initial commit of ebook 27219HEADmain

1 files changed, 14775 insertions, 0 deletions

diff --git a/27219-8.txt b/27219-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..41d0a06
--- /dev/null
+++ b/27219-8.txt
@@ -0,0 +1,14775 @@
+Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by Caius Silius Italicus
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Punicorum Libri Septemdecim
+
+Author: Caius Silius Italicus
+
+Editor: Nicolaus Eligius Lemaire
+
+Release Date: November 9, 2008 [EBook #27219]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+[Transcriber's Note:
+
+This text is intended for users whose text readers cannot use the "real"
+(Unicode/UTF-8) version of the file. The most visible difference is
+that the "oe" ligature, used consistently in the original, is shown as
+separate letters.
+
+The inconsistent handling of nested quotations is in the original.
+
+The text and Argument of the _Punica_ are taken from the 1823 critical
+edition of N. E. Lemaire. The full version, with notes, critical
+apparatus and supplementary material, is separately available from
+Project Gutenberg.]
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 CAIUS SILIUS
+                   ITALICUS.
+
+                   PUNICORUM
+               LIBRI SEPTEMDECIM
+
+          ad Optimas Editiones Collati
+            cum Varietate Lectionum
+            Perpetuis Commentariis
+     Præfationibus Argumentis et Indicibus
+
+                    Curante
+
+                 N. E. LEMAIRE
+
+
+                 Volumen Prius
+
+        [Decoration: publisher's device]
+
+                   PARISIIS
+
+      Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire
+            Poeseos Latinæ Professor
+
+                  MDCCCXXIII
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+C. SILII ITALICI
+
+PUNICORUM
+
+
+
+
+LIBER PRIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Exposito totius operis argumento; 1-20.
+
+Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.
+
+Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam
+opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam,
+aliquando eversuros esse, Poenis et potissimum Hannibali, quem natura
+crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et
+sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum,
+animum incendit; 29-69.
+
+Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare,
+altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex
+victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur,
+solenni jurejurando adigitur; 70-139.
+
+Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero,
+viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci
+subfigit; 140-164.
+
+Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter
+tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.
+
+Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Poenis
+et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.
+
+Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se
+exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi
+reservat; 239-267.
+
+Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit
+moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc
+causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat;
+268-295.
+
+Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum
+murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.
+
+Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium
+facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.
+
+Tum Murrus Poenos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec
+tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat,
+confossus perit; 376-517.
+
+Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium
+multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo
+versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad
+vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.
+
+Quum itaque, duce Poenorum sauciato et præterea imminente jam nocte,
+prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ
+occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato
+de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt;
+556-573.
+
+Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.
+
+Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato,
+adeunt; 608-629.
+
+Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam foederis cum
+Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis
+periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem
+dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.
+
+Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo
+adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus
+auctor est, ut Hannibal ad meritam poenam poscatur, Carthaginique, si
+eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius
+Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et
+legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Poenorum sua sponte,
+an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira
+mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.
+
+
+  Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit
+  Æneadum, patiturque ferox Oenotria jura
+  Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum
+  Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,
+  Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti                       5
+  Gens Cadmea super regno certamina movit;
+  Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce
+  Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro
+  Juratumque Jovi foedus conventaque patrum
+  Sidonii fregere duces; atque impius ensis                         10
+  Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.
+  Sed medio finem bello excidiumque vicissim
+  Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,
+  Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces
+  Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo                           15
+  Poenorum, ac muris defendit Roma salutem.
+    Tantarum causas irarum odiumque perenni
+  Servatum studio, et mandata nepotibus arma
+  Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.
+  Jamque adeo magni repetam primordia motus.                        20
+    Pygmalioneis quondam per caerula terris
+  Pollutum fugiens fraterno crimine regnum
+  Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:
+  Tum pretio mercata locos, nova moenia ponit,
+  Cingere qua secto permissum litora tauro.                         25
+  Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)
+  Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen
+  Optavit profugis æternam condere gentem.
+  Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte
+  Exserere, ac missas etiam trans æquora classes                    30
+  Totum signa videt victricia ferre per orbem,
+  Jam propius metuens, bellandi corda furore
+  Phoenicum exstimulat. Sed enim conamine primæ
+  Contuso pugnæ, fractisque in gurgite coeptis
+  Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens                      35
+  Arma remolitur. Dux agmina subficit unus
+  Turbanti terras pontumque movere paranti.
+    Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras
+  Hannibal: hunc audet solum componere fatis.
+  Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini                    40
+  Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,
+  «Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,
+  Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,
+  Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;
+  Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ                             45
+  Non capiant, similisque mihi per Celtica rura
+  Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis
+  Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo
+  Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;
+  Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore                     50
+  Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,
+  Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis
+  Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus
+  Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»
+  Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.                    55
+    Ingenio motus avidus fideique sinister
+  Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.
+  Armato nullus Divum pudor; improba virtus,
+  Et pacis despectus honos; penitusque medullis
+  Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi                    60
+  Flore virens, avet Ægates abolere, parentum
+  Dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto.
+  Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.
+  Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,
+  Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.                     65
+  Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno
+  Expavere trucem per vasta silentia vocem,
+  Ac largo sudore virum invenere futuras
+  Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.
+    Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva                    70
+  Addiderat quondam puero patrius furor: ortus
+  Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos
+  A Belo numerabat avos: namque orba marito
+  Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri
+  Belides juvenis vitaverat arma tyranni,                           75
+  Et se participem casus sociarat in omnes.
+  Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,
+  Ut fari primamque datum distinguere lingua
+  Hannibali vocem, sollers nutrire furores,
+  Romanum sevit puerili in pectore bellum.                          80
+    Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ
+  Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,
+  Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris
+  Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.
+  Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim                     85
+  Exuerat Regina loco. Stant marmore moesto
+  Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum
+  A Belo series: stat gloria gentis Agenor,
+  Et qui longa dedit terris cognomina Phoenix.
+  Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo:                       90
+  Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum
+  Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.
+  Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,
+  Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.
+  Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras                     95
+  Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.
+  Tum magico volitant cantu per inania manes
+  Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.
+  Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,
+  Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.                 100
+  Non ille evantis Massylæ palluit iras,
+  Non diros templi ritus, adspersaque tabo
+  Limina, et audito surgentes carmine flammas.
+  Olli permulcens genitor caput, oscula libat,
+  Adtollitque animos hortando, et talibus implet:                  105
+    «Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos
+  Foederibus non æqua premit: si fata negarint
+  Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,
+  Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella
+  Latura exitium Laurentibus! horreat ortus                        110
+  Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,
+  Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»
+    His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:
+  «Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,
+  Ferro ignique sequar, Rhoeteaque fata revolvam.                  115
+  Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,
+  Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.
+  Hanc mentem juro nostri per numina Martis;
+  Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi
+  Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit                         120
+  Spirantis artus poscens responsa sacerdos,
+  Ac fugientem animam properatis consulit extis.
+    Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ
+  Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:
+  «Ætolos late consterni milite campos,                            125
+  Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.
+  Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,
+  Cujus in aerio pendent tua vertice castra!
+  Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant
+  Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe                      130
+  Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus
+  Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,
+  Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.
+  Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis
+  Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther?                     135
+  Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;
+  Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata
+  Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente
+  Conticuere: latent casus longique labores.
+  Sic clausum linquens arcano pectore bellum,                      140
+  Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,
+  Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,
+  Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.
+  Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,
+  Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,                       145
+  Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.
+  Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,
+  Et fructus regni feritas erat: asper amore
+  Sanguinis, et metui demens credebat honorem;
+  Nec nota docilis poena satiare furores.                          150
+  Ore excellentem et spectatum fortibus ausis
+  Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque
+  Immemor, erecto subfixum robore moestis
+  Ostentabat ovans populis sine funere regem.
+  Auriferi Tagus adscito cognomine fontis                          155
+  Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.
+  Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet
+  Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro
+  Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.
+  Primus inire manu, postremus ponere Martem.                      160
+  Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis
+  Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta
+  Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas
+  Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.
+  Quem postquam diro suspensum robore vidit                        165
+  Deformem leti famulus, clam conripit ensem
+  Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,
+  Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.
+  At Poeni succensi ira, turbataque luctu
+  Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant.                   170
+  Non ignes candensque chalybs, non verbera passim
+  Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,
+  Carnificesve manus, penitusve infusa medullis
+  Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ
+  Cessavere: ferum visu dictuque, per artem                        175
+  Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,
+  Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,
+  Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.
+  Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,
+  Spectanti similis, fessosque labore ministros                    180
+  Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.
+    Hæc inter spretæ miseranda piacula poenæ,
+  Erepto trepidus ductore exercitus, una
+  Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.
+  Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago,                      185
+  Hinc fama in populos jurati didita belli,
+  Hinc virides ausis anni fervorque decorus,
+  Atque armata dolis mens et vis insita fandi.
+    Primi ductorem Libyes clamore salutant;
+  Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:                      190
+  Continuoque ferox oritur fiducia menti,
+  Cessisse imperio tantum terræque marisque.
+  Æoliis candens austris et lampade Phoebi
+  Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,
+  Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris.                   195
+  Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus
+  Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:
+  At qua diversas clementior adspicit Arctos,
+  Herculeo dirimente freto, diducta propinquis
+  Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor;                   200
+  Nec patitur nomen proferri longius Atlas,
+  Atlas subducto tracturus vertice cælum.
+  Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque
+  Erigit æternum compages ardua cervix:
+  Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris                    205
+  Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,
+  Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.
+  Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;
+  Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,
+  Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.                      210
+  Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,
+  Serpentum largo coquitur fecunda veneno.
+  Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,
+  Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.
+  Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;                 215
+  Quîs inter geminas per ludum mobilis aures
+  Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.
+  Altrix bellorum bellatorumque virorum
+  Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.
+    Altera complebant Hispanæ castra cohortes,                     220
+  Auxilia Europa genitoris parta tropæis.
+  Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,
+  Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:
+  Non Eleus eat campo ferventior axis.
+  Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem.               225
+  Namque ubi transcendit florentes viribus annos,
+  Inpatiens ævi spernit novisse senectam,
+  Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:
+  Electri gemino pallent de semine venæ,
+  Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.                 230
+  Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus
+  Visceribus laceræ telluris mergitur imis,
+  Et redit infelix effosso concolor auro.
+  Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,
+  Quique super Gravios lucentes volvit arenas,                     235
+  Infernæ populis referens oblivia Lethes.
+  Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,
+  Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.
+    Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
+  Utque dati rerum freni, nunc arte paterna                        240
+  Conciliare viros; armis consulta Senatus
+  Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,
+  Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,
+  Si valli festinet opus: nec cetera segnis,
+  Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat                 245
+  Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;
+  Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ
+  Insignis sagulo duris certare maniplis:
+  Celsus et in magno præcedens agmine ductor
+  Imperium perferre suum: tum vertice nudo                         250
+  Excipere insanos imbres cælique ruinam.
+  Spectarunt Poeni, tremuitque exercitus Astur,
+  Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis
+  Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes
+  Turbato transiret equo: nec pulvere fessum                       255
+  Agminis ardenti labefecit Sirius astro.
+  Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,
+  Candentique globo medius coquit æthera fervor,
+  Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:
+  Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.                     260
+  Idem conreptis sternacem ad prælia frenis
+  Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;
+  Ignotique amnis tranare sonantia saxa,
+  Atque e diversa socios arcessere ripa.
+  Idem expugnati primus stetit aggere muri;                        265
+  Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,
+  Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.
+    Ergo instat fatis, et, rumpere foedera certus,
+  Quo datur, interea Romam comprendere bello
+  Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.                     270
+  Prima Saguntinas turbarunt classica portas,
+  Bellaque sumta viro belli majoris amore.
+  Haud procul Herculei tollunt se litore muri,
+  Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen
+  Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.                       275
+  Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas
+  Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.
+  Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras
+  Armarat, ternaque caput cervice gerebat.
+  Haud alium vidit tellus, cui ponere finem                        280
+  Non posset mors una viro, duræque Sorores
+  Tertia bis rupto torquerent stamina filo.
+  Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor
+  Armenta ad fontes medio fervore vocabat,
+  Quum tumidas fauces adcensis sole venenis                        285
+  Calcatus rupit letali vulnere serpens;
+  Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.
+  Mox profugi ducente Noto advertere coloni,
+  Insula quos genuit Graio circumflua ponto,
+  Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.                     290
+  Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,
+  Sedis inops; misit largo quam dives alumno,
+  Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.
+  Libertas populis pacto servata decusque
+  Majorum, et Poenis urbi imperitare negatum.                      295
+    Admovet abrupto flagrantia foedere ductor
+  Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.
+  Ipse caput quassans circumlustravit anhelo
+  Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,
+  Pandere jamdudum portas ac cedere vallo                          300
+  Inperat, et longe clausis sua foedera, longe
+  Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;
+  Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque
+  In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer
+  Intorto sancit jaculo, figitque per arma                         305
+  Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.
+  Concidit exacti medius per viscera teli;
+  Effusisque simul prærupto ex aggere membris,
+  Victori moriens tepefactam retulit hastam.
+  At multo ducis exemplum clamore secuti                           310
+  Involvunt atra telorum moenia nube.
+  Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque
+  Ora duci portans, ceu solus bella capessit.
+  Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,
+  Terque levi ducta circum caput altus habena                      315
+  Permissum ventis abscondit in aere telum.
+  Hic valido librat stridentia saxa lacerto:
+  Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.
+  Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,
+  Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,                       320
+  Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:
+  Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas
+  Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:
+  Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,
+  Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno                        325
+  Fundit apud ripas inopina binominis Histri.
+    Cura subit, collem turrita cingere fronte,
+  Castelloque urbem circumvallare frequenti.
+  Heu priscis numen populis, at nomine solo
+  In terris jam nota Fides! stat dura juventus:                    330
+  Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.
+  Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,
+  Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes
+  Intendunt vires; adductis stridula nervis
+  Phocais effundit vastos ballista molares,                        335
+  Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,
+  Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.
+  Alternus resonat clangor: certamine tanto
+  Conseruere acies, veluti circumdata vallo
+  Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes                 340
+  Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?
+  Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona virtus,
+  Primitiæque ducis! Taline inplere paramus
+  Italiam fama? tales præmittere pugnas?»
+    Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis                  345
+  Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.
+  Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt
+  Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,
+  Inponitque globos pugnantum desuper urbi.
+  Armavit clausos, ac portis arcuit hostem                         350
+  Librari multa consueta falarica dextra,
+  Horrendum visu robur, celsisque nivosæ
+  Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;
+  Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui
+  Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.                355
+  Fulminis hæc ritu, summis e moenibus arcis
+  Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.
+  Qualis sanguineo præstringit lumina crine,
+  Ad terram cælo decurrens ignea lampas.
+  Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras,                        360
+  Adtonito ductore, tulit fumantia membra.
+  Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,
+  Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,
+  Arma virosque simul pressit flagrante ruina.
+  Tandem condensis actæ testudinis armis                           365
+  Subducto Poeni vallo, cæcaque latebra,
+  Pandunt prolapsam subfossis moenibus urbem.
+  Terribilem in sonitum procumbens aggere victo
+  Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,
+  Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis                       370
+  Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa
+  Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.
+  Surgebat cumulo certatim prorutus agger,
+  Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent
+  Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.                       375
+    Emicat ante omnes primævo flore juventæ
+  Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem
+  Matre Saguntina Graius, geminoque parente
+  Dulichios Italis miscebat prole nepotes.
+  Hic magno socios Aradum clamore vocantem.                        380
+  Qua corpus loricam inter galeamque patescit,
+  Conantis motus speculatus, cuspide sistit,
+  Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:
+  «Fallax Poene, jaces: certe Capitolia primus
+  Scandebas victor! quæ tanta licentia voti?                       385
+  Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam
+  Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;
+  Oraque dum calcat jam singultantia leto;
+  «Hac iter est, inquit, vobis ad moenia Romæ,
+  O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.»                  390
+  Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,
+  Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.
+  Dives agri, dives pecoris, famæque negatus
+  Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.
+  Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ,                     395
+  Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!
+  Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.
+  Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris
+  Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi
+  Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte                   400
+  Insurgens gladio cristatæ cassidis æra,
+  Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.
+  Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo
+  Septus, et horrentes effingens crine galeros;
+  Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta                    405
+  Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;
+  Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam;
+  Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal,
+  Audax in fluctu laceras raptare carinas;
+  Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.                       410
+  Nec non serpentem diro exarmare veneno
+  Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,
+  Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.
+  Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,
+  Insignis flexo galeam per tempora cornu,                         415
+  Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas
+  Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.
+  Et jam corporibus cumulatus creverat agger,
+  Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.
+  Tum ductorem avido clamore in prælia poscit                      420
+  Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,
+  Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto
+  Horrescit sætis dorso, et postrema capessit
+  Prælia, canentem mandens aper ore cruorem,
+  Jamque gemit geminans contra venabula dentem.                    425
+    At parte ex alia qua se insperata juventus
+  Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque
+  Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque
+  Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,
+  Cantato nuper senior quem fecerat igni                           430
+  Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens
+  Fidebat magica ferrum crudescere lingua:
+  Quantus Bistoniis late Gradivus in oris
+  Belligero rapitur curru, telumque coruscans,
+  Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella                       435
+  Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.
+  Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,
+  Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum,
+  Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;
+  Daunum etiam, grata quo non spectatior alter                     440
+  Voce movere fora, atque orando fingere mentes,
+  Nec legum custos sollertior, aspera telis
+  Dicta admiscentem: «Quænam te, Poene, paternæ
+  Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta
+  Feminea fabricata manu, pretiove parata,                         445
+  Exsulibusve datum dimensis litus arenis;
+  Fundamenta Deum Romanaque foedera cernis.»
+  Ast illum, toto jactantem talia campo,
+  Ingenti raptum nisu, medioque virorum
+  Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,               450
+  Hannibal ad poenam lentæ mandaverat iræ.
+  Increpitansque suos inferri signa jubebat;
+  Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum
+  Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat
+  Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem.               455
+    Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem
+  Diversam Marte infausto, Murroque secundos
+  Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens
+  Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.
+  Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ:                       460
+  Crine ut flammifero terret fera regna cometes,
+  Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes
+  Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum
+  Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.
+  Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique;                   465
+  Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ
+  Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.
+  Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto
+  Per longum vasto Cori cum murmure fluctus
+  Suspensum in terras portat mare, frigida nautis                  470
+  Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens
+  Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.
+  Non cuncta e muris unum incessentia tela,
+  Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem
+  Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum                      475
+  Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento
+  Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:
+  «En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,
+  Romani Murrus belli mora! Foedera, faxo,
+  Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.                  480
+  Fer tecum castamque fidem servataque jura:
+  Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus:
+  «Exoptatus ades! mens olim prælia poscit,
+  Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum
+  Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima.                      485
+  Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem
+  Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»
+    Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem,
+  Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens
+  Aggere convulso saxum, et nitentis in ora                        490
+  Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.
+  Subsedit duro concussus fragmine muri.
+  Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit
+  Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro
+  Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.                      495
+  Sed postquam propior vicino lumine fulsit,
+  Et tota se mole tulit, velut incita clausum
+  Agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem
+  Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.
+  Mille simul dextræ, densusque micare videtur                     500
+  Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ.
+  Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos
+  Igne micet: trahit instanti languentia leto
+  Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:
+  «Conditor Alcide, cujus vestigia sacra                           505
+  Incolimus, terræ minitantem averte procellam,
+  Si tua non segni defenso moenia dextra.»
+    Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex;
+  «Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis
+  Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus,                     510
+  Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis
+  Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;
+  Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis,
+  Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.»
+  Sic Poenus, pressumque ira simul exigit ensem,                   515
+  Qua capuli statuere moræ; teloque relato
+  Horrida labentis perfunditur arma cruore.
+  Ilicet ingenti casu turbata juventus
+  Procurrit: nota arma viri corpusque superbo
+  Victori spoliare negant: coit aucta vicissim                     520
+  Hortando manus, et glomerata mole feruntur.
+  Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis;
+  Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi
+  Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ,
+  Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum:                      525
+  Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,
+  Et stant loricæ squamis horrentia tela;
+  Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.
+  Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.
+  Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco                   530
+  Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo
+  Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.
+  Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris
+  Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.
+    Hic subitus scisso densa inter nubila cælo                     535
+  Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas
+  Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.
+  Inde inter nubes ventorum turbine coeco
+  Ultrix injusti vibravit lancea belli,
+  Ac femine adverso librata cuspide sedit.                         540
+    Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum;
+  Et vos, virginea lucentes semper in ara,
+  Laomedonteæ Trojana altaria flammæ;
+  Heu! quantum vobis fallacis imagine teli
+  Promisere Dei? propius si pressa furenti                         545
+  Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes,
+  Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.
+    Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ
+  Nava rudimenta, et primos in Marte calores,
+  Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,                      550
+  Advolat, obscura circumdata nube, per auras,
+  Et validam duris evellit ab ossibus hastam.
+  Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,
+  Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu
+  Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.                      555
+    Nox tandem optatis terras pontumque tenebris
+  Condidit, et pugnas erepta luce diremit.
+  At duræ invigilant mentes, molemque reponunt
+  Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,
+  Et fractis rebus violentior ultima virtus.                       560
+  Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre
+  Certat opem in dubiis miserando nava labori,
+  Saxaque mananti subvectat vulnere miles.
+  Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ:
+  Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,                 565
+  Defessis subeant rebus, revocentque salutem,
+  Et Latia extremis inplorent casibus arma.
+    «Ite citi, remis velisque inpellite puppim,
+  Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis
+  Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.              570
+  Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,
+  Antiquaque domo meliora arcessite fata.
+  Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.»
+  Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,
+  Et fugiunt tumido per spumea cærula velo.                        575
+  Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,
+  Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos
+  Adflarat montes, roseasque movebat habenas.
+  Jam celsa e muris exstructa mole juventus
+  Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.                       580
+  Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto
+  Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,
+  Inque ducem versæ tanto discrimine curæ.
+    Interea Rutulis longinqua per æquora vectis
+  Herculei ponto coepere exsistere colles,                         585
+  Et nebulosa jugis adtollere saxa Monoeci.
+  Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna
+  Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,
+  Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;
+  Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,                    590
+  Haud ulli contra fiducia surgere vento.
+  Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant
+  Æquora, et injecto conduntur gurgite montes:
+  Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.
+  Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem,                       595
+  Alternos mæsti casus bellique marisque,
+  Et dubium rerum eventum sermone volutant.
+  «O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt
+  Fata loco? sacræne manent in collibus arces?
+  An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?                    600
+  Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,
+  Si nondum insultat templorum Poenicus ignis
+  Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.»
+  Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,
+  Donec Laurentes puppis defertur ad oras,                         605
+  Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,
+  In pontum flavo descendit gurgite Thybris.
+    Hinc consanguineæ subeunt jam moenia Romæ.
+  Concilium vocat augustum, castaque beatos
+  Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis                     610
+  Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.
+  Facta animosa viros, et recti sacra cupido
+  Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa,
+  Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;
+  Exiguo faciles, et opum non indiga corda,                        615
+  Ad parvos curru remeabant sæpe penates.
+    In foribus sacris, primoque in limine templi
+  Captivi currus, belli decus, armaque rapta
+  Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures,
+  Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,                      620
+  Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,
+  Ægates cernas, fusaque per æquora classe
+  Exactam ponto Libyen testantia rostra:
+  Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri
+  Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis                   625
+  Arma revertentis pompa gestata Camilli:
+  Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa,
+  Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ
+  Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa.
+    Sed postquam clades patefecit et horrida bella                 630
+  Orantum squalor, præsens adstare Sagunti
+  Ante oculos visa est extrema precantis imago.
+  Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore:
+  «Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur
+  Marte satam populi ferro parere subacti,                         635
+  Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.
+  Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:
+  Et, quem insana freta, aut coetus genuere ferarum,
+  Vidimus Hannibalem: procul his a moenibus, oro,
+  Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete                      640
+  Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes
+  Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?
+  Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,
+  Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis
+  Molitur populos, majoraque moenia quærit.                        645
+  Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus,
+  Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.
+  An tanti pretium motus, ruptique per enses
+  Foederis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,
+  Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto?                      650
+  Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,
+  Ne seræ redeant post aucta pericula curæ.
+  Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc
+  Semina fumarent belli: vestræne Sagunto
+  Spernendum consanguineam protendere dextram?                     655
+  Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,
+  Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe.
+  Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis,
+  Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ,
+  Conservate pios, qui permutare coacti                            660
+  Acrisioneis Tirynthia culmina muris.
+  Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni
+  Juvisse egregium; vos et Campana tueri
+  Moenia, depulso Samnitum robore, dignum
+  Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,                        665
+  Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,
+  Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,
+  Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,
+  Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.
+  Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,                    670
+  Despiciar, vesterque luat cur foedera sanguis?»
+    Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu!
+  Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,
+  Adfigunt proni squalentia corpora terræ.
+  Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.                 675
+  Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti,
+  Poscendum poenæ juvenem, celerique negantis
+  Exuri bello Carthaginis arva jubebat.
+  At Fabius, cauta speculator mente futuri,
+  Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem,                    680
+  Et melior clauso bellum producere ferro,
+  Prima super tantis rebus pensanda: ducisne
+  Ceperit arma foror, Patres an signa moveri
+  Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.
+  Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto                       685
+  Pectore præmeditans Fabius surgentia bella.
+  Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister,
+  Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,
+  Summo jamdudum substringit lintea malo.
+  Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes                690
+  Præcipitare latens fatum: lectique Senatu,
+  Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis
+  Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;
+  Nec Divum oblitis indicere bella morentur.
+
+
+
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti
+portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt;
+1-24.
+
+Hac occasione usus, dux Poenorum milites ad periculum sibi inminens
+propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde
+Romanis inferendum exstimulat; 25-55.
+
+Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique
+adsueta, cum grege mulierum Poenis auxilio venit; 56-88.
+
+Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi
+peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem
+inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et
+Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e
+muro se præcipitat; 89-147.
+
+Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam
+hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam,
+interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; 148-205.
+
+Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare
+parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt;
+Theron autem, dum suos revocare et moenibus hostem prohibere conatur,
+gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes
+raptatur; 206-269.
+
+Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus,
+frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit.
+Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille,
+inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia
+temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute
+valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.
+
+Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum gratia
+valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis,
+duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene,
+inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.
+
+Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et
+Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui
+adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Poenis
+indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.
+
+Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui
+defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare
+perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi
+dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis,
+singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.
+
+Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam
+procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita
+crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis
+famem tolerare cogantur; 457-474.
+
+Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam
+Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota,
+fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non
+recusent; 475-525.
+
+Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem
+est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.
+
+Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte
+Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil
+jam spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant;
+543-579.
+
+Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit;
+580-591.
+
+Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi
+persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua
+instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum
+rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum,
+conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto,
+Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.
+
+
+  Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis
+  Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,
+  Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,
+  Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis
+  Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori                       5
+  Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.
+  Huic comes æquato sociavit munere curas
+  Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.
+  Is, cultam referens insigni nomine plebem,
+  Ausonios atavo ducebat consule fastus.                            10
+  Hos ut depositis portum contingere velis
+  Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,
+  Jam medio seram bello poscentia pacem,
+  Ductorisque simul conceptas foedere poenas;
+  Ocius armatas passim per litora turmas                            15
+  Ostentare jubet minitantia signa, recensque
+  Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde.
+  «Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,
+  Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.
+  Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis                 20
+  Festinent: notum, quid cæde calentibus armis,
+  Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.»
+  Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,
+  Converso Tyrios petierunt remige Patres.
+    Hic alto Poenus fundentem vela carinam                          25
+  Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit,
+  Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis.
+  Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis!
+  Armatum Hannibalem poenæ petit inpia tellus.
+  Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri                      30
+  Ante exspectatum; portisque focisque timebis,
+  Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates.
+  Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa
+  Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,
+  Nullo jam capti vitam pensabitis auro.»                           35
+    Incensi dictis animi, et furor additus armis;
+  Conditur extemplo telorum nubibus æther,
+  Et densa resonant saxorum grandine turres.
+  Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,
+  Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ.                      40
+  Ipse autem incensas promissa piacula turmas
+  Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,
+  Ac repetens questus furibundo personat ore:
+  «Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas
+  Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.                        45
+  Si tædet coepti, culpandave movimus arma,
+  Ausoniam ponto propere revocate carinam;
+  Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.
+  Nam cur, Eoi deductus origine Beli,
+  Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis,                       50
+  Servitium perferre negem? Rhoeteius imo
+  Inperet æternum, et populis seclisque propaget
+  Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.»
+  Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt
+  In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras.                 55
+    Discinctos inter Libyas populosque bilingues,
+  Marmaricis audax in bella Oenotria signis
+  Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ.
+  Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ,
+  Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes                     60
+  Battiadas late imperio sceptrisque regebat;
+  Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce,
+  Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis
+  Parebant, nullaque levis Gætulus habena.
+  Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,                      65
+  Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,
+  Et sua fatidico repetebat nomina luco.
+  Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili,
+  Venatu et silvis primos defenderat annos:
+  Non calathis mollita manus, operatave fuso,                       70
+  Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta
+  Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.
+  Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant
+  Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant
+  Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque,                 75
+  Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.
+    Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem
+  Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci
+  Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam
+  Thermodontiaca munita in prælia pelta,                            80
+  Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.
+  Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso
+  Fertur equi; nec non Veneris jam foedera passæ
+  Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.
+  Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos                      85
+  Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,
+  Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras
+  Spicula contorquens summa ponebat in arce.
+    Hanc, hasta toties intrantem moenia, Mopsus
+  Non tulit, et celsis senior Gortynia muris                        90
+  Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras
+  Dirigit aligero letalia vulnera ferro.
+  Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris,
+  Dictæos agitare puer levioribus annis
+  Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.                          95
+  Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem,
+  Ille procul campo linquentem retia cervum
+  Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu
+  Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.
+  Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,                       100
+  Eois quamquam certet Gortyna sagittis.
+  Verum ut opum levior venatu extendere vitam
+  Abnuit, atque artæ res exegere per æquor,
+  Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes
+  Intrarat miseram fato ducente Saguntum.                          105
+  Coryti fratrum ex humeris calamique paterni
+  Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.
+  Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen
+  Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.
+  Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes               110
+  Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ,
+  Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum
+  Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.
+  Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,
+  Desertum non grata Jovem per vota vocabat.                       115
+  Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,
+  Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe
+  Corpore præripuit letum, calamumque volantem,
+  Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,
+  Et primæ ferrum a tergo videre sorores.                          120
+  At comitis frendens casu labentia virgo
+  Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes
+  Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris
+  Viribus intorquet letalem in moenia cornum.
+  Illa volans humerum rapido transverberat ictu                    125
+  Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus,
+  Et ducti spatium nervi complente sagitta,
+  Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.
+  Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis
+  Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra                         130
+  Effusi versa calami fluxere pharetra.
+  Exclamat paribus frater vicinus in armis
+  Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:
+  Atque illum, raptim promentem in prælia telum,
+  Hannibal excussi prævertit turbine saxi.                         135
+  Labuntur gelido torpentia frigore membra,
+  Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit.
+    At pater in gemino natorum funere Mopsus
+  Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:
+  Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.               140
+  Poenitet heu! sero, dulces liquisse penates,
+  Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,
+  Postquam ævum senior percussaque pectora frustra
+  Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,
+  Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris                      145
+  Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono
+  Membra super nati moribundos explicat artus.
+    Dum cadit externo Gortynius advena bello,
+  Jam nova molitus stimulato milite Theron,
+  Alcidæ templi custos aræque sacerdos,                            150
+  Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,
+  Et fera miscebat reserata prælia porta.
+  Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,
+  Sed fisus latis humeris et mole juventæ
+  Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.                      155
+  Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis
+  Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.
+  Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat
+  In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.
+  Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam                160
+  Nomine avi, Maurumque Sacen, a moenibus actos
+  Palantesque fuga præceps ad litora cursu
+  Egerat, atque una spumabant æquora dextra.
+  Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,
+  Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ,                     165
+  Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ
+  Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ,
+  Atque in belligera versabat virgine mentem.
+  Quem ruere ut telo vidit regina cruento,
+  Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem                     170
+  Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,
+  Adverso rapitur sinuata per æquora curru.
+  Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,
+  Incita pulveream campo trahit ungula nubem,
+  Adversum late stridens rota prolerit agmen,                      175
+  Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.
+  Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen
+  Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,
+  Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,
+  Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica                180
+  Fallacis toties revoluto stamine telæ
+  Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:
+  Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem
+  Adfecit leto, tædæque ad funera versæ.
+  Gens extrema viri campis deletur Iberis                          185
+  Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,
+  Et servat cursum perfractis ossibus axis.
+    Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam
+  Distringi Therona videt, sævamque bipennem
+  Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum                   190
+  Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.
+  Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos
+  Adversus consurgit equos, villosaque fulvi
+  Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.
+  Adtoniti terrore novo rictuque minaci                            195
+  Quadrupedes jactant resupino pondere currum.
+  Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas
+  Occupat, incussa gemina inter tempora clava,
+  Ferventesque rotas turbataque frena pavore
+  Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,                       200
+  Ac rapta properans cædem ostentare bipenni,
+  Amputat e curru revolutæ virginis ora.
+  Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta
+  Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum
+  Inperat, et propere currus ad moenia vertant,                    205
+  Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore,
+  Vicino Theron edebat prælia leto.
+  Namque aderat toto ore ferens iramque minasque
+  Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum
+  Infandum capitis furiata mente dolebat.                          210
+  Ac simul ærati radiavit luminis umbo,
+  Et concussa procul membris velocibus arma
+  Letiferum intonuere, fugam perculsa repente
+  Ad muros trepido convertunt agmina cursu:
+  Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis                    215
+  E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;
+  Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ
+  Sparsa super flores examina tollit Hymettos,
+  Ad dulces ceras, et odori corticis antra
+  Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu                   220
+  Raucum connexæ glomerant ad limina murmur.
+  Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur.
+  Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur
+  Mors reditura metu, nascentique addita fata?
+  Consilium damnant, portaque atque aggere tuto                    225
+  Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,
+  Interdumque manu, interdum clamore minisque,
+  «State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ,
+  State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti
+  Hac abigam Poenos dextra: spectacula tantum                      230
+  Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,
+  Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.»
+    At Poenus rapido præceps ad moenia cursu,
+  Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,
+  Tendebat: stat primam urbem murosque patentes                    235
+  Postposita cæde et dilata invadere pugna.
+  Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ,
+  Emicat, et velox formidine prævenit hostem.
+  Gliscit Elissæo violentior ira tyranno.
+  «Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,                     240
+  Supplicium, ut pandas, inquit, tua moenia leto.»
+  Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum
+  Mucronem: sed contortum prior impete vasto
+  Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore
+  Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant                     245
+  Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ.
+  At viduus teli, et frustrato proditus ictu,
+  Pernici velox cursu rapit incita membra,
+  Et celeri fugiens perlustrat moenia planta.
+  Instat atrox terga increpitans fugientia victor.                 250
+  Conclamant matres, celsoque e culmine muri
+  Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto
+  Adpellant, seras fesso nunc pandere portas
+  Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror,
+  Ne simul adcipiant ingentem moenibus hostem.                     255
+  Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti
+  Poenus, et ostentans spectantem e moenibus urbem,
+  «I, miseram Asbyten leto solare propinquo.»
+  Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam
+  Infestum condit mucronem, ac regia lætus                         260
+  Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis,
+  Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen,
+  Victor agit, curruque volat per ovantia castra.
+    At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi
+  Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,                    265
+  Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.
+  Hinc letale viri robur tegimenque tremendum
+  In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,
+  Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.
+    Poenorum interea quîs rerum summa potestas,                    270
+  Consultant bello super, et quæ dicta ferantur
+  Ausoniæ a populis, oratorumque minaci
+  Adventu trepidant: movet hinc foedusque, fidesque,
+  Et testes Superi, jurataque pacta parentum;
+  Hinc popularis amor coeptantis magna juventæ;                    275
+  Et sperare juvat belli meliora: sed olim
+  Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,
+  Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:
+  «Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum
+  Iræ se valuere) premunt formidine vocem.                         280
+  Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.
+  Testabor Superos, et cælo nota relinquam,
+  Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit.
+  Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto
+  Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi                         285
+  Pectora; ne castris innutriretur et armis
+  Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,
+  Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;
+  Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo,
+  Venturam pelagi rabiem, Caurique futura                          290
+  Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.
+  Consedit solio, rerumque invasit habenas.
+  Ergo armis foedus, fasque omne abrumpitur armis:
+  Oppida quassantur, longeque in moenia nostra
+  Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est.                     295
+  Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ,
+  Ac funesta sacra, et conversi foedere rupto
+  In caput infidum Superi, Massylaque vates.
+  An nunc ille, novi cæcus caligine regni,
+  Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,                     300
+  (Sic propria luat hoc poena, nec misceat urbis
+  Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros
+  Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.
+  Lavimus Hennæas animoso sanguine valles,
+  Et vix conducto produximus arma Lacone.                          305
+  Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra,
+  Classibus et refluo spectavimus æquore raptis
+  Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.
+  Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!
+  Ægates, Libyæque procul fluitantia membra.                       310
+  Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris?
+  Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis,
+  Subsident Alpes! subsidet mole nivali
+  Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus!
+  Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis                   315
+  Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?
+  Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.
+  Pubescit castris miles, galeaque teruntur
+  Nondum signatæ flava lanugine malæ.
+  Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo                       320
+  Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.
+  Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas
+  Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;
+  Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.
+  Si bello absistis, nec te victoribus obfers,                     325
+  Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?»
+  Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat
+  Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis
+  Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:
+  «Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu,                     330
+  Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum
+  Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.
+  Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,
+  Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas;
+  Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat                335
+  Dardanias: tanta adcumulat præconia leto
+  Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.
+  Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi
+  Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.
+  Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis                 340
+  Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,
+  Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis
+  Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens,
+  Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.
+  Nec vero terrent puerilia protenus ora                           345
+  Sub galea et pressæ properata casside malæ.
+  Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ
+  Quot Libycæ certant annos anteire labore,
+  Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,
+  Quum primam tenero vocem proferret ab ore,                       350
+  Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem
+  Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.
+  Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos
+  Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,
+  (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)             355
+  Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas
+  Desperare vias, laudemque timere secundam.
+  Sed Libyæ clades, et primi incendia belli
+  Adgerat, atque iterum pro libertate labores
+  Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus,                      360
+  Parietibusque domus inbellis femina servet
+  Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,
+  Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa,
+  Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant,
+  Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,                         365
+  Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam
+  Æternum famulam; liberque Acheronta videbo.
+  Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma
+  Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;
+  Tum delecta manus scutorum incendat acervos,                     370
+  Uranturque rates, ac toto absistite ponto.
+  Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti
+  Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas
+  Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit,
+  Factaque censendi, Patrum de more, potestas;                     375
+  Hic Hannon reddi propere certamine rapta
+  Instat, et auctorem violati foederis addit.
+    Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,
+  Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen
+  Oravere Deum. At postquam discordia sentit                       380
+  Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;
+  Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,
+  Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis
+  Bellum se gestare sinu pacemque profatus,
+  Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis                  385
+  Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu,
+  Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,
+  «Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori
+  Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus.
+  Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.                      390
+    Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ,
+  Adcisis velox populis, quîs ægra lababat
+  Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus
+  Ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti.
+    Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem,                     395
+  Oceani gentes ductori dona ferebant,
+  Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis
+  Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni
+  Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ;
+  Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;                   400
+  Præterea textam nodis, auroque trilicem
+  Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.
+  Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo,
+  Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis
+  Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.                   405
+    Condebat primæ Dido Carthaginis arces,
+  Instabatque operi subducta classe juventus.
+  Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque
+  Partiris, justæ Bitia venerande senectæ.
+  Ostentant caput effossa tellure repertum                         410
+  Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.
+  Has inter species orbatum classe, suisque,
+  Ænean pulsum pelago, dextraque precantem
+  Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.
+  Infelix, ac jam vultu spectabat amico.                           415
+  Hinc et speluncam, furtivaque foedera amantum
+  Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras,
+  Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo
+  Occultant alæ venantum corpora silvis.
+  Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis,                     420
+  Æquora nequidquam revocante petebat Elissa.
+  Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido
+  Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,
+  Ardentemque rogum media spectabat ab unda
+  Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.                      425
+  Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,
+  Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,
+  Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo.
+  At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;
+  Spirantem credas certamina anhela movere:                        430
+  Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.
+    Nec non et lævum clipei latus aspera signis
+  Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem
+  Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis.
+  Juxta triste decus pendet sub imagine poenæ                      435
+  Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.
+  Lætior at circa facies, agitata ferarum
+  Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent.
+  Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri
+  Adsuetas patrio mulcet sermone leænas.                           440
+  It liber campi pastor, cui fine sine ullo
+  Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum
+  Armenti vigilem patrio de more sequuntur,
+  Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique
+  In silicis venis, et fistula nota juvencis.                      445
+  Eminet excelso consurgens colle Saguntos,
+  Quam circum inmensi populi condensaque cingunt
+  Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.
+  Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,
+  Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.                       450
+  Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas,
+  Poenorum populos Romana in bella vocabat.
+  Tali sublimis dono, nova tegmina latis
+  Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:
+  «Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!                    455
+  Quas, belli judex, poenas mihi, Curia, pendes!»
+    Jamque senescebat vallatis moenibus hostis,
+  Carpebatque dies urbem, dum signa manusque
+  Exspectant fessi socias: tandem æquore vano
+  Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,                     460
+  Et propius suprema vident: sedet acta medullis
+  Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.
+  Est furtim lento misere durantia tabo
+  Viscera, et exurit siccatas sanguine venas
+  Per longum celata fames: jam lumina retro                        465
+  Exesis fugere genis; jam lurida sola
+  Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa
+  Exstant, consumtis visu deformia membris.
+  Humentis rores noctis terramque madentem
+  Solamen fecere mali, cassoque labore                             470
+  E sicco frustra presserunt robore succos.
+  Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris
+  Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos
+  Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.
+    Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto                      475
+  Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis.
+  Namque metus magnique tenent præcepta parentis,
+  Ne sævæ tendat contra decreta novercæ.
+  Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanctæ
+  Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.                      480
+  Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto
+  Cælicolum magnas volvebat conscia curas,
+  Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore:
+  «Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,
+  Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt,                    485
+  Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen,
+  Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti,
+  Et tot pendentem pro te, Dea, cernere poenas
+  Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam
+  Te matres, vincente fame, te moesta virorum                      490
+  Ora vocant, primaque sonant te voce minores.
+  Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.»
+    Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo:
+  «Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi,
+  Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.                    495
+  Sed me pollutas properantem linquere terras
+  Sedibus his, tectisque novis succedere adegit
+  Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui
+  Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,
+  Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum,                        500
+  Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum
+  Viventes rapto populos, luxuque solutum
+  Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.
+  Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;
+  Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:                    505
+  Nemo insons; pacem servant commercia culpæ.
+  Sed secura tua fundata ut moenia dextra
+  Dignum te servent memorando fine vigorem,
+  Dedita nec fessi transmittant corpora Poeno,
+  Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;                    510
+  Extendam leti decus, atque in secula mittam,
+  Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.»
+    Inde severa levi decurrens æthere virgo
+  Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;
+  Invadit mentes, et pectora nota pererrat,                        515
+  Inmittitque animis numen: tum fusa medullis
+  Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.
+  Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus.
+  Insperatus adest vigor, interiusque recursat
+  Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum.                  520
+  It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,
+  Vel leto graviora pati, sævasque ferarum
+  Adtentare dapes, et mensis addere crimen.
+  Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem
+  Casta Fides, paribusque famem compescere membris.                525
+    Quam simul invisæ gentis conspexit in arce
+  Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,
+  Virgineum increpitat miscentem bella furorem,
+  Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram
+  Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,                        530
+  Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna,
+  Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,
+  Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua
+  Effectus studiumque tuum de nube videbo.
+  Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,                        535
+  Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros
+  Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora
+  Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena,
+  Et quidquid scelerum, poenarum quidquid et iræ
+  Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps                   540
+  In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.
+  Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»
+    Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam
+  Eumenida incussit muris, tremuitque repente
+  Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.               545
+  Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum
+  Multus colla micat squalenti tergore serpens.
+  Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,
+  Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri
+  Pectora circumstant Planctus, Moerorque, Dolorque,               550
+  Atque omnes adsunt Poenæ, formaque trifauci
+  Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.
+  Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum
+  Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis.
+  Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis                          555
+  Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;
+  Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.
+  Cui vultus induta pares disjectaque crinem
+  Eumenis in medios inrumpit turbida coetus,
+  Et moestas lacerata genas; «Quis terminus, inquit?               560
+  Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,
+  Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras
+  Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:
+  Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis,
+  Et fuge, si terras adimit victoria Poeni,                        565
+  Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,
+  Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.
+  Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.
+  Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?
+  Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.                 570
+  At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,
+  Post belli casus vastique pericula ponti,
+  Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum
+  Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.
+  Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus                   575
+  Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est,
+  Vestris servitio manibus subducite matres.
+  Ardua virtutem profert via: pergite primi
+  Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»
+    His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,                     580
+  Inde petit tumulum, summo quem vertice montis
+  Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis
+  Struxerat, et grato cineres decorarat honore.
+  Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima
+  Cæruleus maculis auro squalentibus anguis.                       585
+  Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,
+  Oraque vibranti stridebant sibila lingua:
+  Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem
+  Volvitur, et muris propere delabitur altis,
+  Ac similis profugo vicina ad litora tendit,                      590
+  Spumantisque freti præceps inmergitur undis.
+    Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta
+  Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent
+  Captivo jacuisse solo: sperare saluti
+  Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.                 595
+  Haud gravior duris Divum inclementia rebus,
+  Quam leti proferre moras: abrumpere vitam
+  Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur.
+  Certatim structus subrectæ molis ad astra
+  In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque                600
+  Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris,
+  Callaico vestes distinctas matribus auro,
+  Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,
+  Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.
+  Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque               605
+  Infaustos jaciunt enses, et condita bello
+  Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi
+  Victoris prædam flammis donare supremis.
+    Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys,
+  Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis               610
+  Quassat, et inferna superos caligine condit.
+  Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo
+  Æternum invictis infelix gloria servat.
+  Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,
+  Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,              615
+  Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.
+  Invitas maculant cognato sanguine dextras,
+  Miranturque nefas aversa mente peractum,
+  Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,
+  Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ,                        620
+  Obliquos versat materna per ubera visus:
+  Hic, raptam librans dilectæ in colla securim
+  Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem
+  Projecta damnat stupefactus membra bipenni.
+  Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys                    625
+  Incutit, atque atros insibilat ore tumores.
+  Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito
+  Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ.
+  Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum
+  In flammas corpus, densum qua turbine nigro                      630
+  Exundat fumum piceus caligine vertex.
+    At medios inter coetus pietate sinistra,
+  Infelix Tymbrene, furis; Poenoque parentis
+  Dum properas auferre necem, reddentia formam
+  Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.                   635
+  Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,
+  Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,
+  Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis
+  Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.
+  Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,                        640
+  Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ:
+  Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,
+  Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;
+  Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.
+  Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat                645
+  Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ,
+  Funera mutato revocabat nomine mater;
+  Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,
+  Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.
+    Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,                   650
+  Et fidei poenas, et tristia fata piorum
+  Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu
+  Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.
+  Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem
+  Murorum repetens, ruit inter perfida gentis                      655
+  Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum,
+  Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;
+  Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro
+  Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.
+  Ardet in excelso proceri vertice montis                          660
+  Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,
+  Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:
+  Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ
+  Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.
+    Ecce inter medios cædum Tiburna furores,                       665
+  Fulgenti dextram mucrone armata mariti,
+  Et læva infelix ardentem lampada quassans,
+  Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu
+  Pectora nudatis ostendens sæva lacertis,
+  Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.                     670
+  Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,
+  Iraque turbatos exercet regia Manes,
+  Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,
+  Tartareo est operata Jovi, poenasque ministrat.
+  Arma viri, multo nuper defensa cruore,                           675
+  Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,
+  Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.
+  Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux,
+  Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto
+  Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.                       680
+    Semiambusta jacet nullo discrimine passim
+  Infelix obitus, permixto funere, turba.
+  Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem
+  Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti
+  Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat                    685
+  Gutture ructatus large cruor: incubat atris
+  Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo
+  Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.
+  Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,
+  Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;               690
+  Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.
+  Inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem.
+  Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys
+  Junoni laudata redit, magnamque superba
+  Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.                       695
+    At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas,
+  Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus,
+  Elysium et castas sedes decorate piorum.
+  Cui vero non æqua dedit victoria nomen,
+  (Audite; o gentes, neu rumpite foedera pacis,                    700
+  Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe
+  Errabit toto, patriis projectus ab oris;
+  Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.
+  Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris
+  Optabit cecidisse manu; ferroque negato,                         705
+  Invictus quondam Stygias bellator ad undas
+  Deformata feret liventi membra veneno.
+
+
+
+
+LIBER TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis
+inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.
+
+Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in
+foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.
+
+Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.
+
+Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in
+Africam amandat; 61-157.
+
+Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore
+obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius
+cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum
+memorat; 158-213.
+
+Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim
+recensentur; 214-405.
+
+Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum
+agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe
+omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.
+
+Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad
+Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum
+malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati,
+duodecimo demum die evadunt; 477-556.
+
+Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de
+periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.
+
+Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim
+finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque
+Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.
+
+Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum
+superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima
+gens est, castra ponit; 630-646.
+
+Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis,
+cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum
+portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.
+
+
+  Postquam rupta fides Tyriis, et moenia castæ,
+  Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti;
+  Extemplo positos finiti cardine mundi
+  Victor adit populos, cognataque limina Gades.
+  Nec vatum mentes agitare et præscia corda                          5
+  Cessatum super imperio: citus æquore Bostar
+  Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur.
+  Prisca fides adytis longo servatur ab ævo,
+  Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris,
+  Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,                      10
+  Fatidico pandit venientia secula luco.
+  Hinc omen coeptis, et casus scire futuros
+  Ante diem, bellique vices novisse petebat.
+    Exin clavigeri veneratus numinis aras
+  Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce                          15
+  Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.
+  Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani
+  Inpositas durare trabes, solasque per ævum
+  Condentum novisse manus: hinc credere gaudent
+  Consedisse Deum, seniumque repellere templis.                     20
+  Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse,
+  Femineos prohibent gressus, ac limine curant
+  Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli
+  Ante aras cultus; velantur corpora lino,
+  Et Pelusiaco præfulget stamine vertex.                            25
+  Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum
+  Sacrificam lato vestem distinguere clavo.
+  Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile:
+  Inrestincta focis servant altaria flammæ.
+  Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum                       30
+  Majestate locum, et sacro inplevere timore.
+    In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis
+  Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis
+  Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu.
+  Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras,                     35
+  Janitor, æterno tum primum tractus ab antro,
+  Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas.
+  Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos
+  Æripedis ramos superantia cornua cervi.
+  Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus                          40
+  Matre super, stratique genus deforme bimembres
+  Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.
+  Inter quæ fulget sacratis ignibus Oete,
+  Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ.
+    Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,                  45
+  Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi
+  Injectum terris subitum mare, nullaque circa
+  Litora, et infuso stagnantes æquore campos.
