gwaetha sy'n fyw,<br>
Rhyfeddwn ei foddion, mor dirion yw Duw.<br>
 <br>
"Mae'n cynnyg ymwared er trymed ein trwyth,<br>
Rhag torri neu gospi'r ffigysbren di ffrwyth,<br>
Mae'n erfyn caei blwyddyn er sugyn i'w sail,<br>
Gan gloddio i'w adfywio, ac anturio rhoi tail;<br>
Ac yna os dmwg wawr a fydd, er poen mawr,<br>
Y farn a'r gair taeredd yw, Torr ef i lawr!<br>
A hon yw'r farn ffri.  O! crynwn mewn cri,<br>
Rhag ofn mai rhai diffrwyth mewn adwyth y'm ni."<br>
[Ymddengys Arthur wed&iuml; myned yn iach.<br>
 <br>
Arthur.  O! nid wyf ddim am gynnwys yma dduwiol ganu.<br>
   Llawer brafiach clywed lloie'n brefu,<br>
Ac yn lle darllen a gweddio'r nos ar led<br>
   Mwyneiddiach gen i weled nyddu.<br>
 <br>
Duwi.  Ow, ddyn truenus, gresynus anian,<br>
   Mae'n drist yr awel, a dro'ist ti rwan?<br>
 <br>
Arth.  Beth bynnag a drois, ni chewch chwi'n drwch,<br>
   Mo'ch 'wyllys, cerddwch allan.<br>
 <br>
Duwi.  Onid i mi mae'r addewid hynod,<br>
   O'r byd sy 'nawr, a'r byd sy i ddyfod?<br>
 <br>
Arth.  Ni ches i o fantes wrth dy drin,<br>
   Un difyn, dal dy dafod.<br>
 <br>
Duwi.  Wel, beth a ddarfu i chwi gynne addo?<br>
 <br>
Arth.  Trymder fy nolur b&acirc;r im' siarad dan fy nwylo.<br>
 <br>
Duwi.  I b'le 'r eiff eich ened, meddyliwch hynny?<br>
 <br>
Arth.  Mi gaf amser i fyfyrio ar ol y fory.<br>
 <br>
Duwi.  Och! beth a wnei di, ddyn anraslon,<br>
   Pan ddel dy ddiwedd, gwannedd gwynion?<br>
 <br>
Arth.  Beth a ga'i?  Ond boddloni heb goll<br>
   I'r un digwydd a'r holl gymdogion.<br>
 <br>
Duwi.  Gwae, gwae di, bechadur chwerw,<br>
   Unweth yn fyw, a dwyweth yn farw;<br>
Ymroi i gysgu ar dy sorod,<br>
   'Nol deffro unweth dy gydwybod.<br>
 <br>
   Ti addunedest ger bron Duw,<br>
   Gwellhait dy fuchedd os cait fyw,<br>
Yn awr troi 'nol i'th hen ffieidd-dra,<br>
   Fel hwch i'r dom, neu'r ci i'w chwydfa.<br>
 <br>
   Y g&#373;r a gerydder yn fynychol,<br>
   Ac a g'leda ei watt annuwiol,<br>
A ddryllir yn ddisymwth ymeth,<br>
   Fel na byddo meddyginieth.<br>
 <br>
[Diflanna Duwioldeb.<br>
 <br>
Arth.  Wel, hawdd ganddi hi brablan a breblian,<br>
   Ni wiw i mi wrando pawb yn lolian,<br>
Rhaid i mi bellach flaenllymu'r ddwy big,<br>
   A chodi yn o hyllig allan.<br>
 <br>
   Nid oedd ond ffoledd a gofid calon<br>
   I mi fynd yn dduwiol ymysg rhyw Iddewon!<br>
Yr ydwy'n meddwl nad oes gan neb fel fi<br>
   Gasach llancesi a gweision.<br>
 <br>
   Nhw' dyngan' ac a regan, gan guro ac ymrwygo,<br>
   A ddryllio'r g&ecirc;r o'u cwmpas, yn dawnsio ac yn
campio,<br>
A gwych gan eu calonne chware ambell wers,<br>
   O cric mi hers a horsio.<br>
 <br>
   O! 'roedd acw helynt drwg anaele,<br>
   Tra fum i yn sal er's dyddie,<br>
Hwy wnaethon' hefyd enbyd &#373;g,<br>
   Mynn Elian, i mi ddrwg anaele.<br>
 <br>
   Fe aeth dau lo bach i ollwng trwyddyn',<br>
   Ddim byd ond o ddiogi edrych atyn',<br>