+  Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris,
+  Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,                        50
+  Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans
+  Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.
+  Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti,
+  Luctantur terris tumefactum inponere pontum.
+  Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu,                      55
+  Ac ratis erepto campis deserta profundo,
+  Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.
+  Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores
+  Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis,
+  Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.           60
+    Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant.
+  Curarum prima exercet, subducere bello
+  Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.
+  Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo
+  Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.                         65
+  At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti,
+  Bissenos lunæ nondum compleverat orbes.
+  Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,
+  Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ,
+  Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro,                     70
+  Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,
+  Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris
+  Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.
+  Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus,
+  Ingens hic terris crescit labor: ora parentis                     75
+  Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces,
+  Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.
+  Si quis forte Deum tantos inciderit actus,
+  Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;
+  Hoc pignus belli, conjux, servare labora!                         80
+  Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;
+  Tangat Elissæas palmis puerilibus aras,
+  Et cineri juret patrio Laurentia bella.
+  Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas,
+  Emicet in Martem, et calcato foedere victor                       85
+  In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.
+  Tu vero, tanti felix quam gloria partus
+  Exspectat, veneranda fide, discede periclis
+  Incerti Martis, durosque relinque labores:
+  Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo                        90
+  Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca,
+  Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes.
+  Quod si promissum vertat Fortuna favorem,
+  Lævaque sit coeptis, te longa stare senecta
+  Ævumque extendisse velim: tua justior ætas,                       95
+  Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.»
+    Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce
+  Castalii, cui materno de nomine dicta
+  Castulo Phoebei servat cognomina vatis,
+  Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:                      100
+  Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,
+  Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen,
+  Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,
+  Milichus indigenis late regnarat in oris,
+  Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.                  105
+  Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,
+  Barbarica paulum vitiato nomine lingua.
+    Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:
+  «Mene, oblite tua nostram pendere salute,
+  Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota                        110
+  Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum
+  Deficiam montes conjux tua? crede vigori
+  Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.
+  Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,
+  Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro.                  115
+  I felix, i numinibus votisque secundis,
+  Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ
+  Conjugis et nati curam servare memento.
+  Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,
+  Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,                     120
+  Objectasque caput telis, nec te ulla secundo
+  Eventu satiat virtus: tibi gloria soli
+  Fine caret, credisque viris ignobile letum
+  Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,
+  Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.                125
+  Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque
+  Averte, et serva caput inviolabile Teucris.»
+    Jamque adeo egressi steterant in litore primo,
+  Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,
+  Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;                           130
+  Quum, lenire metus properans, ægramque levare
+  Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:
+  «Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!
+  Et pace et bello cunctis stat terminus ævi,
+  Extremumque diem primus tulit: ire per ora                       135
+  Nomen in æternum paucis mens ignea donat,
+  Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris.
+  An Romana juga, et famulas Carthaginis arces
+  Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras
+  Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra               140
+  Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ
+  Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una
+  Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis
+  Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?
+  Quantum etenim distant a morte silentia vitæ?                    145
+  Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:
+  Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta
+  Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo.
+  Te quoque magna manent suscepti præmia belli:
+  Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis,                 150
+  Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.»
+    Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,
+  Confisus pelago celsa de puppe magister
+  Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.
+  Hærent intenti vultus, et litora servant,                        155
+  Donec, iter liquidum volucri rapiente carina,
+  Consumsit visus pontus, tellusque recessit.
+    At Poenus belli curis avertere amorem
+  Adparat, et repetit properato moenia gressu.
+  Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,                   160
+  Tandem sollicito cessit vis dura labori,
+  Belligeramque datur somno componere mentem.
+    Tum pater omnipotens gentem exercere periclis
+  Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra
+  Bellorum meditans, priscosque referre labores,                   165
+  Præcipitat consulta viri; segnemque quietem
+  Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.
+  Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram
+  Aligero lapsu portabat jussa parentis.
+  Nec mora: mulcentem securo membra sopore                         170
+  Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:
+  «Turpe duci totam somno consumere noctem,
+  O rector Libyæ; vigili stant bella magistro.
+  Jam maria effusas cernes turbare carinas,
+  Et Latiam toto pubem volitare profundo,                          175
+  Dum lentus coepti terra cunctaris Ibera.
+  Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,
+  Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?
+  En age, si quid inest animo par fortibus ausis,
+  Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:                  180
+  Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:
+  Victorem ante altæ statuam te moenia Romæ.»
+    Jamque videbatur dextram injectare, graduque
+  Lætantem trahere in Saturnia regna citato;
+  Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras                  185
+  Exterrent sævis a tergo sibila linguis;
+  Ingentique metu Divum præcepta paventi
+  Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.
+  Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto
+  Contorta amplexu, tractasque per invia rupes,                    190
+  Ater letifero stridebat turbine serpens.
+  Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos,
+  Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:
+  Inmani tantus fauces diducit hiatu,
+  Adtollensque caput nimbosis montibus æquat.                      195
+  Congeminat sonitus rupti violentia cæli,
+  Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.
+  Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ
+  Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras
+  Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit,                       200
+  Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra
+  Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.
+  Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris:
+  «Bella vides optata tibi: te maxima bella,
+  Te strages nemorum, te moto turbida cælo                         205
+  Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ
+  Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur.
+  Quantus per campos populatis montibus actas
+  Contorquet silvas squalenti tergore serpens,
+  Et late humectat terras spumante veneno:                         210
+  Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro
+  Involves bello Italiam, tantoque fragore
+  Eruta convulsis prosternes oppida muris.»
+    His ægrum stimulis liquere Deusque soporque:
+  It membris gelidus sudor; lætoque pavore                         215
+  Promissa evolvit somni, noctemque retractat.
+  Jamque Deum regi Martique sub omine fausto
+  Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro
+  Placatus meritis monitor Cyllenius aris.
+  Extemplo edicit convellere signa, repensque                      220
+  Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.
+    Prodite, Calliope, famæ, quos horrida coepta
+  Excierint populos, tulerintque in regna Latini;
+  Et quas indomitis urbes armarit Iberis,
+  Quasque Parætonio glomerarit litore turmas                       225
+  Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,
+  Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam
+  Sævior it trucibus tempestas acta procellis;
+  Nec bellum raptis tam dirum mille carinis
+  Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem.                   230
+    Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,
+  Membra levis, celsique decus fraudata superbum
+  Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos
+  Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique
+  Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque                       235
+  Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis
+  Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.
+  His rector fulgens ostro super altior omnes
+  Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu
+  Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis.                  240
+    Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,
+  Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ.
+  Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro,
+  In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.
+  Sed dux in sese converterat ora Sychæus,                         245
+  Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore
+  Maternum inplebat genus, et resonare superbo
+  Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.
+    Adfuit undosa cretus Berenicide miles,
+  Nec tereti dextras in pugnam armata dolone                       250
+  Destituit Barce sitientibus arida venis.
+  Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis
+  Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.
+  Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,
+  Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.                      255
+    Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,
+  Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos,
+  Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.
+  Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,
+  Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus,                   260
+  Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.
+  Ducit tot populos ingens et corpore et armis,
+  Herculeam factis servans ac nomine famam,
+  Antæus, celsumque caput super agmina tollit.
+    Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo,                     265
+  Qui magneta secant: solis honor ille metalli,
+  Intactum chalybem vicino ducere saxo.
+  His simul, inmitem testantes corpore solem,
+  Exusti venere Nubæ: non ærea cassis,
+  Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;                      270
+  Tempora multiplici mos est defendere lino,
+  Et lino munire latus, scelerataque succis
+  Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.
+  Tum primum castris Phoenicum tendere ritu
+  Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba                         275
+  Ora viris, humerosque tegunt velamine capri
+  Sætigero; panda manus est armata cateia.
+  Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte
+  Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure.
+  Sed mensis asper populus, victuque maligno:                      280
+  Nam calida tristes epulæ torrentur arena.
+  Quin et Massyli fulgentia signa tulere,
+  Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ.
+  Præfuit intortos demissus vertice crines
+  Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas,                    285
+  Atque inter frondes revirescere viderat aurum.
+    Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,
+  Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum,
+  Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.
+  Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva                290
+  Mos, atque errantes circumvectare penates.
+  Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris
+  Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.
+  Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet
+  Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber                           295
+  Nare sagax e calle feras, perterrita late
+  Agmina præcipitant volucres formidine cervi.
+  Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena,
+  Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.
+    Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis;                 300
+  Ad quorum cantus serpens oblita veneni,
+  Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ.
+  Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus,
+  Contenti parca durasse hastilia flamma,
+  Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis.                   305
+  Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,
+  Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;
+  Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu
+  Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras.
+  Spectati castris, quos succo nobilis arbor                       310
+  Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.
+  Quique atro rabidas effervescente veneno
+  Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.
+  Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora
+  Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem;                       315
+  Inde Medusæis terram exundasse chelydris.
+  Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,
+  Neritia Meninge satus, cui tragula semper
+  Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.
+  Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu                      320
+  Audax naufragia, et prædas avellere ponto:
+  Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,
+  Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha
+  Invento primam Libyen perfudit olivo.
+    Nec non totus adest vesper, populique reposti.                 325
+  Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque
+  Invictus, palmamque ex omni ferre labore.
+  Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas,
+  Inbelles jam dudum annos prævertere saxo,
+  Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis                 330
+  Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.
+    Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem
+  Diversum, patrias fugit quum devius oras,
+  Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.
+  His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem,                    335
+  Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,
+  Aut molli pacata celer rapit esseda collo.
+  Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer
+  Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.
+    Venere et Celtæ sociati nomen Iberis.                          340
+  His pugna cecidisse decus, corpusque cremari
+  Tale nefas: cælo credunt Superisque referri,
+  Inpastus carpat si membra jacentia vultur.
+    Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem
+  Flammarum misit dives Callæcia pubem,                            345
+  Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,
+  Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,
+  Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.
+  Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas.
+  Cetera femineus peragit labor: addere sulco                      350
+  Semina, et inpresso tellurem vertere aratro
+  Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,
+  Callaici conjux obit inrequieta mariti.
+  Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis
+  Extractum lustris; primo Viriathus in ævo,                       355
+  Nomen Romanis factum mox nobile damnis.
+    Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,
+  Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati.
+  Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores,
+  Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem,                 360
+  Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.
+  Jamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma,
+  Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:
+  Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,
+  Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo;                     365
+  Et quos nunc Gravios violato nomine Graium
+  Oeneæ misere domus Ætolaque Tyde.
+  Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,
+  Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem
+  Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo.                          370
+  Hos inter clara thoracis luce nitebat
+  Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis
+  Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce,
+  Sætabis et telas Arabum sprevisse superba,
+  Et Pelusiaco filum componere lino.                               375
+  Mandonius populis, domitorque insignis equorum
+  Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.
+    At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto.
+  Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,
+  Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum,                380
+  Et Venerem occultam genitali concipit aura.
+  Sed non multa dies generi, properatque senectus,
+  Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.
+    At non Sarmaticos adtollens Uxama muros
+  Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma                  385
+  Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore
+  Asper frena pati, aut jussis parere magistris.
+  Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum
+  Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum
+  Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt.             390
+    Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis,
+  Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal,
+  Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,
+  Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra
+  Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo.                          395
+  Arganthoniacos armat Carteia nepotes.
+  Rex proavis fuit humani ditissimus ævi,
+  Ter denos decies emensus belliger annos.
+  Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo,
+  Et Munda, Emathios Italis paritura labores:                      400
+  Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.
+  Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,
+  Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,
+  Æquales ævi; genuit quos ubere ripa
+  Palladio Bætis umbratus cornua ramo.                             405
+    Talia Sidonius per campos agmina ductor
+  Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,
+  Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,
+  Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.
+  Non aliter, quoties perlabitur æquora curru,                     410
+  Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn
+  Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris
+  Nereidum chorus, et sueto certamine nandi
+  Candida perspicuo connectunt brachia ponto.
+    At Pyrenæi frondosa cacumina montis                            415
+  Turbata Poenus terrarum pace petebat.
+  Pyrene celsa nimbosi verticis arce
+  Divisos Celtis late prospectat Iberos,
+  Atque æterna tenet magnis divortia terris.
+  Nomen Bebrycia duxere a virgine colles,                          420
+  Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum
+  Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva,
+  Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula
+  Lugendam formæ sine virginitate reliquit
+  Pyrenen, letique Deus, si credere fas est,                       425
+  Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo
+  Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,
+  Confestim dulces liquit turbata penates.
+  Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris,
+  Et promissa viri silvis narrabat opacis;                         430
+  Donec moerentem ingratos raptoris amores,
+  Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem
+  Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus,
+  Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens
+  Palluit invento dilectæ virginis ore.                            435
+  At voce Herculea percussa cacumina montis
+  Intremuere jugis: moesto clamore ciebat
+  Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum
+  Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,
+  Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo,                 440
+  Defletumque tenent montes per secula nomen.
+    Jamque per et colles, et densos abjete lucos
+  Bebryciæ Poenus fines transcenderat aulæ.
+  Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura
+  Volcarum populatur iter, tumidique minaces                       445
+  Adcedit Rhodani festino milite ripas.
+  Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali
+  Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem
+  Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,
+  Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo.                    450
+  Auget opes stanti similis, tacitoque liquore
+  Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis
+  Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva
+  Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.
+  Invadunt alacres inimicum pontibus amnem:                        455
+  Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,
+  Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.
+  Fluminea sonipes religatus ducitur alno,
+  Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:
+  Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum                   460
+  Connexas operire trabes, ac ducere in altum
+  Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.
+  At gregis inlapsu fremebundo territus acris
+  Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis
+  Torsit arenoso minitantia murmura fundo.                         465
+    Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,
+  Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.
+  Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum
+  Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,
+  Avulsas ornos, et adesi fragmina montis                          470
+  Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,
+  Ac vada translato mutat fallacia cursu,
+  Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus:
+  Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis
+  Corpora multa virum spumanti vertice torquens,                   475
+  Inmersit fundo laceris deformia membris.
+    Sed jam præteritos ultra meminisse labores
+  Conspectæ propius demsere paventibus Alpes.
+  Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta
+  Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis                   480
+  Ætherei facies, surgentique obvia Phoebo,
+  Duratas nescit flammis mollire pruinas.
+  Quantum Tartareus regni pallentis hiatus
+  Ad manes imos atque atræ stagna paludis
+  A supera tellure patet: tam longa per auras                      485
+  Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.
+  Nullum ver usquam, nullique æstatis honores:
+  Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur
+  Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes
+  Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos.                   490
+  Jam cuncti flatus ventique furentia regna
+  Alpina posuere domo: caligat in altis
+  Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.
+  Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,
+  Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys.                  495
+  Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:
+  Scindentem nubes, frangentemque ardua montis
+  Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis
+  Intemerata gradu magna vi saxa domantem.
+    At miles dubio tardat vestigia gressu,                         500
+  Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,
+  Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.
+  Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo
+  Turbatus terrore loci; sed languida monstris
+  Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem):                 505
+  «Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,
+  Post belli decus atque acies, dare terga nivosis
+  Montibus, et segnes submittere rupibus arma?
+  Nunc, o! nunc, socii, dominantis moenia Romæ
+  Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen.                 510
+  Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»
+  Nec mora: commotum promissis ditibus agmen
+  Erigit in collem, et vestigia linquere nota
+  Herculis edicit magni, crudisque locorum
+  Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle.                    515
+  Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus
+  Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.
+  Tum, qua durati concreto frigore collis
+  Lubrica frustratur canenti semita clivo,
+  Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu                     520
+  Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps
+  Humenti turmas operit delapsa ruina.
+  Interdum adverso glomeratas turbine Corus
+  In media ora nives fuscis agit horridus alis:
+  Aut rursum inmani stridens avulsa procella                       525
+  Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem
+  Contorto rotat in nubes sublimia flatu.
+  Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,
+  Erexere gradum, crescit labor: ardua supra
+  Sese aperit fessis, et nascitur altera moles,                    530
+  Unde nec edomitos exsudatosque labores
+  Respexisse libet; tanta formidine plana
+  Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ
+  Canentis, quacumque datur permittere visus,
+  Ingeritur facies. Medio sic navita ponto,                        535
+  Quum dulces liquit terras, et inania nullos
+  Inveniunt ventos securo carbasa malo,
+  Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis
+  Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.
+    Jamque, super clades atque inportuna locorum,                  540
+  Inluvie rigidæque comæ squalore perenni
+  Horrida semiferi promunt e rupibus ora;
+  Atque effusa cavis exesi pumicis antris
+  Alpina invadit manus, adsuetoque vigore
+  Per dumos, notasque nives, atque invia pernix                    545
+  Clausum montivagis infestat cursibus hostem.
+  Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo
+  Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci,
+  Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;
+  Dumque premit sonipes duro vestigia cornu,                       550
+  Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis.
+  Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt
+  Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.
+  Bis senos soles, totidem per vulnera sævas
+  Emensi noctes, optato vertice sidunt,                            555
+  Castraque præruptis suspendunt ardua saxis.
+    At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,
+  Adfatur genitorem, et rumpit moesta querelas:
+  «Quis poenæ modus, aut pereundi terminus, oro,
+  Æneadis erit? et quando terrasque fretumque                      560
+  Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros
+  A te concessa Poenus parat urbe nepotes?
+  Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur
+  Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.
+  Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam,                    565
+  Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus,
+  Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,
+  Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem?
+  Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?»
+    His Venus; et contra genitor sic deinde profatur:              570
+  «Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis
+  Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit
+  Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis
+  Mole viros spectare paro, atque expendere bello.
+  Gens ferri patiens, ac læta domare labores,                      575
+  Paulatim antiquo patrum desuescit honori;
+  Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris,
+  Et semper famæ sitiens, obscura sedendo
+  Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum,
+  Sanguine de nostro populus, blandoque veneno                     580
+  Desidiæ virtus paulatim evicta senescit.
+  Magnæ molis opus, multoque labore parandum,
+  Tot populos inter, soli sibi poscere regna.
+  Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum
+  Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro                      585
+  Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus,
+  Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.
+  Hi tantum parient Latio per vulnera regnum,
+  Quod luxu, et multum mutata mente nepotes
+  Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus,                 590
+  Qui Poenum revocet patriæ, Latioque repulsum
+  Ante suæ muros Carthaginis exuat armis.
+  Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo.
+  Exin se Curibus virtus cælestis ad astra
+  Efferet, et sacris augebit nomen Iulis                           595
+  Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.
+  Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen,
+  Inque Caledonios primus trahet agmina lucos:
+  Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros,
+  Palmiferamque senex bello domitabit Idumen.                      600
+  Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,
+  Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.
+  Tum juvenis, magno præcellens robore mentis,
+  Excipiet patriam molem, celsusque feretur,
+  Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis                   605
+  Bella Palæstinæ primo delebit in ævo.
+  At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,
+  Jam puer auricomo præformidate Batavo.
+  Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:
+  Sacrilegas inter flammas servabere terris;                       610
+  Nam te longa manent nostri consortia mundi.
+  Huic laxos arcus olim Gangetica pubes
+  Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.
+  Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,
+  Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.                        615
+  Idem, indignantem transmittere Dardana signa,
+  Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.
+  Quin et Romuleos superabit voce nepotes,
+  Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ
+  Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus,              620
+  Et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur.
+  Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,
+  Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,
+  Et junget nostro templorum culmina cælo.
+  Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas                       625
+  Imperio terras patrio rege. Tarda senectam
+  Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus
+  Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:
+  Siderei juxta radiabunt tempora nati.»
+    Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi,                        630
+  Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,
+  Lapsantem dubio devexa per invia nisu
+  Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.
+  Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci
+  Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes.                       635
+  Stant clausi, moerentque moras et dura viarum;
+  Nec refovere datur torpentia membra quiete.
+  Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis
+  Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.
+  Jamque ubi nudarunt silva densissima montis,                     640
+  Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem
+  Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro
+  Dat gemitum putris resoluto pondere moles,
+  Atque aperit fessis antiqui regna Latini.
+  His tandem ignotas transgressus casibus Alpes,                   645
+  Taurinis ductor statuit tentoria campis.
+    Interea, voces Jovis atque oracula portans,
+  Emensis aderat Garamantum lætus arenis
+  Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:
+  «Maxime Belide, patriis qui moenibus arces                       650
+  Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.
+  Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:
+  Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit.
+  Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe
+  Squalentes campi: tumulum natura negavit                         655
+  Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens
+  Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:
+  Vel si, perfracto populatus carcere terras,
+  Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus
+  Invasere truces capientem prælia campum,                         660
+  Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.
+  Has observatis valles enavimus astris:
+  Namque dies confundit iter; peditemque profundo
+  Errantem campo, et semper media arva videntem,
+  Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.                        665
+  Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna
+  Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,
+  Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.
+  Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,
+  Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit,                       670
+  Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum,
+  Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.
+  Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas
+  Ostentat senior, lætaque ita mente profatur:
+  «Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo,                   675
+  «Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.
+  «Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,
+  «In gremio Thebes geminas sedisse columbas?
+  «Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras,
+  «Inplet fatidico Dodonida murmure quercum.                       680
+  «At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras
+  «In Libyen niveis tranavit concolor alis,
+  «Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:
+  «Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,
+  «Ductore electo gregis, (admirabile dictu!)                      685
+  «Lanigeri capitis media inter cornua perstans
+  «Marmaricis ales populis responsa canebat.
+  «Mox subitum nemus atque annoso robore lucus
+  «Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,
+  «A prima venere die: prisco inde pavore                          690
+  «Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.»
+  Dumque ea miramur, subito stridore tremendum
+  Inpulsæ patuere fores, majorque repente
+  Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos
+  Effulgens nivea, et populi concurrere certant.                   695
+  Inde ubi mandatas effudi pectore voces,
+  Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro
+  Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,
+  Ac major nota jam vox prorumpit in auras:
+  «Tenditis in Latium, belloque agitare paratis                    700
+  «Assaraci prolem, Libyes: coepta aspera cerno,
+  «Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram
+  «In latus Hesperium flammam exspirare furentes
+  «Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.
+  «Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati                       705
+  «Deposcis, claroque ferox das vela labori,
+  «Invade Ætoli ductoris Iapyga campum:
+  «Sidonios augebis avos, nullique relinques,
+  «Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis;
+  «Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna.                     710
+  «Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,
+  «Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»»
+    Talia portabat lætis oracula Bostar,
+  Inplebatque viros pugnæ propioris amore.
+
+
+
+
+LIBER QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici
+ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe
+et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque
+animo bellum comparatur; 1-38.
+
+Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem
+sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis
+consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens
+ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55.
+
+Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89.
+
+Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad prælium
+se expediunt; 90-100.
+
+Primus omnium Bogus auspex, ex læto prodigio certam victoriæ spem
+augurans, telum in Romanos emittit; 101-142.
+
+Quo facto in prima Poenorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo,
+qui magnam hostium stragem edit; 143-188.
+
+Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215.
+
+Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter
+propulsat Scipio consul, qui ingenti eos cæde prosternit; 216-247.
+
+Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum
+provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299.
+
+Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus,
+equites Poenorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio
+utrimque eventu pugnatur; 300-323.
+
+Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum
+cædit; 324-354.
+
+Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas
+acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt;
+355-400.
+
+Mox foedam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes
+inruit; 401-416.
+
+Præsentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove
+missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante,
+per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem,
+gravi vulnere saucium, in conspectu Poenorum, admiratione tam egregii
+spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479.
+
+Noctis interventu prælium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio
+tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti
+inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul,
+compositis Siciliæ rebus, collegæ conjungitur; 480-497.
+
+Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra
+communit; et, ne quod rei gerendiæ præmitteret tempus, hostes ad novam
+pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriæque cupidus, non
+detrectat; 498-524.
+
+Magna tum cæde ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt,
+ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter
+cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive,
+nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur;
+525-597.
+
+Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident,
+quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis
+necant; 598-621.
+
+Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet
+vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio
+venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637.
+
+Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas
+effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris
+motus, præsenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis
+undarum coercetur; 638-697.
+
+Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romæ C. Flaminius,
+vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad
+intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721.
+
+Lætus hic nuntius a Junone, in deum præsidem Trasymeni lacus conversa,
+ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire
+conatur, et, vi tempestatis in paludibus, præter homines et jumenta,
+altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra
+locat; 722-762.
+
+Dum hæc in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et
+sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt;
+sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio
+permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807.
+
+Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem
+deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse
+vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit;
+808-829.
+
+
+  Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes,
+  Nubiferos montes, et saxa minantia cælo
+  Adcepisse jugum, Poenosque per invia vectos;
+  Æmulaque Herculei jactantem facta laboris
+  Descendisse ducem: diros canit inproba motus,                      5
+  Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro
+  Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.
+  Adstruit auditis, docilis per inania rerum
+  Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres
+  Bellorum raptim curas; subitusque per omnem                       10
+  Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.
+  Pila novant, ac detersa rubigine sævus
+  Induitur ferro splendor; niveumque repostæ
+  Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur
+  Amento; revocantque nova fornace bipennes.                        15
+  Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas
+  Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.
+  Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum
+  Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.
+  Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,                      20
+  Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque
+  Retractant turres, edit quas longior ætas.
+  Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis
+  Et fidos certant obices arcessere silva:
+  Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister                    25
+  Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.
+  Deseruere larem: portant cervicibus ægras
+  Adtoniti matres, ducentesque ultima fila
+  Grandævos rapuere senes: tum crine soluto
+  Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur                      30
+  Parvi, non æquo comitantes ordine, nati.
+  Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.
+    At Patres, quanquam exterrent inmania coepta,
+  Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa
+  Decepere, tamen crudam contra aspera mentem                       35
+  Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis
+  Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,
+  Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.
+    Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo,
+  Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;                     40
+  Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem
+  Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.
+  At non et rerum curas, consultaque belli
+  Stare probat, solusque nequit perferre quietem.
+  Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes                      45
+  Ausonium invasere latus, sedesque beatas,
+  Et metui peperere manu: mox inpia bella
+  Tarpeius pater et capti sensere Quirites.
+  Hic dum sollicitat donis, et inania corda
+  Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;                     50
+  Jam consul, volucri pervectus litora classe,
+  Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;
+  Ingentesque duces, pelagi terræque laborem
+  Diversum emensos, propiora pericula vallo
+  Jungebant, magnæque aderant primordia cladis.                     55
+  Namque ut, conlatis admoto consule castris,
+  Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris
+  Adcensæ viso poscebant hoste cohortes;
+  Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis,
+  Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor                         60
+  Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem
+  Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,
+  Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum
+  Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis
+  Poenorum turmas, equitemque per ardua vectum                      65
+  Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.
+    Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:
+  «Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis
+  Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem.
+  En age, qui sacros montes, rupesque profundas                     70
+  Transiluit, discat, quanto stat celsius arce
+  Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,
+  An vestros rupisse globos: det inania famæ,
+  Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,
+  Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum                 75
+  Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines
+  Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.
+  Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum
+  Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor,
+  Ægates inter vasto jacet obruta ponto.»                           80
+    Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.
+  Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso
+  Perspicuus servat turbari nescia fundo,
+  Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.
+  Vix credas labi; ripis tam mitis opacis                           85
+  Argutos inter volucrum certamine cantus,
+  Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.
+    Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris
+  Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.
+  Explorare locos consul, collisque propinqui                       90
+  Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat.
+  Par studium Poeno, similesque in pectore curæ.
+  Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.
+    Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,
+  Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro                 95
+  Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer
+  Vincentum lituos hinnitus sævit equorum:
+  Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.
+  Ambobus velox virtus, geminusque cupido
+  Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.                  100
+    Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,
+  Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;
+  Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra
+  Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.
+  Accipiter, medio tendens a limite solis,                         105
+  Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,
+  Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,
+  Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ,
+  Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto.
+  Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor                    110
+  Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum,
+  Incertamque fugæ, pluma labente, columbam;
+  Donec Phoebeo veniens Jovis ales ab ortu
+  In tenues tandem nubes dare terga coegit.
+  Tum victrix lætos signa ad Romana volatus                        115
+  Convertit; prolesque ducis qua parte decora
+  Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,
+  Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ
+  Perstringens conum galeæ, se reddidit astris.
+    Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes                  120
+  Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):
+  «Poene, bis octonos Italis in finibus annos,
+  Audaci similis volucri, sectabere pubem
+  Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam:
+  Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna                     125
+  Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:
+  Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen.
+  Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu
+  Mentitur superos præpes, postrema subactæ
+  Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.»                   130
+    Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi,
+  Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres
+  Æneadis cladem et Veneris portendere genti.
+  Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,
+  Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.                   135
+  Illa volans patuli longe per inania campi
+  Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,
+  Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ,
+  Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset.
+  Sic elanguescens, ac jam casura, petitum                         140
+  Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste
+  Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis.
+  Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor
+  Suspendunt cuncti frenis sublime reductos
+  Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras                    145
+  It sonipes, rapidaque volans per aperta procella
+  Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.
+  Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala
+  Arietat in primos, obicitque inmania membra.
+  Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat                    150
+  Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;
+  Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro
+  Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.
+  Colla viri fulvo radiabant lactea torque,
+  Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant                          155
+  Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.
+    Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum
+  Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma
+  Undæ Boiorum: sociata examina densent
+  Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum                       160
+  Pectoribus toto volvuntur corpora campo.
+  Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum
+  Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ.
+  Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,
+  Et circumvolitans tetros a sanguine rores                        165
+  Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.
+  Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori
+  Purpureo moriens victricia sanguine tingis.
+  Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes
+  Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,                     170
+  Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum,
+  Et clausit raucum letali vulnere murmur.
+  At sonus, extremo morientis fusus ab ore,
+  Flexa pererravit mutis jam cornua labris.
+  Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;                      175
+  Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,
+  Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque
+  Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro,
+  Hasta viri femur et pariter per anhela volantis
+  Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.                180
+  Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,
+  Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo;
+  Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,
+  Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen,
+  Si dent fata moras, aut servent foedera Poeni.                   185
+  Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello
+  Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,
+  Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.
+    Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem
+  Celticus inplevit campum furor: inrita nulli                     190
+  Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.
+  Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,
+  Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat
+  Rebus in adversis exceptum pectore letum,
+  Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto;                195
+  Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro
+  Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,
+  Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso
+  Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.
+  Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor                       200
+  Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat
+  Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.
+  Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem
+  Ad Manes traxere coma: per candida membra
+  It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.                     205
+  At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus
+  Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,
+  Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti
+  Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva
+  Laxatis paulum moribunda pependit habenis;                       210
+  Dumque micans tremulo conatu lora retentat,
+  Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.
+  Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque
+  Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti
+  Ora viri, patrio Divos clamore salutat.                          215
+    Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,
+  Adcitas propere castris in prælia consul
+  Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,
+  Candenti sublimis equo: trahit undique lectum
+  Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque,                    220
+  Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,
+  Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,
+  Indutosque simul gentilia lina Faliscos;
+  Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris
+  Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli;                         225
+  Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis
+  Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.
+  Ibant in Martem terræ dominantis alumni,
+  Damnati Superis, nec jam reditura juventus.
+  Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex,                    230
+  Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum
+  Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque,
+  Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,
+  Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.
+  Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:                       235
+  Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,
+  Atque æquat celsus residentis consulis ora
+  Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,
+  Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens
+  Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,                   240
+  Ictu quadrupedis fulva porrectus arena
+  Elisa incussis amisit calcibus ora.
+  Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor,
+  Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo
+  Icarium fundo victor mare; navita vasto                          245
+  Jactatur sparsus lacerata classe profundo,
+  Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.
+    Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,
+  Armat contemtu mentem necis: horrida barba
+  Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis                      250
+  Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.
+  Invadit Tarium, vicino consule pugnas
+  Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.
+  Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos
+  Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore                     255
+  Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.
+  Longa cruor sparso linquit vestigia campo,
+  Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.
+  Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat
+  Ulcisci consul manes, quum dira per auras                        260
+  Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,
+  Haud notum vultu: surgit violentior ira
+  Comminus, atque oculos optato in corpore figit.
+  Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore,
+  Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem                 265
+  Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne
+  Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono
+  Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,
+  Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.»
+  Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat                           270
+  In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo.
+  Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.
+  Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt
+  Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna:
+  Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis                      275
+  Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis;
+  Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur
+  Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.
+  «Nemone incensæ captæque superfuit urbi,
+  Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,                   280
+  Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una
+  Contorquet nodis et obusto robore diram
+  Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,
+  Ac nimio jactu servasse inprovida campi
+  Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.                  285
+  Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento,
+  Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique
+  Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.»
+  Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,
+  Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras                      290
+  Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,
+  Atque altum tota metitur cuspide pectus.
+  Procumbit lata porrectus in arva ruina,
+  Et percussa gemit tellus ingentibus armis.
+  Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,                    295
+  Pugnatura fretis subter cæcisque procellis,
+  Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.
+  Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu
+  Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem.
+  Ductore amisso pedibus se credere Celtæ:                         300
+  Una spes anima, tantusque pependerat ardor.
+  Ac veluti summo venator densa Picano
+  Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram
+  Inmittit passim dumosa per invia pestem;
+  Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,                     305
+  Nigranti piceus sensim caligine vertex
+  Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;
+  Mox subita in tanto lucent incendia monte.
+  Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres,
+  Atque ima longe trepidant in valle juvencæ.                      310
+    At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,
+  Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum
+  Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi
+  Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.
+  Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;                  315
+  Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;
+  Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,
+  Aut illi lævos sinuant in cornua gyros:
+  Texunt alterno glomerata volumina cursu,
+  Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.                      320
+  Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,
+  Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi
+  Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.
+    Advolat aurato præfulgens murice ductor
+  Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.                   325
+  Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem
+  Extulit, et magno percussit lumine campos,
+  Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit
+  Vertere terga pudor: nec leti cura decori,
+  Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus.                330
+  Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,
+  Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras
+  Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat
+  Desertas victrix valles, jamque ora reducto
+  Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens                       335
+  Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.
+  Non illum Metabus, non illum celsior Ufens
+  Evasere tamen, quamvis hic alite planta,
+  Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.
+  Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens                     340
+  Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso
+  Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.
+  Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque
+  Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro
+  Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.                    345
+  Fit socius leti conjecta Massicus hasta,
+  Vitiferi sacro generatus vertice montis,
+  Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto
+  Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,
+  Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.                      350
+  Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori
+  Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,
+  Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ
+  Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.
+    Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres                355
+  Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce
+  Xanthippo felix uteri inter bella crearat.
+  Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ
+  Nomen, et injectus Spartanis colla catenis
+  Regulus, inflabant veteri præcordia fama.                        360
+  Marte probare genus, factisque Lacona parentem
+  Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes
+  Taygeta, et tandem bellis innare subactis
+  Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.
+  Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt                  365
+  Ausonii, totidem numero; quos miserat altis
+  Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis,
+  Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra
+  Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ.
+  Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ,                    370
+  Eumachus et Critias, et lætus nomine patris
+  Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones
+  Inter se furibunda movent, et murmure anhelo
+  Squalentes campos et longa mapalia complent:
+  Omnis in occultas rupes atque avia pernix                        375
+  Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,
+  Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;
+  Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento
+  Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.
+  Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer,                      380
+  Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.
+  Subsidens paulum perfossa proruit alvo
+  Albanum Critias (ast illi cuncta repente
+  Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);
+  Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat                       385
+  Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis
+  Adnexam parmæ decidit vulnere lævam,
+  Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu
+  Infelix manus, atque hæsit labentibus armis.
+  Ultima restabat fusis jam palma duobus                           390
+  Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus
+  Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,
+  Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ.
+  Inde alterna viris transegit pectora mucro,
+  Inque vicem erepta posuerunt prælia vita.                        395
+  Felices leti, pietas quos addidit umbris!
+  Optabunt similes venientia secula fratres,
+  Æternumque decus memori celebrabitur ævo;
+  Si modo ferre diem, serosque videre nepotes
+  Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.                 400
+    At consul toto palantes æquore turmas
+  Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis?
+  Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi
+  Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem;
+  Post me state, viri, et pulsa formidine tantum                   405
+  Adspicite! has dextras capti genuere parentes.
+  Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus?
+  Ipsam turrigero portantem vertice muros
+  Credite submissas Romam nunc tendere palmas.
+  Natorum passim raptus, cædemque parentum,                        410
+  Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.
+  Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro
+  Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces,
+  Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma,
+  Et latum objectat pectus, strictumque minatur                    415
+  Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.
+    Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,
+  Consulis egregii movere pericula mentem.
+  Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:
+  «Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,                    420
+  Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ
+  Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum.
+  Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno
+  Consulis exitio, tota quam strage cadentum.
+  Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ                       425
+  Jam credit puer, atque annos transcendere factis
+  Molitur, longumque putat pubescere bello;
+  Te duce primitias pugnæ, te magna magistro
+  Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»
+    Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus                    430
+  Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri
+  Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum
+  Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum
+  Sudatum thoraca capit, quassatque per auras
+  Titanum bello satiatam sanguinis hastam,                         435
+  Atque inplet curru campos: exercitus una
+  Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti
+  Innumeræ facies, frenisque operata regendis
+  Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.
+  Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo,                        440
+  Nigrantesque globos et turbida nubila torquens
+  Involvit terras: quatitur Saturnia sedes
+  Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,
+  Audito curru, fontique relabitur amnis.
+    Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes                      445
+  Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,
+  Armorum spolium, et rorantia consulis ora.
+  Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri
+  Mole retorquebat crudescens cædibus hastas.
+  Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore                        450
+  Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem
+  Artato, Garamas jaculis propioribus instat,
+  Et librat sæva trajectum cuspide ferrum.
+    Hic puer ut patrio defixum corpore telum
+  Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem                     455
+  Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.
+  Bis conatus erat præcurrere fata parentis,
+  Conversa in semet dextra: bis transtulit iras
+  In Poenos Mavors: fertur per tela, per hostes
+  Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat.                     460
+  Continuo cessere globi, latusque repente
+  Adparet campo limes: metit agmina tectus
+  Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum
+  Corporaque auctorem teli, multasque paternos
+  Ante oculos animas, optata piacula, mactat.                      465
+  Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,
+  Innixum cervice ferens humeroque parentem,
+  Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ
+  Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis
+  Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas                      470
+  Belligeris fecit miranda silentia campis.
+  Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces
+  Exscindes, inquit, Tyriosque ad foedera coges.
+  Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo
+  Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,               475
+  Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:
+  Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors
+  Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit,
+  Et fessas acies castris clausere tenebræ.
+    Condebat noctem devexo Cynthia curru,                          480
+  Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo
+  Surgebant roseæ media inter cærula flammæ.
+  At consul tristis, campos Poenisque secundam
+  Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.
+  Jamque dies rapti cursu navoque labore,                          485
+  Et medio abruptus fluitabat in amne solutis
+  Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,
+  Eridani rapidas aderat quum Poenus ad undas.
+  Dumque vada et molles aditus, per devia flexo
+  Circuitu petit, et stagni languentia quærit,                     490
+  Interdum rapta vicinis saltibus alno
+  Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.
+  Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat
+  Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro,
+  Gracchorum proles, consul: gens inclita magno                    495
+  Atque animosa viro, multusque in imagine claris
+  Præfulgebat avus titulis bellique domique.
+    Nec Poeni, positis trans amnem in gramine castris,
+  Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,
+  Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi                  500
+  Jam superest consul? quænam altera restat in armis
+  Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum
+  Convenere manus: feriant nunc foedera mecum
+  Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,
+  At tu, donata tela inter Martia luce,                            505
+  Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque
+  Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi
+  Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.
+  Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens:
+  Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis                       510
+  Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.
+    Nec Latius vallo miles debere salutem
+  Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.
+  Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto
+  Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes               515
+  Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget
+  Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno
+  Respectans clamore vocat, quaque obvia densos
+  Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur.
+  Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi                         520
+  Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore
+  Avulsum montis volvit latus; obvia passim
+  Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur;
+  Spumea saxosis clamat convallibus unda.
+    Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ,                      525
+  Centenasque pater det Phoebus fundere voces,
+  Tot cædes proferre queam, quot dextera magni
+  Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ.
+  Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum
+  Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,                      530
+  Alter in alterius fuderunt comminus ore.
+  Monte procelloso Murranum miserat Anxur,
+  Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.
+  Ut primum insigni fulsit velamine consul,
+  Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus                     535
+  Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,
+  Et summæ figit tremebundam margine parmæ.
+  Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid
+  Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.»
+  Sic ait, intorquens directo turbine robur,                       540
+  Et dirum tota tramittit cuspide lumen.
+  Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit:
+  Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;
+  Mevanas Varenus, arat cui divitis uber
+  Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis                    545
+  Candentes gelido perfundit flumine tauros.
+  Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura
+  Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.
+  Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.
+  Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus                  550
+  Densa nube polum; quantumque interjacet æqui
+  Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt
+  Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.
+    Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis
+  Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum                        555
+  Persultabat equo, mediosque invectus in hostes
+  Appula non vana torquebat spicula dextra.
+  Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ,
+  Et galea annosi vallatur dentibus apri.
+  Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret                    560
+  In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,
+  Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal,
+  Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi
+  Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum,
+  Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer                  565
+  Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.
+  It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:
+  Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,
+  Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ.
+  Et jam, dispersis Romana per agmina signis,                      570
+  Palantes agit, ad ripas, miserabile! Poenus
+  Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.
+    Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis
+  Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.
+  Haurit subsidens fugientum corpora tellus,                       575
+  Infidaque soli frustrata voragine sorbet;
+  Nec niti, lentoque datur convellere limo
+  Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci
+  Hærent devincti gressus, resolutaque ripa
+  Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis.                    580
+  Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,
+  Dum sibi quisque viam per inextricabile litus
+  Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi
+  Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.
+  Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta                    585
+  Dum parat, et celso connisus corpore prensat
+  Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,
+  Contorta ripæ pendens adfigitur hasta.
+  Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,
+  Luctantemque vado permixta morte coercet.                        590
+  Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;
+  Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora
+  Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.
+  Enabat tandem medio vix gurgite pulcher
+  Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;                        595
+  Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo
+  Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit.
+    Adcumulat clades subito conspecta per undas
+  Vis elephantorum turrito concita dorso.
+  Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes                 600
+  Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem
+  Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo.
+  Explorant adversa viros, perque aspera duro
+  Nititur ad laudem virtus interrita clivo.
+  Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem                       605
+  Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit,
+  Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.
+  Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis
+  Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.»
+  Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit                  610
+  Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit.
+  Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum
+  Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso
+  Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.
+  Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,                     615
+  Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos
+  Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.
+  Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,
+  Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,
+  Donec, consumtis longo certamine telis,                          620
+  Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.
+    Ecce per adversum, quanquam tardata morantur
+  Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem
+  Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem.
+  Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum                 625
+  Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.
+  Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense;
+  Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.
+  Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,
+  Et, quantum longo ferri tenuata rigore                           630
+  Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.
+  Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.
+  Nec leto quæsita quies: turgentia membra
+  Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis.
+  Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.               635
+  Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,
+  Fulvos aurifera servantes arbore ramos?
+    Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;
+  Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,
+  Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris                    640
+  Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.
+  Sensit, et adcensa ductor violentius ira,
+  «Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas
+  Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis
+  Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,                   645
+  Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,
+  Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente
+  Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?»
+    Talia jactantem consurgens agger aquarum
+  Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.                  650
+  Arduus adversa mole incurrentibus undis
+  Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.
+  Nec non a tergo fluctus stridente procella
+  Spumeus inrorat summas adspergine cristas.
+  Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum                    655
+  Subducta tellure Deus; percussaque longe
+  Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis
+  Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis.
+  Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum
+  Adtollit cum voce caput: «Poenasne superbas                      660
+  Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris,
+  O regnis inimice meis? quot corpora porto
+  Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,
+  Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.
+  Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.              665
+  Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.»
+    Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto
+  Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis.
+  Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis:
+  «Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,                  670
+  Talin' me leto tanta inter prælia nuper
+  Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra
+  Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;
+  Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,
+  Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis                675
+  Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem
+  Conjugis invicti vires: agit undique flammas
+  Dispersus ripis ignis, multosque per annos
+  Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.
+  Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos                     680
+  Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.
+  Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;
+  Jam, solo restans trunco, dimisit in altum
+  Populus adsuetas ramis habitare volucres.
+  Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos                      685
+  Absorbet latices, sævoque urgente vapore
+  Siccus inarescit ripis cruor: horrida late
+  Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit
+  Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ.
+    Miratur pater æternos cessare repente                          690
+  Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus
+  Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.
+  Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta
+  Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:
+  Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.                          695
+  Tum demum admissæ voces et vota precantis,
+  Orantique datum ripas servare priores;
+  Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas
+  Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.
+  At Poenus, multo fluvium veneratus honore,                       700
+  Gramineas undis statuit socialibus aras,
+  Nescius heu! quanto Superi majora moverent,
+  Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares.
+    Boiorum nuper populos turbaverat armis
+  Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,                     705
+  Corde levem atque astus inopem contundere gentem.
+  Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.
+  Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna
+  Ominibus, parat imperio Saturnia fesso
+  Ductorem, dignumque virum veniente ruina.                        710
+  Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ
+  Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere;
+  Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem
+  Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ,
+  Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis                  715
+  Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis
+  Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.
+  Ergo agitur raptis præceps exercitus armis
+  Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci
+  Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum                   720
+  Mæonios Italis permixta stirpe colonos.
+    Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur
+  Laude super tanta monitor Deus: omnia somni
+  Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis,
+  Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,                   725
+  Et madidæ frontis crines circumdata fronde
+  Populea, stimulat subitis præcordia curis,
+  Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.
+  «O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen,
+  Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,                        730
+  Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?
+  Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.
+  Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti
+  Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum
+  Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras.                   735
+  Nobis persolves meritos securus honores.
+  Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit
+  Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.»
+    His agitur monitis, et lætam numine pubem
+  Protinus aerii præceps rapit aggere montis.                      740
+  Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo
+  Piniferum cælo miscens caput, Apenninus.
+  Condiderat nix alta trabes, et vertice celso
+  Canus apex structa surgebat ad astra pruina.
+  Ire jubet: prior exstingui labique videtur                       745
+  Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.
+  Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi,
+  Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.
+  Plana natant, putrique gelu liquentibus undis
+  Invia limosa restagnant arva palude.                             750
+  Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex
+  Sævitia quatitur cæli, manante per ora
+  Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,
+  Optatum bene credit emi quocumque periclo
+  Bellandi tempus: non frontis parcit honori,                      755
+  Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur
+  In pretium belli dare, si victoria poscat;
+  Satque putat lucis, Capitolia cernere victor
+  Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.
+  Talia perpessi tandem inter sæva locorum                         760
+  Optatos venere lacus; ubi deinde per arma
+  Sumeret amissi numerosa piacula visus.
+    Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:
+  Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant.
+  Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,                  765
+  Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris
+  (Infandum dictu!) parvos inponere natos.
+  Urna reducebat miserandos annua casus,
+  Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ.
+  Cui fato sortique Deum de more petebat                           770
+  Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.
+  Sed propior metus armati ductoris ab ira,
+  Et magna ante oculos stabat genitoris imago.
+    Asperat hæc foedata genas, lacerataque crines,
+  Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce.                       775
+  Edonis ut Pangæa super trieteride mota
+  It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.
+  Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres
+  Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi
+  Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,                780
+  Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis
+  Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela
+  Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans
+  Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.
+  Interea tibi prima domus atque unica proles                      785
+  Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras.
+  I nunc, Ausonios ferro populare penates,
+  Et vetitas molire vias! I, pacta resigna
+  Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit
+  Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!                 790
+  Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo?
+  Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris,
+  Naturam nescire Deum! justa ite precari
+  Ture pio, cædumque feros avertite ritus.
+  Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,                 795
+  Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos;
+  Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,
+  Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.
+  Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?
+  An flendæ magis Ægates, et mersa profundo                        800
+  Punica regna forent, olim si sorte cruenta
+  Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»
+    Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore,
+  Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,
+  Abnueret sortem, an superum pareret honori.                      805
+  Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,
+  Magnanimi metuens inmitia corda mariti.
+    His avide auditis ductor sic deinde profatur:
+  «Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat
+  Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna                       810
+  Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque
+  Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo
+  Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.
+  At puer armorum et belli servabitur heres.
+  Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum,                      815
+  Hesperia minitante, salus, terraque fretoque
+  Certare Æneadis, dum stabit vita, memento.
+  Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.
+  Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur
+  Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum,                    820
+  Huc lætos vultus totasque advertite mentes.
+  Namque paro sacra, et majores molior aras.
+  Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:
+  Tu lævos propior colles adcede, Choaspe:
+  Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus.                   825
+  Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps
+  Lustrabo, et Superis quæram libamina belli.
+  Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,
+  Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»
+
+
+
+
+LIBER QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes
+Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.
+
+Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine
+incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias
+superat; 24-52.
+
+Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis prodigiis
+territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa
+suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.
+
+Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat,
+omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex
+parte fractum, verbis confirmat; 105-185.
+
+Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet,
+suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes
+ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii
+quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.
+
+Tum Picentes pugnam capessunt, et Poenis secunda fortuna, Romanis ira
+ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur;
+208-228.
+
+Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.
+
+Nerius et Volunx pereunt; 258-267.
+
+Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque
+impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi
+sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.
+
+Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero
+Lusitano vexilloque ei erepto foedam suorum fugam sistit, permultis
+vulneribus confossus cadit; 333-343.
+
+Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo
+in castris sanetur; 344-375.
+
+Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ
+occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn,
+giganti similem, ingentemque aliorum Poenorum numerum prosternit;
+376-456.
+
+Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab
+Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum
+aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel
+bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum
+consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.
+
+Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios
+Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium
+obtruncat; 530-583.
+
+Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Poenorum, qui
+exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo
+præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen
+provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.
+
+Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum
+jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit;
+611-631.
+
+Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans,
+populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat:
+quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum,
+qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo
+obruitur; 632-666.
+
+Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa
+virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ,
+admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam
+nocte in castra redit; 667-678.
+
+
+  Ceperat Etruscos occulto milite colles
+  Sidonius ductor, perque alta silentia noctis
+  Silvarum anfractus cæcis insiderat armis.
+  At parte e læva, restagnans gurgite vasto,
+  Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis,                       5
+  Et late multo foedabat proxima limo:
+  Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno,
+  Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.
+  Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo
+  Mæoniam quondam in Latias advexerat oras                          10
+  Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris;
+  Isque insueta tubæ monstravit murmura primus
+  Gentibus, et bellis ignava silentia rupit.
+  Nec modicus voti natum ad majora fovebat.
+  Verum ardens puero, castumque exuta pudorem,                      15
+  (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres)
+  Litore conreptum stagnis demisit Agylle,
+  Flore capi juvenum primævo lubrica mentem
+  Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.
+  Solatæ viridi penitus fovere sub antro                            20
+  Naides, amplexus undosaque regna trementem.
+  Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo
+  Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.
+    Et jam curriculo nigram nox roscida metam
+  Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux                       25
+  Protulerat, stabatque nitens in limine primo,
+  Quum minus abnuerit noctem desîsse viator,
+  Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas,
+  Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat
+  Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis,                  30
+  Insertique globo pedites, et inutile Marti
+  Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu
+  Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.
+  Tum super ipse lacus, densam caligine cæca
+  Exhalans nebulam, late conruperat omnem                           35
+  Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu
+  Squalebat pressum picea inter nubila cælum.
+    Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto
+  Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet.
+  Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta,                       40
+  Incustoditum, mox inremeabile, litus.
+  Namque sub angustas artato limite fauces
+  In fraudem ducebat iter, geminumque receptis
+  Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant.
+  At cura umbroso servabat vertice montis                           45
+  Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.
+  Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas,
+  Ore levem patulo texens de vimine nassam,
+  Cautius interiora ligat, mediamque per alvum,
+  Sensim fastigans, compressa cacumina nectit,                      50
+  Ac fraude artati remeare foraminis arcet
+  Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem.
+    Ocius interea propelli signa jubebat
+  Excussus consul fatorum turbine mentem,
+  Donec flammiferum tollentes æquore currum                         55
+  Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato,
+  Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat
+  Caligo in terras nitido resoluta sereno.
+  Tunc ales, priscum populis de more Latinis
+  Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum                    60
+  Explorant super eventu, ceu præscia luctus,
+  Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit.
+  Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras
+  Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem
+  Incerta cervice ferens, altaria liquit.                           65
+  Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,
+  Teter humo lacera nitentum erupit in ora
+  Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ
+  Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:
+  Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque                   70
+  Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis
+  Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,
+  Ictusque ætherea per stagna patentia flamma
+  Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.
+  Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas                      75
+  Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!
+    Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum,
+  Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva
+  Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ,
+  Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore,                   80
+  Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:
+  «Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,
+  Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ
+  Eventu pugnæ natorum pignora, cedas
+  Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum                       85
+  Opperiare: dabunt idem camposque diemque
+  Pugnandi; tantum ne dedignare secundos
+  Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam
+  Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur
+  Nulla vulsa manu, vescique interritus ales                        90
+  Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.
+  An te præstantem belli fugit, inproba quantum
+  Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis
+  Adversa fronte; at circa nemorosa minantur
+  Insidias juga, nec læva stagnantibus undis                        95
+  Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.
+  Si certare dolis et bellum ducere cordi est,
+  Interea rapidis aderit Servilius armis,
+  Cui par imperium, et vires legionibus æquæ.
+  Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.»                 100
+    Talia Corvinus, primoresque addere passim
+  Orantum verba, et divisus quisque timori
+  Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari
+  Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet.
+    Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira,                       105
+  Auditoque furens socias non defore vires:
+  «Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes
+  Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum
+  Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?
+  Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi,                   110
+  Irata tellure sata, et vix vulnere vitam
+  Reddentes uno! Jacuere ingentia membra
+  Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.
+  Scilicet has sera ad laudes Servilius arma
+  Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho                           115
+  Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam?
+  Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis,
+  Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem
+  Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum
+  Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat.                  120
+  An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti
+  Ut teneat vallo? Poenus nunc occupet altos
+  Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem?
+  Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Romæ
+  Inlæsus contendat iter? deforme sub armis                        125
+  Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus
+  Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris
+  Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique
+  Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.»
+    Nec mora: jam medio coetu signisque sub ipsis                  130
+  Postrema aptabat nulli exorabilis arma.
+  Ære atque æquorei tergo flavente juvenci
+  Cassis erat munita viro; cui vertice surgens
+  Triplex crista jubas effundit crine Suevo:
+  Scylla super, fracti contorquens pondera remi,                   135
+  Instabat, sævosque canum pandebat hiatus:
+  Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus
+  Boiorum cæso capiti inlacerabile victor
+  Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.
+  Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos                      140
+  Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro.
+  Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim
+  Celticus ornarat cruor, humentique sub antro,
+  Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra,
+  Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum.                         145
+  Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam.
+  Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena,
+  Caucasiam instratus virgato corpore tigrim.
+  Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum,
+  Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet:              150
+  «Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem
+  Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora.
+  Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque
+  Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris
+  Ticini frater ripis jacet: at meus alta                          155
+  Metitur stagna Eridani sine funere natus.
+  Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris
+  Privati rabies, is vero ingentia sumat
+  E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras;
+  Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum,                    160
+  Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi,
+  Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis
+  Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex,
+  Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.»
+    Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras                  165
+  Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus,
+  Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti
+  Dona Jovi portet feretro suspensa cruento?
+  Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?»
+  Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam                 170
+  Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit,
+  Murrane, ostendit clamor, videoque furentem
+  Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro,
+  Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.»
+    Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis,                175
+  Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo,
+  Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis,
+  Exta ter innocuos lætum portare per ignes:
+  «Sic in Apollinea semper vestigia pruna
+  Inviolata teras, victorque vaporis ad aras                       180
+  Dona serenato referas solennia Phoebo;
+  Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem
+  Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ
+  Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem
+  Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.»                   185
+    Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem
+  Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo.
+  Increpuere simul feralia classica signum,
+  Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.
+    Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ!              190
+  Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma
+  Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,
+  Et Libys, et torta Baliaris sævus habena
+  Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:
+  Tum, quo non alius venalem in prælia dextram                     195
+  Ocior adtulerit conductaque bella probarit,
+  Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco.
+  Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque
+  Consona vox urget, signum clamore vicissim
+  Per colles Tyria circumfundente corona.                          200
+    Avertere Dei vultus, fatoque dederunt
+  Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni
+  Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem
+  Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo
+  Tristem mærenti solatur pectine luctum.                          205
+  Sola, Apennini residens in vertice, diras
+  Exspectat cædes inmiti pectore Juno.
+    Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa
+  Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes
+  Invadunt ultro, et poenas pro morte futura,                      210
+  Turbato victore, petunt adcensa juventus;
+  Et, velut erepto metuendi libera cælo,
+  Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit.
+  Funditur unanimo nisu et concordibus ausis
+  Pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi                       215
+  Submittunt clipeos curvato pondere teli.
+  Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi
+  Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim
+  Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.
+    Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo                  220
+  Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.
+  Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ
+  Letiferum murmur, feralique horrida cantu
+  Buccina lymphatas agit in certamina mentes.
+  His iras adversa fovent, crudusque ruente                        225
+  Fortuna stimulus spem projecisse salutis:
+  Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu
+  Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.
+    Abreptus pulchro cædum Lateranus amore,
+  Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes.             230
+  Quem postquam florens æquali Lentulus ævo
+  Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris,
+  Infestas inter non æquo Marte catervas
+  Fata inritantem, nisu se concitat acri;
+  Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat                         235
+  Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta
+  Occupat, et socium duris se casibus addit.
+  Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci
+  Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.
+    Actus in adversos casu (namque obvia ferre                     240
+  Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum
+  Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat
+  Syrticus excelso decurrens robora monte;
+  Et quatiens acer nodosi pondera rami,
+  Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore.                         245
+  «Non hic Ægates, infidaque litora nautis,
+  O juvenes, motumque novis sine Marte procellis
+  Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim
+  Victores, media sit qualis discite terra
+  Bellator Libys, et meliori cedite regno.»                        250
+  Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ
+  Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ.
+  Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos
+  Adscendet citius colles, quam sanguine roret
+  Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu                          255
+  Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro
+  Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.
+    Nec minus adcensis in mutua funera dextris
+  Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes
+  Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi                          260
+  Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis
+  Pondera thesauris, patrio nec regia quondam
+  Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli
+  Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri
+  Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo               265
+  Congestis opibus donisque refersit opimis,
+  Nudum Tartarea portabit navita cymba.
+    Juxta bellator juvenilibus Appius ausis
+  Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus,
+  Nullique adspirare vigor, decus inde petebat.                    270
+  Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero,
+  Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ
+  Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo
+  Degustat cuspis generosum extrema cruorem.
+  Intonuere minæ, violentaque lumina flammis                       275
+  Exarsere novis: furit et diffulminat omnem
+  Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus
+  Martia commendat mananti sanguine membra.
+  Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet
+  Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva                       280
+  Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas
+  Conligit accipitrem cernens in nube columba;
+  Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra
+  Librantem nisus aquilam, lepus ore citato.
+  Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem                   285
+  Demetit, ac mutat successu sævior hostem.
+    Stabat fulgentem portans in bella bipennem
+  Cinyphius; socerique miser Magonis inire
+  Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces,
+  Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus                         290
+  Foedere promissæ post Dardana prælia tædæ.
+  Huic inmittit atrox violentas Appius iras,
+  Conantique gravem fronti librare securim,
+  Altior insurgens, galeam super exigit ictum:
+  At fragilis valido conamine solvitur ensis                       295
+  Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces
+  Umbonem incerto detersit futilis ictu.
+  Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum,
+  Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans
+  Appius, et lapsu resupino in terga cadentem                      300
+  Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet.
+  Vidit conjuncto miscens certamina campo
+  Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ
+  Cum gemitu; rapidusque ruit: data foedera nuper
+  Adcendunt animos exspectatique nepotes.                          305
+    Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra
+  Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ
+  Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras.
+  Haud secus, e specula præceps delatus opaca,
+  Subsidens campo submissos contrahit artus,                       310
+  Quum vicina trucis conspexit cornua tauri,
+  Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta
+  Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta
+  Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem,
+  Et sparsa pugnas meditantem spectat arena.                       315
+    Hic prior intorquens telum sic Appius infit:
+  «Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus;
+  Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox
+  Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto.
+  At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam                   320
+  Perlibrat, magni donum memorabile fratris,
+  Cæso quam victor sub moenibus ille Sagunti
+  Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ
+  Germano dederat portare in prælia pignus.
+  Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris              325
+  Adjutum nisu, letalem pertulit ictum;
+  Exsanguesque viri conantis vellere ferrum
+  In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen
+  Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ
+  Appius: intremuere lacus, corpusque refugit                      330
+  Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento
+  Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ.
+    Nec fati melior Mamercus corpore toto
+  Exsolvit poenas, nulli non saucius hosti.
+  Namque per adversos, qua Lusitana ciebat                         335
+  Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi
+  Signiferi magna vexillum mole ferebat,
+  Et trepida infelix revocabat signa suorum.
+  Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis,
+  Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid                  340
+  Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis,
+  Injecit pariter; pluresque in corpore nullo
+  Invenere locum perfossis ossibus hastæ.
+    Advolat interea fraterni vulneris ira
+  Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore,                           345
+  Num lateri cuspis, num toto pondere telum
+  Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.
+  Utque metum leti procul, et leviora pavore
+  Cognovit, proprio tectum gestamine præceps
+  Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ                          350
+  Constituit castris. Medicas hinc ocius artes,
+  Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus
+  Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu
+  Exigere, et somnum tacto misisse chelydro,
+  Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes                   355
+  Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis.
+  Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon
+  Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum,
+  Telorumque graves ictus sedare medendo.
+  Atque is deinde suo moriens cælestia dona                        360
+  Monstravit nato, natusque heredis honori
+  Tramisit patrias artes; quem deinde secutus
+  Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers
+  Monstrata augebat studio, multaque vetustum
+  Hammonis comitem numerabat imagine patrem.                       365
+  Tum proavita ferens leni medicamina dextra
+  Ocius, intortos de more adstrictus amictus,
+  Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus.
+  At Mago, exuvias secum, cæsique volutans
+  Hostis mente necem, fraternas pectore curas                      370
+  Pellebat dictis, et casum laude levabat:
+  «Parce metu, germane; meis medicamina nulla
+  Adversis majora feres: jacet Appius hasta
+  Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat,
+  Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.»             375
+    Quæ dum turbatos avertunt æquore campi
+  Ductores, valloque tenent; ex agmine Poenum
+  Cedentem consul tumulo speculatus ab alto,
+  Atque atram belli castris se condere nubem,
+  Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto                       380
+  Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat
+  Jam rarescentes acies: tum voce feroci
+  Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis.
+  Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum
+  Inlidit terris, molitur Juppiter altas                           385
+  Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo,
+  Intremuere simul tellus, et pontus, et æther,
+  Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.
+    Incidit adtonitis inopino turbine Poenis
+  Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa                   390
+  Pervasit miseris conspecti consulis horror.
+  It medius, ferroque ruens densissima, latum
+  Pandit iter: clamor vario discrimine vocum
+  Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.
+  Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen                        395
+  Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis
+  Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.
+  Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas
+  Audit Tartessos latis distermina terris,
+  Audit non parvo divisus gurgite Lixus.                           400
+    Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras
+  Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem
+  Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.
+  Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum
+  Crediderat, vanis deceptus in alite signis.                      405
+  Sed non augurio Parcarum inpellere metas
+  Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis
+  Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit
+  Tempora promissæ media jam morte senectæ.
+  Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum                   410
+  Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.
+    Laurigeris decus illud avis navaque juventa
+  Florebat: sed Massylus subciderat ensis
+  Pubescente caput mala, properoque virentes
+  Delerat leto bellator barbarus annos.                            415
+  Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema
+  Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti
+  Ore simul cervix; juvit punire feroci
+  Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.
+    Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis                   420
+  Evolvat, tantisque umbris in carmine digna
+  Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi
+  Primævos juvenes, mortisque in limine cruda
+  Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis?
+  Sternitur alternus vastis concursibus hostis:                    425
+  Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem.
+  Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem
+  Fraternum castris vulnus, funditque ruitque
+  Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul
+  Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci                     430
+  Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis
+  Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa
+  Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.
+    Miscebat campum, membrorum in prælia portans
+  Celsius humano robur, visaque paventes                           435
+  Mole gigantei vertebat corporis alas
+  Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque
+  Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ
+  Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba
+  Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro,                     440
+  Et villosa feris horrebant pectora sætis.
+    Adspirare viro propioremque addere Martem
+  Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,
+  Incessebatur tutis ex agmine telis.
+  Tandem, vesanos palantum in terga ferenti                        445
+  Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna
+  Intravit torvum Gortynia lumen arundo,
+  Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul
+  Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas
+  Inrupit costas, hirtoque a pectore primum                        450
+  Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat
+  Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,
+  Donec, abundanter defuso sanguine, late
+  Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:
+  Spiritus exundans vicinum pulvere moto                           455
+  Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.
+    Nec minor interea tumulis silvisque fremebat
+  Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,
+  Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant.
+  Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ                      460
+  Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta
+  Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,
+  Dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos.
+  Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso
+  Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho                          465
+  Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri.
+  Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis
+  Gaudebat tristi victor novitate Sychæus.
+  Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam
+  In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi                    470
+  Terga tuebatur trunco, frustraque relictos
+  Tauranus comites suprema voce ciebat.
+  Transegit juvenem, ac perfossis incita membris
+  Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno.
+    Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra                475
+  Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto,
+  Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis
+  Nimirum rebus suasor metus: arguit asper
+  Exitus eventu pravi consulta timoris.
+  Annosa excelsos tendebat in æthera ramos                         480
+  Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas
+  Nubibus insertans altis caput, instar, aperto
+  Si staret campo, nemoris, lateque tenebat
+  Frondosi nigra tellurem roboris umbra.
+  Par juxta quercus, longum molita per ævum                        485
+  Vertice canenti proferre sub astra cacumen,
+  Diffusas patulo laxabat stipite frondes,
+  Umbrabatque coma summi fastigia montis.
+  Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris
+  Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti                      490
+  Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,
+  Certatim sese tulit, adscendensque vicissim
+  Pressit nutantes incerto pondere ramos.
+  Mox alius super, atque alius consistere tuto
+  Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri                    495
+  Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:
+  Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.
+    Turbatos una properans consumere peste
+  Conripit æratam jam dudum in bella bipennem,
+  Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus.                           500
+  Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore
+  Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.
+  Fluctuat infelix concusso stipite turba;
+  Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,
+  Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens                   505
+  Jactatur, nido pariter nutante, volucris.
+  Procubuit tandem multa devicta securi
+  Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,
+  Elisitque virum spatiosa membra ruina.
+    Inde aliæ cladum facies: contermina cædis                      510
+  Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni.
+  Jamque inter frondes, arenti robore gliscens
+  Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos
+  Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.
+  Nec tela interea cessant: semiusta gementum,                     515
+  Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.
+    Hæc inter miseranda virum certamina consul
+  Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo.
+  At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ
+  Occupat eventum telo tentare priorem;                            520
+  Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora
+  Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.
+  Sed non et consul misso concredere telo
+  Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense
+  Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ.                       525
+  Labitur infelix, atque adpetit ore cruento
+  Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus
+  Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem
+  Adcipit, et longo componit lumina somno.
+    Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors                   530
+  Casibus alternat, jam castris Mago relictis,
+  Jam Libyæ ductor properantia signa citato
+  Raptabant cursu, et cessata reponere avebant
+  Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore.
+  It globus intorquens nigranti turbine nubem                      535
+  Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,
+  Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,
+  Undanti circum tempestas acta procella
+  Volvitur, atque altos operit caligine montes.
+  Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum                           540
+  Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis
+  Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ
+  Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.
+    Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso
+  Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi                      545
+  Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,
+  (Autololum moderator erat) quem poplite cæso
+  Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas
+  Fraxinus inrupit, conlabsaque membra sub ictu
+  Hoste superfuso subita cecidere ruina.                           550
+    Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat
+  Mille viros, nulli victus vel ponere castra,
+  Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros
+  Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.
+  Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci                        555
+  Exsultare videt (namque illi vulnere præceps
+  Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);
+  Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,
+  Et dignum sese ratus in certamina sævo
+  Comminus ire viro, referenti e corpore telum                     560
+  Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum,
+  Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.
+  Ad manes leti perfer decus: Itala gentis
+  Ni tibi origo foret, vita donatus abires.»
+  Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum,                    565
+  Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar
+  Clarum spectato dederat certamine nomen.
+  Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma
+  Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ
+  Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam                       570
+  Prodebant ictus: stipula crepitabat inani
+  Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.
+    Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus
+  Armigero Poenum ductor, «Certamina primæ
+  Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar                   575
+  Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure
+  Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese
+  Transigit: extracta foedavit cuspide sanguis
+  Canitiem, ac longos finivit morte labores.
+  Nec minus Herminium primis obtruncat in armis,                   580
+  Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis
+  Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ
+  Ducere suspenso per stagna jacentia lino.
+    Interea exanimem mæsti super arma Sychæum
+  Portabant Poeni, corpusque in castra ferebant.                   585
+  Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes
+  Ductor, præsago percussus pectora luctu,
+  «Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum
+  Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis
+  Flagrantem et nimio primi Mavortis amore,                        590
+  Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?»
+  Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum,
+  Et dictus pariter cædis mærentibus auctor;
+  «Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus
+  Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus                       595
+  Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater
+  Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra
+  Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.
+  At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris,
+  Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur                      600
+  Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma,
+  Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.»
+    Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem,
+  Iraque anhelatum proturbat pectore murmur,
+  Ut multo adcensis fervore exuberat undis,                        605
+  Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.
+  Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat
+  Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille
+  Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors
+  Coeperat, et campo junctus jam stabat uterque;                   610
+  Quum subitus per saxa fragor, motique repente
+  (Horrendum) colles, et summa cacumina totis
+  Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ
+  Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes.
+  Inmugit penitus convulsis ima cavernis                           615
+  Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus;
+  Atque umbras late Stygias inmensa vorago
+  Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi
+  Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos
+  Sublatus montes et sede excussus avita,                          620
+  Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.
+  Jamque eadem populos magnorumque oppida regum
+  Tempestas et dira lues stravitque tulitque.
+  Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes,
+  Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto                      625
+  Apenninicolæ fugere ad litora Fauni.
+    Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,
+  Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,
+  Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,
+  Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit                        630
+  Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.
+  Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ
+  Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro,
+  Restat, io, profugis? vos en ad moenia Romæ
+  Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis                      635
+  Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres
+  Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,
+  Disce mori! dabit exemplum non vile futuris
+  Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam
+  Consulis adspiciat: solus, si tanta libido                       640
+  Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus
+  Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras
+  Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.»
+    Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,
+  Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri                       645
+  Nomen erat gentile viro, fusisque catervis
+  Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat
+  Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi
+  Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille
+  Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,                       650
+  Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.
+  Nec vos poeniteat, populares, fortibus umbris
+  Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit
+  Insistens victos alta ad Capitolia patres.
+  Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis                   655
+  Obruitur telis, nimboque ruente per auras
+  Contectus, nulli dextra jactare reliquit
+  Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto
+  Ulterior ductore fuit: namque agmine denso
+  Primores juvenum, læva ob discrimina Martis                      660
+  Infensi Superis dextrisque, et cernere Poenum
+  Victorem plus morte rati, super ocius omnes
+  Membra ducis stratosque artus certamine magno
+  Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas
+  Injecere manus. Sic densi cædis acervo,                          665
+  Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,
+  Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,
+  In medias fratre invectus comitante catervas
+  Cæsorum juvenum Poenus, «Quæ vulnera cernis?
+  Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum,                670
+  Armatusque jacet servans certamina miles.
+  Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes!
+  Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ.
+  Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus
+  Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint                     675
+  Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.»
+    Sic fatus cessit nocti, finemque dedere
+  Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.
+
+
+
+
+LIBER SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Postero die, ubi primum inluxit, patet foeda hominum equorumque
+strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.
+
+Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt,
+Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in
+terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Poenisque ejus captæ
+gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem
+laniando exspirat; 14-53.
+
+Dum Poeni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per
+agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem
+quærunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu
+sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac
+mirifico casu fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli
+miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera
+fovet; 54-100.
+
+Tum juvenem, de foeda suorum clade querentem, exhortatur ad animi
+magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad
+Bagradam cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Poenis
+feliciter pugnasse; 101-302.
+
+Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse;
+303-345.
+
+Et quum aliquot annis post a Poenis, ut de pace, et si eam non posset
+impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset,
+jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse,
+et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia
+subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere;
+346-551.
+
+Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ;
+ingens trepidatio et tumultus oritur, matronæque in primis, vagæ per
+vias, quæ suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur;
+552-573.
+
+Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto
+filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias
+agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.
+
+Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat,
+committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione
+adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva
+tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu
+Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et
+nobilitate civitatis suæ facile princeps, qui singulari prudentia
+cautisque consiliis se parem Hannibali ducem præstat; 589-640.
+
+Poenus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones
+exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam
+movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum
+Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit,
+dirui jubet; 641-716.
+
+
+  Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan
+  In noctem diffusus equos jungebat Eois
+  Litoribus, primique novo Phaethonte retecti
+  Seres lanigeris repetebant vellera lucis.
+  Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat                   5
+  Insani Mavortis opus: simul arma virique
+  Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi
+  Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque,
+  Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat
+  Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat                        10
+  Frustra seminecum quærentia lumina cælum.
+  Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo
+  Æternum tumulis orbata cadavera ponto.
+    Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.
+  Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo,                          15
+  Non æquum ostentans confosso corpore Martem,
+  Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat
+  Per stragem, nervis interlabentibus, artus,
+  Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper
+  Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit                     20
+  Plus ævi, nec magnanima puer addere sese
+  Pubescente gena castris optarat, et acri
+  Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor
+  Obrueret bello Divis melioribus arma.
+  Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni                       25
+  Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.
+  Namque necis certus, captæ prohibere nequiret
+  Quum Poenos aquilæ, postquam subsidere fata
+  Viderat et magna pugnam inclinare ruina,
+  Occulere interdum et terræ mandare parabat.                       30
+  Sed, subitis victus telis, labentia membra
+  Prostravit super, atque injecta morte tegebat.
+  Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore
+  Reddita, vicini de strage cadaveris hasta
+  Erigitur, soloque vigens conamine late                            35
+  Stagnantem cæde et facilem discedere terram
+  Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans
+  Effigiem, palmis languentibus æquat arenas.
+  Supremus fessi tenues tum cessit in auras
+  Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem.                      40
+    Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen
+  Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto
+  Priverno, vitis Latiæ præsignis honore,
+  Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat
+  Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis                     45
+  Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo
+  Invenit Marti telum dolor. Ore cruento
+  Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ.
+  Jam laceræ nares, foedataque lumina morsu,
+  Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris                   50
+  Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:
+  Nec satias, donec mandentia linqueret ora
+  Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.
+    Talia dum præbet tristis miracula virtus,
+  Diverso interea fugientes saucia turba                            55
+  Jactantur casu, silvisque per avia cæcis
+  Ablati furtim multo cum vulnere solos
+  Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura
+  Exterrent, pennaque levi commota volucris.
+  Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba                   60
+  Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.
+    Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,
+  Qui longum semper fama gliscente per ævum,
+  Infidis servasse fidem memorabere Poenis,
+  Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella                     65
+  Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,
+  Et dulces tristi repetebat sorte penates
+  Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris
+  Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ
+  Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ                            70
+  Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,
+  Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur)
+  Limina pulsabat tecti; quum membra cubili
+  Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis
+  Miles, et haud surda tractarat prælia fama)                       75
+  Procedit, renovata focis et paupere Vesta
+  Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum
+  Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)
+  Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,
+  Funesti rumore mali jam saucius aures:                            80
+  «Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis
+  Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,
+  Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem
+  Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,
+  Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta                     85
+  Expulerint eversa meo de corde, dolorem.
+  Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro
+  Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit
+  Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit
+  Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe                   90
+  Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,
+  Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli
+  Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.
+  Exin cura seni, tristem depellere fesso
+  Ore sitim, et parca vires arcessere mensa.                        95
+  Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem
+  Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.
+  Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus
+  Expertis medicare modis, gratumque teporem,
+  Exutus senium, trepida pietate ministrat.                        100
+    Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus,
+  Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum
+  Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,
+  Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem
+  Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis               105
+  Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes,
+  Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater
+  Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis
+  Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.
+  Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum!               110
+  Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas,
+  Prostrataque virum mole: inter tela cadentem
+  Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes,
+  Dignam me poenæ tum nobilitate paternæ
+  Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum,                  115
+  Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.»
+    Cetera acerbantem questu lenire laborans
+  Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu
+  Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.
+  Talis lege Deum clivoso tramite vitæ                             120
+  Per varios præceps casus rota volvitur ævi.
+  Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem
+  Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo
+  Inferior, tuus ille parens decora alta paravit
+  Restando adversis, nec virtutem exuit ullam                      125
+  Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.
+  Vix puerile mihi tempus confecerat ætas,
+  Quum primo malas signabat Regulus ævo.
+  Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos,
+  Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen                      130
+  Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem
+  Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.
+  Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum
+  Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo
+  Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis                  135
+  Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona
+  Non prælatus eques. Verum superavit honores
+  Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi
+  Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.»
+    «Turbidus arentes lento pede sulcat arenas                     140
+  Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne
+  Victus limosas extendere latius undas,
+  Et stagnante vado patulos involvere campos.
+  Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,
+  Per ripas læti sævis consedimus arvis.                           145
+  Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris
+  Servabat sine sole nemus, crassusque per auras
+  Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.
+  Intus dira domus, curvoque inmanis in antro
+  Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ.                 150
+  Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira
+  Telluris genitum, cui par vix viderit ætas
+  Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas
+  Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.
+  Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis                   155
+  Alvum deprensi satiabant fonte leones,
+  Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis
+  Armenta, et tractæ foeda gravitate per auras,
+  Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant
+  Ossa solo informi, lateque repletus et asper                     160
+  Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.
+  Isque ubi ferventi concepta incendia pastu
+  Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis,
+  Nondum etiam toto demersus corpore in amnem
+  Jam caput adversæ ponebat margine ripæ.                          165
+  Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino
+  Apenninicola atque Umbro comitatus Avente:
+  Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.
+  Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus
+  Horror, et occulto riguerunt frigore membra.                     170
+  Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur
+  Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes
+  Arcano gressus audemus credere luco.
+  Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri
+  Tartareus turbo, atque insano sævior Euro                        175
+  Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa
+  Tempestas oritur, mixtam stridore procellam
+  Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim
+  Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri,
+  Atque antrum ruere, et visi procedere Manes.                     180
+  Quantis armati cælum petiere Gigantes
+  Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis
+  Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes
+  Auro servavit ramos Junonius anguis;
+  Tantus disjecta tellure sub astra coruscum                       185
+  Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam
+  Dispersit saniem, et cælum foedavit hiatu.
+  Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli
+  Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum
+  Inplebant nemus. At subita formidine cæcus,                      190
+  Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant)
+  Antiquæ quercus ingenti robore sese
+  Occulit, infandum si possit fallere monstrum.
+  Vix egomet credo: spiris ingentibus arte
+  Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam                     195
+  Evertit fundo, et radicibus eruit imis.
+  Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem
+  Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris
+  (Vidi respiciens), obscoena condidit alvo.
+  Infelix fluvio sese, et torrentibus undis                        200
+  Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus.
+  Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos
+  (Heu genus infandum leti!) depascitur artus.
+    «Sic dirum nobis et lamentabile monstrum
+  Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat,                      205
+  Adpropero gressum, et ductori singula pando.
+  Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.
+  Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem
+  Igneus, et magna audendi flagrabat amore,
+  Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni                     210
+  Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum
+  Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim
+  Consequitur jusso manus, et muralia portat
+  Ballistas tormenta graves, suetamque movere
+  Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam.                         215
+  Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam
+  Cornea gramineum persultans ungula campum;
+  Percitus hinnitu serpens evolvitur antro,
+  Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore.
+  Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis:                      220
+  At nemus adrectæ et procera cacumina saltus
+  Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras
+  Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit.
+  Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte
+  Inmensum adtollit corpus, tergoque residens                      225
+  Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.
+  Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens
+  Contortos orbes directo corpore totam
+  Extendit molem, subitoque propinquus in ora
+  Lato distantum spatio venit: omnis anhelat                       230
+  Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri
+  Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.
+  Arduus ille super tumidis cervicibus altum
+  Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira
+  Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet                    235
+  Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram
+  Absorbet saniem, et tabo manante per ora
+  Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit,
+  Cedebant jam signa retro, victorque catervas
+  Longius avectas adflatus peste premebat;                         240
+  Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam
+  Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes,
+  Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur
+  Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes
+  Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu;                       245
+  Ibo alacer, solusque manus componere monstro
+  Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam
+  Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.
+  Venit in adversam non vano turbine frontem
+  Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis                     250
+  Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit.
+  Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ
+  Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira
+  Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori,
+  Et chalybem longo tum primum passus in ævo.                      255
+  Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset
+  Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi
+  Instantem elusisset equo, rursusque secutum
+  Cornipedis gyros flexi curvamine tergi
+  Detortis læva celer effugisset habenis.                          260
+    «At non spectator Marus inter talia segni
+  Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri
+  Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca
+  Lambebat lingua fessi certamine terga
+  Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox                   265
+  In memet sævi serpentis prælia verto.
+  Hinc imitata cohors certatim spicula dextris
+  Congerit, alternasque ferum diducit in iras,
+  Donec murali ballista coercuit ictu.
+  Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra                    270
+  Consuetum ad nisus spina præstante rigorem,
+  Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat.
+  Jamque alvo penitus demersa falarica sedit,
+  Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ:
+  Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer                       275
+  Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque
+  Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti
+  Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;
+  Donec tormentis stridens, magnoque fragore
+  Discussit trabs acta caput, longoque resolvens                   280
+  Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras
+  Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.
+    «Erupit tristi fluvio mugitus et imis
+  Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum,
+  Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ.                         285
+  Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis!
+  Quantaque supplicia et quales exhausimus iras!
+  Nec tacuere pii vates, famulumque sororum
+  Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,
+  Nos violasse manu seris monuere periclis.                        290
+    «Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi
+  Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente,
+  Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.»
+    Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat
+  Serranus, medioque viri sermone profatur:                        295
+  «Huic si vita duci nostrum durasset in ævum,
+  Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,
+  Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.»
+    Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine poenas
+  Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis.                      300
+  Nam defecta viris et opes adtrita, supinas
+  Africa tendebat palmas, quum sidere diro
+  Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.
+  Nulla viro species, decorisque et frontis egenum
+  Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris                    305
+  Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.
+  Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro,
+  Et duris facilem per inhospita ducere vitam,
+  Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,
+  Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis                  310
+  Taygeta, hunc unum non durassetis opacis
+  Eurotæ ripis! Vidissem moenia flammis
+  Phoenissa eruere; aut certe non horrida fata
+  Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni
+  Exutos servans portabo in Tartara luctus.                        315
+    «Consertæ campis acies, multusque per arva
+  Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira.
+  Hic inter medios memorandis Regulus ausis
+  Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat,
+  Nec repetenda dabat letali vulnera dextra.                       320
+  Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris
+  Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam
+  Pendentem terris pariter pontoque minatur,
+  Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor,
+  Et pelago trepidat subductis navita velis.                       325
+    «At fraudem nectens, socios ubi concava saxa
+  Claudebant, vertit subito certamine Graius,
+  Et dat terga celer ficta formidine ductor.
+  Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor
+  In foveam parco tectam velamine frondis                          330
+  Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ.
+    «Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ
+  Gloria, et incerti fallax fiducia Martis.
+  Non socios comitumve manus, non arma sequentum
+  Respicere; insano pugnæ tendebat amore                           335
+  Jam solus, nubes subito quum densa Laconum
+  Saxosis latebris intento ad prælia circum
+  Funditur, et Poena insurgit vis sæva virorum.
+  O diram Latio lucem, fastisque notandam!
+  Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi                   340
+  Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ.
+  Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit
+  Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho
+  Visa es, Carthago, Superis! quæ poena sequetur
+  Digna satis tali pollutos Marte Laconas?                         345
+    «At nova Elissæi jurato foedera Patres
+  Consultant mandare duci, pacisque sequestrem
+  Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem,
+  Captivamque manum ductore rependere nostro.
+    «Nec mora; jam stabat primis in litoris undis                  350
+  Navali propulsa ratis; jam nautica pubes
+  Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta
+  Transtra novant: his intortos aptare rudentes;
+  His studium erecto componere carbasa malo.
+  Unca locant prora curvati pondera ferri.                         355
+  Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ
+  Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta
+  Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri.
+  Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti
+  Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis,                 360
+  Qui voce alternos nautarum temperet ictus,
+  Et remis dictet sonitum, pariterque relatis
+  Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis.
+    «Postquam confectum nautis opus, horaque cursus,
+  Atque armata ratis, ventoque dedere profundum,                   365
+  Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.
+  Per medios coetus trahit atque inimica per ora
+  Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra
+  Pacatus frontem; qualis quum litora primum
+  Adtigit adpulsa rector Sidonia classe.                           370
+  Adcessi comes haud ipso renuente, ratique
+  Inpositus mæstis socium me casibus addo.
+  Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile,
+  Et certare malis urgentibus, hoste putabat
+  Devicto majus; nec tam fugisse cavendo                           375
+  Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo.
+  Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim
+  Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque
+  Tangere si miseris licuisset, corda moveri
+  Posse viri, et vestro certe mitescere fletu.                     380
+  Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam
+  Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem,
+  Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni.
+  Servabam vultus ducis ac prodentia sensum
+  Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem.                      385
+  Si qua fides, unum, puer, inter mille labores,
+  Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe,
+  Atque unum vidi poenæ quoque tempore vultum.
+  Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat
+  Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui                    390
+  Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.
+    «Ipsi Poenorum proceres, inmitia corda,
+  Ad patrios certant cultus revocare, togæque
+  Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu
+  Et matrum turba, juvenumque dolore profuso,                      395
+  Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul
+  Tendebat dextram, et patria vestigia primus
+  Ponentem terra obcursu celebrabat amico.
+  Conlegit gressum; monitusque recedere consul,
+  Nec summum violare decus: cingente superba                       400
+  Poenorum turba, captivoque agmine septus
+  Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat.
+    «Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,
+  Infelix nimia magni virtute mariti,
+  Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.                  405
+  Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis?
+  Atque ea postquam habitu juxta et velamine Poeno
+  Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra
+  Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.
+  Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre                      410
+  Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta
+  Adfatus, jubet et vestros et conjugis una
+  Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille
+  Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.»
+    Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis,                  415
+  «Magne parens, inquit, quo majus numine nobis
+  Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis
+  Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique
+  Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,
+  Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore                     420
+  Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra
+  Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum,
+  Si ferre ad Manes infixos mente daretur
+  Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor
+  Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo)                      425
+  Humana major species erat: horrida cano
+  Vertice descendens ingentia colla tegebat
+  Cæsaries, frontique coma squalente sedebat
+  Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.
+  Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde                 430
+  Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,
+  «Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit,
+  Hospitia, et sedes Poenorum intravit acerbas?
+  Adfixi clipei, currusque et spicula, nota
+  Ædibus in parvis magni monimenta triumphi,                       435
+  Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo
+  Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est,
+  Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri
+  Casta tori, domus et patrium sine crimine servat
+  Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro,                 440
+  Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu
+  Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes
+  Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro
+  Vidisti Latios consul procedere fasces,
+  Unde ire in Martem, quo capta referre solebas,                   445
+  Et victor mecum suspendere postibus arma.
+  Non ego complexus, et sanctæ foedera tædæ,
+  Conjugiumve peto: patrios damnare penates
+  Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.»
+    «Hos inter fletus, junctus vestigia Poenis                     450
+  Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit.
+  Vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta
+  Herculei monimenta rogi, quum consul adire
+  Adcirique jubet Libyas: tum limina templi
+  Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus,                       455
+  Quasve viri voces extremum Curia mærens
+  Audierit, placido nobis ipse edidit ore.
+    «Intulit ut gressus, certatim voce manuque
+  Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant:
+  Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est.                460
+  At circumfusi non secius undique dextram
+  Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto
+  Redderet, orabant: captiva posse redemtum
+  Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces
+  Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis.                       465
+  Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo:
+  «Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas,
+  Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno,
+  Quos reditus testes jurata mente vocavi,
+  Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri                      470
+  Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit,
+  Stante fide reditus, et salvo foedere poenæ.
+  Sic nobis rerum exitio desistite honorem
+  Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum:
+  Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent                      475
+  Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam,
+  Dum fuit, a duro cessavit munere Martis
+  Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.
+  At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum
+  E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro                      480
+  Pectora, captivos nostra pensare senecta.
+  Ite dolos contra; gensque astu fallere læta
+  Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.
+  Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum
+  Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere                      485
+  Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum
+  Foedere, et ex æquo geminas conscribere leges.
+  Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates,
+  Talia quam videam ferientes pacta Latinos.»
+    «Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ;                        490
+  Nec monitus spernente graves fidosque Senatu,
+  Poenorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa,
+  Ac minitans capto, patrias properabat ad oras.
+  Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens
+  Personat et luctu campus: revocare libebat                       495
+  Interdum, et justo raptum retinere dolore.
+    «At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux
+  Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum
+  Vociferans, celerem gressum referebat ad undas:
+  «Tollite me, Libyes, comitem poenæque necisque.                  500
+  Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri
+  Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem
+  Terrarum pelagique pati, cælique labores.
+  Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi,
+  Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.                   505
+  Cur usque ad Poenos miseram fugis? adcipe mecum
+  Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras
+  Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures
+  Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit
+  Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam,                510
+  In patria moriamur: adest comes ultima fati!»
+    «Has inter voces, vinclis resoluta moveri
+  Paulatim, et ripa coepit decedere puppis.
+  Tum vero infelix, mentem furiata dolore,
+  Exclamat, fessas tendens ad litora palmas:                       515
+  «En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis,
+  Atque hosti servare fidem! data foedera nobis,
+  Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?»
+  Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures:
+  Cetera percussi vetuerunt noscere remi.                          520
+    «Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras,
+  Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata
+  Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas.
+  Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti
+  Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri                  525
+  Frangeret, optabam: letum id commune fuisset.
+  Sed nos ad poenam moderato flamine lenes
+  Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.
+    «Infelix vidi, patriamque remissus in urbem
+  Narrator poenæ dura mercede reverti.                             530
+  Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum,
+  Pygmalioneam tentarem expromere gentem,
+  Si majus quidquam toto vidisset in orbe
+  Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis
+  Edidit exemplum virtus: pudet addere questus                     535
+  Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem.
+  Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto
+  Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.
+    «Præfixo paribus ligno mucronibus omnes
+  Armantur laterum crates, densumque per artem                     540
+  Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri
+  Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis
+  Quocumque inflexum producto tempore torpor
+  Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.
+  Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos                  545
+  Hæc superat currus: longo revirescet in ævo
+  Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit
+  Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen,
+  Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata
+  Audire horrebunt a te calcata minores.»                          550
+  Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura.
+    Interea, rapidas perfusa cruoribus alas,
+  Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda,
+  Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem.
+  Allia, et infandi Senones, captæque recursat                     555
+  Adtonitis arcis facies: excussit habenas
+  Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.
+  Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur,
+  Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela.
+  Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta                        560
+  Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum
+  Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque
+  Amisere: jacent portis, ululante dolore,
+  Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo
+  Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum,                   565
+  Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur
+  Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati,
+  Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures
+  Percussæ graviore malo: metus inde, negatum
+  Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit.                      570
+  Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo
+  Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis
+  Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.
+    Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat
+  Serranum Marus; atque olim post fata mariti                      575
+  Non egressa domum vitato Marcia coetu,
+  Et lucem causa natorum passa, ruebat
+  In luctum similem antiquo: turbata repente
+  Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ,
+  Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte                580
+  Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?
+  Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis
+  Abripiat, poenæque instauret monstra paternæ,
+  Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam,
+  Ne patrias iras, animosque in prælia ferres;                     585
+  Neu te belligeri stimularet in arma parentis
+  Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ
+  Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua
+  Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ
+  Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis                      590
+  Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli
+  Certatur, pulsusque timor graviore periclo.
+    Maxima curarum, rectorem ponere castris,
+  Cui Latium et moles rerum quassata recumbat,
+  Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti                      595
+  Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis
+  Cura fuit: nam Tyrrhenos, Poenumque secundis
+  Albana surgens respexerat arce tumentem,
+  Qui ferre in muros victricia signa parabat.
+  Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit,           600
+  O juvenis, dederit portas transcendere Romæ,
+  Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles
+  Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino
+  Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem,
+  Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum                   605
+  Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit
+  Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens
+  Abrupto fregit cælo super agmina nubem.
+    Nec Poenum avertisse satis: dat numine magno
+  Æneadis, gentem gremio deponere tuto                             610
+  Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas
+  Credere ductori. Cui postquam tradita belli
+  Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam
+  Invidia, aut blando popularis gloria fuco,
+  Non astus fallax, non præda, aliusve cupido.                     615
+  Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta
+  Mente capax; par ingenium castrisque togæque.»
+  Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.
+    Hic, circumspectis nulli deprensus in armis,
+  Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum                       620
+  Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus,
+  Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem.
+  Nec membris quisquam, natove pepercit amato
+  Acrius; aut vidit socium per bella cruorem
+  Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor                   625
+  Hostili, plenis repetebat moenia castris.
+    Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo:
+  Nam remeans longis olim Tirynthius oris,
+  Et triplicis monstri famam, et spectacula captas
+  Mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Romæ,                    630
+  Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat
+  Inter desertos fundata Palatia dumos
+  Paupere sub populo ductor; quum regia virgo,
+  Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto
+  Procreat, et magni commiscet seminis ortus                       635
+  Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.
+  Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem,
+  Limine progressos uno; pulcherrima quorum
+  Cunctando Fabius superavit facta, ducemque
+  Hannibalem æquando: tantus tunc, Poene, fuisti!                  640
+    Dum se perculsi renovant in bella Latini,
+  Turbatus Jove, et exuta spe moenia Romæ
+  Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat
+  Hannibal, excelso summi qua vertice montis
+  Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis                     645
+  Projecta in campis nebulas exhalat inertes,
+  Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,
+  Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros
+  Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis,
+  Quo spolia invitant, transfert populantia signa;                 650
+  Donec pestiferos mitis Campania cursus
+  Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.
+    Hic dum stagnosi spectat templumque domosque
+  Literni ductor, varia splendentia cernit
+  Pictura, belli patribus monimenta prioris                        655
+  Exhausti (nam porticibus signata manebant),
+  Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo.
+  Primus bella truci suadebat Regulus ore,
+  Bella neganda, viro si noscere fata daretur!
+  At princeps Poenis indicta more parentum                         660
+  Appius adstabat pugna, lauroque revinctus
+  Justum Sarrana ducebat cæde triumphum.
+  Æquoreum juxta decus, et navale tropæum,
+  Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:
+  Exuvias Marti donumque Duilius, alto                             665
+  Ante omnes mersa Poenorum classe, dicabat:
+  Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque
+  Post epulas tibicen adest; castosque penates
+  Insignis læti repetebat murmure cantus.
+    Cernit et extremos defuncti civis honores:                     670
+  Scipio ductoris celebrabat funera Poeni,
+  Sardoa victor terra. Videt inde ruentem
+  Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;
+  Instabat crista fulgens, et terga premebat
+  Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon,            675
+  Et Garamas positis dedebant oppida telis.
+  Lentus arenoso spumabat Bagrada campo
+  Viperea sanie, turmisque minantibus ultro
+  Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.
+    Nec non projectum puppi, frustraque vocantem                   680
+  Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto
+  Rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas
+  Xanthippus digni pendebat in æquore leti.
+  Addiderant geminas medio consurgere fluctu
+  Ægates; laceræ circum fragmenta videres                          685
+  Classis, et effusos fluitare in gurgite Poenos.
+  Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura
+  Captivas puppes ad litora victor agebat.
+  Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar,
+  Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum                     690
+  Totius in sese vulgi converterat ora.
+  Sed pacis faciem, et pollutas foederis aras,
+  Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos
+  Cernere erat: strictas trepida cervice secures
+  Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis                       695
+  Orantes veniam, jurabant inrita pacta.
+  Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione.
+    Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu
+  Adridens Poenus, lenta proclamat ab ira:
+  «Non leviora dabis nostris inscribere tectis                     700
+  Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum
+  Da spectare, simul ferro flammaque ruentem;
+  Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes
+  Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis
+  Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque.                 705
+  Addes Ticini spumantes sanguine ripas,
+  Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis
+  Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis
+  Flaminius: fugiat consul manante cruore
+  Scipio, et ad socios nati cervice vehatur.                       710
+  Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur.
+  Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis
+  Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem.
+  Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite,
+  O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,                   715
+  In cineres monimenta date, atque involvite flammis.»
+
+
+
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum
+novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum
+proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus
+omnium, quas ducit, copiarum vires æquat, gerere statutum habet cum
+animo ac deliberatum; 1-19.
+
+At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama
+ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis
+percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis
+verbis ornat, et ita indignationem quidem Poeni in se convertit, sed e
+malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73.
+
+Dum Romæ, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt
+et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque
+militarem ad pristinos mores redigit; 74-95.
+
+Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Poenus, certa
+victoriæ spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos
+maledictis ad certamen provocat; 96-122.
+
+Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota
+videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem
+Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145.
+
+Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita
+jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem
+Hannibali ducem quæsissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158.
+
+Ibi amoenissimam Italiæ partem agrumque Falernum, qui generosissimo
+vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis
+temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur;
+159-211.
+
+Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius
+comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis
+cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi
+ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare,
+ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec,
+nisi certa spes et commoda rei bene gerendæ occasio obferatur, summam
+rerum universo periculo committant, sed ante omnia suæ saluti atque
+securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam
+temeraria vi inpedire studeant; 212-259.
+
+Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno
+ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut
+occultæ proditionis foederisque clam cum hostibus icti suspicio
+commoveatur; 260-267.
+
+Sed mox Poenus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente
+præter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni
+stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281.
+
+Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem,
+Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat,
+quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis,
+custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Poenus vero salvus
+ex faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra
+ponit; 282-376.
+
+Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post,
+sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio
+etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam
+fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum
+habeat, sequatur; 377-408.
+
+Absente eo classis Poenorum ex alto in portus Caietæ et Formiarum, in
+finibus Campaniæ, invehitur, quo hostium adventu perterritæ Nereides
+ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo
+de futura Italiæ fortuna cognoscant; 409-434.
+
+Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum
+Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce
+Ænea jactatis, repetenda, prædicit, urbem eorum æternam fore,
+bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a
+Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493.
+
+Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum,
+inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et,
+Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante,
+jam fama egregiæ victoriæ Romam perfertur; 494-512.
+
+Hinc populi jussu æquatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a
+civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit;
+513-522.
+
+Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore
+multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum
+factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones
+omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535.
+
+Jam cæsis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta
+procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente
+contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut
+cælo demissus, legionibus, salutis suæ jam desperantibus, succurrit,
+et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati
+Syllæ, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius
+edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet;
+536-729.
+
+Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto
+satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali
+tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius
+honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis,
+PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750.
+
+
+  Interea trepidis Fabius spes unica rebus:
+  Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps
+  Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum
+  Bellator senio jam castra movebat in hostem.
+  Sed mens humana major, nec tela, nec enses,                        5
+  Nec fortes spectabat equos: tot millia contra
+  Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus
+  Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.
+  Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,
+  Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,                      10
+  Ultima Dardanii transisset nominis ætas.
+  Ille modum Superis in Punica castra favoris
+  Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella
+  Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille
+  Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.                          15
+  Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ
+  Et fluxas Latii res, majorumque labores,
+  Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,
+  Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.
+    At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto                     20
+  Dictatore vigent, raptim mutata Latinis
+  Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,
+  Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis
+  Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas
+  Hannibali putet esse parem: fervore carentes                      25
+  Angebant anni, fraudique inaperta senectus.
+  Ocius adcitum captivo ex agmine poscit
+  Progeniem ritusque ducis dextræque labores.
+    Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris,
+  Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora                        30
+  Ticini juvenem ripis, fususque ruentis
+  Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.
+  Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:
+  «Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi
+  In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;                  35
+  Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,
+  Terrarum imperium Carthaginis arce videres.
+  Non ego te longa serie per singula ducam:
+  Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.
+  Veientum populi violata pace negabant                             40
+  Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat
+  Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.
+  Delectus vetiti; privataque castra Penates
+  Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una
+  Patricius junctis exercitus ibat in armis.                        45
+  Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,
+  Uno non pavidus rexisses bella magistro.
+  Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci
+  Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ,
+  Maximaque Herculei mugivit numinis ara.                           50
+  Invasere hostem; numerarique aspera virtus
+  Haud est passa viros, et plures milite cædes.
+  Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim
+  Dispersi subiere, vicis meritique labore
+  Æquato: nulli quisquam virtute secundus,                          55
+  Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.
+  Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum
+  Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,
+  Qui Fabia gente incolumi deforme putabat
+  Publica bella geri, pariter cecidere Deorum                       60
+  Invidia, subitis circumvenientibus armis.
+  Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt,
+  Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus
+  Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque
+  Providus, et cauta sollertia tecta quiete.                        65
+  Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas,
+  Foderis in pugna velocius ilia planta
+  Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.»
+  Quem cernens avidum leti post talia Poenus,
+  «Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,                    70
+  Et captiva paras moriendo evadere vincla.
+  Vivendum est: arta serventur colla catena.»
+  Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.
+    At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras
+  Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu                             75
+  Femineus matres graditur chorus; ordine longo
+  Junoni pallam conceptaque vota dicabant.
+  «Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;
+  Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba
+  Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo                    80
+  Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.
+  Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,
+  Interea velamen erit: si pellere nostris
+  Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro
+  Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.»                         85
+  Nec non et proprio venerantur Pallada dono,
+  Phoebumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.
+  Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum
+  Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ.