Ac ni choeliech chwi byth, y cwmni ffraeth,<br>
   Mor wachel yr aeth un mochyn.<br>
 <br>
   A bu farw un hesbwrn, yr ydwy'n hysbys,<br>
   Mewn mieri yng nghaue Morys,<br>
Ac ni fu wiw 'rwy'n siwr gan Gaenor na Sian<br>
   Fynd yno i ymg'leddu na chroen na gwlan.<br>
 <br>
   'Roedd y gweision a'r gweithwyr oll am y gwaetha,<br>
   Heb ronyn o fater ond cysgu neu fwyta;<br>
Fe aeth y coffor a'r blawd, Och fi, cyn waced,<br>
   A dacw gasgen o ymenyn dest wedi myned.<br>
 <br>
   'Rwy'n ame'n ddigysur y rhoison' hwy gosyn<br>
   I'r hen awff hurtedd a fydde'n dweyd ffortun,<br>
Mi a'u clywes yn siarad ac yn cadw syrwrw,<br>
   Fod honno'n ymleferydd y byddwn i farw.<br>
 <br>
   Ac nid ydwy'n ame llai mewn difri',<br>
   Nad oeddynt hwy'n erfyn i mi farw i 'nghrogi;<br>
Roedd fy nghlocs gan un o'r llancie'n y domen,<br>
   A'r llall yn dechre glynu yn yr hen wasgod wlanen.<br>
 <br>
   Ac felly ni choeliech chwi, 'r cwmni enwog,<br>
   Hynny o greulon golledion llidiog,<br>
A gefes i tra fum yn s&acirc;l,<br>
   Fe gostiodd imi d&acirc;l cynddeiriog.<br>
 <br>
   Ac mi fum cyn ddyled ag addoli,<br>
   A hel pregethwyr acw i floeddio ac i goethi;<br>
A garw'r cwrw a'r bara gwyn cann<br>
   A aeth yn rhan y rheiny.<br>
 <br>
   Ac 'roedd gennyf botel frandi,<br>
   Fe lyncwyd hwnnw i'w grogi,<br>
A cheirch i'w ceffyle hwy, hyn a hyn,<br>
   Onid oeddwn i'n cryn greuloni.<br>
 <br>
   Hwy fwytason' beth anaele,<br>
   Rhwng bacwn, biff, ac w&#375;e;<br>
Siawns ond hynny don' nhw i'n t&#375; ni,<br>
   I goethi mo'u pregethe.<br>
 <br>
   Yr holl gwmffwrdd calon ges i oddiwrthyn'<br>
   Oedd dangos fy nh&#375;, a'm stoc, a'm tyddyn,<br>
A llawnder fy ydlan, wiwlan wedd,<br>
   'Roedd hynny'n rhyw rinwedd ronyn<br>
 <br>
   Ond ar draws yr holl rinwedde,<br>
   'Roedd diawl yn y tylwyth gartre';<br>
Ni choeliech chwi byth, am nonsens ff&ocirc;!<br>
   Hynny ddaeth ar f'ol i o filie.<br>
 <br>
   Fe ddaeth acw fil oddiwrth y siopwr,<br>
   Am friws a sena, nutmeg a siwgr,<br>
A bara gwyn, a <i>biscuits</i>, pan oeddwn yn wan.<br>
   A gafwyd gan y pobwr.<br>
 <br>
   Ac fe ddaeth acw gyfrif gerwin,<br>
   Rhwng <i>raisins, wine</i>, a <i>white-wine</i>,<br>
A phob rhyw licier, a syber saig,<br>
   Fydde wrth fwriad y wraig a'r forwyn.<br>
 <br>
   Hwy garieut acw'n gywren,<br>
   Yn f'enw i'r peth a fynnen';<br>
Hwy'm cym'rent i'n esgus dilys dw',<br>
   Ac a lyncent hwnnw'u hunen.<br>
 <br>
   Ni ddyfethes i yn ty nghlefyd,<br>
   Erioed gyment ag maent hwy'n ddywedyd;<br>
Ond mi deles lawer yn mhob lle<br>
   O achos eu bolie bawlyd.<br>
 <br>
   Ond mae'n debyg fod arnua'i eto gyfri',<br>
   Gwmpas hanner coron i'r apoticeri, -<br>
'Rwy'n foddlon i dalu hynny fy hun,<br>
   Fe wnaeth y dyn beth d'ioni.<br>
[Ymddengys Doctor.<br>
 <br>