+    Dum Roma antiquos templis indicit honores,                      90
+  Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte
+  Bellandi, lento similis, præcluserat omnes
+  Fortunæque hostique vias: discedere signis
+  Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra
+  Imperii, Romane, caput, parere docebat.                           95
+  Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis
+  Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,
+  Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis
+  Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur,
+  Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat:             100
+  Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum
+  Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras
+  Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,
+  Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis,
+  Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.             105
+  En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis
+  Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem
+  Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi
+  Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,
+  Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.                    110
+  Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso
+  Creverit; et titulis libeat cur figere nostris
+  Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster
+  Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.
+  Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.»                     115
+    Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,
+  Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem,
+  Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta
+  Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ.
+  Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis                      120
+  Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,
+  Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.
+    Cassarum sedet irarum spectator, et alti
+  Celsus colle jugi domat exsultantia corda,
+  Infractasque minas dilato Marte fatigat                          125
+  Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra
+  Munitis pastor stabulis per ovilia clusum
+  Inpavidus somni servat pecus; effera sævit,
+  Atque inpasta truces ululatus turba luporum
+  Exercet, morsuque quatit restantia claustra.                     130
+    Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo
+  Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit
+  Conditus occulta, si præcipitare sequentem,
+  Atque inopinata detur circumdare fraude;
+  Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris                       135
+  Furta viæ, retroque abitum fictosque timores
+  Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta
+  Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem.
+  Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora,
+  Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.                   140
+  Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,
+  Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.
+  Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis,
+  Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans
+  Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.                    145
+    Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ:
+  «Obvia si primus nobis hic tela tulisset,
+  Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli
+  Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis
+  Sanguinea pontum turbasset decolor unda?                         150
+  Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,
+  Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,
+  Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!»
+  Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem
+  Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,                    155
+  Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.
+  Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,
+  Campanas remeat notus populator in oras.
+  Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,
+  (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)                     160
+  Addunt frugiferis inimica incendia ramis.
+    Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,
+  Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri
+  Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites
+  Nulli dant prælis nomen præferre Falernis.                       165
+  Massica sulcabat meliore Falernus in ævo
+  Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras
+  Nondum uva virides nudo texebat in arvo;
+  Pocula nec norant succis mulcere Lyæi,
+  Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.                     170
+  Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes
+  Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum;
+  Nec pigitum parvosque lares humilisque subire
+  Limina cælicolam tecti: cepere volentem
+  Fumosi postes, et ritu pauperis ævi                              175
+  Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes
+  Advenisse Deum; sed enim de more parentum
+  Grato cursabat studio, instabatque senectæ,
+  Donec opes festas puris nunc poma canistris
+  Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis                    180
+  Rorantes humore dapes: tum lacte favisque
+  Distinxit dulces epulas, nulloque cruore
+  Polluta castus mensa cerealia dona
+  Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem
+  Undique, et in mediam jecit libamina flammam.                    185
+    Deesse tuos latices, hac sedulitate senili
+  Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)
+  Fagina pampineo spumarunt pocula succo,
+  Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti
+  Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata                 190
+  Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.
+    «En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim
+  Viticolæ nomen pervulgatura Falerni,
+  Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem
+  Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,                         195
+  Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit
+  Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,
+  Festas Nysæo redimivit palmite mensas.
+  Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori,
+  Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,               200
+  Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo
+  Tempora quassatus grates et præmia digna
+  Vix intellectis conaris reddere verbis,
+  Donec composuit luctantia lumina Somnus,
+  Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo                205
+  Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo,
+  Uviferis late florebat Massicus arvis,
+  Miratus nemora, et lucentes sole racemos.
+  Id monti decus, atque ex illo tempore dives
+  Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,                      210
+  Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.
+    Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat
+  Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,
+  Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris
+  Ausoniis vota, et pugnandi prava libido                          215
+  Gliscebat; proni decurrere monte parabant.
+    Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina
+  Concessum castra, et geminos domitare furores.
+  «Fervida si nobis corda, abruptumque putassent
+  Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,                       220
+  Turbari facilem mentem; non ultima rerum,
+  Et deplorati mandassent Martis habenas.
+  Stat pensata diu belli sententia; vincam
+  Servare invitos, urgentesque ultima fata.
+  Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.                      225
+  Si lucis piget, et supremis esse cupido est
+  Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali
+  Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ
+  Insignem fecisse locum; revocandus ab atris
+  Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi                         230
+  Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.
+    «An nondum præceps vicinaque fata videtis?
+  Una, ut debellet, satis est victoria Poeno.
+  State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus
+  Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta                        235
+  Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est
+  Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis
+  Omnes jam portis in campum effuderit hora.
+  Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes
+  Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.                  240
+  Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo
+  Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque
+  Destituat tumidos subducto flamine ventus,
+  In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni
+  Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto                          245
+  Artior est nullo Tyriis certamine! quantum
+  Detritum est famæ! quin inter cetera nostra
+  Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis
+  Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem
+  Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!                       250
+  Interea, exclusa majoris sorte pericli,
+  Me solum, quæso, toti me opponite bello.»
+    His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.
+  Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis
+  Neptunus, totumque videt, totique videtur                        255
+  Regnator ponto, sævi fera murmura venti
+  Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;
+  Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace,
+  Languentes tacito lucent in litore fluctus.
+    Sensit cura sagax Poeni, fraudisque veneno                     260
+  Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti
+  Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;
+  Massicus uviferis addebat nomina glebis.
+  Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas
+  In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,                   265
+  Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,
+  Ceu clandestino traheretur foedere bellum.
+    Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat
+  Dictator sævire dolos: at non vacat ægre
+  Invidiam gladios inter lituosque timere,                         270
+  Et dubia morsus famæ depellere pugna;
+  Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo
+  Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Poenum,
+  Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles
+  Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.                     275
+  Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant
+  A tergo rupes; undosis squalida terris
+  Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum
+  Poscebat regio; septos sed fraude locorum
+  Arta fames, poenas miseræ exactura Sagunti,                      280
+  Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.
+    Cuncta per et terras et lati stagna profundi
+  Condiderat somnus, positoque labore dierum,
+  Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.
+  At non Sidonium curis flagrantia corda                           285
+  Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant
+  Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili
+  Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,
+  Qua super instratos projectus gramine campi
+  Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris                   290
+  Fert gressus vicina citos; nec degener ille
+  Belligeri ritus, taurino membra jacebat
+  Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.
+  Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ,
+  Et dira e summa pendebat cuspide cassis:                         295
+  At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,
+  Et telum Baliare simul tellure quiescunt.
+  Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;
+  Et sonipes strato carpebat gramina dorso.
+    Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,                   300
+  «Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),
+  Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?»
+  Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos
+  Incussa revocat castrorum ad munera planta,
+  Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris,                    305
+  In curas Fabius nos excitat; illa senectus,
+  Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.
+  Cernis ut armata circumfundare corona,
+  Et vallet clausos conlectus miles in orbe.
+  Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro,                310
+  Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros
+  Armenta adsueto belli de more sequuntur.
+  Cornibus arentes edicam innectere ramos,
+  Sarmentique leves fronti religare maniplos;
+  Admotus quum fervorem disperserit ignis,                         315
+  Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,
+  Et vaga per colles cervice incendia jactent.
+  Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas
+  Custos excubias, majoraque nocte timebit.
+  Si cordi consulta (moras extrema recusant),                      320
+  Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu
+  Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta
+  Inter equos, interque viros, interque jacebat
+  Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes,
+  Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens                   325
+  Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente
+  Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.
+    Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta
+  Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor,
+  Iras compesce, atque in lucem prælia differ.                     330
+  Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus
+  Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes
+  Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis
+  Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,
+  Germanus parat, atque obsessa evellere castra.                   335
+  Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,
+  Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris
+  Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ
+  Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,
+  Nec notum somno noctes æquare: feroci                            340
+  Pervigil inservibat equo, fessumque levabat
+  Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.
+  At socii renovant tela, arentemque cruorem
+  Ferro detergent, et dant mucronibus iras.
+    Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi                 345
+  Quænam agitent, pandunt, et coeptis ire ministrum
+  Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,
+  Intentique docent, quæ sint properanda, monentque
+  Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes
+  Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque                     350
+  Majores umbræ: rapida jam subdita peste
+  Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.
+    Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra
+  Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ
+  Coepere, et vincens fumos erumpere vertex:                       355
+  Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos
+  Saxosi scopulos montis lymphata feruntur
+  Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni
+  Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.
+  Per juga, per valles errat Vulcania pestis,                      360
+  Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:
+  Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena,
+  Fluctibus e mediis sulcator navita ponti
+  Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris
+  Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,                    365
+  Vertice Gargani residens incendia pastor.
+    At facie subita volitantum montibus altis
+  Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti,
+  Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari
+  Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.                  370
+  Cælone exciderint, et magna fulmina dextra
+  Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis
+  Fuderit egestas adcenso sulfure flammas
+  Infelix tellus, media in formidine quærunt.
+  Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis                 375
+  Poenus, et in patulos exsultans emicat agros.
+  Huc tamen usque vigil processerat arte regendi
+  Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,
+  Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela
+  Evasisse satis: quin et vestigia pulsi                           380
+  Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent
+  Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,
+  Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa
+  Et belli summam primasque jubebat habenas,
+  Atque his præformat dictis, fingitque monendo:                   385
+    «Si factis nondum, Minuci, te cauta probare
+  Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba
+  Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.
+  Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ
+  Juvere, aut densis legio conferta maniplis.                      390
+  Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.
+  Dis sine me libare dapem et solennia ferre:
+  Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,
+  Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.
+  Interea (crede experto, non fallimus) ægris                      395
+  Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,
+  Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro
+  Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.
+  Plena tibi castra atque intactus vulnere miles
+  Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde.                400
+  Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,
+  Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga,
+  Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.
+  Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ.
+  Hæc monuisse satis: sed si compescere corda                      405
+  Non datur oranti, magno te jure pioque
+  Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens
+  Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.
+    Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo
+  Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus                          410
+  Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,
+  Ac totus multo spumabat remige pontus;
+  Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri
+  Æquoreæ pelago simul emersere sorores,
+  Ac possessa vident infestis litora proris.                       415
+  Tum magno perculsa metu Nereia turba,
+  Adtonitæ propere refluunt ad limina nota,
+  Teleboum medio surgunt qua regna profundo,
+  Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro
+  Conditur abrupto Proteus, ac spumea late                         420
+  Cautibus objectis rejectat cærula vates.
+    Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)
+  Per varias lusit formas, et terruit atri
+  Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,
+  Aut fremuit torvo mutatus membra leone,                          425
+  «Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente
+  Pervasit pallor? cur scire futura libido?»
+    Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu
+  Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores.
+  Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis                        430
+  Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna
+  In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit
+  Navita jam portus? patria num sede fugatæ
+  Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?»
+    Tum sic involvens repetita exordia retro                       435
+  Incipit ambiguus vates, reseratque futura:
+  «Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida
+  Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros
+  Arguta revocans ad roscida pascua canna,
+  Audivit sacræ lentus certamina formæ:                            440
+  Tum matris currus niveos agitabat olores,
+  Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.
+  Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus
+  Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,
+  Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.                   445
+  Ast alius nivea comebat fronte capillos,
+  Purpureos alius vestis religabat amictus,
+  Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros
+  Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ
+  «Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis                   450
+  «Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra
+  «Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis
+  «Si mea tela dedi blando medicata veneno,
+  «Si vester, cælo ac terris qui foedera sancit,
+  «Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra                455
+  «Cypron Idumæas referat de Pallade palmas,
+  «De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.»
+    «Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat
+  Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,
+  Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem                    460
+  Involvi tum comta tamen, pacemque serenis
+  Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat
+  Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.
+  Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,
+  Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden                      465
+  Post fratris latura toros: postrema nitenti
+  Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa
+  Et nemora et penitus frondosis rupibus antra
+  Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.
+  Nec judex sedisse valet, fessique nitoris                        470
+  Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.
+    «Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor,
+  Atque excisa suo pariter cum judice Troja.
+  Tum pius Æneas, terris jactatus et undis,
+  Dardanios Itala posuit tellure Penates.                          475
+  Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo
+  Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,
+  Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.
+  At vos, o natæ, currit dum inmobile filum,
+  Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.                        480
+  Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis
+  Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus;
+  Damnatoque Deûm quondam per carmina campo
+  Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.
+  Punica Romuleos quatient mox spicula muros,                      485
+  Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.
+  Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit
+  Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ
+  Inplebit flammis, avelletque Itala Poenum
+  Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.                490
+  Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.
+  Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,
+  Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»
+    Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro,
+  Jam monita et Fabium bellique equitumque magister                495
+  Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.
+  Pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem
+  Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno
+  Eliceret, dabat interdum simulantia terga.
+  Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi                  500
+  Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,
+  Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,
+  Ducit sinuato captivum ad litora lino.
+    Fama furit, versos hostes, Poenumque salutem
+  Invenisse fuga: liceat si vincere, finem                         505
+  Promitti cladum: sed enim ditione carere
+  Virtutem, et poenas vincentibus esse repostas;
+  Clausurum jam castra ducem, rursusque referri
+  Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis
+  Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.                   510
+  Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes
+  Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris.
+  Tunc indigna fide censent optandaque Poeno,
+  Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.
+    Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro                  515
+  Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers
+  Irarum senior, magnas ne penderet alti
+  Erroris poenas patria inconsulta, timebat.
+  Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,
+  Partitus socias vires, vicina propinquis                         520
+  Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta
+  Non Romana minus servat, quam Punica castra.
+  Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo,
+  Perdendi simul et pereundi ardebat amore.
+    Quem postquam rapidum vidit procedere castris                  525
+  Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces
+  In subitum curas: propere capere arma maniplis
+  Edicit, vallique tenet munimine turmas
+  Ausonius: torquet totas in prælia vires
+  Poenorum ductor, propellitque agmina voce:                       530
+  «Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ.
+  Non sperata diu plano certamina campo
+  Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum
+  Detergete situm ferro, multoque cruore
+  Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.»                        535
+    Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,
+  Perlustrans campos oculis, tantoque periclo
+  Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.
+  Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit,
+  Quas dignum, poenas; qui per suffragia cæca                      540
+  Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.
+  Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra,
+  Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis
+  Æquent imperio, et solem concedere nocti
+  Sciscant inbelles! magna mercede piabunt                         545
+  Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»
+    Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:
+  «Sanguine Poenorum, juvenis, tam tristia dicta
+  Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque
+  Civem deleri nostras? aut vincere Poenum,                        550
+  Me spectante, sinam? nos æquavisse minori,
+  Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.
+  Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis
+  Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva:
+  Succensere nefas patriæ, nec foedior ulla                        555
+  Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.
+  Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,
+  Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru
+  Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille,
+  Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent                        560
+  Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ,
+  Mutassentque solum sceptris Æneia regna,
+  Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.
+  Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.
+  Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant                    565
+  Classica, procursusque viros conliserat acer.
+    Primus claustra manu portæ dictator et altos
+  Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.
+  Non graviore movent venti certamina mole,
+  Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens                       570
+  Africus: obnixi quum bella furentia torquent,
+  Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt
+  Æquor quisque suum; sequitur stridente procella
+  Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.
+  Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta                575
+  Phoenicum, et Carthago ruens, injuria quantum
+  Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque
+  Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ,
+  Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.
+    Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo                      580
+  Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente
+  Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ:
+  Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,
+  Hausurus clausos conjectis undique telis.
+  Atque hic Dardanius pravo certamine ductor                       585
+  Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.
+  Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;
+  Quum senior, gemino complexus prælia cornu,
+  Ulteriore ligat Poenorum terga corona,
+  Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,                   590
+  Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,
+  Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ
+  Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens
+  Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,
+  Aversumque premit telorum nubibus hostem.                        595
+  Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,
+  Rector erat Pylius bellis ætate secunda.
+    Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen
+  Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,
+  Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen.                    600
+  Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben,
+  Et geminas acies superantem vertice Thulim,
+  Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.
+  Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum,
+  Et Morinum pugnas æris stridore cientem,                         605
+  Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,
+  Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ,
+  Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.
+    Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.
+  Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra                  610
+  Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,
+  Inpacto prosternit equo, trepideque levantem
+  Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,
+  Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit.
+  Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis,                      615
+  Et campis servat mandatum adfixa cadaver.
+    Nec non exemplo laudis furiata juventus,
+  Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello
+  Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant
+  Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant                     620
+  Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro
+  Dum rapit, et molem subducto corpore vitat
+  Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;
+  Strage super lapsus socium, qua fibula morsus
+  Loricæ crebro laxata resolverat ictu,                            625
+  Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,
+  Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.
+  Heu sortem necis! evasit Garamantica tela
+  Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus
+  Occideret, telo non in sua vulnera misso.                        630
+  Volvitur exanimis, turpatque decora juventa
+  Ora novus pallor; membris dimissa solutis
+  Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.
+    Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum
+  Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,                    635
+  Eoa tumidus pharetrati militis ala,
+  Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim
+  Casside, et aurato fulgebat gemma monili.
+  Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda
+  Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.                     640
+  Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen
+  Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.
+    Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen
+  Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem,
+  Nunc dexter levibus flexo per devia gyris                        645
+  Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam
+  Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu.
+  Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento
+  Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo,
+  Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus                       650
+  Uventi ferrum admovit tepefacta palato.
+    At Brutus, diro casu turbatus amici,
+  Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos
+  Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat
+  Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram                     655
+  Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo
+  Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro
+  Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.
+  Labitur intento cornu transfossus, et una
+  Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam.                      660
+    At non tam tristi sortitus prælia Marte
+  Phoebei Soractis honor Carmelus agebat:
+  Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,
+  Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem
+  Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti,                        665
+  Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi.
+  Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste
+  Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore,
+  Per dumos miser in vicina cacumina quercus
+  Repserat, atque alta sese occultabat in umbra                    670
+  Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.
+  Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos
+  Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;
+  Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,
+  Dum nemoris celsi procera cacumina sensim                        675
+  Substructa certat tacitus contingere meta,
+  Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.
+  Effudit vitam, atque alte manante cruore
+  Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.
+    Jamque in palantes ac versos terga feroces                     680
+  Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda
+  Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.
+  Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant
+  Cornipedes, totusque novæ formidinis arte
+  Concolor æquabat liventia currus equorum                         685
+  Terga, nec erectis similes inponere cristis
+  Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.
+  Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos
+  Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta,
+  Egit nigrantem Stygia caligine currum.                           690
+    At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,
+  Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso
+  Moenia, Laertæ quondam regnata nepoti,
+  Quamquam tardatos turbata fronte Latinos
+  Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse                      695
+  Ferrata calce, atque effusa largus habena
+  Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,
+  Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.
+  Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto
+  Alipedem planta currum premit, atque volanti                     700
+  Adsilit a tergo: cecidere et lora repente
+  Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens
+  Palluit infelix subducto sanguine Maurus.
+  Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat.
+    At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum                        705
+  Dictator cum cæde globum: miserabile visu,
+  Vulneribus fessum ac multo labente cruore,
+  Ductorem cernit suprema ac foeda precantem.
+  Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem
+  Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem                 710
+  Hanc pellamus, ait; Poenoque ob mitia facta,
+  Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,
+  Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna
+  Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Poenum
+  Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,                       715
+  Donec Sidonius decederet æquore ductor.
+  Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum
+  Averso pastore lupus, fetumque trementem
+  Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu
+  Auditis celeret balatibus obvia pastor,                          720
+  Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis
+  Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu.
+  Tum demum terris, quas circumfuderat atra
+  Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ.
+  Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant                      725
+  Servari, subitisque bonis mens ægra natabat.
+  Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,
+  Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,
+  Connivent, solemque pavent agnoscere visu.
+    Quîs actis, senior, numerato milite lætus,                     730
+  Collis et tuto repetebat in aggere castra.
+  Ecce autem e media jam morte renata juventus,
+  Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo
+  Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem
+  Certatim, et magna memorabant voce Parentem.                     735
+  Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,
+  «Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem
+  Si fas vera queri, cur nobis castra virosque
+  Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,
+  Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi                        740
+  Æternas multo cum sanguine vidimus umbras.
+  Ocius huc aquilas servataque signa referte.
+  Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.
+  Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos:
+  Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.»                     745
+    Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)
+  Cespite de viridi surgunt properantius aræ.
+  Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi
+  Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus
+  In mensam Fabio sacrum libavit honorem.                          750
+
+
+
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque
+laudibus ad cælum fert: Hannibal contra, jam summum militiæ jus
+dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriæ tantum, sed
+prælii quoque spem præcisam esse, magnopere et dolet et indignatur;
+1-11.
+
+Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex
+conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper
+fluctuantes et prædæ sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum
+exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam
+agitant; Hannon autem, qui ducem Poenorum internecivo capitalique odio
+prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel
+supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti
+senatus censeat; 11-24.
+
+Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quæ Annam, Didonis
+sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis,
+quæ instent, fatis, de fine dictaturæ, comitiis consulum, temeritate
+Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere
+nitatur, et de pugnæ Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38.
+
+Nympha, communis a Belo ductæ originis, amoris patriæ et mandatorum
+sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino
+in Italia honore colatur; 39-49.
+
+Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post
+Didonis mortem Iarbas, Gætulorum rex, Carthagine rerum potitur, et
+Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio
+post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem
+conscendit, quæ vi tempestatis in litus Italiæ ejicitur; 49-68.
+
+Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Æneæ, a quo
+benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum
+adscendisse refert; 69-159.
+
+Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia
+strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium
+præcipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur;
+160-201.
+
+His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus
+verbis optatissimum de subita, quæ inpendeat, rerum mutatione, nuntium
+Hannibali adfert; 202-224.
+
+Is animum revocat, et e Campania, monitu deæ, in Apuliam castra movet;
+225-241.
+
+Interea Romæ comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non
+humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram
+favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione
+petit, et suffragiis turbæ forensis, quæ æternam fastis labem
+adspergunt, consul creatur; 242-257.
+
+Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem
+unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque
+multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab
+nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios
+imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Poenorum bello æque
+ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox,
+Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277.
+
+Collega ejus, L. Æmilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat,
+et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant,
+adcusatus damnatione collegæ, et sua prope, ambustus evaserat, etsi
+perniciem patriæ imminentem animo præsagit, et tam nobilitate, quam
+virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur;
+278-297.
+
+Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis
+cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti
+reipublicæ, quæ tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus
+unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Poenum imperatorem, qui in
+aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab
+domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniæ inopia
+laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna,
+quique nec occasioni suæ desit, nec suam occasionem hosti det;
+298-326.
+
+Ad ea paucis verbis mæstoque vultu respondet consul, se quidem, quam
+possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quæ una
+salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum,
+qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem
+Romanis, alterum Poenis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium
+senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem
+reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et
+salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco præcepta
+surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis
+potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum;
+327-348.
+
+Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas,
+Apuliæ vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in
+unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis
+(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468),
+Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis
+(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris,
+Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis,
+Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis,
+Vagennis (588), Siculis et Ilvæ ins. incolis (613) conscriptum, quorum
+populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scævola, 384, Sulla,
+393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469,
+Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621.
+
+Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant
+prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et
+omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli
+Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem
+ominantur; 656-676.
+
+
+  Primus Agenoridum cedentia terga videre
+  Æneadis dederat Fabius: Romana parentem
+  Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,
+  Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis,
+  Exspectanda viri fata, optandumque sub armis                       5
+  Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,
+  Nequidquam sese Latium sperare cruorem.
+  Jam vero concors miles, signisque relatis
+  Indivisus honos, iterumque et rursus eidem
+  Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum                           10
+  Angebant curis. Lentando fervida bella
+  Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus
+  Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi
+  Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque
+  Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.                   15
+    Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,
+  Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis,
+  Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla
+  (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore
+  Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.                       20
+  His super, internæ labes, et civica vulnus
+  Invidia augebant: lævus conatibus Hannon
+  Ductoris, non ulla domo submittere Patres
+  Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.
+    Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem                   25
+  Ad spes armorum, et furialia vota reducit
+  Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris.
+  Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam
+  Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:
+  «Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat                     30
+  Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.
+  Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.
+  Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos
+  Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.
+  Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda                         35
+  Prælia: ne desit fatis ad signa movenda.
+  Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.
+  Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.»
+    Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,
+  «Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari:                     40
+  Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem
+  Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis,
+  Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores.
+  Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi
+  Obtegitur densa caligine mersa vetustas,                          45
+  Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo,
+  Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ.
+  Sed pressis stringam revocatam ab origine famam
+  Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.»
+    Iliaco postquam deserta est hospite Dido,                       50
+  Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram
+  Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem
+  Certa necis, profugi donum exitiale mariti.
+  Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas,
+  Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis                      55
+  Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?
+    Battus Cyrenen molli tum forte fovebat
+  Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse
+  Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,
+  Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.                     60
+  Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,
+  Servata interea sedes: nec longius uti
+  His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor
+  Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat.
+  Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,                        65
+  Quod se non dederit comitem in suprema sorori:
+  Donec jactatam laceris (miserabile) velis
+  Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.
+  Non cæli, non illa soli, non gnara colentum,
+  Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.                       70
+    Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo,
+  Jam regni compos, noto sese ore ferebat.
+  Qui terræ defixam oculos et multa timentem,
+  Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli
+  Adtollit, mitique manu intra limina ducit.                        75
+  Atque ubi jam casus adversorumque pavorem
+  Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta
+  Exposcit cura letum infelicis Elissæ.
+  Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna
+  Incipit, et blandas addit pro tempore voces:                      80
+  «Nate Dea, solus regni lucisque fuisti
+  Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille
+  (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre
+  Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit
+  Interdum, stetit interdum, ventosque secuta                       85
+  Infelix oculis magno clamore vocabat
+  Ænean, comitemque tuæ se inponere solam
+  Orabat paterere rati: mox turbida anhelum
+  Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore
+  Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.                     90
+  Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli
+  Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente
+  Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,
+  Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.
+  Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque                    95
+  Deserit, et rursus portus furibunda revisit,
+  Si qui te referant converso flamine venti.
+  Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis
+  Massylæ levitas descendere conpulit artes.
+  Heu sacri vatum errores! dum numina noctis                       100
+  Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,
+  Quod vidi decepta nefas! congessit in atram
+  Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.»
+    Tum sic Æneas dulci repetitus amore:
+  «Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter                105
+  Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,
+  Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli,
+  Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui
+  Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,
+  Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto                    110
+  Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.
+  Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali
+  Incustodito sævire dedistis amori?»
+    Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum
+  Inter singultus, labrisque trementibus Anna:                     115
+  «Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,
+  Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam,
+  Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret
+  Infelix germana tori, furvasque trahebam
+  Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.                   120
+  Namque asper somno dirus me inpleverat horror,
+  Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,
+  Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus.
+  Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,
+  Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni;                           125
+  Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ
+  Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ.
+  Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,
+  Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.»
+    Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem,                  130
+  Evasit propere in celsam, quam struxerat ante
+  Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur
+  Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.
+  Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,
+  Postquam illum infelix hausit, quo munera primum                 135
+  Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,
+  Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ
+  Narrantem longos se pervigilante labores,
+  In portus amens rorantia lumina flexit.
+    «Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis                      140
+  Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,
+  Et placidi victos ardore admittite manes.
+  Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum,
+  Vidi constructas nostræ Carthaginis arces.
+  Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.                      145
+  Me quoque fors dulci quondam vir notus amore
+  Exspectat, curas cupiens æquare priores.»
+    Hæc dicens ensem media in præcordia adegit,
+  Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris.
+  Viderunt comites, tristique per atria planctu                    150
+  Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes.
+  «Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,
+  Ora manu lacerans, lymphato regia cursu
+  Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.
+  Ter diro fueram conata incumbere ferro,                          155
+  Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis.
+  Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.
+  Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem
+  Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.»
+    Motus erat, placidumque animum mentemque quietam               160
+  Troius in miseram rector susceperat Annam.
+  Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas
+  Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis
+  Illa videbatur. Tacito nox atra sopore
+  Cuncta per et terras et lati stagna profundi                     165
+  Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu
+  Has visa in somnis germanæ effundere voces:
+  «His, soror, in tectis longæ indulgere quieti,
+  Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes
+  Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis?                   170
+  Ac nondum nostro infaustos generique soloque
+  Laomedonteæ noscis telluris alumnos?
+  Dum cælum rapida stellas vertigine volvet,
+  Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;
+  Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit.                       175
+  Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes
+  Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.
+  Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum)
+  Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus
+  Labitur, et leni per valles volvitur amne.                       180
+  Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.
+  Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ,
+  Æternumque Italis numen celebrabere in oris.»
+  Sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram.
+    Anna novis somno excutitur perterrita visis,                   185
+  Itque timor totos gelido sudore per artus.
+  Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,
+  Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra
+  Per patulos currit plantis pernicibus agros;
+  Donec arenoso (sic fama) Numicius illam                          190
+  Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.
+    Orta dies totum radiis inpleverat orbem,
+  Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti,
+  Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,
+  Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur                       195
+  Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto
+  Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis
+  Inter cæruleas visa est residere sorores
+  Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.
+  Ex illo primis anni celebrata diebus                             200
+  Per totam Ausoniam venerando numine culta est.
+    Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas
+  Hortata est, celeri superum petit æthera curru,
+  Optatum Latii tandem potura cruorem.
+  Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ                         205
+  Ductorem gentis nulli conspecta petebat.
+  Ille, virûm coetu tum forte remotus ab omni,
+  Incertos rerum eventus bellique volutans,
+  Anxia ducebat vigili suspiria voce.
+  Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:                         210
+  «Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis
+  Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem?
+  Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,
+  Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes
+  Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires.                    215
+  Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus
+  Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,
+  Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.
+  Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis
+  Misit; ego Oenotris æternum numen in oris                        220
+  Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.
+  Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,
+  Celsus Iapygios qua se Garganus in agros
+  Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.»
+  Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.                        225
+    Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis:
+  «Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum
+  Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.
+  Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce
+  Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo                        230
+  Æquatam gemino simulacri munere Dido.»
+  Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes:
+  «Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,
+  Fatalis Latio miles: placavimus iras
+  Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno                          235
+  Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces
+  Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto
+  Quæ Marte exclusus promittere magna solebas.
+  En, numen patrium spondet majora peractis.
+  Vellantur signa, ac Diva ducente petamus                         240
+  Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.»
+    Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni,
+  Subnixus rapto plebeii muneris ostro,
+  Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ
+  Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.                      245
+  Atque illi sine luce genus, surdumque parentum
+  Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro
+  Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ
+  Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;
+  Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,                    250
+  Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,
+  Quo conservari Latium victore puderet.
+  Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti
+  Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem
+  Marcellum, fastis labem suffragia cæca                           255
+  Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat
+  Ambitus, et Graio funestior æquore campus.
+    Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers
+  Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte
+  Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo                     260
+  Spectatus ferro, lingua sperabat adire
+  Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat.
+  Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus,
+  Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:
+  «Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque              265
+  Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,
+  Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus
+  Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?
+  Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes
+  Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari                         270
+  Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos
+  Tertius exurit lacrimosis casibus annus?
+  Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho
+  Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem,
+  Et Patrum regna et Poenorum bella resolvet.                      275
+  Ite alacres, Latia devinctum colla catena
+  Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.»
+    Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert,
+  Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto
+  Auriga indocilis totas effundit habenas,                         280
+  Et præceps trepida pendens in verbera planta
+  Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,
+  Ac frena incerto fluitant discordia curru.
+  Cernebat Paullus (namque huic communia Campus
+  Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro                   285
+  Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira
+  Turbati vulgi, signataque mente cicatrix
+  Undantes ægro frenabat corde dolores.
+  Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim
+  Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore                         290
+  Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.
+  Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis.
+  Sed genus admotum Superis, summumque per altos
+  Adtingebat avos cælum: numerare parentem
+  Assaracum retro præstabat Amulius auctor,                        295
+  Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,
+  Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:
+    «Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella
+  Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;
+  Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira,                    300
+  Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo
+  Nequidquam didici casus prænoscere Marte.
+  Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ,
+  Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)
+  Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,                    305
+  Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo
+  Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens
+  Audivit Poenus! jam latis obvia, credo,
+  Stat campis acies, exspectaturque sub ictu
+  Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis                         310
+  Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?
+  Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,
+  Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum,
+  Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers,
+  Armorum genus? et stantem super omnia tela                       315
+  Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti
+  Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,
+  Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto
+  Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,
+  Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto               320
+  Invitat patrio, non fidæ moenibus urbes
+  Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.
+  Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero,
+  Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli
+  Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,                     325
+  Adnueritque Deus, velox adcede secundis.»
+    Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim:
+  «Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus
+  In Poenos, invicte, tuam: nec me unica fallit
+  Cunctandi ratio, qua te grassante senescens                      330
+  Hannibal obpressum vidit considere bellum.
+  Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor,
+  Ausoniæ est, alter Poenis: trahit omnia secum,
+  Et metuit demens, alio ne consule Roma
+  Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;                       335
+  Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem,
+  Subficit insano sonipes: incedere noctis,
+  Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus
+  Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet
+  Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.                        340
+  Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis
+  Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo
+  Moenia felicis patriæ, quocumque vocabit
+  Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.
+  Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,                      345
+  Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor
+  Assaraci de gente domum, similemve videbit
+  Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»
+    Sic tum diversa turbati mente petebant
+  Castra duces: at prædictis jam sederat arvis                     350
+  Ætolos Poenus servans ad prælia campos.
+  Non alias majore virum, majore sub armis
+  Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.
+  Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,
+  Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.                        355
+    Faunigenæ socio bella invasere Sicano
+  Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,
+  Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:
+  Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,
+  Quos celso devexa jugo Junonia sedes                             360
+  Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;
+  Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci
+  Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.
+    Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum
+  Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco                        365
+  Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.
+  Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,
+  Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur
+  Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.
+    His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo;               370
+  Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.
+  Non illis solitum crispare hastilia campo,
+  Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;
+  Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:
+  Ære caput tecti surgunt super agmina cristis.                    375
+    At quos ipsius mensis seposta Lyæi
+  Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,
+  Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,
+  Et quos pestifera Pomptini uligine campi,
+  Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro                     380
+  Liventes coeno per squalida turbidus arva
+  Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo,
+  Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum
+  Scævola, cui diræ cælatur laudis honora
+  Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.                       385
+  Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira
+  In semet versa, sævitque in imagine virtus.
+  Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro
+  Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.
+    Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur,                 390
+  Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,
+  Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,
+  Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis
+  Ducebat simul excitis; Soræque juventus
+  Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,                        395
+  Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso
+  Descendens Atina aberat, detritaque bellis
+  Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.
+  At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim
+  Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum                     400
+  Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro
+  Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma
+  Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.
+    Tullius æratas raptabat in agmina turmas,
+  Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.                       405
+  Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus
+  Ausoniæ populis ventura in secula civem!
+  Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,
+  Inplebit terras voce, et furialia bella
+  Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet                   410
+  Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.
+    Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi
+  Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.
+  Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens
+  Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum                    415
+  Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis
+  Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.
+  Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,
+  Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.
+  Ibant, et læti pars Sancum voce canebant,                        420
+  Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,
+  Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus
+  Dixisti populos magna ditione Sabinos.
+    Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,
+  Horridus et squamis et equina Curio crista?                      425
+  Pars belli quam magna venit! non æquore verso
+  Tam creber fractis albescit fluctus in undis;
+  Nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo
+  Lunatis acies imitatur Martia peltis,
+  Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.                     430
+    Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,
+  Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ,
+  Quique Truentinas servant cum flumine turres,
+  Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco
+  Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.                         435
+  Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,
+  Murice nec Libyco; statque humectata Vomano
+  Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.
+  Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto
+  Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe                     440
+  Exutum formæ volitare per æthera jussit,
+  Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.
+  Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,
+  Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit
+  Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.                       445
+    Sed non ruricolæ firmarunt robore castra
+  Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.
+  Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti
+  Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,
+  Et lavat ingentem perfundens flumine sacro                       450
+  Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis
+  In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,
+  Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.
+  Sed pater ingenti medios inlabitur amne
+  Albula, et admota perstringit moenia ripa.                       455
+  His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,
+  Hispellum, et duro monti per saxa recumbens
+  Narnia, et infestum nebulis humentibus olim
+  Iguvium, patuloque jacens sine moenibus arvo
+  Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis                  460
+  Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives
+  Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.
+  Ductor Piso viros spernaces mortis agebat
+  Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci
+  Æquabat senium, atque astu superaverat annos.                    465
+  Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,
+  Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.
+    Jamque per Etruscos legio completa maniplos
+  Rectorem magno spectabat nomine Galbam.
+  Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro                        470
+  Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.
+  Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi
+  Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.
+  Nec non Argolico dilectum litus Haleso
+  Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ.                      475
+  Adfuit et sacris interpres fulminis alis
+  Fæsula, et antiquus Romanis moenibus horror
+  Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas
+  Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.
+    Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,                       480
+  Insignis portu, quo non spatiosior alter
+  Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,
+  Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.
+  Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces,
+  Et junxit totidem tacito terrore secures:                        485
+  Hæc altas eboris decoravit honore curules,
+  Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro:
+  Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.
+  His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci,
+  Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique                      490
+  Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta
+  Haud procul, et sacrum Phoebo Soracte frequentant.
+  Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino
+  Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.
+    Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes                      495
+  Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,
+  Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.
+  Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam
+  Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,
+  Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes                      500
+  Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.
+  Sed populis nomen posuit metuentior hospes,
+  Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas,
+  Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton.
+  Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,                      505
+  Urbibus est illis caput, interiorque per udos
+  Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.
+  Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi
+  Sed numero castella valent: conjungitur acer
+  Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.                      510
+    Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,
+  Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi
+  (Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras
+  Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.
+  Haud ullo levior bellis Vestina juventus                         515
+  Agmina densavit, venatu dura ferarum:
+  Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,
+  Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ.
+  Marrucina simul Frentanis æmula pubes
+  Corfini populos, magnumque Teate trahebat.                       520
+  Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto
+  Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ.
+  Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi.
+    Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum
+  E toto dabat ad bellum Campania tractu,                          525
+  Ductorum adventu vicinis sedibus Osci
+  Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum
+  Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ,
+  Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque
+  Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre                   530
+  Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.
+  Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta
+  Prole Dicarchea, multo cum milite Graia
+  Illic Parthenope, ac Poeno non pervia Nola,
+  Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ:                        535
+  Sarrastis etiam populos totasque videres
+  Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues
+  Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens
+  Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.
+  Non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea                       540
+  Inarime, non antiqui saxosa Telonis
+  Insula, nec parvis aberat Calatia muris;
+  Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:
+  In primis Capua, heu! rebus servare serenis
+  Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.                      545
+    Lætos rectoris formabat Scipio bello.
+  Ille viris pila, et ferro circumdare pectus
+  Addiderat: leviora domo de more parentum
+  Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;
+  Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes.                    550
+    Ipse inter medios venturæ ingentia laudis
+  Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu
+  Murales fossas, undosum frangere nando
+  Indutus thoraca vadum: spectacula tanta
+  Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta                     555
+  Ilia perfossum, et campi per aperta volantem
+  Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem
+  Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.
+  Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque
+  Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti                         560
+  Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.
+    Adfuit et Samnis, nondum vergente favore
+  Ad Poenos; sed nec veteri purgatus ab ira.
+  Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique
+  Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent,                  565
+  Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve
+  Obscura incultis Herdonia misit ab agris.
+    Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus
+  Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes
+  Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.                        570
+  Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque
+  Avertunt fluvio, somnique labore parantur.
+    Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes,
+  Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.
+  Parebat legio audaci permissa Cethego,                           575
+  Cui socias vires, atque indiscreta maniplis
+  Arma recensebant; nunc sese ostendere miles
+  Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto
+  Misit, et exhaustæ mox Poeno Marte Cerillæ,
+  Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt              580
+  Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.
+  Ille et pugnacis laudavit tela Salerni
+  Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes
+  Aptabat dextris inrasæ robora clavæ.
+  Ipse, humero exsertus gentili more parentum,                     585
+  Difficili gaudebat equo, roburque juventæ
+  Flexi cornipedis duro exercebat in ore.
+    Vos etiam adcisæ desolatæque virorum
+  Eridani gentes, nullo adtendente Deorum
+  Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.                      590
+  Certavit Mutinæ quassata Placentia bello:
+  Mantua mittenda certavit pube Cremonæ,
+  Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu
+  Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris.
+    Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers               595
+  Arva coronantem nutrire Faventia pinum.
+  Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi,
+  Et quondam Teucris comes in Laurentia bella
+  Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.
+  Quique gravi remo, limosis segniter undis,                       600
+  Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ.
+  Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti
+  Euganea, profugique sacris Antenoris oris.
+  Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.
+  Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni                     605
+  In decus Hannibalis duros misere nepotes.
+  Maxima tot populis rector fiducia Brutus
+  Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.
+  Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,
+  Et sine tristitia virtus: non ille rigoris                       610
+  Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,
+  Nec famam lævo quærebat limite vitæ.
+    Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ
+  Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna.
+  Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum,                615
+  Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.
+    Ignosset, quamvis avido committere pugnam,
+  Varroni, quicumque simul tot tela videret.
+  Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam
+  Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ,                      620
+  Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.
+    Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ,
+  Defigunt diro signa infelicia vallo.
+  Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,
+  Cessarunt Superi vicinas prodere clades.                         625
+  Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,
+  Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ,
+  Nutantique ruens prostravit vertice silvas
+  Garganus, fundoque imo mugivit anhelans
+  Aufidus, et magno late distantia ponto                           630
+  Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.
+  Quæsivit Calaber, subducta luce repente
+  Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:
+  Obseditque frequens castrorum limina bubo.
+  Nec densæ trepidis apium se involvere nubes                      635
+  Cessarunt aquilis: non unus crine corusco
+  Regnorum eversor rubuit letale cometes.
+  Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti
+  Inrupere feræ, raptique ante ora paventum
+  Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.                   640
+    Ludificante etiam terroris imagine somnos,
+  Gallorum visi bustis erumpere manes:
+  Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ
+  Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen
+  Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta                     645
+  Effigie patris large fluxere Quirini.
+  Major et horrificis sese extulit Allia ripis.
+  Non Alpes sedere loco, non nocte dieve
+  Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.
+  Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ                         650
+  In Latium venere faces, ruptusque fragore
+  Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.
+  Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes
+  Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis
+  Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex.                     655
+    Ecce inter medios belli præsagus, et ore
+  Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet
+  Miles castra feris, et anhelat clade futura.
+  Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis
+  Deficiunt campi; video per densa volantem                        660
+  Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos
+  Arma virum super atque artus et signa trahentem.
+  Turbinibus furit insanis, et prælia ventus
+  Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi
+  Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris                       665
+  Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu
+  Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.
+  Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum
+  Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans
+  Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.                      670
+  Gestat Agenoreus nostro de more secures
+  Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.
+  In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.
+  O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?
+  Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro                        675
+  Metitur Latias victrix Carthago ruinas.
+
+
+
+
+LIBER NONUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal,
+cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio
+tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in
+prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani
+pereunt: sed haudquaquam par Poenis dimicatio est; 1-14.
+
+Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul,
+cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.
+
+Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e
+manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi
+militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere
+ruant, edicit; 24-37.
+
+Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus
+lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina
+imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat,
+pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe
+Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65.
+
+Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum
+portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a
+Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in
+Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79.
+
+Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter
+in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum
+agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore
+Satricus inermis a Poenis ad Romanos transfugit, et in campo arma
+quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus
+incidit; 80-95.
+
+Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis
+mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.
+
+Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum,
+erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus
+orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat;
+106-151.
+
+Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus
+trajicit, et, his verbis, FUGE PRÆLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis
+in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus
+concidit; 151-177.
+
+Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii,
+duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad
+milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque
+pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria
+illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216.
+
+Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros
+duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Poenos et
+Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero
+Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in
+prælio circumferant; 217-243.
+
+Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo,
+sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum
+cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino
+tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit;
+244-277.
+
+Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu,
+ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303.
+
+Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita
+multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus
+pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos
+adcendunt; 304-334.
+
+Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta,
+utuntur, et atrox editur cædes; 335-353.
+
+Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et
+cum magna strage inpellit; 354-369.
+
+Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum
+amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a
+Symætho interficiuntur; 370-410.
+
+Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus:
+sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et
+in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.
+
+Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare
+cum Poenorum duce certamen descendit; 424-437.
+
+Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere
+auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.
+
+Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas
+invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit;
+470-485.
+
+Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis
+motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ
+voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.
+
+Is Poenorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora
+volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque
+intercludit; 501-520.
+
+Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Poenos; 521-525.
+
+De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ
+ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut
+fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam
+faciat; 526-541.
+
+Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque
+mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex
+acie excedit; 542-555.
+
+Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis
+delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii
+olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.
+
+Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in
+dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes;
+570-583.
+
+Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium
+excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.
+
+Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore
+instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis
+eminus incessuntur; 599-631.
+
+Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe
+increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.
+
+Varro, quem sera temeritatis poenitentia subit, trepide ex acie
+refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus
+Romam revertatur; 644-657.
+
+
+  Turbato monstris Latio, cladisque futuræ
+  Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,
+  Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ
+  Omina venturæ, consul traducere noctem
+  Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,                        5
+  Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres
+  Exercere tubas, nocturnaque classica velle.
+  Nec minor in Poeno properi certaminis ardor.
+  Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;
+  Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis                    10
+  Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem
+  Telorum nubem: ante omnes invadere bella
+  Mancinus gaudens, hostilique ungere primus
+  Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.
+  Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo                      15
+  Auspicia incusante Deum compesceret arma,
+  Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,
+  Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.
+  Quæ tamen haud valuit perituris millibus una
+  Plus donasse die. Rediere in castra, gemente                      20
+  Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret
+  Amenti cessura viro, frustraque suorum
+  Servatas a cæde animas: nam turbidus ira
+  Infensusque moræ dilata ob prælia ductor:
+  «Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,                25
+  Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
+  Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?
+  Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,
+  Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.
+  Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,                   30
+  Vertere quum consul terga, et remeare juberet,
+  Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ;
+  Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus
+  Incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus.
+  Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc             35
+  Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra
+  Pestifero pugnæ castra incendebat amore.
+    At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,
+  Sed qualis stratis deleto milite campis
+  Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro                  40
+  Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,
+  Quum stupet exanimata parens, natique tepentes
+  Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:
+  «Per toties, inquit, concussæ moenia Romæ,
+  Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,                45
+  Insontes animas, cladi parce obvius ire:
+  Dum transit Divum furor, et consumitur ira
+  Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre
+  Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.
+  Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,                       50
+  Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?
+  Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger,
+  Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis
+  Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.
+  At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.                    55
+  Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,
+  Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem
+  Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque
+  Vulgavit terris proavorum ætate furores.
+  Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram                    60
+  Fata cano vates: sistis ni crastina signa,
+  Firmabis nostro Phoebeæ dicta Sibyllæ
+  Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,
+  Sed te, si perstas, insignes consule campi.»
+  Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ.                    65
+    Nec non et noctem sceleratus polluit error:
+  Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris
+  Servitium Satricus, mox inter præmia regi
+  Autololum dono datus ob virtutis honorem.
+  Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti                      70
+  Matris in uberibus nati, Mancinus et una
+  Nomine Rhoeteo Solymus: nam Dardana origo,
+  Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus
+  Æneæ, claram muris fundaverat urbem
+  Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis                         75
+  Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.
+  Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis
+  Advectus, quo non spretum, si posceret usus,
+  Noscere Gætulis Latias interprete voces.
+  Postquam posse datum Peligna revisere tecta,                      80
+  Et patrium sperare larem; ad conamina noctem
+  Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.
+  Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere coepta
+  Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.
+  Exuvias igitur, prostrataque corpora campo                        85
+  Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.
+    Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat
+  Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,
+  Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.
+  Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,                      90
+  Alter natorum Solymus vestigia vallo
+  Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim
+  Alternat portæ excubias, fratrisque petebat
+  Mancini stratum sparsa inter funera corpus,
+  Furtiva cupiens miserum componere terra.                          95
+  Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis
+  Aggere Sidonio venientem conspicit hostem.
+  Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro
+  Ætoli condit membra occultata Thoantis.
+  Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque                100
+  Incomitata videt vestigia ferre per umbras,
+  Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis
+  In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum
+  Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,
+  Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus.                       105
+    Verum ubi victorem juvenili robore cursus
+  Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,
+  Fraternusque procul, luna prodente, retexit
+  Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;
+  Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:                       110
+  «Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,
+  Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem
+  Pergameo indignum Solymo, si evadere detur
+  Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes
+  Germani spolium ante oculos, referasque superba,                 115
+  Me spirante, domus Pelignæ pefidus arma?
+  Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus
+  Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.»
+  Talia vociferans stricto mucrone ruebat.
+    Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,                  120
+  Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;
+  Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
+  Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:
+  «Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit
+  (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro               125
+  Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
+  Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,
+  Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,
+  Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,
+  Poenus eram; verum, castris elapsus acerbis,                     130
+  Ad vos et caræ properabam conjugis ora.
+  Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,
+  Hæc fratris tumulis arma excusata reporta.
+  Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
+  Ductori monitus Paulo, producere bellum                          135
+  Nitatur, Poenoque neget certamina Martis.
+  Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua
+  Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem
+  Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.
+  Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ                   140
+  Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,
+  Invento simul atque amisso redde parenti
+  Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis
+  Invadit nati tremebundis colla lacertis;
+  Adtonito et nitens verbis sanare pudorem                         145
+  Vulneris inpressi, telum excusare laborat:
+  «Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
+  Non nox errorem nigranti condidit umbra?
+  Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.
+  Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum                  150
+  Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo
+  Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque
+  Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri
+  Sistere festinat cursum, laceroque ligare
+  Ocius inlacrimans altum velamine vulnus.                         155
+    Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ:
+  «Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit
+  In patriam? sic te nato, natumque parenti
+  Inpia restituit? felix o terque quaterque
+  Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!                   160
+  Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem
+  Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset
+  Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses
+  Infausti generis: verum linquetur iniquis
+  Non ultra Superis nostros celare labores.»                       165
+    Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore,
+  In vacuas senior vitam disperserat auras.
+  Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum:
+  «Pollutæ dextræ et facti Titania testis
+  Infandi, quæ nocturno mea lumine tela                            170
+  Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,
+  His oculis et damnato violabere visu.»
+  Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum
+  Sustentans vulnus, mananti sanguine signat
+  In clipeo mandata patris, FUGE PRÆLIA, VARRO;                    175
+  Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,
+  Defletumque super prosternit membra parentem.
+    Talia venturæ mittebant omina pugnæ
+  Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris
+  Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.                          180
+  Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma
+  Excibant de more suos; Poenisque redibat,
+  Qualis nulla dies omni surrexerit ævo.
+  «Non verborum, inquit, stimulantum, Poenus, egetis,
+  Herculeis iter a metis ad Iapygis agros                          185
+  Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:
+  Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum
+  Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.
+  Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto
+  Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent                       190
+  Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.
+  Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris
+  Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque
+  Bellandi merces sit gloria: cetera vobis
+  Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,                         195
+  Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis;
+  Quin etiam Libyco si quid de litore raptum
+  Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.
+  Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris
+  Ex opibus posco: raptor per secula longa                         200
+  Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.
+  Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,
+  Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,
+  Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi
+  Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,                    205
+  Electos optare dabo inter præmia campos.
+  Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,
+  Captivis late gregibus depascere ripas.
+  Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ
+  Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam                    210
+  Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.
+  Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;
+  Ad muros statis Romæ: licet avia longe
+  Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,
+  Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles                   215
+  Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.»
+    Hæc memorat: tum, propulso munimine valli,
+  Fossarum rapuere moras, aciemque locorum
+  Consilio curvis adcommodat ordine ripis.
+  Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu                        220
+  Bellator Nasamon, unaque inmanior artus
+  Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,
+  Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum
+  Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili,
+  Corpora ab inmodico servans nigrantia Phoebo;                    225
+  Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces.
+  At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam
+  Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,
+  Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit
+  Pyrene, populi, varioque auxere tumultu                          230
+  Flumineum latus: effulget cætrata juventus;
+  Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,
+  Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo,
+  Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet
+  Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque                       235
+  Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis.
+  Sed qua se fluvius retro labentibus undis
+  Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,
+  Turritæ moles, ac propugnacula dorso
+  Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,                      240
+  Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros.
+  Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque
+  Ferre datur cursus, et toto fervere campo.
+    Dum Libys incenso dispensat milite vires,
+  Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget               245
+  Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,
+  Qua dextra veniant stridentis sibila teli,
+  Promittitque viris, nulli se defore testem:
+  Jam Varro, exacta vallo legione, movebat
+  Cladum principia; ac pallenti lætus in unda                      250
+  Laxabat sedem venturis portitor umbris.
+    Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant
+  Ire notæ clipeo, defixique omine torpent.
+  Juxta terribilis facies; miseranda jacebant
+  Corpora in amplexu, natusque in pectore patris                   255
+  Imposita vulnus dextra letale tegebat.
+  Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus
+  Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat
+  Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.
+  Ocius erroris culpam, deflendaque fata                           260
+  Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.
+  Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo:
+  Namque illum, cui femineo stant corde timores,
+  Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda,
+  Quum Furiæ expeterent poenas, fortasse paterno                   265
+  Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.»
+    Tum minitans propere describit munera pugnæ;
+  Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces
+  Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque
+  Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.                       270
+  At campi medio (namque hac in parte videbat
+  Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire
+  Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.
+  Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
+  His super insidias contra Nomadumque volucrem                    275
+  Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque
+  Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum.
+    Jamque propinquabant acies, agilique virorum
+  Discursu, mixtoque simul calefacta per ora
+  Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis               280
+  Errabat cæcum turbata per agmina murmur.
+  Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,
+  Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas
+  Parturit unda freti, fundoque emota minaces
+  Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis                     285
+  Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.
+    Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum
+  Terrarum fuit ille labor; Discordia demens
+  Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.
+  Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,                     290
+  Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,
+  Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti
+  Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,
+  Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,
+  Alternusque animæ mutato Castore Pollux.                         295
+  Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,
+  Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
+  Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
+  Multaque præterea Divorum turba minorum.
+  Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma               300
+  Intremuit tellus, pars inplevere propinquos
+  Divisi montes, pars sedem nube sub alta
+  Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.
+    Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,
+  Phlegræis quantas effudit ad æthera voces                        305
+  Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi
+  Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit
+  Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire
+  Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.
+  Nec vero prima in tantis concursibus hasta                       310
+  Ulla fuit: stridens nimbus certante furore
+  Telorum simul effusus, cupidæque cruoris
+  Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella.
+  Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,
+  Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum                    315
+  Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.
+  Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,
+  Avertive potest pubes, aut ordine pelli
+  Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede
+  Si coeptet Calpen inpacto gurgite pontus.                        320
+    Amisere ictus spatium, nec morte peracta
+  Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu
+  Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit
+  Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.
+  Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri                  325
+  Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens
+  Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis.
+  Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo,
+  Contorum longo et proceræ cuspidis ictu,
+  Ceu primas agitent acies, certamina miscent.                     330
+  At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,
+  Missilibus certant pugnas æquare priorum.
+  Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti
+  Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem.
+  Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,                      335
+  Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;
+  At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:
+  Interdum stridens per nubila fertur arundo,
+  Interdumque ipsis metuenda falarica muris.
+    Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur,                   340
+  Mortali totum hunc aperire in secula voce
+  Posse diem? tantumne datis confidere linguæ,
+  Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis
+  Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,
+  Huc omnes cantus, Phoebumque vocate parentem.                    345
+  Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,
+  Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,
+  Nec libeat tentare Deis, an Troia proles
+  Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,
+  Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes                 350
+  Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,
+  Nullo major eris: mox sic labere secundis,
+  Ut sola cladum tuearis nomina fama.
+    Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum
+  Alternata vices incerto eluserat iras                            355
+  Eventu, mediaque diu pendente per ambas
+  Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.
+  Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,
+  Necdum maturas impellit ventus aristas,
+  Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim                 360
+  Alterno lente motu incurvata nitescit.
+    Tandem barbaricis perfractam viribus acri
+  Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
+  Laxati cunei, perque intervalla citatus
+  Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro                       365
+  Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una
+  Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo
+  Bellator timet Ausonius, per pectora sævas
+  Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.
+    Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ,                       370
+  Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,
+  Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat,
+  Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.
+  Is postquam frangi res, atque augescere vidit
+  Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum,                  375
+  Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,
+  Ni decori sat sint pariendo tempora leti.»
+  Dixit: et in medios, qua dextera concita Poeni
+  Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.
+    Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem                 380
+  Induere excelso cæsi gestamina trunco,
+  Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.
+  Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu
+  Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.
+  Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes                      385
+  Concordi virtute manus; sed perdidit acer,
+  Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram.
+  At Siccha auxilium, magno turbante dolore,
+  Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense
+  Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ                           390
+  Damnavit, dextraque jacet morientis amici.
+    Tandem convertit fatalia tela Nealcæ
+  Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,
+  Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis.
+  Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis                 395
+  Depulerat torrens, raptum contorquet in ora
+  Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ,
+  Ablatusque viro vultus: concreta cruento
+  Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
+  Orbibus elisis et trunca lumina fronte.                          400
+  Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro
+  Conatus, metuensque viro superesse cadenti.
+  Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus
+  Paupertas; sacro juvenes Præneste creati
+  Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.                   405
+  Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto
+  Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus.
+  Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum
+  Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem.
+  Arma fuere decus victori bina Symætho.                           410
+    Sed longum tanto lætari munere casus
+  Haud licitum Poenis: aderat terrore minaci
+  Scipio, conversæ miseratus terga cohortis,
+  Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum
+  Curio, et a primo descendens consule Brutus.                     415
+  Atque his fulta viris acies repararet ademtum
+  Mole nova campum, subito ni turbine Poenus
+  Agmina frenasset jam procurrentia ductor.
+  Isque ut Varronem procul inter prælia vidit,
+  Et juxta sagulo circumvolitare rubenti                           420
+  Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco:
+  Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem
+  Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram.
+    Heu miser! æquari potuisti funere Paulo,
+  Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum                       425
+  Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere,
+  Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?
+  Nam, rapido subitam portans in morte salutem
+  Procursu, coepta in sese discrimina vertit
+  Scipio: nec Poenum, quamquam est ereptus opimæ                   430
+  Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste
+  Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris
+  Exigere oblato tandem certamine poenas.
+  Stabant educti diversis orbis in oris,
+  Quantos non alio vidit concurrere tellus                         435
+  Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor
+  Anteibat Latius, melior pietate fideque.
+    Desiluere cava turbati ad prælia nube,
+  Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Poeno;
+  Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ                     440
+  Contremuere acies: ater, qua pectora flectit
+  Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,
+  Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis.
+  Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen
+  Ut credas, oculi; summaque in casside largus                     445
+  Undantes volvit flammas ad sidera vertex.
+  At Mavors, moto proturbans aera telo,
+  Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum
+  Munere fundentem loricam incendia gestat,
+  Ac pulsat fulva consurgens æthera crista.                        450
+    Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim
+  Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes
+  Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque
+  Spectari Superis, addebant mentibus iras.
+    Jamque ictu valido libratam a pectore Poeni                    455
+  Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:
+  Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis
+  Exemplo doctus, porgebat protinus ensem
+  Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat.
+  Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente                   460
+  Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens
+  Lumina, turbato superavit Gorgona vultu.
+  Erexere omnes inmania membra chelydri
+  Ægide commota, primique furoris ad ictus
+  Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.                   465
+  Hic Dea convulsam rapido conamine partem
+  Vicini montis, scopulisque horrentia saxa
+  In Martem furibunda jacit, longeque relatos
+  Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.
+    At non hæc Superum fallebant prælia regem.                     470
+  Demittit propere subcinctam nubibus Irim,
+  Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur:
+  «I, Dea, et Oenotris velox adlabere terris,
+  Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,
+  Nec speret fixas Parcarum vertere leges:                         475
+  Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus
+  Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram,
+  Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.»
+    Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,
+  Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,                     480
+  «Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa
+  Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto
+  Cernere Gargani ferventia cædibus arva?»
+  Hæc effata, cava Poenum in certamina nube
+  Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit.                      485
+    At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ
+  Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor
+  Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri
+  Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque
+  Instaurant Itali, versa formidine, cædem;                        490
+  Quum ventis positus custos, cui flamina carcer
+  Imperio compressa tenet, cælumque ruentes
+  Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique,
+  Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,
+  Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis                      495
+  Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor.
+  Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro,
+  Concepitque ignes, et flammea protulit ora,
+  Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna
+  Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem.                    500
+  Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque:
+  Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)
+  Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis
+  Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ
+  Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque;                   505
+  Atque omnis retro flatu obcursante refertur
+  Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.
+  Atque idem flatus Poenorum tela secundant,
+  Et velut amento contorta hastilia turbo
+  Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.                    510
+  Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles
+  Ignavam mortem compresso mæret hiatu.
+  Ipse, caput flavum caligine conditus atra,
+  Vulturnus, multaque comam perfusus arena,
+  Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;                      515
+  Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,
+  Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.
+  Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes
+  Hostili jugulo ferrum, conamine ducto
+  Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.                      520
+  Nec satis Ausonias passim foedare cohortes,
+  In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,
+  Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.
+    Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis
+  Æolius furor, et Martem subcendit in iras,                       525
+  Adfatur virgo socia Junone parentem:
+  «Quantos Gradivus fluctus in Punica castra
+  (Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet!
+  Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim?
+  Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet             530
+  Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),
+  Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ
+  Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis
+  Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.»
+    Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,                     535
+  «Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum
+  Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum
+  Antistet, conjux, Superis tua, discute telo
+  Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,
+  Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu                           540
+  Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.»
+    Contra quæ miti respondet Jupiter ore:
+  «Certatis fatis, et spes extenditis ægras.
+  Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,
+  Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis                       545
+  Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.
+  At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,
+  (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.
+  Nec longe cladis metæ: venit hora diesque,
+  Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.»                    550
+    Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,
+  Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.
+  Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas
+  Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque,
+  Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent.             555
+    Ut patuit liber Superum certamine tandem,
+  Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo
+  Poenus, quo sensim cælestia fugerat arma,
+  Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque
+  Turrigeræ molem, tormentorumque labores.                         560
+  Atque ubi turbantem leviores ense catervas
+  Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis
+  Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem,
+  En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis
+  Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis                     565
+  Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras
+  Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis
+  Hasta comes dictis murali turbine pectus
+  Transforat, et voces venturas occupat ictu.
+    Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra                      570
+  Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.
+  Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas
+  Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,
+  Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.
+  Inmane stridens agitur, crebroque coacta                         575
+  Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.
+  Liventi dorso turris, flammaque, virisque,
+  Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando
+  Saxorum super arma ruit, passimque volanti
+  Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.                       580
+  Stat niveis longum stipata per agmina vallum
+  Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta
+  Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.
+  Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma
+  Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;                         585
+  Clamantemque ferens calcata per agmina portat.
+  Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax
+  Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,
+  Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis,
+  Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.                      590
+  Haud excussa novi virtus terrore pericli.
+  Utitur ad laudem casu, geminumque citato
+  Vicinus fronti lumen transverberat ense.
+  Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras
+  Vulnere, et erectis excussam cruribus alte                       595
+  Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.
+  Arma, virique simul, spoliataque bellua visu
+  Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.
+    Spargi flagrantes contra bellantia monstra
+  Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ,                     600
+  Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.
+  Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent
+  Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro
+  Ignis edax vento per propugnacula fertur.
+  Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor                      605
+  Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,
+  Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta
+  Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor.
+  It fera candenti torrente bitumine corpus
+  Amens, et laxo diducit limite turmas.                            610
+  Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;
+  Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.
+  Uritur inpatiens, et magni corporis æstu
+  Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;
+  Donec vicini tandem se fluminis undis                            615
+  Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore
+  Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis
+  Exstantem ripis flammam: tum denique sese
+  Gurgitis inmersit molem capiente profundo.
+    At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis                     620
+  Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes
+  Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo
+  Eminus incessunt: ut qui castella per altos
+  Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.
+  Ausus digna viro, fortuna digna secunda,                         625
+  Extulerat dextram atque adversum comminus ensem
+  Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum
+  Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri
+  Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,
+  Et superas alte miserum jaculata per auras                       630
+  Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.
+    Has inter clades viso Varrone sub armis
+  Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit,
+  Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis
+  Staturum ante tuos currus promisimus urbi?                       635
+  Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!
+  Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,
+  Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,
+  Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus,
+  Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum                   640
+  Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,
+  Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.
+  Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.
+    Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo
+  Avia diducto, convertit Varro, manuque                           645
+  Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, poenas,
+  Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.
+  Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati,
+  Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta
+  Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem                    650
+  Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.
+  Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum
+  Hos referam populo fasces? atque ora per urbes
+  Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse
+  Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?»              655
+    Plura indignantem telis propioribus hostes
+  Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis prælium restituit,
+et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni
+juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et
+ingenti cæde prosternuntur; 1-30.
+
+Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres,
+Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt;
+31-41.
+
+Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno,
+in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga
+salutem quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in
+maximum temere discrimen adducat; 42-58.
+
+At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter
+in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem,
+obtruncat; 59-82.
+
+Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere
+conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Poenum
+a sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad
+Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe
+diversam campi partem citatim contendit; 83-91.
+
+Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.
+
+Paulus contra ingentem Poenorum stragem edit, et Phorcyn interficit;
+170-184.
+
+Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem
+recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis,
+fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam
+Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum
+abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.
+
+Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora
+eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui
+effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio
+inmergit; 202-214.
+
+Paulus ipse cæco impetu in victores Poenos fertur, et Viriathum, cæde
+Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem,
+interimit; 215-231.
+
+Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore
+obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.
+
+Tum Poeni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo
+super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta
+hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.
+
+Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi
+sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc
+pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum
+sit; 260-275.
+
+Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ
+repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam
+advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat;
+276-291.
+
+Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad
+ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique
+cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.
+
+Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus
+repletur; 309-325.
+
+Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria,
+minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die
+Romam proficisci constituit; 326-336.
+
+Temerario huic consilio Juno, et furoris Poeni, et iræ Jovis,
+fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium
+Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis
+fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur;
+337-370.
+
+Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a
+Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non
+dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.
+
+Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum,
+vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni
+ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet;
+377-386.
+
+Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis,
+armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium
+abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi
+præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis
+occupantur; 387-414.
+
+Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce
+Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant;
+415-425.
+
+Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare
+cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.
+
+Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero
+stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; 449-453.
+
+Præcipue convertit omnes equus Cloelii, qui, a Bageso captus, eum
+excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu
+advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; 454-471.
+
+Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat,
+et e Cinna, qui a Romanis ad Poenos transfugerat, comperit, Cloelium
+genus duxisse a Cloelia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino
+regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.
+
+Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus
+grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; 503-512.
+
+Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem
+aliquando exoptat; 513-523.
+
+Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et
+in illis cadavera Poenorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma
+Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.
+
+Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis
+insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi
+non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur;
+558-577.
+
+Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris
+tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent,
+et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.
+
+Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi
+cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia
+templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam
+defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et
+inpavidi; 592-604.
+
+Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad
+urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.
+
+Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium,
+iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum poenis petere, neque
+hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli
+creatus sit; 615-622.
+
+Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt,
+quod de republica non desperaverit; 623-629.
+
+Ipse vero consul culpæ conscientia et indignationis popularis
+poenarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis
+ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur;
+630-639.
+
+Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum
+rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari,
+delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos scribi jubent;
+640-649.
+
+Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam
+traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.
+
+
+  Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,
+  Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro
+  Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,
+  In medios fert arma globos, seseque periclis
+  Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.                         5
+  Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro,
+  Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga
+  Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,
+  Nil superest: idem sedes adeuntibus imas
+  Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde                         10
+  Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat,
+  Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:
+  Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi
+  Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;
+  Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus                 15
+  Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.
+    Abscessere retro, pavidique in terga relatos
+  Abduxere gradus: ut lætus valle remota
+  Quum capream venator agit, fessamque propinquo
+  Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,                   20
+  Si ferus adverso subitum se protulit antro,
+  Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una
+  Et color, et sanguis, et tela minora periclo;
+  Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.
+  Nunc in restantes mucronem comminus urget,                        25
+  Nunc trepidos ac terga mala formidine versos
+  Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,
+  Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers
+  Uni turba viro; atque alter si detur in armis
+  Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ.                          30
+    Tandem inclinato cornu sine more ruebat.
+  Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris
+  Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle
+  Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa
+  Miserunt muris: junxit fera tempora leti                          35
+  Sidonius non consimili discrimine miles:
+  Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;
+  Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis.
+  Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto
+  Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra,                             40
+  Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.
+  Per medios agitur, projecto lucis amore
+  Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur
+  Aspera, si obcumbat ductore superstite Poeno.
+    Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,                45
+  Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)
+  In faciem pavidi Juno conversa Metelli,
+  «Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,
+  Incassumque moves, fato renuente, furores?
+  Si superest Paulus, restant Æneia regna;                          50
+  Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem
+  Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus
+  Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi
+  (Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti.
+  Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis                      55
+  Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.
+  Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto
+  Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»
+    Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis
+  Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ              60
+  Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?
+  I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela
+  Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,
+  Intactusque abeas, atque intres moenia Romæ
+  Cum Varrone simul: talin', pavidissime, dignum                    65
+  Me vita, pulchraque indignum morte putasti?
+  Quippe furit Poenus, qui nunc contraria bella
+  Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ
+  Virtutis patrum! quando certamen inire,
+  Cuive virum mallem memet componere, quam qui                      70
+  Et victus dabit et victor per secula nomen?»
+    Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,
+  Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum
+  Agmina, et in densis furantem membra maniplis
+  Per conferta virum et stipata umbonibus arma                      75
+  Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.
+  Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,
+  Erroresque feræ sollers per devia mersa
+  Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro
+  Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;                      80
+  Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,
+  Deprendit spissis arcana cubilia dumis.
+    At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis
+  Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ,
+  In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ,                            85
+  Avocat ignarum sævo a certamine Poenum.
+  «Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,
+  O decus æternum Carthaginis! horrida juxta
+  Stagnantes consul molitur prælia ripas;
+  Et laus haud alio major datur hoste peremto.»                     90
+  Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat.
+    Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;
+  Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant
+  Arma senem circa nati; pauperque penatum,
+  Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros                 95
+  Bellator populos, factis et cæde docebat
+  Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.
+  Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,
+  Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu
+  Innumero cum turre feram, facibusque sequutis                    100
+  Ardentem monstri spectabat læta ruinam;
+  Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ
+  Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;
+  (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos
+  Sæva parens ultro in certamina, et addere passim                 105
+  Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,
+  Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.
+  Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido
+  Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,
+  Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,                     110
+  Explorat dubios Phoebea lampade natos.
+  Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis,
+  En medias hasta velox prætervolat auras.
+  Hæsit multiplici non alte cuspis in auro,
+  Ac senium invalido dependens prodidit ictu.                      115
+    Cui Poenus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus
+  Exsanguem senio dextram? vix prima momordit
+  Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.
+  En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista
+  A nobis melius discet bellare juventus.»                         120
+  Sic propria miseri transfigit pectora corno.
+  At contra (horrendum) bis terna spicula dextra
+  Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ.
+  Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam
+  Venator premit obsesso quum Maurus in antro,                     125
+  Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant
+  Nondum sat firmo catuli certamina dente.
+  Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,
+  Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas
+  Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,                     130
+  Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat,
+  Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti
+  Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.
+    Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira
+  Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:               135
+  «Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni
+  Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat
+  Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»
+  Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,
+  Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens                   140
+  Arma super fratrum resupino concidit ore.
+  Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum
+  Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum
+  Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
+  Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,               145
+  Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)
+  Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
+  Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa
+  Inliso saxo, qua spina interstruit artus,
+  Obcumbit; fratrisque videt labentia membra                       150
+  Quercentis, quem funda procul per inane voluta
+  Sopierat, dum supremam Telesinus in auras
+  Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.
+    At fessus mærore simul, cursuque, metuque,
+  Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor                    155
+  Interdum insistens Perusinus membra ferebat.
+  Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis
+  Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum
+  Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.
+  Tentarat precibus sævum lenire furorem;                          160
+  Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,
+  Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
+  Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro
+  Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
+  Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus                165
+  Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum
+  Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;
+  Donec victa Deo late procumbit, et omnem
+  Conlabens operit spatioso stipite prolem.
+    Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor                 170
+  Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram
+  Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat
+  Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris
+  Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,
+  Unde genus tristique Deæ manabat origo.                          175
+  Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem
+  Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,
+  Dum lævum petit incumbens violentius inguen,
+  Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,
+  Adflictumque premens, tergo qua balteus imo                      180
+  Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,
+  Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem
+  Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,
+  Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.
+    Has inter strages rapido terrore coorti                        185
+  Invadunt terga, atque averso turbine miscent
+  Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos
+  Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:
+  Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
+  Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam                     190
+  In cædes aciem pone atque in terga ruentes
+  Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.
+  E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.
+  Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem
+  Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste                       195
+  Auferri signum, connisus corpore toto
+  Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.
+  Ac dum comprensam cæso de corpore prædam
+  Avellit, tardeque manus moribunda remittit,
+  Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi                     200
+  Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.
+    Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo
+  Iras sæva truces, sublatum pulvere campum
+  Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.
+  Jamque reluctantes stridens inmane procella                      205
+  Per longum tulit ad campi suprema, cavisque
+  Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.
+  Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi
+  Servabat tacito, non felix Curio, leto.
+  Namque, furens animi dum consternata moratur                     210
+  Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,
+  In præceps magna propulsus mole ruentum
+  Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus
+  Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.
+    Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla                    215
+  Nescius, adversa fronte incurrebat in arma
+  Vincentum consul: pereundi Martius ardor,
+  Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;
+  Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ
+  Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis                  220
+  Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.
+  Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli,
+  Post Paulum belli pars optima, conruit ictu
+  Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno
+  Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram                       225
+  Consul, et insani quamquam contraria venti
+  Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,
+  Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ
+  Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi
+  Carmina pulsata fundentem barbara cætra                          230
+  Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.
+  Hic fuit extremus cædum labor: addere bello
+  Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est
+  Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo.
+    Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca                     235
+  Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra
+  Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.
+  Inde pedem referens, labentia membra propinquo
+  Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,
+  Sedit terribilis clipeum super ore cruento:                      240
+  Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,
+  Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,
+  Stat teli patiens media tremebundus arena,
+  Ac, manante jubis rictuque et naribus unda
+  Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,                 245
+  Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.
+    Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato
+  Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,
+  Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.
+  Obrutus hic telis ferri per corpora Piso                         250
+  Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam
+  Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,
+  Conlapsoque super nequidquam incumbere coeptat:
+  Quum Poenus, propere conlecto corpore, quamquam
+  Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;                          255
+  «Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant
+  Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»
+  Sic ait, atque ægrum coeptanti adtollere corpus
+  Arduus insurgens totum permiscuit ensem.
+    Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,                       260
+  Lentulus effusis campum linquebat habenis;
+  Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,
+  Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
+  Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari
+  Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus                     265
+  Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere
+  Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,
+  Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,
+  Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
+  Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas                      270
+  Crudelis belli, vivisque in turbine tanto
+  Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)
+  Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum
+  Fessarum, cape cornipedem: languentia membra
+  Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.»                      275
+    Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem
+  Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!
+  Nec vero spes angustæ, quum talia restent
+  Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,
+  Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis              280
+  Claudantur portæ: ruet hæc ad moenia pestis.
+  Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.
+  Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta
+  Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi
+  Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem                   285
+  Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos
+  Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo
+  Pectora, nec manes tam parva intramus imago.
+  Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,
+  Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum             290
+  Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,
+  Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,
+  Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris
+  Letifero cedens tandem, projectaque corpus
+  Luctatur morti, et languentem pandit hiatum                      295
+  In vanos morsus, nec subficientibus iræ
+  Ictibus, extrema lambit venabula lingua.
+    Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti
+  Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ
+  Non exspectatum surgens defixerat ensem,                         300
+  Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
+  Exoptans animam certantem ponere dextra.
+  Sed vicere virum coeuntibus undique telis
+  Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.
+  Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens                   305
+  Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
+  Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi
+  Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.
+    Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,
+  Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis                       310
+  Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.
+  Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic
+  Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
+  Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ
+  Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes;                      315
+  Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,
+  Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore
+  Cornipedum derepta fero spumantia frena.
+  Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
+  Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.                     320
+  Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto
+  Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
+  Naufragium spargens operit freta; jamque per undas
+  Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,
+  Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ.                      325
+    At Poenus, per longa diem certamina sævis
+  Cædibus emensus, postquam eripuere furori
+  Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem
+  Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.
+  Sed mens invigilat curis, noctisque quietem                      330
+  Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,
+  Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.
+  Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,
+  Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes,
+  Destinat, ac jam claustra manu, jam moenia flamma                335
+  Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.
+    Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto,
+  Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,
+  Incautum ardorem atque avidas ad futile votum
+  Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis                    340
+  Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro
+  Edomita inviti componit lumina fratris.
+  Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit,
+  Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis
+  Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi                345
+  Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos
+  Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.
+  Ductori precor inmittas nova somnia Poeno,
+  Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,
+  Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.»                     350
+    Imperium celer exsequitur, curvoque volucris
+  Per tenebras portat medicata papavera cornu.
+  Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima
+  Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas
+  Devexo capiti pennas, oculisque quietem                          355
+  Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.
+  Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:
+  Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim
+  Cingere, et insultans adstare ad moenia Romæ.
+  Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis,                           360
+  Elata torquens flagrantia fulmina dextra,
+  Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,
+  Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis;
+  Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum
+  Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:                      365
+  «Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;
+  Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,
+  Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»
+  Adtonitum visis, majoraque bella paventem
+  Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;                     370
+  Nec lux terribili purgavit imagine mentem.
+    Quos inter motus somni vanosque tumultus,
+  Dedita per noctem reliquo cum milite castra
+  Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.
+  Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas                         375
+  Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,
+  Celatis Superum monitis clausoque pavore,
+  Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,
+  Ac nimium lætis excusat fidere rebus.
+  Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis                   380
+  Terga juberetur muris, ac signa referre,
+  «Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,
+  Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis
+  Munera destituis fato, patriamque moraris?
+  Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros               385
+  Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»
+    Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
+  Jam Latius sese Canusina in moenia miles
+  Conligere, et profugos vicino cingere vallo,
+  Coeperat: heu rebus facies inhonora sinistris!                   390
+  Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum
+  Imperium, non subnixæ lictore secures.
+  Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,
+  Corpora debilibus nituntur sistere membris.
+  Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis                       395
+  In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ
+  Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:
+  Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
+  Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.
+  At multa thorax perfossus cuspide; et hærens                     400
+  Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.
+  Interdum mæsto socios clamore requirunt.
+  Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,
+  Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.
+  Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis                  405
+  Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam
+  Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.
+  Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;
+  Atque idem quantus dextra: sed cura futuri
+  Quos premit, aut fossas instant præducere muris,                 410
+  Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;
+  Quaque patet campus planis ingressibus hosti,
+  Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,
+  Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.
+    Ecce, super clades et non medicabile vulnus,                   415
+  Relliquias belli atque inperdita corpora Poenis
+  Inpia formido ac major jactabat Erinnys.
+  Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant
+  Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.
+  Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,                       420
+  Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello
+  Pectora degeneremque manum ad deformia agebat
+  Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,
+  Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla
+  Poenorum, aut patriæ penetraret fama relictæ.                    425
+    Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,
+  Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,
+  Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,
+  Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
+  Coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert.                  430
+  Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum
+  Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam
+  Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum
+  Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus
+  Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores,                         435
+  Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,
+  Perque caput, nullo levius mihi numine, patris
+  Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna
+  Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.
+  Ocius, en, testare Deos, si moenia tædis                         440
+  Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,
+  Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,
+  Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,
+  Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo
+  Poenorum melior parietur gloria cæso.»                           445
+  His excussa incepta minis: jamque ordine jusso
+  Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant
+  Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.
+    Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,
+  Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ                         450
+  Facta recensebat, pertractans vulnera visu,
+  Hannibal, et, magna circumstipante caterva,
+  Dulcia præbebat trucibus spectacula Poenis.
+  Quas strages inter, confossus pectora telis,
+  Seminecem extremo vitam exhalabat in auras                       455
+  Murmure deficiens jam Cloelius, oraque nisu
+  Languida vix ægro et dubia cervice levabat.
+  Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem
+  Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,
+  Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.                      460
+  Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui
+  Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi
+  Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.
+  Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,
+  De more inflexis præbebat scandere terga                         465
+  Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.
+  Milite non illo quisquam felicius acri
+  Insultarat equo, vel si resupina citato
+  Projectus dorso ferretur membra, vel idem
+  Si nudo staret tergo, dum rapta volucris                         470
+  Transigeret cursu sonipes certamina campi.
+    At Libys, humanos æquantem pectore sensus
+  Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ
+  Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque
+  Erogitat, letique simul compendia donat.                         475
+  Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,
+  Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)
+  «Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est
+  Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,
+  Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim                      480
+  Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,
+  Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella
+  Clusina venere domo: si Porsena fando
+  Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.
+    «Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco,                485
+  Certabat pulsos per bella reponere reges.
+  Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus
+  Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,
+  Compressere odia, et positum cum foedere bellum,
+  Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda                  490
+  Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata
+  Gens Italum pro laude pati! Bis Cloelia senos
+  Nondum complerat primævi corporis annos,
+  Una puellarum Laurentum, et pignora pacis
+  Inter virgineas regi transmissa catervas                         495
+  (Facta virum sileo): rege hæc, et foedere, et annis,
+  Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim
+  Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:
+  Cui si mutasset sexum natura, reverti
+  Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,                     500
+  Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est
+  Et genus et clara memorandum virgine nomen.»
+    Talia dum pandit, vicinus parte sinistra
+  Per subitum erumpit clamor: permixta ruina
+  Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli                  505
+  Eruerant corpus media de strage jacentum.
+  Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis
+  Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna
+  Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!
+  Pulvere canities atro, arentique cruore                          510
+  Squalebat barba, et perfracti turbine dentes
+  Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.
+    Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor
+  Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,
+  Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,                   515
+  Et populo consul totas edissere Cannas.
+  Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,
+  Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste
+  Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,
+  Funere supremo et tumuli decoretur honore.                       520
+  Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus
+  Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt,
+  Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.»
+    Hæc ait, et socium mandari corpora terræ,
+  Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,                    525
+  Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,
+  Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,
+  Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos
+  Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni
+  Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ                   530
+  Populus alma comæ, validis adcisa lacertis,
+  Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.
+  Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,
+  Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos.
+  Funereas tum deinde pyras certamine texunt                       535
+  Officium infelix et munus inane peremtis;
+  Donec anhelantes stagna in Tartessia Phoebus
+  Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam
+  Orbita nigranti traxit caligine noctem.
+    Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena                   540
+  Ignibus, atque sui terris rediere colores,
+  Subponunt flammam, et manantia corpora tabo
+  Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem
+  Formido incerti casus, tacitusque pererrat
+  Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui                    545
+  Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.
+  At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo
+  Ingenti mons armorum surgebat ad astra.
+  Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem
+  Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:                       550
+  Primitias pugnæ et læti libamina belli
+  Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor,
+  «Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,
+  Arma electa dicat spirantum turba virorum.»
+    Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis                   555
+  Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras
+  Actus apex claro perfundit lumine campos.
+  Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo
+  Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.
+  Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti                        560
+  Stramine composuere toros: superaddita dona,
+  Funereum decus; expertis invisus et ensis,
+  Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,
+  Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.
+  Non conjux native aderant, non juncta propinquo                  565
+  Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris
+  Præcedens prisca exsequias decorabat imago.
+  Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus
+  Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui
+  Murice suspirans inicit velamina, et auro                        570
+  Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:
+  «I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas
+  Virtute et factis animas: tibi gloria leto
+  Jam parta insigni: nostros Fortuna labores
+  Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.»                   575
+  Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis
+  Æthereas anima exsultans evasit in auras.
+    Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;
+  Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.
+  Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem                        580
+  Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,
+  Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.
+  Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
+  Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,
+  Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ                       585
+  Natorum, septemque arces fumare videntur.
+  Lux una eversas bis centum in strage curules,
+  Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat
+  Millibus exhaustæ nutantia moenia Romæ;
+  Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,               590
+  Nec socium numero pariter leviore peremto.
+    Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus
+  Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans
+  Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est
+  (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis               595
+  Nequidquam armatos ausit subcedere muros.
+  Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,
+  Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma
+  Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim
+  Nudate, et clipeos in bella refigite captos.                     600
+  Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster
+  Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis
+  Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,
+  Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»
+    Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,                      605
+  Varronem adventare vagus per moenia rumor
+  Spargit, et occulto perfundit pectora motu:
+  Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ
+  Litoribus solus vacuis ex æquore sospes
+  Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve                  610
+  Jactato dextras, ipsamque odere salutem
+  Unius amissa superantis puppe magistri.
+  Quam restare viro labem, qui adcedere portis
+  Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!
+    Hos mulcens questus Fabius deforme docebat                     615
+  Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.
+  Adversis etenim ferri non esse virorum,
+  Qui Martem inscribant genti, non posse dolores
+  Condere, et ex poena solatia poscere luctus.
+  Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum                   620
+  Inluxisse diem, quo castris viderit ire
+  Varronem, quam quo videat remeare sine armis.
+  His dictis sedere minæ, et conversa repente
+  Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno
+  Consulibus reputant cæsis erepta duobus.                         625
+  Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus
+  Gratantum, magnaque actum se credere mente
+  Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,
+  Laomedontiadum non desperaverit urbi.
+    Nec minus infelix culpæ, grandique pudore                      630
+  Turbatus, consul titubantem ad moenia gressum
+  Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,
+  Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.
+  Quod vero reduci tum se populusque Patresque
+  Obferrent, non gratari; sed poscere natos                        635
+  Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes
+  Ire videbantur laceranda ad consulis ora.
+  Sic igitur muto lictore invectus in urbem,
+  Damnatum Superis adspernabatur honorem.
+    At Patres Fabiusque, procul mærore remoto,                     640
+  Præcipitant curas: raptim delecta juventa
+  Servitia armantur; nec claudit castra saluti
+  Postpositus pudor: infixum est Æneia regna
+  Parcarum in leges quacumque reducere dextra,
+  Proque arce, et sceptris, et libertatis honore                   645
+  Vel famulas armare manus. Primæva suorum
+  Corpora prætexto spoliant velamine, et armis
+  Insolitis cingunt: puerilis casside vultus
+  Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur.
+  Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro                        650
+  Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum
+  Millia), miranti durarunt prodere Poeno.
+  Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,
+  Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse
+  Damnatis Siculas longe meritare per oras                         655
+  Inpositum, donec Latio decederet hostis.
+  Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores
+  Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.
+
+
+
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Post Cannensem pugnam a Romanis ad Poenos deficiunt Samnites, Bruttii,
+Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora,
+Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.
+
+Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut
+Roma, originem habuit; 28-32.
+
+Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem,
+peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a
+Patribus dissentiebat; 33-54.
+
+Ægram hanc civitatem ad Poenos trahit Pacuvius, homo popularis, et
+malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus,
+legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e
+Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita
+animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.
+
+Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi
+Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed
+ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.
+
+Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui,
+qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia
+exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.
+
+Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata
+acerbioribus verbis perstringit; 88-97.
+
+Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in
+Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter
+ferat; 97-108.
+
+Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato
+gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se foedus cum Hannibale
+facturos esse edicunt; 109-113.
+
+Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens,
+conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi
+serius Poenis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos
+Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.
+
+Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt,
+resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.
+
+Decius solus, ne legati ad Poenum mittantur, summa ope resistit
+gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in
+prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et
+ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et
+consanguineis, desciscere ad Hannibalem, foederum ruptorem ferorumque
+populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.
+
+Nihilo secius foedus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur
+præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne
+recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti
+ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint,
+forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Poenis,
+restituant se Romanis; 189-200.
+
+Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in
+castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Poenus
+cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante
+senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam
+victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.
+
+Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro
+otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui
+stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas
+injici jubet; 225-241.
+
+Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem
+Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius
+extra portam in castra Poenorum rapitur; 242-258.
+
+Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente
+cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo,
+cujus splendidum adparatum Poeni adtoniti mirantur, sed dux eorum
+tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione
+relaxatur; 259-287.
+
+Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ,
+in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.
+
+Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias
+Hannibali molitur; 303-311.
+
+Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat
+posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus
+subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.
+
+Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus,
+eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat,
+neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum
+certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem,
+tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum
+tot convivis, par sit; 329-350.
+
+Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem
+magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit
+obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus
+petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.
+
+Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et
+cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit;
+361-368.
+
+Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem
+proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.
+
+Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis
+liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post
+moritur; 377-384.
+
+Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Poenorum luxurie
+enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut
+telis suis clam Poenis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem
+inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia
+bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi
+rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.
+
+Cupidines imperata faciunt, et repente Poeni a temperantia et virtute
+bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus
+exsatiari possunt, 410-430.
+
+Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharoedi, qui mirifica
+facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit;
+431-482.
+
+Dum Poeni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem
+venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.
+
+Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas
+et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto
+exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium
+imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.
+
+Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet
+acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma,
+hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento,
+pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.
+
+Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per
+ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc poeniteat belli Romanis
+inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.
+
+Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex
+pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam
+videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc
+victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna
+aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne
+daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a
+victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera
+sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii
+pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit,
+quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par
+putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam
+duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et
+dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen
+optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem
+certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.
+
+Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem
+auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique
+consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in
+Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.
+
+
+  Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo
+  Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,
+  Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,
+  Fortuna titubante, fides: adjungere dextras
+  Certavere palam rumpenti foedera Poeno,                            5
+  Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus:
+  Sævior ante alios iras servasse repostas,
+  Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.
+  Mox levis et sero pressurus fata pudore
+  Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.                      10
+  Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,
+  Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes
+  Manarent populos foedi contagia morbi.
+  Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,
+  Fas superante metu, Poenorum in castra cohortes.                  15
+  Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,
+  Ausonium laxare jugum: patefecit amicas
+  Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa
+  Thespiadum docuit submittere colla nepotes.
+  Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi                        20
+  Litoris, Argivos major qua Græcia muros
+  Servat, et Ionio luitur curvata profundo,
+  Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta,
+  Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.
+  Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ                      25
+  Incubuere malis Italum, veteresque doloris
+  Tota se socios properarunt jungere mole.
+    Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre
+  Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem,
+  Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu                 30
+  Moenia barbarico Nomadum sociata tyranno
+  Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?
+  Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,
+  Consumtusque pudor peccando, unisque relictus
+  Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem                       35
+  Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.
+    Insuper exitio truculenta superbia agebat.
+  Nec vitiis deerant vires: non largior ulli
+  Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat)
+  Aurique argentique modus: madefacta veneno                        40
+  Assyrio manibus vestis, medioque dierum
+  Regales epulæ, atque ortu convivia solis
+  Deprensa, et nulla macula non inlita vita.
+  Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus
+  Invidia læta, et conlidens dissona corda                          45
+  Seditio. Sed enim interea temeraria pubis
+  Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.
+  Nec, quos vile genus despectaque lucis origo
+  Foedabat, sperare sibi et deposcere primi
+  Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas.                      50
+  Quin etiam exhilarare viris convivia cæde
+  Mos olim, et miscere epulis spectacula dira
+  Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum
+  Pocula, respersis non parco sanguine mensis.
+    Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras                  55
+  Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam
+  Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,
+  (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)
+  Hortatur summi partem deposcere juris,
+  Atque alternatos sociato consule fasces:                          60
+  Et, si partita renuant sedisse curuli,
+  Æquatumque decus geminasque videre secures,
+  Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ.
+  Ergo electa manus gressu fert dicta citato.
+  Antistat cunctis præcellens Virrius ore;                          65
+  Sed genus obscurum, nullique furore secundus.
+  Qui postquam coetu Patrum ingentique Senatu
+  Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit
+  Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;
+  Concordi fremitu renuentum effunditur asper                       70
+  Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat
+  Increpitans, vocumque tremit certamine templum.
+    Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa
+  Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta
+  Romuleis durastis, ait, subcedere muris?                          75
+  Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma
+  Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures
+  It vestras, in Tarpeia quum sede Latini
+  Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri
+  Propulsum dextra, qui tum mandata superbo                         80
+  Ore adportabat, tanto per limina templi
+  Turbine præcipitem revoluti corporis actum,
+  Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret
+  Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?
+  En ego progenies ejus, qui sede Tonantis                          85
+  Expulit orantem, et nuda Capitolia consul
+  Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum
+  Intentantem oculis, proavitaque facta parantem
+  Ut vidit majore adeo crudescere motu,
+  Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi!                 90
+  Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:
+  Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis?
+  Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,
+  Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,
+  Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis?                    95
+  I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces
+  Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis,
+  Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,
+  Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:
+  «Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,               100
+  O confuse nimis Gradivi turbine Varro,
+  Ut perferre queas furibunda insomnia consul?
+  Nonne exturbatos jam dudum limine templi
+  Præcipites agis ad portas? et discere cogis
+  Semiviros, quod sit nostro de more creati                        105
+  Consulis imperium? non unquam sobria pubes
+  Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.
+  Muros ante tuos (ut par est) debita ductor
+  Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti
+  Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.                  110
+  Nec non et foribus propere Campana juventus
+  Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ
+  Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.
+    Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis
+  Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago                         115
+  Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit,
+  Ductorem vestris devinctum colla catenis
+  Romam victor agis, posthac intrare Quirini
+  Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,
+  Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati                   120
+  Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.
+    Tantane, omnipotens, caligine mersa latere
+  Fata placet? veniet quondam felicior ætas,
+  Quum pia Campano gaudebit consule Roma,
+  Et per bella diu fasces perque arma negatos                      125
+  Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.
+  Poena superborum tamen hæc durabit avorum,
+  Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,
+  Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,
+  Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem                   130
+  Virrius admiscens cecinit fatale cruenti
+  Turbatis signum belli. Furiata juventus
+  Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,
+  Et Poenos in tecta vocant: ingentia facta
+  Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes                      135
+  Herculei socius decoris, Divisque propinquas
+  Transierit cursu rupes: ut cæde referta
+  Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem
+  Lydia Romano turbarit stagna cruore:
+  Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ                               140
+  Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem
+  Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.
+    His super excisam primori Marte Saguntum,
+  Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,
+  Juratumque viro bellum puerilibus annis                          145
+  Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis,
+  Tot fusis acie, stare inter prælia nullis
+  Adtactum telis. Superum quum munere detur
+  Huic sociare viro dextras et foedere jungi;
+  Fastus exsanguis populi vanumque tumorem                         150
+  Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,
+  Ceu famulis fasces æquataque jura negantis?
+  Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum
+  Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.
+    Talia jactantes jam lectam sorte parabant                      155
+  Mittere, quæ Tyrios adjungat foedere, pubem.
+  Sed non invictum ponebat pectore robur
+  Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus
+  In medios coetus, neque enim differre dabatur;
+  «Itis, ait, cives violanda ad jura parentum?                     160
+  Damnatumque caput temerati foederis aris
+  Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti,
+  Sacram atque in magnis positam populisque virisque
+  Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire
+  Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,                  165
+  Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:
+  Is locus officio, quum cessant prospera, quumque
+  Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere,
+  Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.
+  Novi Dîs animas similes et pectora magnis                        170
+  Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,
+  Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.
+  Hi sunt, qui vestris infixum moenibus hostem
+  Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis
+  Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere                        175
+  Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.
+  Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis
+  Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit
+  Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;
+  Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter                  180
+  Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum,
+  Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?
+  Ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque
+  Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes?
+  Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque                     185
+  Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto
+  Armavit Natura bono, quam janua mortis
+  Quod patet, et vita non æqua exire potestas.»
+  Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.
+    Ast delecta manus jungebant foedera Poeno.                     190
+  Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu
+  Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno
+  Festinata citus per campos signa movebat.
+  Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,
+  Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex                     195
+  Molitur facinus; procumbat barbara pubes.
+  Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire
+  Si parat, obstructas replete cadavere portas,
+  Et ferro purgate nefas: hic denique solus
+  Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.»                       200
+    Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur,
+  Audita asperitate viri coeptoque feroci,
+  Multa feta gerens ira præcordia, Poenus
+  Adstabat muris, propereque arcessere lectos
+  Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,                    205
+  Armatumque fide pectus, rectique cupido,
+  Et major Capua mens inperterrita mole
+  Invicta stabat, torvoque minacia vultu
+  Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.
+  Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis                   210
+  Spernentem increpitans magno clamore profatur:
+  «Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!
+  Vecordi Decio, mecum certasse volenti
+  In decus et famam leti: rapite, ite citati,
+  Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante                      215
+  Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi
+  Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum,
+  Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora
+  Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.
+  Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta                     220
+  Versabant penitus dirum suspiria murmur.
+  Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,
+  Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,
+  Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.
+    Nec non et Decio propiora pericula mentem                      225
+  Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,
+  Quo laudes ducis invicti superaret inermis.
+  Non illum fuga, non clausi occuluere penates;
+  Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem
+  Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:                       230
+  Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis
+  Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis
+  Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte
+  Incessens victor dictis, «Solusne ruentem
+  Fulcire, et revocare paras a funere, Romam?                      235
+  O demens! en, qui Divum mihi munera tanta
+  Eripiat. Decio prorsus servabar inerti
+  Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,
+  Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris,
+  Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)                240
+  Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»
+  Dixerat hæc: necdum finem convicia norant.
+  Inlatus velut armentis super ardua colla
+  Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira
+  Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit,                245
+  Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.
+    At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit,
+  (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,
+  Foederis infausti pretium: sic victima prorsus
+  Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum                  250
+  Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.
+  En dextra! en foedus! nondum tibi Curia, necdum
+  Templorum intrati postes; jam panditur acri
+  Imperio carcer: perge, ac primordia tanta
+  Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras                    255
+  Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.»
+  Nec plura effari concessum: obnubitur atra
+  Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.
+    Exin victor ovans sedato pectore tandem
+  Spectandis urbis tectis templisque serenos                       260
+  Lætus circumfert oculos, et singula discit:
+  Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,
+  Quot bello pateant argenti ærisque talenta:
+  Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris
+  Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,                   265
+  Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.
+    Jamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo
+  Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra
+  Paullatim infusa properantem ad litora currum.
+  Instituunt de more epulas, festamque per urbem                   270
+  Regifice exstructis celebrant convivia mensis.
+  Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,
+  Præcipuis multoque procul splendentibus ostro
+  Adcipitur sublime toris: non una ministri
+  Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,                    275
+  His adolere focos, his ordine pocula ferre.
+  Nec non et certis struitur penus: aspera mensa
+  Pondera cælati fulgent antiquitus auri.
+    Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum
+  Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ                    280
+  Sidonius mensæ miles, faciemque superbi
+  Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.
+  Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores
+  Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:
+  Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram                        285
+  Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum
+  Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.
+    Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes
+  Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ
+  Inter bella tubæ permulcet cantibus aures.                       290
+  Namque Jovem et lætos per furta canebat amores,
+  Electræque toros Atlantidos: unde creatus,
+  Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti
+  Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.
+  Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo                  295
+  Assaracus, nulloque minor famave manuve
+  Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.
+  Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,
+  Campanæque manus: ante omnes ductor honori
+  Nominis augusto libat carchesia ritu;                            300
+  Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem
+  Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.
+    Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu
+  Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,
+  Transmittam tua coepta libens, famamque negabo                   305
+  Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis)
+  Mens una inviolata mero, nullisque venenis
+  Potando exarmata, decus pugnæque, necisque
+  Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.
+  Quoque esset miranda magis tam sacra libido,                     310
+  Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.
+    Is variis oneratum epulis atque atria tardo
+  Linquentem gressu comitatus pone parentem,
+  Postquam posse datum meditata aperire, novosque
+  Pandere conatus, et liber parte relicta                          315
+  Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna
+  Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque
+  Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum
+  Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti
+  Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille,                     320
+  Qui polluta dolis jam foedera sanciet, ensis.
+  Si perferre nequit spectacula tanta senectus,
+  Et tremit inceptis lasso majoribus ævo,
+  At tu securis concede penatibus, et me
+  Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas                   325
+  Hannibalem Superis, o quantum nomine major
+  Jam Poeno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore
+  Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;
+  Quum senior, tanti pondus conaminis ægra
+  Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem                    330
+  Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,
+  «Per si quid superest vitæ, per jura parentis,
+  Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,
+  Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam
+  Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento                        335
+  Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.
+  Tune illum, quem non acies, non moenia et urbes
+  Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco
+  Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit,
+  Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense                      340
+  Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?
+  Fallit te, mensas inter quod credis inermem.
+  Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat
+  Majestas æterna ducem: si admoveris ora,
+  Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta,              345
+  Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.
+  Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum
+  Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle,
+  Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla
+  Et Decius non erudiunt componere mentem?»                        350
+    Talia commemorans, famæ majoris amore
+  Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:
+  «Nil ultra posco, refer in convivia gressum;
+  Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis
+  Sidoniæ fodienda manu tutantia regem.                            355
+  Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum,
+  Si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum
+  Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.
+  Obponam membra, atque ensem extorquere negatum
+  Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ,                    360
+  Et magna Superum cura servatus in arma
+  Scipiadæ Poenus; nec tantum fata dederunt
+  Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ,
+  Et dignus fieri compos memorabilis ausi,
+  Amisit quantam posito conamine laudem,                           365
+  Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese
+  Festinant epulis, et tristia fronte serenant;
+  Donec læta virum solvit convivia somnus.
+    Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,
+  Jam rapido summis curru splendente sub undis;                    370
+  Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras
+  Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces
+  Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur
+  Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur
+  Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento                      375
+  Exuviæ, fausti Superis libamina belli.
+  Altera curarum Libycis demittitur oris
+  Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;
+  Ni poenæ juvenem indignæ miseratus ab alto
+  Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.                       380
+  Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum
+  Eripuere minis, resolutaque vincula collo.
+  Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto
+  Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.
+    Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus                    385
+  Poenorum mentes cæco per læta premendi
+  Exitio, et luxu corda inportuna domandi.
+  Spargere tela manu passim fallentia natis
+  Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.
+  Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno,                    390
+  Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis
+  Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:
+  Parvula nos arcu puerili spicula sensim
+  Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.
+  Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,          395
+  Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.
+  Amplexu multoque mero, somnoque virorum
+  Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,
+  Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.
+  Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,                      400
+  Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,
+  Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.
+  Ille sub hiberno somnos educere cælo
+  Jactator tectis malit consumere noctes;
+  Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato                             405
+  Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo
+  Inbellem donare diem: tum deinde madenti
+  Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas,
+  Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.»
+    Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto                410
+  Mittit se cælo niveis exercitus alis.
+  Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,
+  Et pariter fusis tepuerunt pectora telis.