Doctor.  <i>How do</i>, 'rhen corff, daru'ch mendio'n clyfar?<br>
 <br>
Arth.  Yr ydwy'n abl grymusdeg, bendith Huw i chwi, mistar.<br>
 <br>
Doct.  Mae'n ta gen' i'ch cweled ch'i mor <i>hearty</i>.<br>
 <br>
Arth.  Mi fyddwn yn iachach pe cawn dalu ichwi.<br>
 <br>
Doct.  <i>Here's a bill for the whole cost</i>.<br>
 <br>
Arth.  Wel, gobeithio nad ydych chwi ddim yn d&ocirc;st.<br>
 <br>
Doct.  <i>The total sum one guinea and a half</i>.<br>
 <br>
Arth.  Aroswch, gadewch i mi edrych yn graff!<br>
 <br>
   Y gini a hanner am gyn lleied a hynny?<br>
   Ai diawl a welodd etifedd y fagddu!<br>
Dos oddiyma, leidar, gyda dy ledieth,<br>
   Onide, mi dala' i ti am dy hudolieth.<br>
 <br>
Doct.  Wel, mae ceny' ffordd i godi'm cyflog,<br>
   Mi fynna'i cael nhw ar fyr bob ceiniog.<br>
 <br>
[Diflanna Doctor.<br>
 <br>
Arth.  Ni chei m'onynt o'm bodd i,<br>
   Wyneb ci cynddeiriog.<br>
 <br>
   Nag&ecirc;, glywsoch chwi 'rioed, fy eneidie,<br>
   Y ffasiwn ddigywilydd gole?<br>
Gofyn gini a hanner, &acirc;'i safn ar led,<br>
   Yn gr&ocirc;g y bo! am gan lleied siwrne.<br>
 <br>
   Ni chefes i o'i <i>ddrugs</i> a'i gelfi dygyn,<br>
   Erioed werth deunaw, pe ba'i fo wrth dennyn;<br>
Mi feddylies y buase yn hyn o le,<br>
   Hanner cofon o'r gore i'r ceryn.<br>
 <br>
   Yn lle hynny dyma gini a hanner,<br>
   Fydd raid imi dalu ar fyrder,<br>
Er i mi wylltio a mynd o'm co',<br>
   Mi wranta mynn e' eto'i fater.<br>
 <br>
   Ond ni choelia'i nad &acirc;'i tuag adre' bellach,<br>
   Mi fydda' o hyn allan am y byd yma'n hyllach;<br>
Mi wna i bawb ganlyn ar eu gwaith,<br>
   Mi lainia, ac mi &acirc;'n saith greulonach.<br>
 <br>
[Ymddengys Angau.<br>
 <br>
Angau.  <i>Stop you, old man, you are to be dead</i>.<br>
 <br>
Arth.  Ni fedra'i fawr Saesneg, beth ddywed e', Ned?<br>
 <br>
Ang.  <i>You've refused to take warning, but now you shall
see</i>.<br>
 <br>
Arth.  Wel, mae ganddo ryw drwbwl, 'rwy'n meddwl, i mi.<br>
 <br>
Ang.  <i>Now it is too late to prepare yourself</i>.<br>
 <br>
Arth.  'Rwy'n ofni mai baili mewn difri ydyw'r delff.<br>
 <br>
Ang.  <i>Now in short time to death you are debtor</i>.<br>
 <br>
Arth.  Mi waria ddegpunt cyn talu i'r Doctor.<br>
 <br>
Ang.  <i>Thou shall soon go to eternal life</i>.<br>
 <br>
Arth.  Fydde'n well i'r gwaich coeglyd gym'ryd hynny geiff.<br>
 <br>
Ang.  <i>I'll stay no more to keep you company</i>.<br>
 <br>
Arth. Wel, garw ydyw'r Saeson am siarad yn sosi.<br>
 <br>
Ang.  <i>I have put my hand through my heart and breast</i>.<br>
 <br>
Arth.  Beth sy fynno'r r&ocirc;g &acirc; fi mwy na'r rest?<br>
   O! mae diawl yn ei 'winedd, fe daflodd ei wenwyn,<br>
   'Rwy'n clywed fy hun yn crynu bob gronyn.<br>
 <br>
   Ow! dyma fi 'n awr yn fy rhyfyg annuwiol,<br>
   Fel wedi cael fy nharo'n farwol!<br>
Ow!  Ow! pobl Dduw a ddarfum i ddibrisio,<br>
   Ni haeddwn i ond diawlied i fod tan eu dwylo.<br>
 <br>
   O! meddyliwch, ddynion, am eich hir artre,<br>
   Fe fu rhai ohonoch chwi mewn clefyd fel finne,<br>
Ac ar ol codi allan, yn pechu'n syth,<br>
   Heb deimlo byth mo'r pethe.<br>
 <br>
   Ow'r hen bobl! os yw rhai ieuenc heb wybod,<br>
   Fe ddylech chwi feddwl fod eich oes bron a darfod,<br>
Ac fealle lawer gwaith wedi bod yn s&acirc;l,<br>
   Dyma heno i chwi siampal hynod.<br>
 <br>
   Felly ffarwel i chwi i gyd ar unweth,<br>
   Chwi wyddoch nad yw hyn ond rhyw <i>act</i> neu
chwar'yddieth:<br>
Ond ni bydd gan Ange ond chware prudd,<br>
   Chwi welwch, ddydd marwoleth.<br>
[Diflanna Arthur.<br>
 <br>
[Ymddengys Rhys.<br>
 <br>
Rhys.  Wel, rhwydd-deb i bawb lle rhodio,<br>
   Os bydd meddwl gonest ganddo,<br>
Ni &#373;yr llawer un gychwyno'n ddi-r&ocirc;l,<br>
   A ddaw e yn ol ai peidio.<br>
 <br>
   Mae oferedd ymhob rhyw fwriad,<br>
   Sydd yn y byd mewn treigliad,<br>
Gwagedd ac oferedd yw cyfoethog a thlawd,<br>
   Pan fo diwedd pob cnawd yn dwad.<br>
 <br>
   Rhaid i bob llestr mawr a bychan,<br>
   Sefyll yn hynod ar ei waelod ei hunan;<br>
Fe dderfydd y cynnwr' a'r dwndwr dall,<br>
   Sy gan y naill ar y llall y rwan.<br>
 <br>
   Er bod bai ar bawb, o frenin i gardotyn,<br>
   Ei faich ei hunan geiff pawb o honyn,<br>
Pan fo'r gydwybod yn fyw a'r tafod yn fud,<br>
   Ni wiw treio dwedyd Rhywun.<br>
 <br>
   Tyrd dithe'r cerddor, 'rwyt ti'n un corddyn,<br>
   Gwych gennyt lechu yng ngbysgod Rhywun,<br>
Fe roed arno lawer sached swrth,<br>
   O gelwydd wrth dy ganlyn.<br>
 <br>
   Wel, ni waeth i mi hyn o ffwndro,<br>
   Mae rhai wedi blino'n gwrando,<br>
Nid oes gennyf finne, yn ol coethi cy'd,<br>
   Fater yn y byd er peidio.<br>
 <br>
   Ond, begio'ch pardwn chwi beidio a chynhyrfu,<br>
   Mae eto g&acirc;n ddiddan, ac yna ddiweddu,<br>
Dymuned ar bawb sy am wrando'n glos,<br>
   Yn bresennol aros hynny, -<br>
 <br>
</p>

<p><i class="c2">Y Diwedd-glo, ar</i> "GREECE AND TROY."<br>
 <br>
"Pob diwyd doeth wrandawydd,<br>
Sy'n profi'n bur bob arwydd,<br>
Gan ddal mewn synwyr dedwydd<br>
   Yr hyn sy dda;<br>
Mae lle i gael trwy deimlad,<br>
Fel gwenwyn mewn gwahaniad,<br>
O lysie gwael, heb syniad,<br>
   A lesh&acirc;!<br>
Doethineb Duw mae'n eglur,<br>
Sy'n dysgu pob creadur,<br>
   Yn ol natur yma i wneyd;<br>
Pob peth sydd fel o'r dechre,<br>
'Nghylch cadw eu hen derfyne,<br>
   Ond dyn yn ddie, gallwn ddweyd;<br>
Fe wnaeth y doeth Greawdydd<br>
Y byd o bedwar defnydd,<br>
   A'i hylwydd law ei hun,<br>
A thrwy ei ragluniaethe,<br>
Mewn rheol ddynol ddonie,<br>
   Y byd ordeinie ar bedwar dyn.<br>
 <br>
"Ac wele'r pedwar penneth,<br>
Bu heno mewn gwahanieth,<br>
Rhyw olwg o'u rheoleth,<br>
   Yma'n rhwydd,<br>
Mae rhai'n yn wrthddrych eglur<br>
O bedwar defnydd natur,<br>
Dwfr, Daear, T&acirc;n, ac Awyr,<br>
   Gywir swydd;<br>