+  Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus
+  Pieria liquefacta lyra: non acer aperto                          415
+  Desudat campo sonipes: non ulla per auras
+  Lancea nudatos exercet torta lacertos.
+  Mollitæ flammis lymphæ languentia somno
+  Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus.
+  Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor                   420
+  Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum
+  Hospitia, et patrias paullatim decolor artes
+  Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.
+    Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur
+  Altera Carthago Capua, intactumque secundæ                       425
+  Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant.
+  Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ
+  Campanis modus: adcumulant, variasque per artes
+  Scenarum certant epulas distinguere ludo;
+  Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton                    430
+  Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo.
+  Inprimis dulcem, Poeno lætante, per aures
+  Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.
+  Isque ubi mirantem resonantia pollice fila
+  Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas                       435
+  Aoniæ laudes sensim testudinis orsus,
+  Concordem citharæ movit per carmina linguam,
+  Vincere linquentes vitam quæ possit olores.
+  Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ.
+    «Argolicis quondam populis (mirabile dictu!)                   440
+  Exaudita chelys, lapidem testudine felix
+  Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.
+  Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas,
+  Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis,
+  Jussit in inmensum cantatas surgere turres:                      445
+  Altera, turbatum plectro moderata profundum,
+  Et tenuit phocas, et in omni Protea forma
+  Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso.
+  Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo
+  Heroum mentes et magni pectora Achillis,                         450
+  Centauro dilecta chelys compesceret iras,
+  Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni.
+  Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem
+  Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.
+  Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi,                   455
+  Tellurisque globum media compage locasset:
+  Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum,
+  Castaque Saturni monstrabat secula patris.
+    «Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi,
+  Auditus Superis, auditus manibus Orpheus,                        460
+  Emerito fulgent clara inter sidera cælo.
+  Hunc etiam mater, tota comitante sororum
+  Aonidum turba, mater mirata canentem.
+  Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus,
+  Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:                   465
+  Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes.
+    «Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu
+  Non mota volucris captiva pependit in æthra.
+  Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum
+  Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent,                   470
+  Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ
+  Adductum cantu venit mare: pallida regna
+  Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem
+  Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.
+  O diræ Ciconum matres, Geticique furores,                        475
+  Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa
+  In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.
+  Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum
+  Portarent fluctus, subito emicuere per undas
+  Ad murmur cete toto exsultantia ponto.»                          480
+  Sic tum Pierius bellis durata virorum
+  Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.
+    Interea placida adtulerant jam flamina terris
+  Magonem Libycis: lauro redimita subibat
+  Optatos puppis portus, pelagoque micabant                        485
+  Captiva arma procul celsa fulgentia prora.
+  At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late
+  Nauticus inplebat resonantia litora clamor,
+  Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis,
+  Centeno fractus spumabat verbere pontus.                         490
+    Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus
+  Procurrit fluctus, elataque turba favore
+  Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu.
+  Æquatur rector Divis: illum undique matres,
+  Illum turba minor moniti gaudere nepotes,                        495
+  Et senior manus, et juxta populusque, Patresque,
+  Mactatis Superum dignantur honore juvencis.
+  Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes
+  Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus,
+  Et multo Patrum stipatur curia coetu.                            500
+  Tum, Divos veneratus avum de more vetusto,
+  «Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus
+  Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum,
+  Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.
+    «Est locus, Ætoli signat quem gloria regis,                    505
+  Possessus quondam prisca inter secula Dauno:
+  Humentes rapido circumdat gurgite campos
+  Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;
+  Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore
+  Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum.                    510
+  Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus
+  Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas,
+  Vix dum depulsa nigræ caligine noctis,
+  Invadunt campum, et late fulgentibus armis
+  Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi.                             515
+  Nos contra (nam germanum furor acer agebat
+  Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus.
+  Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.
+    «Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum
+  Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt                    520
+  Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo
+  Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros
+  Uni terga daret: vidi, quum Varro citato
+  Auferretur equo, projectis degener armis.
+  Quin et magnanimum, perfosso corpore telis,                      525
+  Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.
+  Ægates ille et servilia foedera larga
+  Ultus cæde dies: non plus optasse liberet,
+  Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux
+  Si talis redeat, populis sis omnibus una                         530
+  Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.
+  Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis
+  Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante
+  Ora admirantum præfulgens annulus auro;
+  Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo.                  535
+  Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis
+  Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.
+  Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas
+  Casibus, et pateant non parca æraria dextris,
+  Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis                     540
+  Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»
+    Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora
+  Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum
+  Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:
+  «Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?                  545
+  Jam fas Dardanio me non servire colono?
+  Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno
+  Invidiæ nigroque undantia pectora felle,
+  Tandem tot titulis totque exorata tropæis,
+  Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu                     550
+  Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes,
+  Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.»
+  Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.
+    Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:
+  «Talia vesani juvenis convicia miror                             555
+  Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda
+  Non tarde adnoscas et virus futile linguæ.
+  Quin, ne mutatum vanis absistere credat,
+  Nunc pacem orandum, nunc inproba foedere rupto
+  Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum                     560
+  Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso,
+  Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.
+    «Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,
+  Belligeramque feram: victus non plura dedissem.
+  Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros,                     565
+  Et jacet in campis Latium: deponere curas
+  Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere
+  In patria; liceat non exhaurire rapacis
+  Inpensis belli vacuatos sæpe penates.
+  Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra                 570
+  Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)
+  Haud procul est funesta dies: atrocia novi
+  Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.
+  Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa,
+  Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem.                  575
+  Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus
+  Exitium adcepto: citiusque hæc foedera victor,
+  Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo
+  Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas
+  Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis                     580
+  Ille tuus par Gradivo, per secula tellus
+  Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,
+  Moenia Romuleæ cur nondum viderit urbis?
+    «Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem
+  Nondum portandis habiles gravioribus armis?                      585
+  Æratas jussi texamus mille carinas,
+  Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris?
+  Ut longa imperia, atque armatos proroget annos
+  Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?
+  Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu)                  590
+  Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum
+  Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,
+  Quas homini novisse datum est: pax una triumphis
+  Innumeris potior: pax, custodire salutem
+  Et cives æquare potens, revocetur in arces                       595
+  Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe
+  Perfidiæ, Phoenissa, tua. Si tanta libido
+  Armorum tenet, atque enses non reddere perstat
+  Poscenti patriæ; nil suppeditare furori
+  Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.»                    600
+    Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras
+  Dicendo) clamor turbat diversa volentum.
+  «Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis,
+  Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas
+  Victorem metas? nec opum adjumenta feremus?                      605
+  Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?»
+  Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus;
+  Absentique suum jactant sub teste favorem.
+  Mox eadem terris placitum traducere Hiberis,
+  Dum malus obtrectat facta inmortalia livor,                      610
+  Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.
+
+
+
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis
+trepidationem injicit, 1-14.
+
+Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.
+
+Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa
+esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu
+illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab
+eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu
+obpugnatur; 27-59.
+
+Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a
+Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria
+marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio
+Graccho repellitur; 60-103.
+
+Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et,
+dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat
+propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem,
+vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia
+ignibusque subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium,
+Misenum promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus
+Capuæ monstrantur; 104-160.
+
+A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero
+M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium
+exercitu, eruptionem facit, et, Poenis fugatis, ducem eorum ad
+singulare certamen provocat; 161-198.
+
+Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis
+admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione foedam suorum
+fugam sistit; 199-211.
+
+Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli
+artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps,
+formosissimus Poenorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in prælio
+Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.
+
+Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam
+conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.
+
+Quo adtonitus periculo Poenus ad castra trepide refugit, et vehementer
+in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat,
+Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti
+facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; 266-294.
+
+Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo
+res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post
+Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia
+inierant, quique, quum a Poenis, ut de captivis redimendis agerent,
+frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in
+castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando;
+295-305.
+
+Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ
+inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ
+voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad
+æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ
+plebis; 306-319.
+
+Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui
+responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore,
+eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res
+divinæ subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.
+
+Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius
+Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et
+indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao,
+duce Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio
+Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; 342-375.
+
+Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis
+decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus
+oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Poenorumque cædem facit;
+376-402.
+
+In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et
+Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi
+consciscit; 403-419.
+
+Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque
+incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum
+exurit; 420-433.
+
+Inde Tarentum expugnat præter arcem, a Romanis occupatam, et naves
+Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis
+haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare
+transvehit; 434-448.
+
+Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione
+arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.
+
+Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et
+temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt,
+quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur
+nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in
+insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat
+humanitatis; 463-478.
+
+Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio
+adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem
+huic urbi inminentem considet; 479-488.
+
+Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse,
+multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli
+Romam petendi; 489-506.
+
+Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem,
+et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; 507-523.
+
+Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde
+præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in
+Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad
+Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo
+terrorem incutit; 524-544.
+
+Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ, passim
+discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et
+præsidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.
+
+Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum
+quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis moenia situmque
+urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio
+Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur,
+atque in castra redigitur; 558-573.
+
+Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam
+virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum;
+574-586.
+
+Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus
+parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.
+
+At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo
+obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem
+jaculatur; 602-626.
+
+Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira
+serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in
+Capitolio; 627-645.
+
+Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam
+eadem excipit serenitas; 646-667.
+
+Poenus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat;
+668-685.
+
+Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites
+sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus
+urbem obpugnare statuit; 686-690.
+
+Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam
+ejus, sed potius coerceat; 691-700.
+
+Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut
+Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur;
+701-725.
+
+Quo adspectu perculsus Poenus castra ab urbe refert, minitans se mox
+rediturum esse; 726-730.
+
+Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem
+deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis
+faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra
+posuerant Poeni; 731-752.
+
+
+  Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis
+  Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem
+  Inmitis condebat hiems, blandisque salubre
+  Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.
+  Prorumpit Capua Poenus, vicinaque late                             5
+  Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma,
+  Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem
+  Evolvit serpens arcano membra cubili,
+  Et splendente die novus emicat, atque coruscum
+  Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat.                   10
+  At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,
+  Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,
+  Vallo se clausere simul, trepidique salutis
+  Exspectant ipsis metuentes moenibus hostem.
+    Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma                     15
+  Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus
+  Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus,
+  Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,
+  Inlecebris somni torpentia membra fluebant,
+  Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis                       20
+  Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe
+  Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,
+  Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,
+  Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere;
+  Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa                    25
+  Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.
+    Prima instaurantem sensit certamina mitis
+  Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:
+  Sed portus traxere ducem secura volentem
+  Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis.                    30
+  Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis
+  Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.
+  Sirenum dedit una suum memorabile nomen
+  Parthenope muris Acheloias; æquore cujus
+  Regnavere diu cantus, quum dulce per undas                        35
+  Exitium miseris caneret non prospera nautis.
+  Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor)
+  Moenia, non ullas valuit perfringere Poenus
+  Tota mole vias, frustraque inglorius ausi
+  Pulsavit quatiens obstructas ariete portas.                       40
+    Stabat Cannarum Graia ad munimina victor
+  Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat
+  Eventu, qui post Dauni stagnantia regna
+  Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.
+  «En, qui nos segnes, et nescire addere cursum                     45
+  Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper
+  Non acie ex ipsa concessum moenia Romæ;
+  Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis
+  His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»
+    Talia jactabat, famæque pudore futuræ,                          50
+  Inritus incepta primus si absisteret urbe,
+  Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.
+  Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant
+  Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.
+    Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus                    55
+  Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu
+  Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;
+  Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre
+  Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.
+    Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus                        60
+  Defessos subiit, varioque lacessere motu
+  Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.
+  Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis
+  Certior arcebat muris, iterumque sedere
+  Portis, atque aditus iterum sperare vetabat.                      65
+  Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum
+  Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit
+  Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit,
+  Ante urbes standi Graias, oblite tuorum
+  Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat                   70
+  Nimirum major moles, et scandere cælum
+  Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur
+  Si similis tellus, aliæque repente sub astra
+  Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma
+  Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem                      75
+  Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri
+  Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?
+  An vobis gentes, quæcumque labore parastis,
+  Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum
+  Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti               80
+  Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,
+  Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»
+    Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis
+  Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.
+  Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit                    85
+  Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ
+  Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.
+  «Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi:
+  Majores fecere manus. Quum bella timeret
+  Dictæi regis, sic fama est, linquere terras                       90
+  Dædalus invenit, nec toto signa sequenti
+  Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras
+  Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.
+  Suspensum hic librans media inter nubila corpus
+  Enavit, Superosque novus conterruit ales.                         95
+  Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ
+  Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis
+  Pennarum remis, et non felicibus alis
+  Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori
+  Indulget subito, motis ad pectora palmis,                        100
+  Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.
+  Hic pro nubivago gratus pia templa meatu
+  Instituit Phoebo, atque audaces exuit alas.»
+    Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes
+  Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat.                   105
+  Ingemit adversis, respectansque inrita tecta
+  Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem.
+  Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles
+  Obficit audenti, defensantumque labores.
+  Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum                   110
+  Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua
+  Stagnorum terræque simul miracula lustrat.
+    Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes
+  Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse
+  Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat.                      115
+  Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam
+  Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti
+  Herculeum commendat iter, qua discidit æquor
+  Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.
+  Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso                    120
+  Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum;
+  Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens,
+  Et formidatus volucri, letale vomebat
+  Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes
+  Relligione sacer sævum retinebat honorem.                        125
+    Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas
+  Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces
+  Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus,
+  Interdumque novo perturbat lumine manes.
+  At juxta caligantes, longumque per ævum                          130
+  Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra
+  Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam
+  Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni
+  Semper anhelantes coctoque bitumine campos
+  Ostentant: tellus, atro exundante vapore                         135
+  Suspirans, ustisque diu calefacta medullis,
+  Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus.
+  Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris:
+  Interdumque cavas luctatus rumpere sedes,
+  Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci                          140
+  Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ
+  Mandit, et exesos labefactat murmure montes.
+  Tradunt Herculea prostratos mole gigantas
+  Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo
+  Torreri late campos, quotiesque minantur                         145
+  Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum.
+  Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta:
+  Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro
+  Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli
+  Ore ejectantem, et, si quando evadere detur,                     150
+  Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.
+    Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo
+  Depasti flammis scopuli, stratusque ruina
+  Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa.
+  Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro                          155
+  Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos:
+  Miratur pelagique minas terræque labores.
+    Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos
+  Inde Pherecyadum muros, frondentia læto
+  Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri:                           160
+  Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.
+    Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem
+  Turribus, et celso facilem tutatur adiri
+  Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma
+  Defendenda daret, verum ultro moenia dextra                      165
+  Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.
+  Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor,
+  Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus
+  Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque.
+  Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi                   170
+  Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato
+  Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ
+  Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes
+  Ad lævam patrias et Larinatia signa,
+  Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso,                     175
+  Per tacitum ruptis subita vi fundite portis
+  Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa
+  In medios, equitumque traham certamina, porta.»
+  Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Poeni,
+  Et scalis spretos tentabant rumpere muros.                       180
+    Insonuere tuibæ passim, clamorque virorum,
+  Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu
+  Cornua, et in membris concussa furentibus arma.
+  Fertur acerba lues disjectis incita portis,
+  Effusæque ruunt inopino flumine turmæ;                           185
+  Inprobus ut fractis exundat molibus amnis,
+  Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor,
+  Ut rupto terras invadunt carcere venti.
+  Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque
+  Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat                     190
+  Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum
+  Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:
+  «Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est.
+  Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem
+  Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum,                  195
+  Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma,
+  Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes;
+  Spectemur soli: Marcellus prælia posco.»
+  Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam
+  Barcæo suadebat honor pretiumque pericli.                        200
+    Sed non hæc placido cernebat pectore Juno,
+  Coeptoque avertit suprema in fata ruentem.
+  Sistere perculsos ille et revocare laborat.
+  «Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris
+  Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa                    205
+  Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga
+  Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis
+  Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis,
+  Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.»
+  Vincebat clamore tubas, vocisque vigore                          210
+  Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures.
+    Polydamanteis juvenis Pedianus in armis
+  Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus,
+  Atque Antenorea sese de stirpe ferebat,
+  Haud levior generis fama sacroque Timavo                         215
+  Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.
+  Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes,
+  Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret,
+  Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ
+  Mallet, et Aonio plectro mulcere labores,                        220
+  Non ullum dixere parem; nec notior alter
+  Gradivo juvenis, nec Phoebo notior alter.
+  Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis
+  Poenorum, juxta galeam atque insigne peremti
+  Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat,                      225
+  Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps,
+  Dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora
+  Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;
+  Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura
+  Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore                       230
+  Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.
+    Quem postquam, egregium cristis et casside nota
+  Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit,
+  Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago
+  Sedibus infernis, amissaque posceret arma,                       235
+  Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri
+  Portabis capitis, quæ non sine crimine vester
+  Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor?
+  En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes,
+  Et fugientis agit costis penetrabile telum.                      240
+  Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni
+  Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.
+  Solvitur omne decus leto, niveosque per artus
+  It Stygius color, et formæ populatur honores.
+  Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix                        245
+  Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.
+  Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,
+  Quum sese Veneri jactat splendore refecto,
+  Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris
+  Decrescens tenebris, languentia lumina condit.                   250
+  Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos
+  Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.
+    Tum, galeam magno socium clamore reportans,
+  Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo
+  Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis                      255
+  Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:
+  Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ,
+  Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,
+  Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens
+  Terrificis sævam fundit stridoribus hastam.                      260
+    Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis
+  Gestaris obposito tenuisset corpore telum.
+  Qui dum vicinis ductorem protegit armis,
+  Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,
+  Ingentesque minas mutata morte peregit.                          265
+  Avehitur raptim ductor, discrimine leti
+  Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.
+  Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum
+  Præcipitem versis Poenorum exercitus armis.
+  Adsequitur telis hostis, longasque viritim                       270
+  Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos
+  Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.
+    Ille dies primus docuit, quod credere nemo
+  Auderet Superis, Martis certamine sisti
+  Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque,                  275
+  Massylamque feram; et vivis avulsa reportant
+  Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga
+  Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant
+  Marcellum decori: graditur comitante triumpho
+  Major, quam ferret quum victor opima Tonanti.                    280
+    Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,
+  Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore
+  Hostili labem eluerim? mea terga videre
+  Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum,
+  Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?                    285
+  Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus
+  Debellata bonis Capuæ, non degener ipse
+  Gestorum Ausoniis verti victricia signa,
+  Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,
+  Non secus atque Italo fugere a ductore paventes.                 290
+  Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga
+  Me revocante potes?» Fundebat talia Poenus;
+  Et Latiæ sese Nolana ad moenia turmæ,
+  Portantes spolium insigni clamore, ferebant.
+    At, consueta graves per longum audire suorum                   295
+  Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,
+  Adlato tandem faustæ certamine pugnæ,
+  Erigitur, primoque Deum se munere tollit.
+  Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,
+  Dum bellum tonat, et sese furata juventus                        300
+  Dat poenas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ
+  Invenere dolos, jurataque foedera Poeno
+  Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.
+  Punitur patriam meditati linquere terram
+  Consilium infelix scelerataque culpa Metelli.                    305
+  Talia corda virum: sed enim nec femina cessat
+  Mente æquare viros, et laudis poscere partem.
+    Omnis, præ sese portans capitisque manusque
+  Antiquum decus ac derepta monilia collo,
+  Certatim matrona ruit, belloque ministrant.                      310
+  Haud tanta cessisse viros in tempore tali
+  Laudis sorte piget; factoque in secula ituro
+  Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus
+  Subsequitur turba: in medium certamine magno
+  Privatæ cumulantur opes: nudare penates,                         315
+  Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus
+  Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.
+  Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,
+  Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.
+    Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha                     320
+  Portantes responsa viri: nam læta ferebant
+  Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret
+  Antrum, et mugiret Phoebo jam intrata sacerdos.
+  «Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:
+  Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat,                     325
+  Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,
+  Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque
+  Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.
+  Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse
+  Delius avertet propiora pericula vates,                          330
+  Trojanos notus semper minuisse labores.
+  Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument
+  Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.
+  Ille trucem belli nubem sævasque procellas
+  In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi                       335
+  Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»
+    Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris
+  Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,
+  In Capitolinas certatim scanditur arces,
+  Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant.               340
+  Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.
+    Interea adsuetis senior Torquatus in armis,
+  Sardoas patrio quatiebat milite terras.
+  Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,
+  In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat.                    345
+  Proles pulchra viro, nec tali digna parente,
+  Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,
+  Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,
+  Barbarici studio ritus, refovebat in armis.
+  Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem                    350
+  Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras,
+  Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus
+  Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens,
+  Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.
+    Insula, fluctisono circumvallata profundo,                     355
+  Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras
+  Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.
+  Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,
+  Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens
+  Herculis, ex sese mutavit nomina terræ.                          360
+  Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas
+  Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.
+  Nec parvum decus, advecto cum classe paterna
+  Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.
+  Fama est, quum laceris Actæon flebile membris                    365
+  Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ,
+  Adtonitum novitate mali fugisse parentem
+  Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus:
+  Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.
+  Serpentum tellus pura, ac viduata venenis;                       370
+  Sed tristis cælo, et multa vitiata palude.
+  Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso
+  Exercet scopulis late freta, pallidaque intus
+  Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.
+  Cetera propensæ Cereris nutrita favore.                          375
+    Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro
+  Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ
+  Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.
+  Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;
+  Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late                   380
+  Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;
+  Et conferre gradum: media intervalla patentis
+  Conripiunt campi properatis eminus hastis.
+  Donec ad expertos enses, fidissima tela,
+  Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque,                 385
+  Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.
+    Non equidem innumeras cædes totque horrida facta
+  Sperarim tanto digne pro nomine rerum
+  Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem.
+  Sed vos, Calliope, nostro donate labori,                         390
+  Nota parum magni longo tradantur ut ævo
+  Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.
+    Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,
+  Miscebat primas acies, Latiæque superbum
+  Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus                    395
+  Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ:
+  Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.
+  Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,
+  Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,
+  Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)                       400
+  Spectandum sese non parva strage virorum
+  Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.
+  Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus
+  Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.
+    Risit nube sedens vani conamina coepti,                        405
+  Et telum procul in ventos dimisit Apollo.
+  Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi
+  Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum
+  Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.
+  Hic canet inlustri primus bella Itala versu,                     410
+  Adtolletque duces cælo; resonare docebit
+  Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore
+  Ascræo famave seni.» Sic Phoebus, et Hosto
+  Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.
+  Vertuntur juvenis casu perculsa per agros                        415
+  Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ.
+  Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ,
+  Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum
+  Pectus, et ad manes urget vestigia nati.
+    At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri                     420
+  Contusus pugna, campos damnarat, et arma
+  Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras.
+  Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,
+  Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira,
+  Incussit sese, atque æquavit moenia terræ.                       425
+  Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis
+  Defendentum armis, ægre reseraverat astu
+  Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.
+  Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,
+  Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset.                    430
+  Fumabat versis incensa Petilia tectis,
+  Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto,
+  At quondam Herculeam servare superba pharetram.
+    Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,
+  Portisque intrarant Poeni: sed enim arce corusca,                435
+  Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.
+  Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu
+  Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor
+  Erumpit scopulos inter, patuloque recessu
+  Infundit campis secretum gurgite pontum)                         440
+  Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,
+  Arce superposita, claustris maris extulit astu,
+  Perque aversa tulit portatas arva carinas.
+  Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,
+  Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci,                       445
+  Æquoream rota ducebat per gramina puppim.
+  Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,
+  Innabat pelago veniens sine remige classis.
+    Nuntius interea vectis non more carinis
+  Terrentem freta curarum fervoribus inplet,                       450
+  Dum procul Oebalios amet expugnare nepotes,
+  Et primus rostris sulcet navalibus arva,
+  Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli
+  Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.
+  Linquit coepta ferox, pennasque addente pudore                   455
+  Atque ira simul, inmani per proxima motu
+  Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.
+  Haud secus, amisso tigris si concita fetu
+  Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis
+  Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges;                     460
+  Donec fulmineo partus vestigia cursu
+  Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.
+    Obvius huic sparso Centenius agmine raptim
+  Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.
+  Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore                    465
+  Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes,
+  Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.
+  Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,
+  Millia: bis septem, quæ non sollertior ense,
+  Sed genus insignis, justis ducebat in armis                      470
+  Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum
+  Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:
+  Exsequiæ tantum famam nomenque volentem
+  Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.
+  Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus,             475
+  Conloquium et promissa petit dum perfida gentis
+  Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu,
+  Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.
+    Sed non, ut scitum celerare ad moenia Poenum,
+  Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque                       480
+  Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis
+  Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat;
+  Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque
+  Inpellebat agens properata ad bella cohortes.
+  Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos                  485
+  Uni ductores juveni placet. Arduus ipse
+  Tifata insidit, propior qua moenibus instat
+  Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.
+    Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,
+  Vallatas socium portas, unaque negari                            490
+  Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit,
+  Anxius adventus, nunc ferro frangere coetum
+  Obstantum meditatur; init nunc avia coepto
+  Consilia, atque astu quærit tot millia portis
+  Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros.                  495
+  Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:
+  «Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam,
+  Non æquus regione loci? Capuaque vidente
+  Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,
+  Exscindi ante oculos patiar socialia tecta?                      500
+  Non ita me experti Fabius Fabiique magister
+  Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles
+  Evasi victor, sparsosque per arva juvencos
+  Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.
+  Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis                      505
+  Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»
+    Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem,
+  Non exspectato, Titan dum gurgite lucem
+  Spirantes proferret equos, inpellit in agmen
+  Voce manuque viros, et coepta inmania pandit:                    510
+  «Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;
+  Et, quantum humani possunt se tendere passus,
+  Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,
+  Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris
+  Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas;                        515
+  Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,
+  Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»
+    Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret,
+  Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis
+  Aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso                      520
+  Fatali Æneadis campo. Vulturna citata
+  Transmittunt alno vada, postremique relinquunt
+  Tardandis Italis conruptas igne carmas.
+  Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,
+  Threiciamque Calen, vestras a nomine nati,                       525
+  Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho
+  Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis
+  Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,
+  Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ
+  Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde                     530
+  Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret
+  Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti
+  Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.
+    Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,
+  Linquens Telegoni pulsatos ariete muros,                         535
+  Haud dignam inter tanta moram: nec amoena retentant
+  Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.
+  Præceps ad ripas inmani turbine fertur,
+  Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis
+  Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.                   540
+    Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit,
+  Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis
+  Ilia prima vadis sacro se conjugis antro
+  Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ.
+  At matres Latiæ, ceu moenia nulla supersint,                     545
+  Adtonitæ passim furibundis gressibus errant.
+    Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ,
+  Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta
+  Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti,
+  Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur.                   550
+  Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira,
+  Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.
+  Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ
+  Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur,
+  Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas                   555
+  Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat,
+  Ut jam Roma satis credat, defendere muros.
+    Poenus ut ad somnos vix totam cursibus actæ
+  Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam
+  Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ,                   560
+  Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis
+  Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas.
+  Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur
+  Quadrupedante sono perculsæ moenia Romæ.
+  Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat                 565
+  Infesta portas, fruiturque timore paventum.
+  Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat
+  Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.
+  Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes
+  Spectando partes, ni magno turbine adesset                       570
+  Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta.
+  Tum demum castris turmas inflexit ovantes
+  Spectata ductor satiatus pectora Roma.
+    Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit
+  Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores,                     575
+  Effundit rupto persultans agmina vallo,
+  Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra,
+  O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,
+  Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,
+  Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem;              580
+  Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.
+  Neu populi vos Martigenæ tardarit origo;
+  Intratam Senonum capietis millibus urbem,
+  Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis
+  Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum                      585
+  Exspectant de more senes, mortique parantur.»
+    Talibus hinc Poenus: sed contra Oenotria pubes
+  Non ullas voces ducis aut præcepta requirit.
+  Sat matres stimulant, natique, et cara supinas
+  Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.                    590
+  Ostentant parvos, vagituque incita pulsant
+  Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.
+  Ire volunt, et pro muris obponere densi
+  Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.
+  Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ,                         595
+  Et simul erupit motis exercitus armis,
+  Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos
+  Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis
+  Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.
+  Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit,                 600
+  Non sponte ad nostros Poenum venisse penates?
+  A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura
+  Conantem tristis cæli cum murmure vasto
+  Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.
+    Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem                    605
+  Romuleo Poenum ut vidit subcedere vallo,
+  Cælicolis raptim excitis, defendere tecta
+  Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.
+  Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,
+  Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras,                    610
+  Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.
+  Concussi tremuere poli, cælumque tenebris
+  Clauditur, et terras cæco nox condit amictu.
+  Instat tempestas oculis, hostique propinquo
+  Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ                    615
+  Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.
+    Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis
+  Bella movent, quantis animos et pectora possint
+  Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,
+  Turbine confusum piceo et nigrante procella,                     620
+  Atque omnes circa campos spumantibus undis
+  Involvit. Celsus summo de culmine montis
+  Regnator Superum sublata fulmina dextra
+  Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,
+  Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta,                  625
+  Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.
+    Ambustis sed enim ductor Sidonius armis
+  Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem,
+  Murmuraque a ventis misceri vana docebat.
+  Tandem post clades socium cælique ruinam,                        630
+  Non hoste in nimbis viso, non ense, referri
+  Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.
+  «Ventis debebis nimirum hiemisque procellis
+  Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis
+  Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse                       635
+  In terras licet.» Infrendens dum talia fatur,
+  Ecce serenato clarum jubar emicat axe,
+  Purgatusque nitet discussis nubibus æther.
+  Æneadæ sensere Deum, telisque repostis
+  Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras,                     640
+  Et festa cingunt montis penetralia lauro.
+  Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,
+  Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum,
+  Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo
+  Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.»                 645
+    Sic adeo orantes pressere silentia, postquam
+  Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.
+  Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan
+  Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus,
+  Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes                      650
+  Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat
+  Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ
+  Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli
+  Per subitum coepit, densæque subire tenebræ;
+  Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus                 655
+  Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante
+  Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,
+  Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:
+  Audivere lacus Erebi, mersusque profundis
+  Adnovit tenebris cælestia bella Typhoeus.                        660
+  Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa
+  Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem
+  Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.
+    Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,
+  Læta serenati facies aperitur Olympi,                            665
+  Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem
+  Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.
+  Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos
+  Venturam cæli rabiem; modo patria virtus
+  In dextras redeat, nec Romam exscindere Poeni                    670
+  Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem
+  Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis
+  Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent
+  Stagna cruore virum? «Pugnat pro moenibus, inquit,
+  Si rector Superum tot jactis fulmine telis,                      675
+  Inter tot motus cur me contra arma ferentem
+  Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces
+  Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque,
+  Qua vobis, quum pacta Patrum, quum foedera adessent,
+  Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat;                  680
+  Donec equum Titan spumantia frena resolvit.
+  Nec nox composuit curas, somnusve frementem
+  Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.
+  Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum
+  Increpat, atque armis imitatur murmura cæli.                     685
+    Ut vero adcepit, tantum confidere Divis
+  Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras
+  Auxilia, et noctu progressum moenibus agmen:
+  Sic agitare fremens obsessos otia, jamque
+  Securam Hannibalis Romam, violentior instat.                     690
+  Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram
+  Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:
+  «Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque
+  Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci
+  Addes frena viro? fuerit delere Saguntum,                        695
+  Exæquare Alpes, inponere vincula sacro
+  Eridano, foedare lacus: etiamne parabit
+  Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?
+  Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,
+  Et parat adcensis imitari fulmina flammis.»                      700
+    His dictis, grates agit, ac turbata per auras
+  Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra,
+  «Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis,
+  Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram
+  Dimovit nubem, veroque adparuit ore.                             705
+  «Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono;
+  En, age; namque, oculis amota nube parumper,
+  Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras,
+  Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi
+  Parrhasio plena tenet et resonante pharetra,                     710
+  Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.
+    «At, qua vicinis tollit se collibus altæ
+  Molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo
+  Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas,
+  Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos?                            715
+  Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis
+  Inplerit dictum proprio de nomine campum.
+  Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus,
+  Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus
+  Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem                       720
+  Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.
+  Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem,
+  Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis
+  Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!
+  Cede Deis tandem, et Titania desine bella.»                      725
+    Sic effata, virum indocilem pacisque modique,
+  Mirantem Superum vultus et flammea membra,
+  Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit.
+    Respectans abit, et castris avulsa moveri
+  Signa jubet ductor, remeaturumque minatur.                       730
+  Redditur extemplo flagrantior æthere lampas,
+  Et tremula infuso resplendent cærula Phoebo.
+  At procul e muris videre ut signa revelli
+  Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim
+  Ostentant, nutuque docent, quod credere magno                    735
+  Non audent hærente metu; nec abire volentis,
+  Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda:
+  Ac tacitæ natis infigunt oscula matres,
+  Donec procedens oculis sese abstulit agmen,
+  Suspectosque dolos demto terrore resolvit.                       740
+    Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt,
+  Inque vicem amplexi permixta voce triumphum
+  Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant.
+  Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum,
+  Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus.                    745
+  Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis
+  Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas
+  Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur,
+  Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon.
+  Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda:                      750
+  Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis.
+  Tum festam repetunt, lustratis moenibus, urbem.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam
+exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac
+tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.
+
+Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat;
+19-29.
+
+At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam
+inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81),
+ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea
+tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque
+agmine progreditur; 30-93.
+
+Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad
+perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum
+vineis urbi admovet; 94-110.
+
+Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis
+loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido
+profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.
+
+Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus
+Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante
+hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque
+militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo
+Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et
+patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo
+Campanis, incolumis evadit; 138-178.
+
+Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam
+obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis
+excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.
+
+Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum
+Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus
+Ascanium obtruncat; 213-248.
+
+Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et
+portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.
+
+Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis
+agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur;
+258-269.
+
+At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi
+conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo
+venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur;
+270-298.
+
+Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas
+aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant;
+299-313.
+
+Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed
+quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan
+animos victorum mitigat; 314-350.
+
+Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo
+corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab
+Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio
+transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.
+
+Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi
+nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore
+confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique
+umbras conveniat; 381-396.
+
+Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes
+sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.
+
+Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra
+Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit,
+ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed
+quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.
+
+Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine
+futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem
+(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum
+(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum,
+Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus
+(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia
+mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in
+puerperio mortuam esse docet; 613-649.
+
+Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas
+extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia
+in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio
+restitutas esse; 650-704.
+
+Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius,
+Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus
+(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a
+filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri,
+Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem
+exhortatur (752-775); Croesus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes
+animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses,
+Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam
+flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil,
+Lucretia, Virginia, Cloelia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis,
+incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac
+Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.
+
+Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima
+Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.
+
+Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios
+portumque redit; 894, 895.
+
+
+  Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
+  Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
+  Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
+  Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa
+  Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,                            5
+  Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.
+  Hic modo primores socium, modo jussa deorum,
+  Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde
+  Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus
+  Armorum tonitru, quas exanimatus in oras                          10
+  Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem
+  Intravit pectus? si nunc exsisteret alma
+  Carthago ante oculos, turrita celsa figura,
+  Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?
+  «Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos                  15
+  Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis
+  Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena
+  Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»
+    Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis
+  Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.                     20
+  Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso
+  Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,
+  Signa reportandi crescebat in agmine fervor.
+  Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
+  Exiguos format per prima volumina gyros,                          25
+  Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,
+  Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;
+  Donec postremo laxatis circulus oris
+  Contingat geminas patulo curvamine ripas.
+    At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque                 30
+  Semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat
+  Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,
+  Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti
+  Addiderat Poeno, Latiæ diffisus habenæ.
+  Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,                    35
+  «Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello
+  Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,
+  Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
+  Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno
+  Narrabat memori Diomedes condita mente),                          40
+  Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis
+  Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,
+  Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis
+  Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.
+  Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,                       45
+  Effigies ea quas unquam possederit, urbes.
+    «Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem
+  Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso
+  Custodes aditu templi, cæleste reportat
+  Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.                  50
+  Nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem,
+  Æger delicti, Phrygium placare colendo
+  Numen, et Iliacos parat exorare Penates.
+  Ingens jam templum celsa surgebat in arce,
+  Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ:                                55
+  Quum medios inter somnos altamque quietem,
+  Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:
+  «Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore
+  «Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus
+  «Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis,                      60
+  «Qui nunc prima locant melioris moenia Trojæ.
+  «Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»
+  Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.
+    «Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,
+  Armaque Laurenti figebat Troia luco.                              65
+  Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,
+  Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
+  Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis
+  Prætendens dextra ramum canentis olivæ.
+  Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:                      70
+  «Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;
+  «Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis
+  «Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,
+  «Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.
+  «Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi,               75
+  «Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.
+  «Foederis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus
+  Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.
+  Hæc ausos Celtas inrumpere moenia Romæ
+  Conripuit leto; neque tot de millibus unum                        80
+  Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»
+  His fractus ductor convelli signa maniplis
+  Optato lætis abitu jubet: itur in agros,
+  Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,
+  Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.                         85
+  Fama est, intactas longævi ab origine fani
+  Crevisse, in medium congestis undique donis,
+  Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum
+  Innumeris aurum, solo servante pavore.
+  Hac avidas mentes et barbara corda rapina                         90
+  Polluit, atque armat contemtu pectora divum.
+  Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro
+  Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.
+    Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit,
+  Victor, submoto patriis a finibus hoste,                          95
+  Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis
+  Portabat famam, miserisque extrema movebat.
+  Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:
+  «Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi
+  Altera Carthago nostræ, post foedera rupta,                      100
+  Et missum ad portas Poenum, post jura petita
+  Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis
+  Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»
+  Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas
+  Educi turres, quîs vinceret ardua muri,                          105
+  Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis
+  Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos
+  Portarum postes, quateretque morantia claustra.
+    Hic latera intextus stellatis axibus agger,
+  Hic gravida armato surgebat vinea dorso.                         110
+  At postquam properata satis, quæ commonet usus,
+  Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros
+  Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet,
+  Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.
+    Cerva fuit, raro terris spectata colore,                       115
+  Quæ candore nivem, candore anteiret olores.
+  Hanc agreste Capys donum, quum moenia sulco
+  Signaret, grato parvæ mollitus amore,
+  Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.
+  Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,                    120
+  Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.
+  Aurato matres adsuetæ pectine mitem
+  Comere, et humenti fluvio revocare colorem.
+  Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ
+  Credebant, ac tura deum de more dabantur.                        125
+    Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam
+  Mille indefessos viridem duxisse per annos,
+  Seclorum numero Trojanis condita tecta
+  Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.
+  Nam, subito incursu sævorum agitata luporum,                     130
+  Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello
+  Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus
+  Extulerat sese portis, pavidaque petebat
+  Consternata fuga positos ad moenia campos.
+  Exceptam læto juvenum certamine ductor                           135
+  Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra,
+  Fulvius, atque adsis orat, Latonia, coeptis.
+    Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis
+  Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem
+  Moenia flexa sinu, spissa vallata corona                         140
+  Adligat, et telis in morem indaginis ambit.
+  Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,
+  Evehitur porta sublimis Taurea cristis
+  Bellator, cui Sidonius superare lacerto
+  Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.                      145
+  Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti
+  Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis
+  Vicinum sese videt, et clamore propinquo,
+  «Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte
+  Bellandi, et merita mille inter prælia fama),                    150
+  Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ,
+  Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»
+    Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures,
+  Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.
+  Prævetitum namque et capital, committere Martem,                 155
+  Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma
+  Imperio solvit, patulumque invectus in æquor
+  Erigit undantem glomerato pulvere nubem.
+  Indignatus opem amenti, socioque juvare
+  Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,                    160
+  Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.
+  Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.
+  At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni
+  Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro
+  In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,               165
+  Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu
+  Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.
+  Tum strictum propere vagina detegit ensem.
+    Et jam ferrata rapiebat calce volantem
+  Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.                      170
+  Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:
+  Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.
+  Utque metus victum, sic ira et gloria portis
+  Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.
+  Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem                  175
+  Confisum nullo comitante inrumpere tectis,
+  Per mediam propere trepidantum interritus urbem
+  Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.
+    Hinc ardore pari nisuque incurrere muris
+  Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.                      180
+  Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber
+  Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.
+  Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:
+  Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras
+  Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.                    185
+  Lætatur non hortandi, non plura monendi
+  Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.
+  Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse
+  Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto
+  Ad portam, magnæque optat discrimina famæ.                       190
+    Tres claustra æquævo servabant corpore fratres,
+  Quîs delecta manus centeni cuique ferebant
+  Excubias, unaque locum statione tenebant.
+  Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri
+  Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus.                      195
+  Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;
+  Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu
+  Prælia moliri, et nudo non credere ferro;
+  Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.
+  Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam                       200
+  Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ,
+  Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant;
+  Una ignes sævos, ast altera pone sagittas
+  Fundebat, validam torquebat tertia cornum,
+  Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.                       205
+    Hos ubi non æquis variantes prælia consul
+  Conspexit telis, et portæ limina circum
+  Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,
+  Concitat intortam furiatis viribus hastam.
+  Letum triste ferens auras secat Itala taxus,                     210
+  Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,
+  Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.
+  At, non obsepto contentus limine Martem
+  Exercere levis bello, sed turbidus ausi,
+  Virrius incauto fervore eruperat amens                           215
+  Reclusa in campum porta, miseramque furori
+  Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma
+  Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.
+    Tifata umbrifero generatum monte Calenum
+  Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno                     220
+  Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem,
+  Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,
+  Atque obliqua trucis deducere cornua tauri
+  Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.
+  Is, dum præcipites expellit Virrius urbe,                        225
+  Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor
+  Thorace exierat, leviorque premebat anhelos
+  Pondere loricæ, et palantes victor agebat.
+  Jamque Veliternum media transegerat alvo,
+  Jam, solitum æquali ludo committere equestres                    230
+  Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso
+  Perculerat saxo: miser inplorabat amicum
+  Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:
+  Sed, validas sævo vires duplicante dolore,
+  Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem                      235
+  Scipio, solamen properans optabile in armis
+  Hostem prostrato morientem ostendere amico:
+  Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,
+  Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;
+  Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ,                   240
+  Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ
+  Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,
+  Quam longa est, uno remorum præterit ictu.
+    Ascanium Volesus, projectis ocius armis,
+  Quo levior peteret muros, per aperta volantem                    245
+  Adsequitur planta: dejectum protinus ense
+  Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus
+  Conruit ulterior procursus impete truncus.
+  Nec spes obsessis ultra reserata tueri
+  Moenia; convertunt gressus, recipique precantes                  250
+  Infandum! excludunt socios: tum cardine verso
+  Obnixi torquent obices, munimina sera.
+  Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.
+  Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,
+  Perfractæ rabido patuissent milite portæ.                        255
+    Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.
+  Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:
+  At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum
+  Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,
+  Tormentis finem metamque laboribus orat.                         260
+  Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.
+  Virrius, a Poeno nullam docet esse salutem,
+  Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;
+  «Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis
+  Si dexter Poenis Deus et Fortuna fuisset,                        265
+  Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:
+  Qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi:
+  Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos
+  Portaret fasces nostro de nomine consul.
+  Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.                    270
+  Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam
+  Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;
+  Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,
+  Sopitoque necis morsu, medicamina cladis
+  Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.»                      275
+  Hæc ait, et turba repetit comitante penates.
+    Ædibus in mediis consurgens ilice multa
+  Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.
+  Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.
+  Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus                     280
+  Exsilio punita truci: despectat ab alto
+  Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.
+  Vox occulta subit, passim diffusa per auras:
+  «Foedera, mortales, ne sævo rumpite ferro:
+  Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro                      285
+  Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum
+  Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,
+  Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit
+  Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper
+  Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque                      290
+  Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque
+  Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,
+  Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.
+  Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
+  Porrigit, et large poenas letumque ministrat.                    295
+  Virrius interea, dum dat penetrare medullas
+  Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret
+  Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.
+    Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.
+  Jamque superstantem muro, sociosque Milonem                      300
+  Voce adtollentem pubes campana videbat.
+  Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt
+  Castra inimica gradu, quîs leto avertere poenas
+  Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,
+  Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.                        305
+  Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus
+  Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.
+  Stabant innixi pilis exercitus omnis,
+  Spectabantque viros et læta et tristia ferre
+  Indociles, nunc propexis in pectora barbis                       310
+  Verrere humum, nunc foedantes in pulvere crinem
+  Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis
+  Femineum tenues ululatum fundere in auras.
+    Atque ea dum miles miratur inertia facta,
+  Exspectatque ferox sternendi moenia signum,                      315
+  Ecce repens tacito percurrit pectora sensu
+  Relligio, et sævas componit numine mentes;
+  Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno
+  In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,
+  Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ                       320
+  Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,
+  Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis
+  In spatium inmensum campis habitanda relinqui
+  Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ
+  Languescunt animis, et vis mollita senescit.                     325
+    Pan Jove missus erat, servari tecta volente
+  Troia, pendenti similis Pari semper, et imo
+  Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.
+  Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra
+  Verbera læta movens festa per compita cauda.                     330
+  Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,
+  Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:
+  Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
+  Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
+  Velat grata latus teneræ de corpore damæ.                        335
+  Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,
+  In qua non, librans corpus, similisque volanti
+  Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.
+  Interdum inflexus, medio nascentia tergo
+  Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ.                          340
+  Obtendensque manum solem infervescere fronti
+  Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.
+  Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque
+  Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,
+  Arcadiæ volucris saltus et amata revisit                         345
+  Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro
+  Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.
+    At legio Ausonidum, flammas ductore jubente
+  Arceri portis, stantesque relinquere muros,
+  (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.                   350
+  Multa deum templis domibusque nitentibus auro
+  Egeritur præda, et victus alimenta superbi,
+  Quisque bonis periere, virum de corpore vestes
+  Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,
+  Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.                            355
+  Nec modus argento, cælataque pondera facti
+  Tantum epulis auri; tum passim corpora longo
+  Ordine captiva, et domibus depromta talenta,
+  Pascere longinquum non deficientia bellum,
+  Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ.                      360
+    Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære
+  Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto
+  Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:
+  «Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno
+  Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,                    365
+  Tempora murali cinctus turrita corona.»
+  Tum sontes procerum meritosque piacula prima
+  Adciit, et justa punit commissa securi.
+    Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim
+  Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,                    370
+  Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus
+  Te majorem animam? et jusso lictore recisa
+  Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?
+  Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci
+  Obtutu torvum contra et furiale renidens,                        375
+  Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.
+  Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem.
+  Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim
+  Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum
+  Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.»                    380
+    Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,
+  Interea geminos terra crudelis Hibera
+  Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis,
+  Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.
+  Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe                        385
+  Scipio, post belli repetens extrema penates,
+  Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum
+  Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,
+  Pulsato lacerat violenter pectore amictus.
+  Non comites tenuisse valent, non ullus honorum                   390
+  Militiæve pudor: pietas irata sinistris
+  Cælicolis furit, atque odit solatia luctus:
+  Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.
+  Versatur species ante ora oculosque parentum.
+  Ergo excire parat manes animasque suorum,                        395
+  Adloquioque virum tantos mulcere dolores.
+  Hortatur vicina palus, ubi signat Averni
+  Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.
+  Noscere venturos agitat mens protinus annos.
+    Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phoebi                       400
+  Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,
+  Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri
+  Pandit, et adspectus orat contingere patrum.
+  Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis
+  Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras                      405
+  Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ
+  Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.
+  Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.
+  Cetera, quæ poscis, majori vate canentur.
+  Namque tibi Elysio repetita oracula campo                        410
+  Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ
+  Cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram.
+  Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu
+  Flexerit, ad fauces vicini castus Averni
+  Duc prædicta sacris duro placamina Diti.                         415
+  Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»
+    Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis,
+  Adparat occulto monstrata piacula coepto.
+  Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,
+  Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras,                   420
+  Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ
+  Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates
+  Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.
+  Tum, qua se primum rupta tellure recludit
+  Invisus cælo specus, atque eructat acerbam                       425
+  Cocyti laxo suspirans ore paludem,
+  Inducit juvenem, ferroque cavare refossam
+  Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,
+  Ordine mactari pecudes jubet: ater operto
+  Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ                         430
+  Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.
+  Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra,
+  Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.
+  Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.
+    «Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni,            435
+  Exclamat vates, patere: adcedentia cerno
+  Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.
+  Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo
+  Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat,
+  Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum                   440
+  Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri,
+  Eductumque tene vagina interritus ensem.
+  Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem,
+  Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ.
+  Interea cerne, ut gressus inhumata citatos                       445
+  Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:
+  Cui datur ante atros absumti corporis ignes,
+  Sanguine non tacto, solitas effundere voces.»
+  Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:
+  «Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ                    450
+  Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant
+  Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli
+  Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,
+  Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi
+  Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires                   455
+  Saucius ad muros, et Martis honore careres.»
+    Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem
+  Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris
+  Æternum demisit aquis: sed lenta meorum,
+  Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi                        460
+  Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,
+  Ut portet tumulis per longum membra paternis.
+  Quod te per nostri Martis precor æmula facta,
+  Arce, quæ putris artus, medicamina, servant,
+  Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.»                  465
+  Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi,
+  Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,
+  Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes
+  Discrimen servat populos, variatque jacentum
+  Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.                   470
+    Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,
+  Exanima obscoenis consumit corpora vultur.
+  Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est
+  Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus
+  Claudit odorato post funus stantia saxo                          475
+  Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.
+  Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro
+  Ora virum, et longum medicata reponit in ævum.
+  Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena
+  Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo                      480
+  Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?
+  At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent
+  Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.
+  Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos
+  Decrevere simul communibus urere flammis.                        485
+  At gente in Scythica subfixa cadavera truncis
+  Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»
+    Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ,
+  Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde
+  Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos,                        490
+  Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit
+  Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum
+  Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»
+    At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore
+  Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,                       495
+  In decus egregiæ vultus intenta juventæ,
+  «Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,
+  Cymæo populis vox nostra sonabat in antro.
+  Tunc te permixtum seclis rebusque futuris
+  Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum                         500
+  Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,
+  Aut servare fuit proavis sollertia vestris.
+  Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)
+  Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.
+  Namque tibi cerno properatum oracula vitæ                        505
+  Hinc petere, et patrios visu contingere manes.
+  Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,
+  Creditus ante annos Marti, ferroque resolves
+  Gaudia Poenorum, et missum lætabere bello
+  Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.                        510
+  Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante
+  Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit
+  In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse
+  Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ,
+  Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.»              515
+  Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.
+    Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi,
+  Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.
+  Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores
+  Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,                      520
+  Paullisper gressum, et nobis manesque silentum
+  Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.»
+    Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis
+  Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras
+  Innumeri quondam populi: domus omnibus una.                      525
+  In medio vastum late se tendit inane;
+  Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer
+  Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo,
+  (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque
+  Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.               530
+    «Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat
+  Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.
+    «Altera, qui leges posuere atque inclita jura
+  Gentibus, et primas fundarunt moenibus urbes.
+    «Tertia ruricolas Cereris, justissima turba                    535
+  Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno.
+    «Exin, qui lætas artes vitæque colendæ
+  Invenere viam, nec dedignanda parenti
+  Carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant.
+    «Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ,                 540
+  Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.
+    «Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,
+  Vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso
+  Expetit introitu, mortemque exercet inanem.
+    «Septima femineis reseratur porta catervis,                    545
+  Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.
+  Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas
+  Passis virginibus, turbæque in limine lucis
+  Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.
+    «Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,                    550
+  Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram
+  Elysios ducunt campos: hic turba piorum,
+  Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe:
+  Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,
+  Lethæos potat latices, oblivia mentis.                           555
+    «Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem
+  Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ.