Y Dwfr yw'r elfen hyfryd,<br>
'Roedd Ysbryd Duw'n ymsymud,<br>
   O hyd ar wyneb hwn,<br>
A theip o'r dwfr yn gymwys,<br>
Yw gweinidogaeth eglwys<br>
Sy'n tynnu'n hardd-ddwys,<br>
   Burddwys bwn;<br>
Y Dwfr yw'r elfen ddiddig,<br>
Sy'n llonni'r rhai sychedig<br>
   A'i fendigedig wawr;<br>
Mae'n golchi'n budr aflwydd,<br>
Mae'n cario o wlad bwy gilydd,<br>
   Mae'n peri budd i'r byd bob awr.<br>
 <br>
"A'r gyfraith iawnwaith unig,<br>
Sydd deip o'r T&acirc;n llosgedig,<br>
I buro pob llygredig<br>
   Oerddig wall,<br>
Yn llosgadwy d&acirc;n cyfiawnder,<br>
O bob sothach, afiach, ofer,<br>
Dylai'r gyfraith fod trwy burder,<br>
   Yn ddi ball;<br>
A'r Brenin llaw alluog,<br>
Sydd deip o'r Awyr wyntog,<br>
   Mewn arfog lidiog lef,<br>
Mae'n chwythu tymhestlau heibio,<br>
Mae'n gostwng dynion dano,<br>
   A Duw a'i nertho dan y nef!<br>
 <br>
Wel, dyma'r ddull oddiallan,<br>
Mae'r pedwar penneth anian<br>
Fel peder elfen gyfan,<br>
   Yn eu gwaith;<br>
Yr un gyffelyb arwydd,<br>
Yw'r dyfnion bedwar defnydd,<br>
Yn ngrym Crist'nogol grefydd,<br>
   Ufudd iaith';<br>
Corff dyn yw'r Ddaear ddiwad,<br>
A'r Awyr yw'r anadliad.<br>
   Cynhyrfiad bywiol nerth.<br>
A'r T&acirc;n yw'r gyfraith hynod<br>
Sy'n argyhoeddi o bechod,<br>
   A'r Dwfr yw'r Efengyl wiwnod werth;<br>
Gan hynny mae'r gair yn dywedyd, -<br>
'Dewch bawb i'r dyfroedd hyfryd,'<br>
   Mae'r bywyd yma ar ben;<br>
Er son am bob helyntion,<br>
Adnabod ffyrdd ein calon,<br>
   Sydd reitia' moddion i ni, Amen."<br>
 <br>
 <br>
 <br>
CYFFES Y BABDD.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Wrth edrych, aruthr adrodd,<br>
Fy ystum, fel bum o'm bodd,<br>
O hyd fy oes, di-foes daith,<br>
Fyw yn ben-rhydd, fab arnhaith<br>
Ymledu 'n annheimladwy<br>
I fynnu 'm&acirc;r, fwy na mwy,<br>
Dilynais, a diawl ynnwyf,<br>
Bob cnawdol annuwiol nwyf, -<br>
Nid oedd un o du ei ddiawl,<br>
Am a allai, mwy hollawl,<br>
Nag odid mewn rbyddid rhwydd,<br>
Mwy'n fedrus am ynfydrwydd.<br>
 <br>
O! mor hylithr y llithrwn<br>
I bob gwagedd serthedd swn<br>
Ymhlith meddwon aflonydd,<br>
A naws i'w dal, nos a dydd.<br>
 <br>
Fy chwedlau fu fach hudlawn,<br>
Yn abwyd, neu rwyd yr awn;<br>
Hualau, ar hyd heolydd,<br>
Garw ei sain, o'm geiriau sydd;<br>
Cig a physgod, i'm nodi,<br>
Am foddio' nwyf fyddwn i;<br>
Mynych y bum ddymunol,<br>
Am wneyd ffair menywod ffol;<br>
Gweniaith a phob drygioni<br>
Fu fy mhleser ofer i.<br>
 <br>
Och feddwl afiach foddion,<br>
Ffieiddrwydd hynt y ffordd hon;<br>
Mi ledais fel malwoden,<br>
L&#375;sg o'm hol i lesghau 'mhen;<br>
 <br>
A'm calon pan f'wi'n coelio,<br>
Fy llysg drwg fydd yn llesg dro:<br>
Nyth ydwyf, annoeth adail,<br>
Deml y fall, nid aml ty ail;<br>
Daear afluniaidd dywyll,<br>
A llyn du, yn llawn o dwyll:<br>
T&#373;r annedd pob trueni<br>
Yw ty nghalon eigion i.<br>
 <br>
A pha mwyaf gaf heb gudd,<br>
O fwriad eu llaferydd,<br>
Mwy-fwy mawr-ddrwg amlwg w&#375;n,<br>
A swn dialedd sy'n dilyn;<br>
Cyfyd cof, amryw brofiad,<br>
O'm heuog, afrywiog frad;<br>
Gan mor drwm yn y clwm clau<br>
A chadarn fy mhechodau.<br>
 <br>
Och edrych eglur-ddrych glau<br>
Helyntion y talentau;<br>
Fy nhalent erbyn holi,<br>
Gwaedd yw son, a guddiais i,<br>
Tan fy llygraidd ffiaidd ffol,<br>
Yn fy naear annuwiol.<br>
Duw a roes, da yw ei rad,<br>
Fy awenydd, fyw Ynad;<br>
Minnau troes, mewn enaid rhydd,<br>
I'r gelyn, er oer g'wilydd.<br>
 <br>
'Mroddais, eisteddais yn stol<br>
Gwatwarwyr, gnawd daearol;<br>
Yn lle bod, hynod wiw hawl,<br>
Ar lan afon, le nefawl,<br>
Yn dwyn ffrwyth, at esmwythder,<br>
Fel y pren plan, purlan p&ecirc;r.<br>
 <br>
Ond Och!  Ydwyf bechadur,<br>
Fel llwyn sarff, neu 'fallen sur:<br>
Ffigys-bren, neu wernen wyf,<br>
Ddi-ffrwyth, hyd oni ddeffr'wyf;<br>
Chwith yw'r farn, fy chwythu fydd,<br>
Fel m&acirc;n &ucirc;s ar fol mynydd,<br>
Oni chaf, iawn awch ufydd,<br>
Rym i ffoi trwy rwymau ffydd,<br>
A chalon gwir ddychweliad,<br>
I'm troi at faddeuant rhad.<br>
 <br>
I'r hyn Duw, o'm rhan dywyll<br>
Rhwymau barn, rho i mi bwyll<br>
I gydnabod mewn tlodi,<br>
'Th ras haeddianuol doniol Di,<br>
Yn troi'r hadl, rai afradlon,<br>
At weli, er mor bell y b'on.<br>
 <br>
Duw i'th ras yn urddas ne',<br>
Er mwyn fy enaid myn finne',<br>
Yn ollawl, gyflawn allan,<br>
Fel pentewyn, tynn o'r t&acirc;n,<br>
Wael bechadur dolur dig,<br>
A llesg adyn llosgedig.<br>
Trywana fi o'm trueni,<br>
Gwel dy fab gwael ydwy' fi;<br>
Dwg f' enaid i'th drigfanne,<br>
O fy Nuw, er ei fwyn E'.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
HANES HENAINT.  1799.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
Glywch gwynfan clychawg anferth<br>
Gan Brydydd annedwydd nerth:<br>
Daeth henaint oed wth ynnwyf,<br>
Dirfawr nych, a darfu'r nwyf.<br>
I'm henaint ymwahanodd<br>
Alar a meth lawer modd.<br>
 <br>
Methiant ar ffrwythiant ftraeth<br>
Cry' hoff helynt corftfolaeth,<br>
O'm traed i'm pen daeth gwendid,<br>
Cymysgrwydd, llesgrwydd, a llid:<br>
Llid na bawn mor llydan bum,<br>
A mynwesdeg mewn ystum,<br>
Yn gallu canu cynneddf,<br>
Liosog rym, lais a greddf.<br>
Hwyl hyf oedd gennyf i g&acirc;n,<br>
Arwydd utgorn ar ddatgan;<br>
Ond weithian, myned waethwaeth,<br>
Bref braint, f'ysgyfaint sy gaeth;<br>
Pesychu, mewn pwys uchel,<br>
Fy ngrudd ei chystudd ni ch&ecirc;l;<br>
Torri 'nghrib at fy niben<br>
Mae'r byd - fe ddaw marw i ben.<br>
 <br>
Meirw wnaeth fy nhadmaethod,<br>
A'm cyfeillion, feithion fod;<br>
Chwithdod a syndod yw s&ocirc;n,<br>
Mewn gafael am hen gofion:<br>
Drwy edrych, wrthrych warthryw<br>
Yr ystum y bum i byw.<br>
Fy athrylithr yn llithrig,<br>
Ac gyda chwant, gwaed, a chig;<br>
Ias fyw oedd fy ysfa i,<br>
Anian burwyllt yn berwi;<br>