+  Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis,
+  Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris.
+  Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum                     560
+  Itque reditque vias, et portis omnibus errat.
+    «Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,
+  Limosique lacus: late exundantibus urit
+  Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo
+  Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.                     565
+  Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri
+  Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.
+  At, magnis semper Divis regique Deorum
+  Jurari dignata palus, picis horrida rivo,
+  Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.                       570
+  Tristior his Acheron sanie crassoque veneno
+  Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,
+  Descendit nigra lentus per stagna palude.
+  Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.
+  Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra                    575
+  Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.
+  Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis
+  Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.
+    «Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,
+  Excubat, et manes permixto murmure terret!                       580
+  Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,
+  Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,
+  Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus,
+  Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,
+  Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,                   585
+  Errorque infido gressu, et Discordia gaudens
+  Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis
+  Centenis suetus Briareus recludere palmis,
+  Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,
+  Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum.                590
+  Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,
+  Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra
+  Audet adire ferum, dum fractis mille catenis
+  Viperea latrans circumligat ilia cauda.
+    «Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit                 595
+  Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.
+  Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur,
+  Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,
+  Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent
+  Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor.                        600
+    «Has inter formas conjux Junonis Avernæ,
+  Subgestu residens, cognoscit crimina regum.
+  Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ:
+  Circumerrant Furiæ, Poenarumque omnis imago.
+  Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!                 605
+  Insultant duro imperio non digna nec æqua
+  Ad superos passi manes: quæque ante profari
+  Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.
+  Tunc alius sævis religatur rupe catenis:
+  Ast alius subigit saxum contra ardua montis:                     610
+  Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello.
+  Talia letiferis restant patienda tyrannis.
+    «Sed te maternos tempus cognoscere vultus,
+  Cujus prima venit non tardis passibus umbra.
+  Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.                           615
+  Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella
+  Poenorum, Venus, insidias anteire laborans
+  Junonis, fusa sensim per pectora patrem
+  Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent,
+  Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.»                     620
+    Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ,
+  Et dedit alternos ambobus noscere vultus,
+  Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar,
+  Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,
+  Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.                      625
+  Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,
+  Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?»
+    Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores
+  Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum
+  Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles                            630
+  Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;
+  Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur
+  Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda.
+    «Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas
+  Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis,                    635
+  Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.
+  Sola die caperem medio quum forte petitos
+  Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit
+  Amplexus, non ille, meo veniente marito,
+  Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,                      640
+  Inplebat quamquam languentia lumina somnus,
+  Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit
+  Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,
+  Ingenti traxit curvata volumina gyro.
+  Sed mihi post partum non ultra ducere vitam                      645
+  Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,
+  Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!»
+  His alacer colla amplexu materna petebat;
+  Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.
+    Subcedunt simulacra virum concordia, patris                    650
+  Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,
+  Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri
+  Et nebulis similes animas adprendere certat.
+  «Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,
+  Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur                   655
+  Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem,
+  Momenta? obposito mutassem pectore mortem.
+  Quantos funeribus vestris gens Itala passim
+  Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,
+  Mavortis geminus surgit per gramina campo.»                      660
+    Nec passi plura, in medio sermone loquentis
+  Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago:
+  «Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;
+  Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ
+  Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.                    665
+    «Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget
+  Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,
+  Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla
+  Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti
+  Obtestor causas, Martis moderare furori.                         670
+  Sat tibi sint documenta domus! octava terebat
+  Arentem culmis messem crepitantibus æstas,
+  Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat
+  Germano devexa jugum Tartessia tellus.
+  Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto;                        675
+  Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste.
+  Nobis indomitus convertit terque quaterque
+  Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam
+  Inpolluta fides! peterem quum victor adesum
+  Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes                    680
+  Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri
+  Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.
+  Tunc hostis socio desertos milite, multum
+  Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.
+  Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est                  685
+  Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.»
+    Excipit inde suos frater conjungere casus:
+  «Excelsæ turris post ultima rebus in artis
+  Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.
+  Fumantes tædas, ac lata incendia passim,                         690
+  Et mille injecere faces. Nil nomine leti
+  De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro
+  Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis.
+  Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ
+  Cesserit adfusis obpressa Hispania Poenis.»                      695
+    Contra quæ juvenis turbato fletibus ore:
+  «Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis
+  Carthago expendat poenas. Sed continet acres
+  Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,
+  Excepit fessos, et notis Marcius armis                           700
+  Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat
+  Victores acie, atque exacta piacula cædis.»
+  His læti rediere duces loca amoena piorum:
+  Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.
+    Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra                   705
+  Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:
+  «Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,
+  Multum uno majora viro, descendere nocti,
+  Atque habitanda semel subigit quis visere regna?»
+  Cui contra tales effundit Scipio voces:                          710
+  «Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem
+  Lamentata diu! quam pene ruentia tecum
+  Traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras.
+  Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis
+  Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.»                      715
+  Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,
+  Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro
+  Absumtus Cannis stabat Servilius ore.
+  Adpellare viros erat ardor, et addere verba:
+  Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.                      720
+    Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi
+  Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum,
+  Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.
+  Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.
+    «Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ                   725
+  Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem
+  Thybridis in ripas regem, solusque revulso
+  Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.
+    «Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello
+  Phoenicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille                    730
+  Æquoreis victor cum classe Lutatius armis.
+  Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram,
+  Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa
+  Irarum servat rabiem: si jungere cordi est
+  Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.»                    735
+  Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,
+  Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:
+  «Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis?
+  Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora?
+  Bella tuus toto natus contra omnia pacta                         740
+  Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes
+  Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte
+  Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»
+    Post quæ Poenus ait: «Decimum modo coeperat annum
+  Excessisse puer, nostro quum bella Latinis                       745
+  Concepit jussu; licitum nec fallere Divos
+  Juratos patri: quod si Laurentia vastat
+  Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,
+  O pietas, o sancta fides, o vera propago!
+  Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato                 750
+  Celsus abit gressu, majorque recessit imago.
+    Exin designat vates, qui jura sub armis
+  Poscenti dederint populo, primique petitas
+  Miscuerint Italis Piræo litore leges.
+  Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora                       755
+  Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos
+  Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto
+  Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,
+  Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans
+  Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci                    760
+  Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»
+    Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur:
+  «Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni
+  Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque;
+  Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten                       765
+  Adstrinxit; cui stant sacro sua moenia Nilo.»
+    Incipit Æneades: «Libyci certissima proles
+  Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos
+  Indubitata duces, similique cupidine rerum
+  Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum                770
+  Ad decus et summas laudum perduxerit arces.»
+  Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis.
+  Audendo bella expedias: pigra extulit artis
+  Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi
+  Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.»                    775
+  Hæc effatus abit. Croesi mox advolat umbra,
+  Dives apud superos; sed mors æquarat egenis.
+    Atque hic, Elysio tendentem limite cernens
+  Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat
+  Purpurea effusos per colla nitentia crines,                      780
+  «Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget
+  Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur
+  Mirantes animæ, et læto clamore frequentant.
+  Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,
+  Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit                785
+  Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri,
+  Et fuit in tanto non parvum pectore numen.
+  Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,
+  Et cantu Musas et Phoebum æquavit honore.
+  Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris             790
+  Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.»
+  Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram,
+  «Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem
+  Hic caneret vates, quanto majora futuros
+  Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!                795
+  Felix Æacida, cui tali contigit ore
+  Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.»
+    Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens,
+  Heroum effigies majoresque adcipit umbras.
+  Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno,                   800
+  Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora
+  Miratur, geminos adspectat lætus Atridas,
+  Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta.
+  Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram:
+  Alternam lucem peragebat in æthere Pollux.                       805
+  Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.
+  Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes
+  Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.
+  «Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo
+  Trojugenas junxit sociata prole Latinis.                         810
+    «Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini?
+  Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim
+  Gens vicina procos, pastori rapta marito
+  Intravitque casæ, culmique e stramine fultum
+  Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis.               815
+  Adspice Carmentis gressus: Evandria mater
+  Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores.
+  Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ
+  Augurio valuit mentis, venturaque dixit
+  Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.                   820
+    «Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti
+  Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos.
+  Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,
+  Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,
+  Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,                      825
+  Tristia defensi ferro monimenta pudoris,
+  Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.
+  Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella,
+  Nondum passa marem, quales optabat habere
+  Quondam Roma viros, contemtrix Cloelia sexus.»                   830
+    Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,
+  Quæ poenæ caussa, et qui sint in crimine manes.
+  Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus,
+  Et stetit adductis super ora trementia frenis,
+  Tullia, non ullos satis exhaustura labores,                      835
+  Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris
+  Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes
+  Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.
+  Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro
+  Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis                    840
+  Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem
+  Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro
+  Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.
+  Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur
+  Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,                      845
+  Armenti quondam custos inmanis Hiberi,
+  Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.
+  Nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestæ
+  Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.
+    «Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti              850
+  Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas
+  In fine enumerasse paro, et reineare tenebris.
+  Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro
+  Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva
+  In longum imperium consul; nec Sulla morari                      855
+  Jussa potest, aut amne diu potare soporo.
+  Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.
+  Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ,
+  Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam
+  Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum.                      860
+  Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum
+  Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,
+  Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo
+  Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa
+  Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!                  865
+  Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!
+  Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.»
+    Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro
+  Lamentor rebus Latiis: sed luce remota
+  Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,                 870
+  Perfidiæ Poenus quibus aut Phlegethontis in undis
+  Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos
+  Ales in æternum laniabit morsibus artus?»
+  «Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur
+  Inviolata virum: patria non ossa quiescent.                      875
+  Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ
+  Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,
+  Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.
+  Damnatusque doli, desertis conjuge fida
+  Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,                        880
+  Atque una profugus lustrabit cærula puppe.
+  Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.
+    «Proh! quanto levius mortalibus ægra subire
+  Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque,
+  Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella                   885
+  Assyrio famulus regi, falsusque cupiti
+  Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo;
+  Donec, Prusiacas delatus segniter oras,
+  Altera servitia inbelli patietur in ævo,
+  Et latebram munus regni. Perstantibus inde                       890
+  Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem,
+  Pocula furtivo rapiet properata veneno,
+  Ac tandem terras longa formidine solvet.»
+    Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris.
+  Tum lætus socios juvenis portumque revisit.                      895
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum,
+commemoraturus, primum hujus insulæ situm, fertilitatem, poetas,
+veteres incolas (qui fuere Læstrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia,
+Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes
+scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta
+est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit
+Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas Æolias, et
+tria promontoria recenset; 1-78.
+
+Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac
+fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum
+erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum,
+inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed
+Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.
+
+Qui quum ad Poenos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum
+omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Poenis,
+pars Romanis favebat; 96-109.
+
+In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius
+Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam
+adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat;
+110-124.
+
+Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli
+populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus,
+Beryam Poenum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia
+benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.
+
+Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et
+legatis, quos præmiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta
+reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.
+
+Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina,
+Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ,
+Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique
+Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et
+Symæthum fluvios, adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna;
+192-247.
+
+Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum,
+Ergetum, Melite, Calacte, Cephaloedis et Tauromenium; 248-257.
+
+Reliquæ Siciliæ urbes a Poenorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos,
+Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ,
+Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola,
+Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.
+
+Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum
+multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et
+præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus
+incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus,
+Carthagine natis et Poenis materno genere; 277-291.
+
+Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum
+obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum
+miræ altitudinis incendio delet; 292-315.
+
+Omnia vero consilia coeptaque Romanorum disjicit ars unius hominis,
+Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris
+tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque,
+quibus ea, quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento
+ludificatur; 316-352.
+
+Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana
+concurrit; 353-384.
+
+Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem
+Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit;
+384-407.
+
+In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis
+inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus
+navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.
+
+Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.
+
+Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis;
+462-476.
+
+Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquæ innans rostro
+navis transfigitur; 481-486.
+
+In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis
+ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur
+bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.
+
+Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur,
+concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Poenorum, in eam inruentium,
+pondere depressa mergitur; 516-559.
+
+Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et
+capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.
+
+Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam
+facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore
+autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi
+avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Poenorumque
+absumuntur; 580-617.
+
+Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia
+ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ
+et primo impetu expugnatur; 618-640.
+
+Victores moenia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis
+vetustæ præda potiuntur; 641-665.
+
+Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque
+parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur
+tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum
+formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset,
+interfecerat; 665-679.
+
+Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de
+Marcelli humanitate; 680-684.
+
+
+  Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus
+  Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.
+  Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna
+  Æneadum, modo Sicanios adcedere portus,
+  Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,                         5
+  Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,
+  Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti,
+  Extremumve diem et terrarum invisere metas.
+  Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.
+  Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.                 10
+    Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus,
+  Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis
+  Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente.
+  Namque per occultum cæca vi turbinis olim
+  Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ                           15
+  Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,
+  Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.
+  Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus
+  Sævo dividuos conjungi pernegat æstu.
+  Sed spatium, quod dissociat consortia terræ,                      20
+  Latratus fama est (sic arta intervenit unda)
+  Et matutinos volucrum tramittere cantus.
+    Multa solo virtus: jam reddere foenus aratris,
+  Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,
+  Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,                    25
+  Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.
+  Hic et Pæonios arcano sulfure fontes,
+  Hic Phoebo digna et Musis venerabere vatum
+  Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,
+  Quique Syracosia resonant Helicona Camena.                        30
+  Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret,
+  Portus æquoreis sueta insignire tropæis.
+    Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna,
+  Vomere verterunt primum nova rura Sicani.
+  Pyrene misit populos, qui nomen ab amne                           35
+  Adscitum patrio terræ inposuere vacanti.
+  Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit
+  Possessis bello mutata vocabula regnis.
+  Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos
+  Moenibus e centum non fausta ad prælia Minos,                     40
+  Dædaleam repetens poenam: qui fraude nefanda
+  Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,
+  Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba
+  Bellandi studio Siculis subsedit in oris.
+    Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,                    45
+  Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,
+  In longum ex sese donarunt nomina muris.
+  Nec Zanclæa gerunt obscuram moenia famam,
+  Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.
+  Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris,                      50
+  Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,
+  Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.
+  Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat
+  Alpheon, sacræ portantem signa coronæ.
+    At non æquus amat Trinacria Mulciber antra;                     55
+  Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,
+  Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.
+  Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis
+  Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem
+  Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores                       60
+  Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro
+  Flammarum exundat torrens, piceaque procella
+  Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.
+  Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus
+  Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,                    65
+  Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)
+  Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore
+  Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi
+  Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.
+    Quid referam Æolio regnatas nomine terras?                      70
+  Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?
+  Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni
+  Pulsata Ionio respondent saxa profundo;
+  Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,
+  Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas.                            75
+  At, qua diversi lateris frons tertia terris
+  Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,
+  Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.
+    His longo mitis placide dominator in ævo
+  Præfuerat terris Hieron, tractare sereno                          80
+  Imperio vulgum pollens, et pectora nullo
+  Parentum exagitare metu, pactamque per aras
+  Haud facilis temerare fidem, socialia jura
+  Ausoniis multos servarat casta per annos.
+  Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,                    85
+  Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti,
+  Et placida indomitos adcepit regia mores.
+  Namque, bis octonis nondum rex præditus annis,
+  Caligare alto in solio, nec pondera regni
+  Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.                     90
+  Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,
+  Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi
+  Cura pudor: tam præcipiti materna furori
+  Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum
+  Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles.                     95
+    Ergo ardor subitus Poenorum incepta fovendi:
+  Nec sceleri mora: conjungit nova foedera, pacto,
+  Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.
+  Sed stabant poenæ, tumulumque negabat Erinnys,
+  Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.                  100
+  Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento
+  Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,
+  Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,
+  Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt
+  Femineam cædem, atque insontum rapta sororum                     105
+  Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis
+  Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,
+  Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum
+  Defit, quæ neutro sociari foedere malit.
+    Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis                          110
+  Exitio regis trepidis, sublimis honore
+  (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)
+  Marcellus classem Zanclæis adpulit oris.
+  Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni,
+  Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma                      115
+  Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum
+  Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores
+  Concipiat, perstetque suas non pandere portas:
+  Incumbit bello, ac totam per proxima raptim
+  Armorum effundit flammato pectore pestem.                        120
+  Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps
+  Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum
+  Expulit in terras, sequitur cum murmure molem
+  Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.
+    Prima Leontinos vastarunt prælia campos,                       125
+  Regnatam diro quondam Læstrigone terram.
+  Instabat ductor, cui tarde vincere Graias
+  Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto;
+  (Femineum credas maribus concurrere vulgum)
+  Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.                     130
+  Sternuntur passim; pedibusque evadere letum
+  Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem
+  Promisit fuga, præveniens dux occupat ense.
+    «Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,
+  Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.                      135
+  Pigro luctandi studio certamen in umbra
+  Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,
+  Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:
+  Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»
+  Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;                        140
+  Solaque, quod superest secum certamina norunt,
+  Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.
+  Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,
+  Euripi magis unda furit; pontumve sonantem
+  Ejicit angusto violentius ore Propontis;                         145
+  Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,
+  Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.
+    Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta
+  Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo
+  Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,                150
+  Servitium facile et dominantis mollia jussa
+  Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras
+  Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis
+  Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:
+  Atque is, dum medios inter fera prælia miscet,                   155
+  Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso
+  Poenorum a populis, sociataque bella gerenti,
+  Ærato cassis munimine clauserat ora,
+  Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem
+  Instabiles retro gressus prosternit arena.                       160
+  At miser, audita victoris voce, trementem
+  Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,
+  Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit,
+  Jungebatque preces, atque addere verba parabat.
+    Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,                  165
+  Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro
+  Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:
+  «Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare;
+  Fas hostem servare mihi: multo optimus ille
+  Militiæ, cui postremum est primumque, tueri                      170
+  Inter bella fidem: tu letum evadere nobis
+  Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.
+  Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi,
+  Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;
+  Si tibi per medios ignes mediosque per enses                     175
+  Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro
+  Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.
+    At, compos Sicula primum certaminis ora
+  Coepti, Marcellus victricia signa, quieto
+  Agmine progrediens, Ephyræa ad moenia vertit.                    180
+  Inde Syracosias castris circumdedit arces.
+  Sed ferri languebat amor: sedare monendo
+  Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat.
+  Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle
+  Credant esse metum) laxis servatur omissa                        185
+  Obsidio claustris: quin contra intentior ipse
+  Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;
+  Et struit arcana necopina pericula cura.
+  Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri
+  Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus                     190
+  Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.
+    Interea, dum incerta labat sententia clausis,
+  Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:
+  Incumbens Messana freto, minimumque revulsa
+  Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:                    195
+  Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhoeo,
+  Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,
+  Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.
+  Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,
+  Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus:                    200
+  Et, justi quondam portus, nunc litore solo
+  Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.
+  Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso
+  Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo,
+  Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ.                         205
+  Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ
+  Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone
+  Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum
+  Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,
+  Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.                       210
+    Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat
+  Taurum parma trucem, poenæ monimenta vetustæ.
+  Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,
+  Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras
+  Credere erat stabulis armenta effundere voces.                   215
+  Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis
+  Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.
+    Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa,
+  Et, qui præsenti domitant perjura, Palici,
+  Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;                      220
+  Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines,
+  Et dulci gratam Nereida perluit unda.
+  Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,
+  Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,
+  In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,                    225
+  Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.
+  Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,
+  Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:
+  Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei
+  Hipparin, ac facilem superari gurgite parco                      230
+  Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.
+    Litora Thermarum, prisca dotata Camena,
+  Armavere suos, qua mergitur Himera ponto
+  Æolio; nam dividuas se scindit in oras;
+  Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.                235
+  Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,
+  Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.
+    Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:
+  Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,
+  Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit,                     240
+  Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.
+  Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector
+  Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto
+  Egit in inlicitas currum per inania terras.
+  Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit                          245
+  Adtonitos cæli visus lucemque paventes
+  In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.
+    Romanos Petræa duces, Romana petivit
+  Foedera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,
+  Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba                     250
+  Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,
+  Quæque procelloso Cephaloedias ora profundo
+  Cæruleis horret campis pascentia cete,
+  Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,
+  Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,               255
+  Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.
+  Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.
+    Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.
+  Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,
+  Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ.                             260
+  Tergemino venit numero fecunda Panormos;
+  Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor
+  Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.
+  Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli
+  Sederunt; non frondosis Morgentia campis                         265
+  Abstinuit Marte infido: comitata Menæis
+  Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,
+  Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.
+  Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,
+  Et mox servili vastata Triocala bello,                           270
+  Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,
+  Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,
+  Nec major Megara Mute concordibus ausis
+  Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,
+  Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes                    275
+  Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.
+    Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros
+  Milite conlecito variisque inpleverat armis.
+  Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus
+  Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:                          280
+  Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,
+  Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis
+  Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,
+  Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes
+  Unum naufragium, mersasque inpune profundo                       285
+  Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.
+  Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,
+  Poeni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus
+  Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris
+  Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum                  290
+  Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.
+    Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum
+  Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,
+  Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,
+  Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari                       295
+  Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem
+  Induere arma sibi, telorum turbine vasto
+  Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.
+  Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.
+  Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,                      300
+  Exibat, tabulata decem cui crescere Graius
+  Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.
+  Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa
+  Certabant, calidæque picis diffundere pestem.
+    Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber                  305
+  Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.
+  Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,
+  Gliscentemque trahens turris per viscera labem,
+  Perque altam molem, et toties crescentia tecta,
+  Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis              310
+  Robora, et, ingenti simul exundante vapore
+  Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.
+  Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ
+  (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu
+  Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ.                         315
+  Par contra pelago miseris fortuna carinis.
+  Namque ubi se propius tectis urbique tulere,
+  Qua portus muris pacatas adplicat undas,
+  Inprovisa novo pestis conterruit astu.
+  Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,                  320
+  Navali similis malo, præfixa gerebat
+  Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri
+  Bellantes curvi rapiebat in aera ferri
+  Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.
+  Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem                     325
+  Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum
+  Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.
+  Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,
+  Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),
+  Per subitum rursus laxatis arte catenis                          330
+  Tanta præcipitem reddebant mole profundo,
+  Ut totam haurirent undæ cum milite puppem.
+    His super insidiis angusta foramina murus
+  Arte cavata dabat, per quæ confundere tela
+  Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.                   335
+  Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem
+  Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.
+  Calliditas Graia, atque astus pollentior armis
+  Marcellum, tantasque minas, terraque marique
+  Arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum.                      340
+    Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,
+  Ingenio facile ante alios telluris alumnos,
+  Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent.
+  Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu
+  Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne                       345
+  Pendeat instabilis tellus; cur foedere certo
+  Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,
+  Noverat, atque una pelagi lunæque labores,
+  Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus.
+  Non illum mundi numerasse capacis arenas                         350
+  Vana fides: puppes etiam constructaque saxa
+  Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.
+    Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,
+  Adnabat centum late Sidonia velis
+  Classis subsidio, et scindebat cærula rostris.                   355
+  Erigitur subitas in spes Arethusia proles,
+  Adjungitque suas, portu progressa, carinas.
+  Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos
+  Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis.
+  Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti                  360
+  Albescit pulsu facies, perque æquora late
+  Spumat canenti sulcatus gurgite limes.
+  Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna
+  Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor
+  Personat, et clamat scopulis clamoris imago.                     365
+  Ac jam diffusus vacua bellator in unda
+  Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus,
+  Navali claudens humentem indagine campum.
+    At simili curvata sinu diversa ruebat
+  Classis, et artabat lunato cærula gyro.                          370
+  Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris,
+  Per vacuum late cantu resonante profundum,
+  Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton
+  Expavit tortæ certantia murmura concbæ.
+  Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu                     375
+  Incumbunt proni, positisque in margine puppis
+  Extremæ plantis nutantes spicula torquent,
+  Sternitur effusis pelagi media area telis,
+  Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus
+  Cærula nigranti findit spumantia sulco.                          380
+    Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu
+  Detergent remos: aliæ per viscera pinus
+  Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,
+  Quo retinent. Medias inter sublimior ibat
+  Terribilis visu puppis, qua nulla per omne                       385
+  Egressa est Libycis major navalibus ævum.
+  Sed quater hæc centum numeroso remige pontum
+  Pulsabat tonsis; veloque superba capaci
+  Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes
+  Conligeret flatus, lento se robore agebat,                       390
+  Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.
+  Procurrunt levitate agili, docilesque regentis
+  Audivisse manum, Latio cum milite puppes.
+    Has ut per lævum venientes æquor Himilco
+  In latus obliquas, jussamque incurrere proram                    395
+  Conspexit, propere Divis in vota vocatis
+  Æquoris, intento volucrem de more sagittam
+  Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,
+  Et calamo monstravit iter, diversa relaxans
+  Brachia, deduxit vultu comitante per auras                       400
+  In vulnus telum, ac residentis puppe magistri
+  Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda
+  Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.
+  Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,
+  Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,                       405
+  In medium perlapsa globum, transverberat ictu
+  Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.
+    Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor
+  Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.
+  Numen erat celsæ puppis vicina Dione.                            410
+  Sed superingestis propior quæ subdita telis
+  Bella capessebat, media subsedit in unda,
+  Divisitque fretum: clamantum spumeus ora
+  Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo,
+  Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.                   415
+  Hic, audax ira, magno per cærula saltu
+  Corbulo transgressus (nam textam robore turrim
+  Adpulerant nexæ ferri compage triremes)
+  Evadit tabulata super, flammaque comantem
+  Multifida pinum celso de culmine quassat.                        420
+  Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,
+  Amentante Noto, Poenorum aplustribus ignes.
+    Intrat diffusos pestis Vulcania passim,
+  Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso
+  Summis remigio; sed enim tam rebus in artis                      425
+  Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.
+  At rapidus fervor, per pingues unguine tædas
+  Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.
+  Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,
+  Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus                        430
+  Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.
+  Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,
+  Murali saxo per lubrica sanguine transtra
+  Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus.
+  Fax nidore gravi foedavit comminus auras,                        435
+  Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum
+  Missile adorata contorquet Sabrata puppe.
+  Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ,
+  Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte,
+  «Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,             440
+  Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.»
+  Has inter voces tremulo venit agmine cornus,
+  Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis.
+    Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,
+  Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam                   445
+  Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu
+  Fulmineo populatus inevitabilis ardor
+  Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.
+  Primus, ope æquorei funis delapsus in undas,
+  Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus,                    450
+  Ambustus socium remis aufertur Himilco.
+  Proxima nudarunt miserandi fata Batonis
+  Desertam ductore ratem: bonus ille per artem
+  Crudo luctari pelago, atque exire procellas.
+  Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,                 455
+  Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,
+  Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.
+  Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum,
+  Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.»
+  Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem                460
+  Excipit, et large sacra inter cornua fundit.
+    Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen
+  Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,
+  Et mutare casas infido marmore visum.
+  At princeps generis quanto majora paravit                        465
+  Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt
+  Sicelides Musæ: dexter donavit avena
+  Phoebus Castalia, et jussit, projectus in herba
+  Si quando caneret, lætos per prata, per arva
+  Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.                    470
+  Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,
+  Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem
+  Siren adsuetos effudit in æquore cantus;
+  Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis;
+  Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops.                        475
+  Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ.
+    Innatat ecce super transtris fumantibus asper
+  Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem;
+  Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,
+  Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.                       480
+  Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni
+  Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda
+  Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor
+  Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.
+  Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum                    485
+  Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.
+  Ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat
+  Pulsibus, et valido superabat remige ventos.
+  Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus
+  Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni,                       490
+  Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas.
+    Sicania Æoliden portabant transtra Podætum.
+  Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos
+  Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda
+  (Nec sat maturus laudum) bellique cupido,                        495
+  Arma puer niveis aptarat picta lacertis,
+  Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra.
+  Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu
+  Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:
+  Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum;                      500
+  (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!)
+  Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur
+  De duce Marcello Superos temerarius, hasta.
+  Excepit raptim vulnus letale remissa.
+  Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu                    505
+  Exigeret discum, jaculo seu nubila supra
+  Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas
+  Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi
+  Transiret velox saltu, decuere labores.
+  Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,                   510
+  Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?
+  Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,
+  Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,
+  Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,
+  Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.                        515
+    Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)
+  Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io
+  Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,
+  Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ.
+  Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:                     520
+  Comminus et gladio terrestria prælia miscent.
+  Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit,
+  Monstravitque viam: vastas et mole catenas
+  Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,
+  Ac parat hostili resoluta puppe receptos                         525
+  Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.
+    Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro;
+  Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat.
+  Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti
+  Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira                     530
+  Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido.
+  Isque relaxatis membrorum pondere vinclis
+  Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,
+  Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta
+  Ni propere duro nitentem exsurgere velox                         535
+  Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.
+  Namque manus servat dum suetos languida ductus,
+  Ignavum summa traxit super æquora remum.
+  Perculsi cuneo Poeni densentur in unum,
+  Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,             540
+  Insiliente mari, submergitur alveus undis.
+    Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro,
+  Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto
+  Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus
+  Armat naufragio: remis male fervidus ille                        545
+  Festinat spoliare ratem, discrimine nullo
+  Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.
+  Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ
+  Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.
+  Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto.                   550
+  Singultante anima propulsa refunditur unda.
+    Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis
+  Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem
+  Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes
+  Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.                     555
+  Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.
+  Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque,
+  Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.
+  Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis
+  Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras,                       560
+  Exigua sese furatus Himilco carina.
+    Concessere mari tandem Graiusque Libysque,
+  Et jam captivæ vinclis ad litora longo
+  Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto
+  Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo                      565
+  Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.
+  Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.
+  Ardet et Europe nivei sub imagine tauri
+  Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu;
+  Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem                     570
+  Nereis humenti moderatur roscida freno.
+  Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,
+  Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ,
+  Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.
+  At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,                    575
+  Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.
+  Ducitur et Libyæ puppis signata figuram,
+  Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne,
+  Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.
+    Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros              580
+  Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,
+  Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,
+  Invidia Divum pelagique labore, parata,
+  Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo.
+  Criniger æstiferis Titan fervoribus auras,                       585
+  Et patulam Cyanen lateque palustribus undis
+  Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,
+  Temporaque auctumni, lætis florentia donis,
+  Foedavit, rapidoque adcendit fulminis igni.
+  Fumabat crassus nebulis caliginis aer:                           590
+  Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;
+  Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;
+  Atque ater picea vapor exspirabat in æthra.
+    Vim primi sensere canes: mox nubibus atris
+  Fluxit deficiens penna labente volucris:                         595
+  Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes
+  Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.
+  Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor
+  Corpore manabat tremulo: descendere fauces
+  Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum.                       600
+  Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela
+  Igneus efflatur sitientum spiritus ora.
+  Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,
+  Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore
+  Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.                  605
+  Heu dolor! insignis notis bellator in armis
+  Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem
+  Dona superba virum, multo Mavorte parata!
+    Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo
+  Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.                  610
+  Passim etiam deserta jacent inhumataque late
+  Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.
+  Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,
+  Nec leviore quatit Trinacria moenia luctu,
+  Poenorumque parem castris fert atra laborem.                     615
+  Æquato par exitio, et communis ubique
+  Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.
+    Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,
+  Incolumi ductore, viros, clademque rependit
+  Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo                   620
+  Primum letiferos repressit Sirius æstus,
+  Et minuere avidæ mortis contagia pestes;
+  Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,
+  Propulsa invadit piscator cærula cymba;
+  Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat                     625
+  Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.
+    Circumstant alacres signa, auditisque tubarum
+  Respirant læti clangoribus: itur in hostem;
+  Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro
+  Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda                    630
+  In morem pecudum effudere cubilibus atris
+  Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta
+  Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,
+  Quam debellari morbis, placet. Ardua primus
+  Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo                        635
+  Et macie galeis abscondunt ora, malusque,
+  Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.
+  Infundunt rapidum convulsis moenibus agmen,
+  Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,
+  Totque uno introitu capiuntur militis arces.                     640
+    Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem
+  Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis.
+  Tot delubra Deum, totque intra moenia portus;
+  Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,
+  Certantesque mari moles; adde ordine longo                       645
+  Innumeras spatioque domos æquare superbas
+  Rura: quid, inclusos porrecto limite longis
+  Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?
+  Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;
+  Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis                    650
+  Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta?
+  Hic Agathocleis sedes ornata tropæis:
+  Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas
+  Artificum manibus: non usquam clarior illo
+  Gloria picturæ seclo: non æra juvabat                            655
+  Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro
+  Vestis, spirantes referens subtemine vultus,
+  Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto
+  Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem
+  Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela.                      660
+    Jam simul argento fulgentia pocula, mixta
+  Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum
+  Numen ab arte datum servantia: munera rubri
+  Præterea ponti, depexaque vellera ramis,
+  Femineus labor. His tectis opibusque potitus                     665
+  Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto
+  Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,
+  Inque suo positum nutu, stent moenia regum,
+  An nullos oriens videat lux crastina muros,
+  Ingemuit nimium juris, tantumque licere                          670
+  Horruit, et, propere revocata militis ira,
+  Jussit stare domos, indulgens templa vetustis
+  Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis
+  Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo
+  Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.                       675
+  Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti
+  Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas,
+  Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.
+    At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,
+  Certarunt victi victoribus: æmulus ipse                          680
+  Ingenii Superum servando condidit urbem.
+  Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum,
+  Et dabit antiquos ductorum noscere mores.
+  Felices populi! si, quondam ut bella solebant,
+  Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.            685
+  At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,
+  Effrenum arceret populandi cuncta furorem,
+  Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Cnæo et Publio Scipionibus in Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce,
+qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad
+Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam
+audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.
+
+P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius,
+quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut
+patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis
+cognatorum, qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam
+domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra
+parentis ac patrui res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos
+imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.
+
+Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti
+fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ _Voluptas_ ac _Virtus_
+diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam
+blande adpellando deleniat; 18-31.
+
+Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet
+militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis,
+periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem
+commendat; 32-67.
+
+Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani
+origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani
+brevique voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac
+perennibus præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis
+patriæque defensionem exhortatur; 68-120.
+
+Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit;
+121-128.
+
+Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi
+deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit
+omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi
+opinantur; 129-134.
+
+Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita
+cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam
+maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis
+occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque
+contremit; 135-145.
+
+Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et
+certatim dant nomina; 146-151.
+
+Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci
+Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei
+promont. et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves
+subduci jubet; 152-179.
+
+Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer
+auctor est, ut prius quam tres Poenorum duces, qui trifariam exercitus
+in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem
+Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem
+præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.
+
+Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad moenia subit,
+C. Lælius cum classe intrat portum; 200-231.
+
+Contra Aris, Poenorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum
+altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et,
+quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui
+adscendunt, onere franguntur; 232-236.
+
+Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum
+claudat urbem, facilem per illud pedibus ad moenia transitum dari, eo
+secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia
+obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.
+
+Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique
+meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Lælio, dat dona; 251-262.
+
+Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniæ
+adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ continentia
+ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus celebratur;
+263-285.
+
+Interea Philippus, Macedonum rex, foedere cum Poenis Acarnanibusque
+junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque
+expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; 286-311.
+
+Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus
+infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat,
+donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.
+
+Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in
+cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite
+amabat; 320-333.
+
+Anno autem insequenti in Apulia cæditur M. Claudius Marcellus consul
+et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam
+eripuisset confecti belli; 334-342.
+
+Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo
+cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque
+equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur;
+343-365.
+
+Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis
+consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus
+hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma
+excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo;
+366-380.
+
+Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum
+honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.
+
+Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem
+incutit Hispaniæ populis, et tres Poenorum duces omnem salutis spem in
+eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.
+
+Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte
+primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda
+instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide
+confugit; 410-439.
+
+Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Lælii,
+viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria conspicui;
+439-470.
+
+Poeni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus
+ingentem prædam concedit militibus; 471-492.
+
+Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi
+auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat;
+493-514.
+
+Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ
+imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc
+terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem,
+in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem
+conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum,
+Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.
+
+Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est,
+deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegæ,
+viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi
+judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti
+patriæ opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat;
+560-600.
+
+Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium
+crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per
+tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum
+procedit; 601-625.
+
+Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum
+agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad
+pugnam excitant; 626-665.
+
+Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim,
+Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem,
+Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et
+Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.
+
+Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris
+corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat;
+711-739.
+
+Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve
+vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes;
+740-777.
+
+Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus
+cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio
+obtruncat; 778-807.
+
+Cæso duce reliqui Poeni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam
+ipsa nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis
+posita, redit; 807-812.
+
+Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ
+cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus
+castra inde movet; 813-823.
+
+
+  At nova Romuleum carpebat cura senatum,
+  Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,
+  Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo
+  Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.
+  Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges                       5
+  Concedat tellus, propioraque bella pavescat.
+  Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti
+  Imperio circumspectant, Divosque precantur,
+  Qui laceris ausit ductor subcedere castris.
+    Absterret juvenem, patrios patruique piare                      10
+  Optantem manes, tristi conterrita luctu,
+  Et reputans annos, cognato sanguine turba.
+  Si gentem petat infaustam, inter busta suorum
+  Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,
+  Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;                   15
+  Nec promtum teneris inmania bella lacertis
+  Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.
+    Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,
+  Ædibus extremis volvebat pectore curas;
+  Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras                   20
+  Adlapsæ, haud paullum mortali major imago,
+  Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.
+  Altera Achæmenium spirabat vertice odorem,
+  Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,
+  Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:                          25
+  Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras
+  Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.
+  Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam
+  Composita mutata coma; stans vultus, et ore
+  Incessuque viro propior, lætique pudoris,                         30
+  Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ.
+    Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:
+  «Quis furor hic, non digne puer, consumere bello
+  Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude
+  Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque?                         35
+  Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?
+  Tune etiam tentare paras Atlantica regna,
+  Sidoniasque domos? moneo, certare periclis
+  Desine, et armisonæ caput objectare procellæ.
+  Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit                        40
+  Per medias volitare acies, mediosque per ignes.
+  Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum,
+  Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:
+  Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis
+  Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ.                      45
+  At si me comitere, puer, non limite duro
+  Jam tibi decurrat concessi temporis ætas.
+  Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:
+  Non glaciem Arctoam, non experiere furentis
+  Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento                           50
+  Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus
+  Sub galea pulvis, partique timore labores:
+  Sed current albusque dies, horæque serenæ;
+  Et molli dabitur victu sperare senectam.
+  Quantas ipse Deus lætos generavit in usus                         55
+  Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!
+  Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi,
+  Inperturbata placidus tenet otia mente.
+    «Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas
+  Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor.                      60
+  Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem
+  Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.
+  Huc adverte aures; currit mortalibus ævum,
+  Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque
+  Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,                     65
+  Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema
+  Dimisisse meas sero non ingemit horas?»
+    Postquam conticuit, finisque est addita dictis,
+  Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit,
+  Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras,                      70
+  Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis
+  Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti
+  Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti
+  Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores
+  Hos terris Natura Deo: sed foedere certo                          75
+  Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.
+  At, quîs ætherei servatur seminis ortus,
+  Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem
+  Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos
+  Captivo Liber quum signa referret ab Euro,                        80
+  Caucaseæ currum duxere per oppida tigres?
+  Quid suspiratos magno in discrimine nautis
+  Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum?
+    «Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus
+  Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;                        85
+  Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum
+  Segnem atque obscoenam passim stravisset in alvum?
+  Ad laudes genitum, capiat si munera Divum
+  Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum
+  Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti                     90
+  Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo,
+  Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late
+  Florentes quondam luxus quas verterit urbes.
+  Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,
+  Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.                       95
+  Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris
+  Circa te semper volitans Infamia pennis:
+  Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu,
+  Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.
+    «Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.                 100
+  Casta mihi domus, et celso stant colle penates:
+  Ardua saxoso perducit semita clivo.
+  Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)
+  Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:
+  Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse,                     105
+  Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto
+  Infra te cernes hominum genus. Omnia contra
+  Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.
+  Stramine projectus duro patiere sub astris
+  Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.                     110
+  Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses,
+  Testes factorum stare arbitrabere Divos.
+  Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent,
+  Arma feres primus: primus te in moenia tolles
+  Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.                     115
+  Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,
+  Nec donum deforme viro fragrantis amomi;
+  Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat
+  Imperium, superare manu, laurumque superbam
+  In gremio Jovis excisis deponere Poenis.»                        120
+    Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus,
+  Exemplis lætum vultuque audita probantem
+  Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas
+  Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra,
+  Exclamat; venient, venient mea tempora quondam                   125
+  Quum docilis nostris magno certamine Roma
+  Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.»
+  Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.
+    At juvenis, plenus monitis, ingentia corde
+  Molitur, jussæque calet virtutis amore.                          130
+  Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,
+  Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.
+  Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,
+  Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.
+  Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis              135
+  Pectora subrepit terror, molemque paventes
+  Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.
+    Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,
+  Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro
+  Effulgens maculis, ferri inter nubila visus                      140
+  Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,
+  Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis,
+  Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum
+  Addidit augurio fulmen pater, et vaga late
+  Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.                       145
+  Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant
+  Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos
+  Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.
+    Certatim comites rerum bellique ministros
+  Adglomerant sese, atque acres sociare labores                    150
+  Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
+  Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.
+  It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.
+  Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus
+  Isthmon curvata sublime suberigit unda,                          155
+  Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,
+  Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma
+  Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:
+  «Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta
+  Ordimur, si justa paro, decurrere classi                         160
+  Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.
+  Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda
+  Adspirans aura propellit carbasa flatus.
+    Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes
+  Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis                       165
+  Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto
+  Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
+  Aerias Alpes: occurrunt moenia Graiis
+  Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,
+  Barbarus inmani quum territet adcola ritu,                       170
+  Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque
+  Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
+  Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
+  Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus
+  Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ                       175
+  Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus
+  Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
+  Considunt portu; securæ gurgite clauso
+  Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.
+    Nox similes morti dederat placidissima somnos;                 180
+  Visa viro stare effigies ante ora parentis,
+  Atque hac adspectu turbatum voce monere:
+  «Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
+  Et post fata decus, bellorum dira creatrix
+  Evastanda tibi tellus, et cæde superbi                           185
+  Ductores Libyæ cauta virtute domandi,
+  Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
+  Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ
+  Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes
+  Ter gemina cum mole viros? Absiste labore                        190
+  Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.
+    «Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,
+  Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.
+  Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis
+  Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri,                  195
+  Non portu, celsove situ, non dotibus arvi
+  Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.
+  Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.
+  Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»
+    Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,                  200
+  Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.
+  Surgit, et infernis habitantia numina lucis
+  Ac supplex patrios compellat nomine manes:
+  «Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:
+  Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,                     205
+  Inferias mittam fusis insignis Hiberis,
+  Et tumulis addam sacros certamine ludos.»
+    Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen
+  Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.
+  Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps,                        210
+  Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)
+  Ante suos it victor equus; currumque per auras
+  Haud ulli durant visus æquare volantem.
+  Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens
+  Sensim adtollebat propius subeuntibus arces                      215
+  Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.
+  Ac pelago vectus servata Lælius hora,
+  Quam dederat ductor subigendæ ad moenia classi,
+  A tergo adfusis cingebat tecta carinis.
+    Carthago, impenso naturæ adjuta favore,                        220
+  Excelsos tollit pelago circumflua muros.
+  Artatas ponti fauces modica insula claudit,
+  Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.
+  At qua prospectat Phoebi juga sera cadentis,
+  Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,                     225
+  Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.
+  Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
+  Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,
+  Et tuta æterno defendit moenia fluctu.
+  Audax, ceu plano gradiens victricia campo                        230
+  Ferret signa, jugum certabat scandere miles.
+    Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis
+  Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem
+  Pugnabat natura soli; parvoque superne
+  Bellantum nisu passim per prona voluti                           235
+  Truncato instabiles fundebant corpore vitam.
+  Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,
+  Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,
+  Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,
+  Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:                     240
+  Hinc tacite nitens informidatus adire
+  Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem,
+  Perque undas muris pedes advolat; inde citati
+  A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris
+  Incustoditam sine milite liquerat urbem.                         245
+  Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis
+  Poenus colla dedit, populumque addixit inermem.
+  Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem
+  Vallari castris, captamque adspexit eamdem
+  Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.                     250
+    Aurora ingrediens terris exegerat umbras:
+  Principio statuunt aras: cadit ardua taurus
+  Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.
+  Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus
+  Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;               255
+  Hic torque aurato circumdat bellica colla;
+  Ille nitet celsus muralis honore coronæ.
+  Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque,
+  Ter dena bove et æquorei certaminis alto
+  Donatur titulo, Poenique recentibus armis                        260
+  Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique
+  Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.
+    Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque
+  Captivæ spectantur opes, digestaque præda.
+  Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta,                  265
+  Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:
+  Cetera bellantum dextræ pulchroque labori.
+  Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,
+  Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor.
+  Hanc notam formæ concessit lætus ovansque                        270
+  Indelibata gaudenti virgine donum.
+  Tum vacui curis vicino litore mensas
+  Instituunt, festoque agitant convivia ludo
+  Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici,
+  Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque                   275
+  Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.»
+    Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras
+  Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,
+  Femineo socium violarunt foedus amore;
+  Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,                   280
+  Captivis non plena toris: tibi barbara soli
+  Sanctius Iliaca servata est Phoebade virgo.
+  Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant;
+  Donec nox, atro circumdata corpus amictu,
+  Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.                      285
+    Emathio interea tellus Ætola tumultu
+  Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.
+  Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.
+  Caussa novi motus, Poenis regique Philippo
+  In bellum Ausonium sociatæ foedere vires.                        290
+  Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni
+  Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille.
+  Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:
+  Quaque per Illyricum Taulantius incola litus
+  Exiguos habitat non ullo nomine muros,                           295
+  Turbidus incessit telis: ille æquore vectus,
+  Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens,
+  Epirum cassis lustrabat futilis ausis.
+    Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,
+  Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello                        300
+  Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis
+  Leucatæ, et Phoebi vidit citus Actia templa.
+  Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque
+  Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano
+  Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.                   305
+  Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire
+  Moenia prægaudens, tristem Calydona Dianæ,
+  Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat,
+  Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis.
+    Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron,               310
+  Parnasusque biceps, Phoeboque loquentia saxa.
+  Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates,
+  Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,
+  Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,
+  Incepto tamen haud facilis desistere vano,                       315
+  Belli per Graias umbram circumtulit oras;
+  Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit
+  Spem positam in Tyriis, et supplex foedera sanxit
+  Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.
+    Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti                       320
+  Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem
+  Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis
+  Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum
+  Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.
+  Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,                   325
+  Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ
+  Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,
+  Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ
+  Cogitur, et magnis muliebria vincere corda
+  Pollicitis, si reclusas tramittere portas                        330
+  Concedat Libycus rector: votique potitus
+  Evicto Fabius Poeno circumdata telis
+  Incustodita penetravit moenia nocte.
+    Sed quisnam aversos Phoebum tunc jungere ab urbe
+  Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem                       335
+  Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?
+  Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo
+  Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,
+  (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)
+  Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.                     340
+  Forsan Scipiadæ confecti nomina belli
+  Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo.
+    Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum
+  Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):
+  Curarum comes et summi Crispinus honoris                         345
+  Marcello socius communia bella ciebat.
+  Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas
+  Mens silvas, medioque viros inponere monti,
+  Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.
+  Si cordi est, te participem, Crispine, laboris                   350
+  Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.»
+  Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese
+  Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma
+  Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu;
+  «Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.                    355
+  Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana
+  Qualem te vidi, nondum permitteret ætas
+  Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu.
+  Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,
+  Et me disce novum Martem tentare magistro.»                      360
+    Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:
+  «Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his,
+  His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno
+  Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores,
+  Atque atris arma adspersit non prospera guttis.                  365
+  Vixdum finitis intrarant vocibus artas
+  Letiferi collis fauces, quum turba volucris
+  Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur
+  Æthereo similes, cæca fundente latebra
+  Armatos in bella globos. Circumdata postquam                     370
+  Nil restare videt virtus, quod debeat ultra
+  Jam Superis, magnum secum portare sub umbras
+  Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ
+  Altius insurgit, nunc sævit comminus ense.
+  Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli,                     375
+  Ni telum adversos nati venisset in artus.
+  Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu
+  Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.
+  Obvia nudatum tramittit lancea pectus,
+  Labensque inpresso signavit gramina mento.                       380
+    At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor
+  Infixum adverso vidit sub pectore telum,
+  Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere
+  Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,
+  Ausonii columen regni: sed dextera nostræ                        385
+  Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.»
+  Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri
+  Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara.
+  Convectant silvis ingentia robora; credas
+  Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,                     390
+  Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.
+  Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis.
+  Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan
+  Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ
+  Exsequias animæ, et cinerem donate supremi                       395
+  Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.»
+  Alterius par atque eadem fortuna laborum
+  Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.
+    Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis
+  Armorum eventus campis: Carthaginis omnes                        400
+  Per subitum raptæ pernix victoria late
+  Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,
+  Si socias jungant vires: ingentibus orsum
+  Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis
+  Fulmina, sublimi vallatam vertice montis                         405
+  Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,
+  Non toto rapuisse die, qua Martius ille
+  Hannibal in terra consumto verterit anno,
+  Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum.
+    Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,                     410
+  Tendebat, fratris spirans ingentia facta,
+  Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris
+  Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:
+  Tantaque majestas terra rectoris Hibera,
+  Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.                       415
+    Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem
+  Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ
+  Fundamenta, novam coepere mapalibus urbem.
+  Et lætus, repetens gentis primordia, ductor
+  Festa coronatis agitabat gaudia signis,                          420
+  Pacificans Divos: fraternum læna nitebat
+  Demissa ex humeris donum, quam foederis arti
+  Trinacrius Libyco rex inter munera pignus
+  Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis.
+  Aurata puerum rapiebat ad æthera penna                           425
+  Per nubes aquila, intexto librata volatu.
+  Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,
+  Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo
+  Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.
+  Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.                    430
+  Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,
+  Permiscetque mero ructatos ore cruores.
+    Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte
+  Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:
+  Ecce inter medios hostilia nuntius arma,                         435
+  Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.
+  Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum
+  Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:
+  Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit
+  Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.                     440
+  Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum
+  Excepit; geminæque acies velut omine motæ.
+  Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis,
+  Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,
+  In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire                       445
+  Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur,
+  Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus,
+  Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen
+  Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri
+  Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ.                         450
+    Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus
+  Permixtum Poenis, et vix credenda furentem,
+  Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix
+  Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.
+  Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,                     455
+  Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.
+  Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem
+  Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.
+  Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures
+  Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat                         460
+  In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret
+  Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.
+  Tunc e furtiva tractantem prælia luce
+  Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum
+  Subposito mater partu subduxerat olim.                           465
+  Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.
+  Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,
+  Femineo clamore Dracen extrema rogantem:
+  Hujus cervicem gladio inter verba precesque
+  Amputat: absciso durabant murmura collo.                         470
+    At non ductori Libyco par ardor in armis.
+  Frondosi collis latebras ac saxa capessit
+  Avia, nec cædes extremave damna movebant
+  Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,
+  Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum;                   475
+  Dimissa in colles pugna silvasque ferantur
+  Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem
+  Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore
+  Armorum exuto, et parma celatus Hibera,
+  In montes abit, atque volens palantia linquit                    480
+  Agmina: desertis Latius victricia signa
+  Inmittit miles castris: non urbe recepta
+  Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas
+  A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:
+  Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,                        485
+  Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,
+  Enatat intento prædæ fiber avius hoste.