Byw awch gynneddf bachgennyn,<br>
A geidw gof, iawn ddof yn ddyn.<br>
 <br>
Dysgais i ddewrllais ddarllen,<br>
Ar waith fy mhwys, wrth fy mhen;<br>
A 'sgrifennu, mynnu modd<br>
Rhieni, er mor anodd;<br>
Byddai mam yn drwyngam dro,<br>
Ran canwyll oedd rhinc honno;<br>
Fy nghuro'n fwy annghariad,<br>
A baeddu'n hyll, byddai 'nhad;<br>
Minnau'n ddig o genfigen,<br>
C&acirc;s o'm hwyl, yn cosi mhen,<br>
Ac o lid, fel gwael adyn,<br>
Llosgi 'ngwaith, yn llesg 'y ngw&#375;n.<br>
 <br>
Er hynny, 'n ol trefnu tro,<br>
I'r un natur awn eto;<br>
Ym mhob dirgel gornel gau,<br>
Fy holl wiwfryd fu llyfrau;<br>
'Sgrifennwn res grai fynych,<br>
Mewn hunan grwm yn nhin gwrych;<br>
Symud bys, rhag ysbys gau,<br>
Lle'n wallus, i'r llinellau;<br>
A'm gwaith nos dangos wnai'r dydd,<br>
Mor fywiog, a mawr f'awydd;<br>
Fy holl wanc a'm llwyr amcan,<br>
Ddarllain ac olrhain rhyw g&acirc;n.<br>
 <br>
Amryw Sul, bu mawr y sias,<br>
Trafaeliwn i Bentre'r Foelas,<br>
At Sion Dafydd, cludydd clau,<br>
Hoen lewfryd am hen lyfrau.<br>
Ac Edward, enwog awdwr,<br>
Pwyllus, ddeallus dda wr,<br>
Taid Robin, Bardd Glyn y Glaw,<br>
Fyw feithrin, fu fy athraw.<br>
A Dafydd, llyfrgellydd gwiw,<br>
Awdwr hoew-fraint o Drefriw:<br>
Cynullwyr canu ollawl,<br>
A hanesaidd henaidd hawl.<br>
 <br>
Bu feirw rhai'n, fu gywtain g'oedd.<br>
Llwfr gollwyd eu llyfrgelloedd:<br>
Amser a wisg frisg o frad,<br>
Anwadal gyfnewidiad;<br>
Amryw draill mawr droelli,<br>
Fu yn fy amser ofer i.<br>
Bu beirdd yn fy heirdd fywhau,<br>
Gwest awen, megis duwiau;<br>
Tomos, o Dai'n Rhos, dyn rhydd,<br>
Ar wiwnaws yr awenydd;<br>
Ei ddisgybl ef, ddwysgwbl un,<br>
Lais hygoel, fum las hogyn,<br>
A'i fynych ysgrifennydd,<br>
Ar droiau'n ddiau drwy ddydd;<br>
Gwaith prydyddion moddion mad,<br>
Fu ddelwau fy addoliad.<br>
 <br>
O! mor werthfawr, harddfawr hyf,<br>
Ac anwyl fyddai gennyf<br>
Gwrdd Huw Sion, a'i gyson gerdd,<br>
Bardd Llangwm, bwrdd llawengerdd;<br>
A Sion, mewn hoewlon helynt,<br>
Bu lew gerdd, o'r Bala gynt.<br>
Ac Elis, wr dibris daith,<br>
Y Cowperfardd, co' purfaith;<br>
A Dafydd, unydd anian,<br>
Llanfair gynt, llawen fu'r g&acirc;n;<br>
A Iorwerth Ioan, l&acirc;n wledd,<br>
O Bodfari, byd fawredd;<br>
Ac Ifan Hir, cu fwynhad,<br>
Cyff amaith, ac offeiriad;<br>
Y g&#373;r hwn, &acirc; gwawr heini<br>
Prydydd, a'm priododd i:<br>
A'r clochydd, brydydd breudeg,<br>
Llon fu 'r dydd yn Llanfair deg,<br>
A Sion Powel, gwirffel g&acirc;n,<br>
Wrth iau athrawiaeth Ieuan,<br>
Gweuai seinber gysonbell<br>
Hoew iach waith - nid haiach well.<br>
 <br>
Hyn o gyfeillion heini<br>
Fu a'u sain yn fy oes i;<br>
Wele 'rwyf, wae alar wynt,<br>
Heno heb un ohonynt.<br>
 <br>
Ond mae tri, mewn llawnfri lled,<br>
O heneiddfeirdd hoen aeddfed;<br>
Rhys ab Sion, blaeuion y bleth,<br>
Ll&ecirc;n fyw awchrym, Llanfachreth;<br>
A Rolant, arddeliant dda,<br>
Llwyr belydr gerllaw'r Bala;<br>
A Bardd Collwyn, glodfwyn glau,<br>
Sydd nennawr ein swydd ninnau,<br>
Fe ganodd fwy gynneddf wir,<br>
Na'r un dyn bron adwaenir.<br>
Dyma dri, caf brofi braint,<br>
Eu mwyn hanes mewn henaint;<br>
A henaint sy wehynydd,<br>
A'i nod yw darfod bob dydd.<br>
 <br>
Wele wagedd, wael ogyd,<br>
Cyfeillion, meillion fy myd,<br>
Ni wiw rhyw edliw rhydlawd,<br>
Broch i'w gnoi yw braich o gnawd;<br>
Pa gred ymddiried am dda,<br>
Siomiant yw pob peth s'yma;<br>
Ni feddaf un f'ai addwyn,<br>
I ddodi cerdd, neu ddweyd cwyn;<br>
Marw Samwel, f'ymresymydd,<br>
Cyfrinach bellach ni bydd.<br>
 <br>
Hynny sydd o hynaws hawl,<br>
A nodded awenyddawl,<br>
A myg maeth Prydyddiaeth d&ecirc;g,<br>
Yu Llundain mae enw llawndeg;<br>
Ni waeth yma, noeth amod,<br>
Ro'i'n l&acirc;n fy ngh&acirc;n yn fy ngh&ocirc;d.<br>
 <br>
Aed c&acirc;n fach bellach i'w bedd,<br>
Yn iach ganu uwch Gwynedd;<br>
Tra fo'r iaith, trwy ofer ol,<br>
Beunydd, mor annerbyniol;<br>
Yn enwedig bon'ddigion,<br>
Leuad hwyr, yn y wlad hon;<br>
Rhyw loddest ar orchest rhydd,<br>
Yw holl wana'u llawenydd,<br>
Cadw cwn, helgwn yn haid,<br>
Hoffa t&ocirc;n, a phuteiniaid,<br>
Ac yfed gwin, drwy drin drwg,<br>
A choledd twyll a chilwg;<br>
Trwm adrodd trem edryd,<br>
Llwm oer barch, mai llyma'r byd,<br>
Na cheiff Bardd "Gardd o Gerddi,"<br>
O fraint mo'r cymaint a'r ci.<br>
 <br>
Ond, er gwenwyn dewr gwannaidd,<br>
Gwneyd diben f'awen pwy faidd?<br>
Ffynnon yw a'i phen i nant<br>
Ffrwd breiniol ffriw di briniant;<br>
Dull geudwyll nid eill godi<br>
Rhestrau hadl i'w rhwystro hi.<br>
 <br>
Er a welais o drais draw,<br>
Rhai astrus am fy rhwystraw,<br>
Ac er colli gwyr callwych,<br>
Tra gallaf rhodiaf fy rhych.<br>
 <br>
Wynebu'r wyf at fy niben,<br>
Llewyrch oer, fal Llywarch Hen;<br>
A'm Cynddelw i'm canddaliad<br>
Yw gwawr gw&ecirc;n fy awen fad;<br>
Awen a ges, o wres rydd,<br>
Ac awen sai'n dragywydd.<br>
 <br>
Gradd o Dduw yw gwraidd awen,<br>
Bid iddo'n ffrwyth mwyth, Amen.<br>
 <br>
 <br>
 <br>
&Ocirc;l-nodiad<br>
 <br>
 <br>
 <br>
{1}  Cerdd a wnaeth T. Edwards, o'r Nant, i Robert Parry Plas yn
Green, i ofyn gwlan.<br>
 <br>
{2}  Ateb i Robert Davies, Nantglyn, a ofynasai am wreiddiol
achos yr anghydfod a fu rhwng y Bonedd a'r Cyffredin, yn Ninbych,
1795.  Dechreua cerdd Bardd Nantglyn fel hyn:-<br>
 <br>
"Tomos Edward, mi osodaf<br>
Egwan eiriau, ac yn araf;<br>
Brawd a thad parodwaith ydych,<br>
O d&#375;'r Awen. waed oreuwych;<br>
A chan eich bod mor agos berthyn,<br>
   I chwi'n eglur,<br>
Mwyn drwy fyfyr, mentrafofyn. -<br>
Beth yw'r gwreiddyn ddygodd flagur,<br>
   Chwerw dyfodd,<br>
Ac a ledodd rhwng ein gwladwyr?"<br>
 <br>
 <br>
 <br>
 <br>
End of the Project Gutenberg Gwaith Twm O'r Nant<br>
</p>
</body>
</html>
generated by cgit v1.2.3 (git 2.25.1) at 2026-06-19 00:42:57 +0000