+  Inpiger occultis Poenus postquam abditur umbris,
+  Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur
+  Rursus bella retro, et superari certior hostis.                  490
+  Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,
+  HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR.
+    Terrore interea posito trans ardua montis
+  Bebrycia populos armabat Poenus in aula,
+  Mercandi dextras largus, belloque parata                         495
+  Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces
+  Augebant animos argenti pondera et auri,
+  Parta metalliferis longo discrimine terris.
+  Hinc nova complerunt haud tardo milite castra
+  Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent,                      500
+  Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.
+  Jamque, hieme adfecta, mitescere coeperat annus.
+  Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,
+  Miratur domitas Alpes, ac pervia montis
+  Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ,                       505
+  Germanique vias divinis comparat ausis.
+    Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit
+  Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro,
+  Adtollit muros, qui post hæc moenia, fratri
+  Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ                    510
+  Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse
+  Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso
+  Inde alacer, qua munitum declivis ab alto
+  Agger monstrat iter, properatis devolat armis.
+  Non tanto strepuere metu primordia belli:                        515
+  Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire
+  Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella
+  Sanguine ductores Italo conjungere Martem,
+  Et duplicare acies; venturum ad moenia cursu
+  Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta                      520
+  Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.
+    His super infrendens sic secum Oenotria tellus:
+  «Tantone, heu Superi! spernor contemta furore
+  Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem
+  Nati Saturnum nostris considere in oris,                         525
+  Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,
+  Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt
+  In Superos bella, extremo de litore rapta
+  Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens
+  In nostros descendit agros: quot corpora texi                    530
+  Cæsorum, stratis toties deformis alumnis!
+  Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;
+  Inmatura seges rapido subciditur ense;
+  Culmina villarum nostrum delapsa feruntur
+  In gremium, foedantque suis mea regna ruinis.                    535
+  Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,
+  Perpetiar, miseras quærentem exurere belli
+  Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,
+  Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,
+  Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis,                    540
+  Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat,
+  Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,
+  Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.
+    Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,
+  Poenum vicini servabat cespite valli.                            545
+  Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago:
+  «Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ
+  Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.
+  Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis,
+  Audendum est, quod, depulso quoque moenibus hoste,               550
+  Victores fecisse tremant: fulgentibus armis
+  Poenus inundavit campos, qua Sena relictum
+  Gallorum a populis servat per secula nomen.
+  Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,
+  Serus deletæ post auxiliabere Romæ.                              555
+  Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri
+  Damnavi tumulis Poenorum atque ossibus agros.»
+  His dictis abit, atque abscedens visa paventem
+  Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.
+    Rumpit flammato turbatus corde soporem,                        560
+  Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,
+  Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur
+  Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phoeben.
+  Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.
+  Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,                        565
+  Qua duri bello gens Marrucina, fidemque
+  Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.
+  Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes,
+  Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis
+  Hibernis, et Achæmenio velocior arcu                             570
+  Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem
+  Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,
+  In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.
+  Hortandi genus acer habet præcedere ductor.
+  Illum augent cursus adnisi æquare sequendo,                      575
+  Atque indefessi noctemque diemque feruntur.
+    At Roma adversi tantum mala gliscere belli
+  Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem
+  Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse
+  Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,                   580
+  Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.
+  Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli
+  Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma
+  Avertisse suo cognorit devia vallo,
+  Hæsurum portis Poenum: venisse, superbo                          585
+  Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat
+  Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo
+  Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore
+  Servandi decoris, quonam se fine minanti
+  Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.                       590
+  Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ
+  Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci
+  Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.
+    Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem
+  Floruerat primo clarus pugnator in ævo.                          595
+  Mox falso læsus non æqui crimine vulgi,
+  Secretis ruris tristes absconderat annos.
+  Sed, postquam gravior moles terrorque periclo
+  Poscebat propiore virum, revocatus ad arma
+  Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram.                        600
+    At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum
+  Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.
+  Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,
+  Et properi signum adcursus, sonipesque, virique
+  Substricti corpus, bis clarum buccina signum.                    605
+  Præterea gemino prodebant juncta magistro
+  Castra regi: verum, fratri si vita supersit,
+  Qui tandem licitum socias conjungere vires
+  Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)
+  Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.                     610
+  Nec consulta fugæ segni formidine differt.
+    Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis
+  Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant:
+  Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,
+  Et muta elabi tacito jubet agmina passu.                         615
+  Inlunem nacti per rura tacentia noctem
+  Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli
+  Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas
+  Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto
+  Circumagit spatio sua per vestigia ductos.                       620
+    Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis
+  Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu
+  In sese redit, hac, casso ducente labore,
+  Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,
+  Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum.                       625
+    Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis
+  Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late
+  Tempestas operit campos: nondum arma manusque
+  Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem
+  Hinc, jussæ Poenum fugientem sistere, pennæ                      630
+  Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro
+  Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.
+  Deponunt abitus curam, trepidique coactas
+  Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.
+    Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)                     635
+  Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto
+  Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,
+  «Per decora, extremo vobis quæsita sub axe,
+  Per fratris laudes oro, venisse probemus
+  Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat                       640
+  Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus
+  Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ,
+  Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.
+  Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.
+  Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno                    645
+  Corporibus properate solo: quicumque timeri
+  Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,
+  Et poena et latebris infracto Livius ævo
+  Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,
+  Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri                     650
+  Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»
+    At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores
+  Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,
+  Parta ingens: nunc adcumula coepta ardua dextra.
+  Heu! temere abducto liquisti robore castra,                      655
+  Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem.
+  Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»
+    Parte alia, insignis nudatis casside canis,
+  Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem
+  In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,                    660
+  Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro
+  Jam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes.
+  Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,
+  Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,
+  Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?»               665
+  Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro
+  Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet.
+  Illum, per cuneos et per densissima campi
+  Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,
+  Turbati fugere Macæ, fugere feroces                              670
+  Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.
+    Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis
+  Inproba miscebat securus prælia fati,
+  Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis
+  Fixurum vano tumidus promiserat ore.                             675
+  Ardebat gemma Garamantide cærula vestis,
+  Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo,
+  Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.
+  Casside cornigera dependens infula sacros
+  Præ se terrores Divumque ferebat honorem.                        680
+  Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis
+  Spicula, et armatus peragebat bella veneno.
+  Necnon, cornipedis tergo de more repostus,
+  Sustentata genu per campum pondera conti
+  Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.                     685
+    Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,
+  Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum
+  Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.
+  Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores
+  Barbarico senior, telumque intorsit, et una                      690
+  Prædam animamque simul victori victor ademit.
+    Adsilit, audito tristis clamore ruinæ,
+  Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare peremto
+  Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes
+  Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.                      695
+  Jam conrepta miser geminis velamina palmis
+  Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.
+  Concidit, et sacras vestes atque aurea fila
+  Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.
+  At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ,                     700
+  Qua celebre invicti nomen posuere Philæni,
+  Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis
+  Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli
+  Exercens cura, gelido nunc flumine soles
+  Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba                     705
+  Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ,
+  Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,
+  Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.
+  Obcubuit clipei transfixo proditus ære,
+  Et sero ingemuit stabulis exire paternis.                        710
+    Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:
+  Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci
+  Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt
+  Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.
+  Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes,                       715
+  Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci
+  Laxat vis subita, et fessos errore viarum,
+  Nec soli faciles; longique laboris anhelos
+  Avertit patrius genti pavor: addere tergo
+  Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,                        720
+  Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,
+  Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta
+  Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.
+  Cedentes urguet, totas largitus habenas,
+  Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert                    725
+  Cornipedem: tunc aversi turgentia colla
+  Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram
+  Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem
+  Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.
+    Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)                  730
+  «Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
+  Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
+  Cessavit Latio dextra, et quot funera Poenis
+  Donarunt pravi suffragia tristia campi!»
+    Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem                   735
+  Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat
+  Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.
+  Celsus, ceu prima reflorescente juventa,
+  Ibat consul, ovans major majorque videri.
+  Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,                     740
+  Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis
+  Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?
+  Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis
+  Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis
+  Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum                    745
+  Principium, mihi cognatum Sidonia Dido
+  Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar
+  Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,
+  Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum
+  Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris                       750
+  Æquant germano passæ mea prælia gentes.»
+  Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,
+  Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,
+  Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras
+  Ærati clipei et loricæ tegmina summo                             755
+  Incidit haud felix humero, parceque petitum
+  Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:
+  Vana sed optanti promisit gaudia Poeno.
+    Turbati Rutuli, confusaque pectora visu
+  Terrifico: tunc increpitans conamina consul:                     760
+  «Femineis læsum vana inter cornua corpus
+  Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.
+  Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint
+  Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens
+  Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.                        765
+  Jamque per extentos alterna strage virorum
+  Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam
+  Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.
+  Ut, quum venatu saltus exercet opacos
+  Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri,                       770
+  Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,
+  Omnis Naiadum plenis comitata pharetris
+  Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.
+  Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,
+  Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,              775
+  Multa strage jacent: exsultat vertice montis
+  Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.
+    Audito ante alios senioris vulnere, rumpit
+  Per medios Nero sævus iter, visaque virorum
+  Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est               780
+  Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem,
+  Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens
+  In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem
+  Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,
+  Per longum sterili ad pastus jactata profundo,                   785
+  Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,
+  Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam,
+  Absorbet late permixtum piscibus æquor.
+  Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit,
+  Elabere mihi: non hic nemora avia fallent                        790
+  Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,
+  Ut quondam terra fallax deprensus Hibera
+  Evasti nostram mentito foedere dextram.»
+    Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.
+  Nam latere extremo cuspis librata resedit.                       795
+  Invadit stricto super hæc interritus ense,
+  Conlapsique premens umbone trementia membra,
+  «Si qua sub extremo casu mandata referri
+  Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»
+  Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo.                         800
+  Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
+  Actutum vindex; mea si suprema referre
+  Fratri verba paras, mando, Capitolia victor
+  Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa
+  Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura                   805
+  Ferventemque ira mortis transverberat ense,
+  Et rapit infidum victor caput: agmina fuso
+  Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.
+    Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,
+  Quum vires parco victu somnoque reducunt;                        810
+  Ac, nondum remeante die, victricia signa,
+  Qua ventum, referunt clausis formidine castris.
+  Tum Nero, procera sublimia cuspide portans
+  Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,
+  Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum                  815
+  Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,
+  Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant,
+  Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»
+  Compressit lacrimas Poenus, minuitque ferendo
+  Constanter mala, et, inferias in tempore dignas                  820
+  Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.
+  Tum, castris procul amotis, adversa quiete
+  Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio
+agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.
+
+Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque
+Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti
+prohibet; 11-14.
+
+Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis
+tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla
+vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus
+ducem seditio exsisteret; 15-22.
+
+Romanorum contra coeptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in
+Hispania quoque, unde Poeni pelluntur; 23-27.
+
+Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
+Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior
+Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in
+iis stragem edit; 28-43.
+
+Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum
+fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi
+percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.
+
+Tanti viri præsidio orbati Poeni terga vertunt, et Hannon vivus
+capitur; 68-77.
+
+Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam
+cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93.
+
+Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106.
+
+Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi
+vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte
+Tartessum revertitur; 107-114.
+
+In Poenorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc
+omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque
+fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione
+congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.
+
+Quo foedere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et
+præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum
+gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem,
+opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat;
+168-179.
+
+Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius,
+terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum
+populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam
+pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.
+
+Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium
+dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.
+
+Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu
+senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.
+
+Postero die orta luce adit Syphacem, et foedus cum eo facit; 229-261.
+
+Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni
+et captivitatem ei portendunt; 262-274.
+
+Juncto foedere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo
+Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen
+ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.
+
+Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania
+cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis
+propositis invitat; 284-311.
+
+Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius
+Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur;
+312-456.
+
+Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et
+Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.
+
+Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri
+tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his
+gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt;
+527-556.
+
+Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis
+ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.
+
+Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt,
+sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito
+frondescit et in quercum mutatur; 575-591.
+
+Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi
+consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut
+Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.
+
+Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus
+Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya
+geratur; 603-644.
+
+Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in
+Africam trajiciat; 645-700.
+
+
+  Bruttia moerentem casus patriæque suosque
+  Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus
+  In tempus posita ad renovandum bella coquebat:
+  Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,
+  Amisso taurus regno gregis, avia clauso                            5
+  Molitur saltu certamina, jamque feroci
+  Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu
+  Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit
+  Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto
+  Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.                   10
+  Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti
+  Adjumenta forent, prava obtrectante suorum
+  Invidia revocare animos, ac stare negata
+  Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.
+  Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim                     15
+  Quæsitus terror, velut inviolabile telis
+  Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,
+  Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum
+  Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua
+  Agmina, barbarico tot discordantia ritu                           20
+  Corda virum mansere gradu, rebusque retusis
+  Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.
+    Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat
+  Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera
+  Auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis.                       25
+  Jam Mago, exutus castris, agitante pavore
+  In Libyam propero tramisit cærula velo.
+    Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,
+  Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon
+  Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris                     30
+  Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.
+  Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,
+  Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor
+  Magna adeo Ausonius majori mole premebat:
+  Ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben                      35
+  Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,
+  Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit.
+  Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo
+  Fundere non æquam trepidanti coeperat umbram)
+  Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu                       40
+  Cæduntur passim coepti munimina valli
+  Inperfecta: supercontexere herbida lapsos
+  Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.
+    Vix uni mens digna viro, novisse minores
+  Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ.                  45
+  Cantaber ingenio membrorum et mole timeri
+  Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis
+  More securigera miscebat prælia dextra.
+  Et, quamquam fundi se circum pulsa videret
+  Agmina, deleta gentilis pube catervæ,                             50
+  Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis
+  Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis
+  Adversæ; seu læva acies in bella vocaret,
+  Obliquo telum reflexum Marte rotabat.
+  At, quum pone ferox aversi in terga veniret                       55
+  Victor, nil trepidans retro jactare bipennem
+  Callebat, nulla belli non parte timendus.
+  Huic ducis invicti germanus turbine vasto
+  Scipio contorquens hastam, cudone comantes
+  Disjecit crines; namque altius acta cucurrit                      60
+  Cuspis, et elata procul est ejecta securi.
+    At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,
+  Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem
+  Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras
+  Pondere belligero pulsati tegminis umbo.                          65
+  Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu
+  Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.
+  Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors
+  Avertit fuga confestim dispersa per agros.
+  Nec pugnæ species, sed poenæ tristis imago                        70
+  Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.
+  Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,
+  Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli
+  Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.
+  Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant,               75
+  Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!
+  Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»
+    Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma,
+  Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert
+  Explorator eques: raptat dux obvia signa.                         80
+  At, postquam optatam lætus contingere pugnam
+  Vidit, et ad letum magno venientia cursu
+  Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit,
+  Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma
+  Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis                  85
+  Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes
+  Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,
+  Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me
+  Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes.
+  Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ                       90
+  Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe
+  Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum
+  Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»
+    Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor
+  Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.                        95
+  Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,
+  Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,
+  Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes;
+  Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,
+  Torret anhelantem sævis ardoribus orbem;                         100
+  Tantum acies hominumque ferox discordia ferro
+  Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus
+  Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra
+  Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.
+  Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.                    105
+  Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.
+  Stat tamen una loco perfossis debilis armis,
+  Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.
+  Nec finem daret ille dies animosaque virtus,
+  Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo,                          110
+  Et parco summum violasset vulnere corpus,
+  Suasissetque fugam: rapido certamina linquit
+  In latebras evectus equo, noctisque per umbram
+  Ad Tartessiacos tendit per litora portus.
+    Proximus in pugna ductori Marte manuque                        115
+  Regnator Nomadum fuerat; mox foedere longo
+  Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.
+  Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,
+  Carpenti somnos subitus rutilante coruscum
+  Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est               120
+  Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.
+  Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum
+  Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.
+  At grandæva, Deum prænoscens omina, mater,
+  «Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi                   125
+  Condite, ait; duret capiti per secula lumen.
+  Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce
+  Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.
+  Hic tibi Dardaniæ promittit foedera gentis,
+  Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,                    130
+  Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»
+  Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant
+  Monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores,
+  Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.
+    Aurora obscuri tergebat nubila cæli,                           135
+  Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:
+  Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.
+  Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno
+  Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:
+  «Cælestum monita et sacræ responsa parentis,                     140
+  Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus
+  Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.
+  Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe
+  Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,
+  Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit                      145
+  Incertæ mentis levitas, et mobile pectus;
+  Aut spes et læti sectamur præmia Martis.
+  Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.
+  Tu, quando Herculeis finisti prælia metis,
+  Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.                       150
+  Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro
+  Possedit regna, et scalas ad moenia Romæ
+  Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»
+    Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram
+  Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur,                      155
+  Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues
+  Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ
+  Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,
+  Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis.
+  Cetera quæ in Libyam portari incendia suades,                    160
+  Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum
+  Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»
+  Hinc juveni dona insignem velamine picto
+  Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse
+  Dejecto victor Magone animique probarat,                         165
+  Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras
+  Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.
+  Exin, firmato sociali foedere regis,
+  Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.
+    Massylis regnator erat ditissimus oris,                        170
+  Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant
+  Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys.
+  Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror
+  Bellorum, nec non Marti delecta juventus.
+  Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,              175
+  Gætulisve magis fucaret vellus ahenis.
+  Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,
+  Si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum
+  Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.
+  Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ,                   180
+  Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,
+  Hasdrubal adflictis aderat nova foedera quærens
+  Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.
+    Audito, pariter populorum in regna duorum
+  Advenisse duces, qui tota mole laborent,                         185
+  Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,
+  Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne
+  Imperat, et tanto regni se tollit honore.
+  Tum lætos volvens oculos adversa per ora,
+  Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:              190
+    «Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena
+  Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor
+  Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem.
+  Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades
+  Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ                    195
+  Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis
+  Ductores miro quondam me cernere amore.
+  Tum mihi dona viri præda delecta tulere,
+  Arma simul, regnoque meo tum cognita primum
+  Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra                200
+  Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros
+  Militiæ, qui dispersas sine lege catervas
+  Vestro formarent ritu ad certamina Martis.
+  Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis)
+  Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,                      205
+  Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,
+  Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.
+  Quare, age, lætus habe nostros intrare penates,
+  Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas
+  Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente.                      210
+  Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces,
+  Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.
+    «Quanta per Ausonios populos torrentibus armis
+  Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,
+  Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos                    215
+  Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,
+  Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem
+  Considunt bella, et deponitis arma volentes?
+  Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.
+  Haud deformis erit vobis ad foedera versis                       220
+  Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura
+  Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus
+  Scipio demonstrat; vanique absistere coepti
+  Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos.
+  Suadendi modus hic: quodque est de parte diei                    225
+  Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.
+  Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,
+  Et dura in noctem curarum vincula solvunt.
+    Jamque novum terris pariebat limine primo
+  Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant                      230
+  Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,
+  Sed prorupturis rutilabant æquora flammis:
+  Exigit e stratis corpus, vultuque sereno
+  Scipio contendit Massyli ad limina regis.
+  Illi mos patrius fetus nutrire leonum,                           235
+  Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.
+  Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,
+  Et fera tractabat ludentum interritus ora.
+  Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,
+  Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti                     240
+  Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta
+  Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.
+  Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes
+  Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.
+    Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ:                      245
+  «Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire
+  Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,
+  O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus
+  Tardavit medio pontus: non ardua regnis
+  Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis                     250
+  Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.
+  Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus
+  Syrtibus, et latis proavita potentia campis
+  Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus
+  Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.                  255
+  Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli
+  Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»
+    Audivit læto Massylus et adnuit ore,
+  Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit,
+  Omina, nec votis Superi concordibus absint,                      260
+  Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.»
+  Et simul exstructis cespes subrexerat aris;
+  Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni;
+  Quum subito abruptis fugiens altaria taurus
+  Exsiluit vinclis, mugituque excita late                          265
+  Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco
+  Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;
+  Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo
+  Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.
+  Talia Cælicolæ casuro tristia regno                              270
+  Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati.
+  Hinc fractum bello regem solioque revulsum,
+  Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,
+  Qui tunc orabat socialia foedera supplex.
+  His actis repetit portum, puppesque secundo                      275
+  Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.
+    Concurrere avidæ gentes, variosque subacta,
+  Pyrene misit populos: mens omnibus una.
+  Concordes regem adpellant, regemque salutant.
+  Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.                    280
+  Sed, postquam miti rejecit munera vultu,
+  Ausonio non digna viro, patriosque vicissim
+  Edocuit ritus, et Romam nomina regum
+  Monstravit nescire pati, tum versus in unam,
+  Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto,                    285
+  Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique
+  Convocat, ac medio in coetu sic deinde profatur:
+    «Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas
+  Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,
+  Aut his occideret campis, aut, axe relicto                       290
+  Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:
+  Jam vestra tumulos terra celebrare meorum
+  Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.
+  Mente favete pari, atque aures advertite vestras.
+  Septima quum solis renovabitur orbita cælo,                      295
+  Quique armis ferroque valent, quique arte regendi
+  Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta
+  Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,
+  Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ.
+  Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda;                 300
+  Nec quisquam nostri discedet muneris expers.»
+  Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.
+    Jamque dies prædicta aderat, coetuque sonabat
+  Innumero campus, similatasque ordine justo
+  Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.                       305
+  Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles
+  Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.
+  Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo
+  Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.
+  Tum manes vocat excitos, laudesque virorum                       310
+  Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.
+  Inde refert sese circo, et certamina prima
+  Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.
+  Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum,
+  Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,                      315
+  Atque fores oculis et limina servat equorum.
+    Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,
+  Et toto prima emicuit vix ungula cornu,
+  Tollitur in cælum furiali turbine clamor:
+  Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur                  320
+  Quisque suos currus, magnaque volantibus idem
+  Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus
+  Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.
+  Instant præcipites, et equos clamore gubernant.
+  Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras                       325
+  Erigitur globus, atque operit caligine densa
+  Cornipedumque vias, aurigarumque labores.
+  Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.
+  Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen
+  Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,                  330
+  Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus
+  Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.
+    Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu
+  Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat
+  Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.                335
+  Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam
+  Majorem credunt præcepto limite partem.
+  At, quîs interior cura, et prudentia circi
+  Altior, effusas primo certamine vires
+  Damnare, et cassis longe increpitare querelis                    340
+  Indispensato lassantem corpora nisu:
+  «Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)
+  Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.»
+  Heu surdas aures! fertur securus equorum,
+  Nec meminit, quantum campi decurrere restet.                     345
+    Proximus, a primo distans, quantum æquore currus
+  Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat
+  Astur Panchates, patrium frons alba nitebat
+  Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:
+  Ingentes animi, membra haud procera, decusque                    350
+  Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas
+  Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.
+  Crescere sublimem, atque augeri membra putares.
+  Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.
+    Tertius æquata currebat fronte Peloro                          355
+  Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret
+  Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento
+  Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.
+  At, docilis freni et melior parere, Pelorus
+  Non unquam effusum sinuabat devius axem;                         360
+  Sed lævo interior stringebat tramite metam.
+  Insignis multa cervice, et plurimus idem
+  Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!)
+  Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis
+  Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.                       365
+  Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum:
+  Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.
+  Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde
+  Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum
+  Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas                          370
+  Victor Tydides magnis abduxerat ausis.
+  Jamque, fere medium evecti certamine campum,
+  In spatia addebant; nisusque adprendere primos
+  Panchates animosus equos, super altior ire,
+  Et præcedentem jam jamque adscendere currum                      375
+  Pone videbatur, curvatisque ungula prima
+  Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.
+    At postremus Atlas; sed non et segnior ibat
+  Postremo Durio: pacis de more putares
+  Æquata fronte et concordi currere freno.                         380
+  Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus
+  Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire
+  Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi
+  Adsiduo violenter equos, ceu monte procella
+  Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente                 385
+  Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,
+  Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,
+  Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:
+  «Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam
+  Erepto? consurge, vola, perlabere campum                         390
+  Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo
+  Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,
+  Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,
+  Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo
+  Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos                 395
+  Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit.
+  Confremit et cælum, et percussus vocibus altis
+  Spectantum circus: fertur sublime per auras
+  Altius adtollens cervicem victor ovantem
+  Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.                  400
+    At postremus Atlas, Durius postremus in orbem
+  Exercent artes, lævos nunc adpetit ille
+  Conatus, nunc ille premit, certatque subire
+  Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;
+  Donec, confisus primævæ flore juventæ,                           405
+  Obliquum Durius conversis pronus habenis
+  Obposuit currum, atque eversum propulit axem
+  Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:
+  «Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?
+  Et nobis et equis letum commune laboras.»                        410
+  Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe
+  Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo
+  Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto
+  Lora suis victor, mediaque Pelorus arena
+  Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.                       415
+  Nec longum Cyrni defessos prendere currus.
+  Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum
+  Discentem, rapido prætervolat incitus axe:
+  Inpellit currum clamor vocesque faventum.
+  Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi              420
+  Ora superposuit sonipes, flatusque vapore
+  Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.
+  Incubuit campo Durius, misitque citatos
+  Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur,
+  Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter.                       425
+    Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore.
+  Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.
+  Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,
+  Quantum divini præcellat seminis ortus.
+  Victor dona dabis, statuesque altaria patri.»                    430
+  Et, ni successu nimio lætoque pavore
+  Proditus elapso foret inter verba flagello,
+  Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.
+  Tum vero infelix, veluti delapsa corona
+  Victoris capiti foret, in se versus ab ira,                      435
+  Auratam medio discindit pectore vestem,
+  Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi:
+  Nec jam subducto parebat verbere currus.
+  Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.
+    Interea metis, certus jam laudis, agebat                       440
+  Sese Panchates, et præmia prima petebat
+  Arduus; effusas lenis per colla, per armos
+  Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi
+  Adtollens gressus, magno clamore triumphat.
+    Par donum solido argento cælata bipennis                       445
+  Omnibus, at vario distantia cetera honore.
+  Primus equum volucrem, Massyli munera regis
+  Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus
+  E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,
+  Aurifero perfusa Tago: villosa leonis                            450
+  Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis
+  Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,
+  Quamvis perfracto senior subsederat axe,
+  Adcitum donat ductor, miseratus et ævum
+  Et sortem casus: famulus florente juventa                        455
+  Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.
+    His actis ductor læta ad certamina plantæ
+  Invitat, positisque adcendit pectora donis:
+  «Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas
+  Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,               460
+  Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ.
+  Tertius extremam tauro solabere palmam.
+  Cetera contenti discedent turba duobus
+  Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»
+    Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora                      465
+  Ostendere simul vulgi clamore secundo.
+  Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades.
+  Mox subit, adspersus prima lanugine malas,
+  Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne
+  Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat.                   470
+  Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali
+  Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem
+  Eurytus: excelso nutritum colle crearat
+  Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes.
+  Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ,                   475
+  Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes
+  Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.
+    Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,
+  Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda,
+  Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras                       480
+  Ocius effusis nervo exturbante sagittis.
+  Diversa et studia et clamor, pendentque faventes
+  Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli
+  Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur,
+  Nullaque tramissa vestigia signat arena.                         485
+  Omnes primævi, flaventiaque ora decori,
+  Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.
+    Extulit, incumbens medio jam limite, gressum
+  Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat
+  Præcedens spatiis. Instat non segnius acer                       490
+  Hesperos, ac prima stringit vestigia planta
+  Progressæ calcis: satis est huic esse priori;
+  Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.
+  Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore
+  Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.                  495
+  Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,
+  Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,
+  Celsus inexhaustas effundit turbine vires
+  Non exspectato, subitusque erumpit, et auras
+  Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam                      500
+  Æthereo nexis cursu talaribus ire.
+  Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:
+  Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,
+  Hesperon infestat sua per vestigia pressum.
+  Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ                   505
+  Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.
+    Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent
+  Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,
+  Tartessos fratrem medio Therone premebat.
+  Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron                      510
+  Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.
+  Unus erat super, et metæ propioribus ægros
+  Urebat finis stimulis: quascumque reliquit
+  Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires,
+  Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque                    515
+  Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.
+  Et forsan gemina meruissent præmia palma,
+  Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus
+  Theronis, fusam late per lactea colla
+  Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira,                         520
+  Traxissetque comam: tardato lætus ovansque
+  Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor
+  Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.
+  Cetera promisso donata est munere pubes,
+  Intonsasque comas viridi redimita corona                         525
+  Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.
+    Hinc graviora virum certamina, comminus ensis
+  Destrictus, bellique feri simulacra cientur.
+  Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ,
+  Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,                     530
+  Hi crevere pares ferro; spectacula digna
+  Martigena vulgo, suetique laboris imago.
+  Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?
+  Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo
+  Innumero fratres, cavea damnante furorem,                        535
+  Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris.
+  Is genti mos dirus erat; patriumque petebant
+  Orbati solium lucis discrimine fratres.
+    Concurrere animis, quantis confligere par est,
+  Quos regni furor exagitat; multoque cruore                       540
+  Exsatiata simul portantes corda sub umbras
+  Obcubuere: pari nisu per pectora adactus
+  Intima descendit mucro; superaddita sævis
+  Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,
+  Dirus in invitas effugit spiritus auras.                         545
+  Nec manes pacem passi; nam corpora junctus
+  Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis
+  Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.
+    Cetera distincto donata est munere turba,
+  Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,                       550
+  Inpressis dociles terram proscindere aratris:
+  Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum
+  Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda.
+  Nec non argenti, nec non insignia vestis
+  Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti                    555
+  Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.
+    Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi
+  Postrema, et metæ certarunt vincere finem
+  Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,
+  Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,                      560
+  Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,
+  Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi
+  Prærapida potuere fuga, venator Aconteus,
+  Indibilisque, diu lætus bellare Latinis,
+  Jam socius, volucresque vagas deprendere nube                    565
+  Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.
+  Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:
+  Est donum serva, albentes invertere lanas
+  Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant
+  Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam,                        570
+  Adcepto lætus puero discessit Ilerdes,
+  Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.
+  Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus
+  Nec timidos agitare canes latratibus aprum.
+    Quos postquam clamor plaususque probavit honores,              575
+  Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro
+  Nomina magna vocant læti manesque jacentum,
+  Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat
+  Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.
+  Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,                        580
+  Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis,
+  Et frater thoraca tulit multiplicis auri,
+  Lælius Asturica rapidos de gente jugales,
+  Contorquet magnis victricem viribus hastam
+  Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.                     585
+  Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo
+  Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit.
+  Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami,
+  Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.
+  Ad majora jubent præsagi tendere vates;                          590
+  Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.
+    Quo super augurio, pulsis de litore cunctis
+  Hesperio Poenis, ultor patriæque domusque
+  Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.
+  Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,                        595
+  Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.
+  Sed frigens animis, nec bello prospera turba
+  Ancipiti senior temeraria coepta vetabant,
+  Magnosque horrebant cauta formidine casus.
+    Ergo, ubi delato consul sublimis honore                        600
+  Ad Patres consulta refert, deturque potestas,
+  Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus
+  Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:
+  «Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi
+  Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas,                  605
+  Ne credat nos invidiæ certamine consul
+  Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen
+  Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude
+  Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit,
+  Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.                 610
+  Bella nova in Libyæ moliris ducere terras?
+  Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis
+  Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major
+  Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos,
+  Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis                   615
+  Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus
+  Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.
+  Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est
+  Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes
+  Deseris, ac septem denudas proditor arces.                       620
+    «An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,
+  Non dira illa lues notis jam moenibus urbis
+  Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis
+  Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas
+  Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli                       625
+  Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta
+  Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?
+  Vince domi, et trinis moerentem funera lustris
+  Ausoniam purga bello: tum tende remotos
+  In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos                    630
+  Molire; angustæ prohibent nunc talia coepta
+  Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ
+  Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi
+  Tenderet ad ripas, revocato milite primus
+  Descendenti avide superatis Alpibus ultro                        635
+  Obposuit sese Hannibali: tu consul abire
+  A victore paras hoste, atque avellere nobis
+  Scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit
+  Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,
+  Capta damnabis consulta inprovida Roma.                          640
+  Sed fac turbatum convertere signa, tuæque
+  Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,
+  Cujus tu vallum vidisti e moenibus urbis.»
+  Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.
+    Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim                      645
+  Magnanimis leto gemino, quum tota subisset
+  Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,
+  Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi,
+  Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis
+  Excepi nubem belli, solusque ruenti                              650
+  Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.
+  Tum grandæva manus, puero male credita bella,
+  Atque idem hic vates temeraria coepta canebat.
+  Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum
+  Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas,                  655
+  Inbellesque anni, necdum maturus ad arma
+  Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas
+  Trojugenis: pepulit Poenos, solisque secutus
+  Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe
+  Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi                          660
+  Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit
+  Romano Phoebum solventem litore currus.
+  Adscivit reges idem: nunc ultimus actis
+  Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi
+  Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus                    665
+  Intremit, aut ægros simulat mentita timores,
+  Ne finem longis tandem peperisse ruinis
+  Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis
+  Experta, et robur florentibus auximus annis.
+    «Ne vero fabricate moras; sed currere sortem                   670
+  Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum
+  Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto
+  Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo
+  Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,
+  Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,                675
+  Si segnes clauso traheremus prælia vallo.
+  Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,
+  Laurentes potuit populos et Troia adire
+  Moenia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?
+  Et potuit Latium longo depascere bello?                          680
+  Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?
+  Et Tyrias agitare domos? Secura pericli
+  Litora lata patent, et opima pace quieta
+  Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri
+  Adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum                       685
+  Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.
+    «Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra
+  In Latio fecere senem, cui tertia large
+  Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,
+  Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem               690
+  Avertam patriæ sedes: an Roma videbit
+  Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?
+  Carthago inmunis nostros secura labores
+  Audiet interea, et portis bellabit apertis?
+  Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis                   695
+  Ariete Sidonio turres, si templa suorum
+  Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»
+    Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,
+  Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati
+  Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt.                     700
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem
+pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam
+transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum,
+Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset:
+missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres
+judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire
+jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum
+tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim
+trahitur; 1-22.
+
+Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata,
+ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata,
+sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.
+
+Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet,
+et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque
+viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.
+
+Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium
+Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Poenos, literas dat, quibus
+etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo
+Romano initæ societatis fallat; 59-82.
+
+Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta
+noctu incendit; 83-91.
+
+Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix
+e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.
+
+Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam
+juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in
+Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur;
+109-145.
+
+Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Poenorumque iterum fugam
+capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem
+propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant;
+146-157.
+
+Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo
+certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium
+inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia
+adjutus esset: 158-200.
+
+Terram tamen hostilem, etsi invitus moestusque, relinquit, nec Romani
+duces discessum ejus remorantur; 201-217.
+
+Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc
+redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.
+
+Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente
+tristem lamentatur sortem suam; 236-282.
+
+Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal
+classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit;
+283-291.
+
+Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua
+ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot
+exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
+alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337.
+
+Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi
+poscunt; 338-340.
+
+Magna hæc rerum molimina procul e nubibus moesto vultu lustrat Juno,
+quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Poenos adjuvare desinat,
+neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum
+sit, inferat moram; 341-356.
+
+Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare
+et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut
+neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui
+patiatur; 357-369.
+
+His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem
+præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille
+nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur;
+370-384.
+
+Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum
+certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe
+clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora
+aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.
+
+Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer
+juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in
+turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.
+
+Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem
+sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.
+
+Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio
+fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.
+
+Alia campi parte Scipio Poenos, usu militiæ famaque rerum gestarum
+Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis;
+479-508.
+
+Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat;
+509-521.
+
+Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa
+Scipionis imagine; 522-533.
+
+Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec
+procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.
+
+Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit
+campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito
+conlabitur; 548-557.
+
+Tum Poenus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere
+in animum inducit; 558-566.
+
+Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se
+erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a
+campo removet; 567-580.
+
+Interea Poeni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie
+excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum
+late fuga sparguntur; 581-596.
+
+Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis
+pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.
+
+Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem
+sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit;
+605-617.
+
+Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio
+Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis
+ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem
+invehitur; 618-628.
+
+Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et
+tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in
+ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar,
+insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut
+Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654.
+
+
+  Hostis ut Ausoniis discederet advena terris,
+  Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ,
+  Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam
+  Laomedonteæ sacrandam moenibus urbis:
+  Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni                      5
+  Concilio Patrum, præsentis degeret ævi
+  Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!
+  Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe
+  Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,
+  Obvius adcitis properabat Scipio sacris,                          10
+  Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella
+  Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.
+  Isque ubi longinquo venientia numina ponto
+  Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora
+  Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim,                       15
+  Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem
+  Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.
+    Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque
+  Certabant rauco resonantia tympana pulsu;
+  Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte                       20
+  Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro;
+  Quique Idæa juga et lucos novere silentes.
+  Hos inter fremitus ac læto vota tumultu,
+  Substitit adductis renuens procedere vinclis
+  Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit.                    25
+  Tum puppe e media magno clamore sacerdos,
+  «Parcite pollutis contingere vincula palmis,
+  Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ,
+  Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;
+  Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica                    30
+  Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat
+  Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»
+    Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,
+  Claudia, non æqua populi mala credita fama,
+  In puppim versis palmisque oculisque profatur:                    35
+  «Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis
+  Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,
+  Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,
+  Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,
+  Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.»                 40
+  Tum secura capit funem; fremitusque leonum
+  Audiri visus subito, et graviora per auras
+  Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ.
+  Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),
+  Contraque adversas ducentem prævenit undas.                       45
+  Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,
+  Finem armis tandem, finemque venire periclis.
+    Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra
+  Abscondit late propulsis puppibus æquor,
+  Cui numen pelagi placaverat hostia taurus,                        50
+  Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta.
+  Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ
+  Armigeræ Jovis ante oculos coepere volucres
+  Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.
+  Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti                        55
+  Tantum progressos liquida sub nube volatus,
+  Quantum non frustra speculantum lumina servant,
+  Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.
+    Nec segnis, tanta in semet veniente procella,
+  Africa terribilem magno sub nomine molem                          60
+  Regis opes contra et Massyla paraverat arma:
+  Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus
+  Terror erat: campos pariter vallesque refusas
+  Litoraque inplerat, nullo decorare tapete
+  Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras                     65
+  Condebant jaculis stridentibus æthera nubes.
+  Inmemor is dextræque datæ junctique per aras
+  Foederis, et mensas testes, atque hospita jura,
+  Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore,
+  Ruperat, atque toros regni mercede pararat.                       70
+  Virgo erat eximia specie claroque parente,
+  Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis,
+  Ceu face subcensus prima tædaque jugali,
+  Vertit opes gener ad Poenos, Latiæque soluto
+  Foedere amicitiæ, dotalia transtulit arma.                        75
+    Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem
+  Ductori monuisse fuit, missique minantur,
+  Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet:
+  Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos
+  Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe,                      80
+  Si renuat, blando nimium facilique marito
+  Statura obsequia et thalami flagrantis amores.
+    Sic Latius permixta minis, at cassa movebat
+  Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures.
+  Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses                     85
+  Advocat, et, castas polluti foederis aras
+  Testatus, varia Martem movet inpiger arte.
+    Castra, levi calamo cannaque intecta palustri,
+  Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,
+  Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,                     90
+  Ac tacita spargit celata incendia nocte.
+  Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem
+  Coeperunt ignes, et se per pinguia magno
+  Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras,
+  Et frenos volucri propellunt lumine flammæ.                       95
+  It totis inimica lues cum turbine castris,
+  Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo
+  Arida, et ex omni manant incendia tecto.
+  Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis
+  Excitis somno, multorumque ora vocantum                          100
+  Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor
+  Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque
+  Conripit: exundat pestis, semiustaque castra
+  Ardenti volitant per nubila summa favilla.
+    Ipsius ingenti regis tentoria saltu                            105
+  Lugubre increpitans late circumvolat ardor;
+  Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles
+  E somno ac stratis rapuisset multa precantem.
+  Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires
+  Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno                        110
+  Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis,
+  Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,
+  Inmanes animos; adflataque barbarus ora
+  Castrorum flammis, et se velamine nullo
+  Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas                     115
+  Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem,
+  Nec claro potuisse die, nec sole tuente,
+  A quoquam vinci: jactarat talia vecors;
+  Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat
+  Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ.                   120
+    Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,
+  Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps
+  Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat,
+  Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce.
+  Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat                       125
+  Viso rege procul raptis exercitus armis.
+  Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo
+  Massylus volitet, deposcens prælia, rector?
+  Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras
+  Cælicolum, et casti ductoris foedera rupit.                      130
+  Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.»
+  Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt.
+  Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem
+  Naribus hasta volans, erexitque ore cruento
+  Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras.                    135
+  Corruit asper equus, confixaque cuspide membra
+  Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.
+  Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos
+  Adnitentem artus, revocato a vulnere telo,
+  Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum)                 140
+  Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis,
+  Sceptriferas arta palmas vinxere catena.
+    Ducitur ex alto dejectus clumine regni,
+  Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque
+  Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor.                         145
+  Prostratis opibus regni Phoenissa metuntur
+  Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum
+  Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.
+    Stabat Carthago, truncatis undique membris
+  Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem                          150
+  Hannibal absenti retinebat nomine molem.
+  Id reliquum fessos opis auxiliique ciere
+  Rerum extrema jubent: huc confugere paventes,
+  Postquam se Superum desertos numine cernunt.
+  Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina,                    155
+  Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis,
+  Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.
+    Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras,
+  Et fera ductoris turbabant somnia mentem.
+  Namque gravis curis carpit dum nocte quietem,                    160
+  Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum
+  Visus erat simul adversos mucronibus in se
+  Destrictis ruere, atque Itala depellere terra:
+  Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis
+  In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat.                     165
+  Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes
+  Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque
+  Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo
+  Truderet, et rapidis daret absportare procellis.
+    His ægrum visis adeunt, mandata ferentes,                      170
+  Legati, patriæque extrema pericula pandunt:
+  Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas
+  Regnator tulerit Libyæ, letoque negato,
+  Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret
+  Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,              175
+  Non una concussa fuga: se, triste profatu,
+  Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti
+  Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.
+  Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet
+  Litora dum Poenus, detracturum ignibus atris,                    180
+  In quam se referat, patriam, suaque incluta facta.
+  Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque,
+  Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.
+    Audivit torvo obtutu defixus, et ægra
+  Expendit tacite cura secum ipse volutans,                        185
+  An tanti Carthago foret: sic deinde profatur:
+  «O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam
+  Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes,
+  Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam,
+  Atque æquasse solo potui, traducere captam                       190
+  Servitum gentem, Latioque inponere leges.
+  Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis
+  Submisso tirone negant recreare maniplos,
+  Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes
+  Hannoni placet, induitur tota Africa flammis:                    195
+  Pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas.
+  Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus
+  Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra.
+  Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque
+  Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.»                      200
+    Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes
+  Propellit, multumque gemens movet æquore classem.
+  Non terga est ausus cedentum invadere quisquam,
+  Non revocare virum: cuncti præstare videntur,
+  Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat                 205
+  Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste
+  Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster
+  Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco
+  Interea voto non auras poscit amicas,
+  Contentus caruisse Noto, pacemque quietam                        210
+  Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum
+  Sidonius visus converterat undique miles;
+  Ductor defixos Itala tellure tenebat
+  Intentus vultus, manantesque ora rigabant
+  Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat.                  215
+  Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates
+  Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.
+    Ut vero adfusis puppes procedere ventis,
+  Et sensim coepere procul subsidere montes,
+  Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus;             220
+  Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc
+  Indignus reditu, qui memet finibus unquam
+  Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis
+  Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ.
+  Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela                     225
+  A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque
+  Detraxi solio? sparsissem incendia montes
+  Per septem bello vacuos, gentique superbæ
+  Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.
+  Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro                  230
+  Quis prohibet, rursumque ad moenia tendere gressus?
+  Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum,
+  Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas.
+  Flectite in Italiam proras, avertite classem.
+  Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.»                         235
+    Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto
+  Prospexit, vertique rates ad litora vidit,
+  Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo
+  Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.
+  Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas                    240
+  Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit.
+  Tum, penitus telo molitus regna tridenti
+  Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu,
+  Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt
+  Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.                 245
+    Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster
+  Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda.
+  Insequitur sublime ferens nigrantibus alis
+  Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer
+  Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus.                  250
+  Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare
+  Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum.
+  Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira
+  Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ.
+  Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella                   255
+  Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum
+  Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,
+  Ductoris frangit super ora trementia fluctum.
+  Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:
+    «Felix, o frater, Divisque æquate cadendo,                     260
+  Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis
+  Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,
+  Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.
+  At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ
+  Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam                         265
+  Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,
+  Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»
+    Talia dum mæret, diversis flatibus acta
+  In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris
+  Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.                    270
+  Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ
+  Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras,
+  Et fluctus supra, vento librante, pependit.
+  At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa
+  Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes.                275
+  Increpuere ictu proræ; tum murice acuto
+  Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.
+  Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto
+  Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,
+  Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho                        280
+  Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum,
+  Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.
+    Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,
+  Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ
+  Interea, genitor: satis ad majora minarum.                       285
+  Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba
+  Hoc Carthago decus, nullo superabile bello
+  Progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni
+  Æneadas undis totoque eguisse profundo.»
+  Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus;                  290
+  Obviaque adversis propellunt agmina castris.
+    Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda
+  Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram
+  Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.
+  «Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi                           295
+  Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus
+  Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa
+  Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima
+  Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.
+  Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi,                     300
+  Moenia sublimis Capuæ de culmine muri
+  Excelso fusa moribundum propulit hasta.
+  Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen
+  Fulvius excepit non unum pectore vulnus.
+  Huc prima te siste acie, cui consul in armis                     305
+  Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,
+  Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ
+  Servili fers ora ducis subfixa veruto.
+    «Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum
+  Non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum                      310
+  O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo
+  Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis
+  Mersisti fundo luctantem vana tribunum.
+  At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas
+  Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum,                        315
+  Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.
+  Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos,
+  Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo
+  Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?
+  Quum videam, quorum ferro manibusque capaces                     320
+  Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis
+  Nunc mihi, qui primus torques in moenia telum
+  Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?
+    «Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra,
+  Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras                    325
+  Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas
+  Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas?
+  Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum,
+  Exhorter, quos nobilitant primordia belli?
+  Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso,                      330
+  Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore,
+  Vincendoque senex patriam post trina labantem
+  Lustra, et non visos tam longa ætate penates,
+  Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora,
+  Confisus vobis, repeto: non altera restat                        335
+  Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.
+  Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»
+  Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba
+  Ausonius miles, quoties dux coeperat ora
+  Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.                   340
+    Hæc procul aeria speculantem nube sororem
+  Ut vidit Divum genitor, moestosque sub acri
+  Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:
+  «Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:
+  Num Poeni casus ducis, et Carthaginis angit                      345
+  Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores
+  Sidonios: gentem contra et fatalia regna
+  Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli
+  Fractis foederibus populo modus? Ipsa malorum
+  Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,                    350
+  Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.
+  Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem
+  Inmisti Latio; tremuerunt moenia Romæ,
+  Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos
+  Humani generis: tempus componere gentem.                         355
+  Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»
+    Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans,
+  Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi:
+  Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:
+  Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet,                   360
+  Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum
+  Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,
+  Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.
+  Illud te gemini per mutua pignora amoris
+  Et soror et conjux oro, tranare pericla                          365
+  Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,
+  Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.
+  Stent etiam contusa malis mea moenia, fracto
+  Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.»
+    Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:                370
+  «Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ.
+  Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,
+  Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt
+  Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,
+  Qui nunc servatas evertat funditus arces.                        375
+  Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,
+  Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto,
+  Et terras inplere volet redeuntibus armis.
+  Novi feta viri bello præcordia; sed lex
+  Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna                          380
+  Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam
+  Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;
+  Ne, si miscebit latis fera prælia campis,
+  Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»
+    Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,                   385
+  Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt
+  Sidera: non alio graviores tempore vidit
+  Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,
+  Majores certare duces; discriminis alta
+  In medio merces, quidquid tegit undique cælum.                   390
+  Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro,
+  Excelsumque caput penna nutante levabat
+  Crista rubens, sævus magno de nomine terror
+  Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.
+  At contra ardenti radiabat Scipio cocco,                         395
+  Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una
+  Cælarat patrui spirantes prælia dira
+  Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.
+  Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,
+  In ducibus stabat spes et victoria solis.                        400
+  Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,
+  Scipio si Libycis esset generatus in oris,
+  Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.
+  Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,
+  Haud dubitant terras Itala in ditione futuras.                   405
+    Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis
+  Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem.
+  Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora
+  Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.
+  Sternitur in medium contemtrix turba pericli,                    410
+  Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis,
+  Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.
+  Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi,
+  In primas Macetum turmas inmania membra
+  Infert, et jaculo circumvolat alite campum.                      415
+  Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules
+  Agmina falcifero circumvenit arta covino.
+  Graia phalanx patrio densarat more catervas,
+  Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.
+  Inmemor has pacti post foedus in arma Philippus                  420
+  Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.
+    Rarescit multo laxatus vulnere miles,
+  Atque aperit patulas prostrato corpore late
+  Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ
+  Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.                     425
+  Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo
+  Mantua labenti genitrix dimiserat ævo.
+  Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.
+  At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem
+  Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ                        430
+  Haud valuit misero defendere Daunia tela.
+    Sævior his Latios vastabat Bruttia signa
+  Lælius increpitans: «Adeone Oenotria tellus
+  Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque
+  Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?                          435
+  Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore
+  Insuper externas petitis perfundere terras?»
+    Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo
+  Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit,
+  Et vitæ vocisque vias simul incita clausit.                      440
+  Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano
+  Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,
+  Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.
+  Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus
+  Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,»               445
+  Vociferans subit, et convertit prælia dextra.
+  Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno
+  Adtollit campis ferventi pastus arena
+  Colla Parætonius serpens, lateque per auras
+  Undantem torquet perfundens nubila tabem.                        450
+    Continuo infesta portantem cuspide vulnus
+  Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen
+  Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.
+  Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis
+  Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,                       455
+  Quærebatque miser morienti lumine fratrem,
+  Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,
+  Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat,
+  Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.
+    Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero                      460
+  Si placet, haud renuo: maneant modo foedera nostra,
+  Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam
+  Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda
+  Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit
+  Itala? tum manes inimicos æde repellat                           465
+  Æterna, socioque abigat me frater Averno.»
+  Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,
+  Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris
+  Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.
+  Extendit labens palmas, Heriumque jacentem                       470
+  Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.
+  Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ,
+  Convertitque ruens per longum hostilia terga:
+  Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum
+  Terrificant, summique labat domus alta parentis,                 475
+  Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora
+  Lux atrox micat, et præsens adstare viritim
+  Creditur intento perculsis Jupiter igne.
+    Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,
+  Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,                    480
+  Aspera pugna novas varia sub imagine leti
+  Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;
+  Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;
+  Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;
+  Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus.                      485
+  Ipse super strages ductor Rhoeteius instat;
+  Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,
+  Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors
+  Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam
+  Perrumpit stridens sub pondere belliger axis.                    490
+    Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque
+  Nomina obit ferro: claris spectata per orbem
+  Stragibus obcumbit late inter tela juventus.
+  Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi
+  Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;                        495
+  Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique
+  Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta
+  Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque
+  Irent direptum, mactantur comminus uno
+  Exitio; redduntque animas, temerata ferebant                     500
+  Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas
+  Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus
+  Plena acies propere retro exanimata ruebat.
+  Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis
+  Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus                   505
+  Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:
+  Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,
+  Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.
+    Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum
+  Prælia sectantem, et leviori Marte teneri,                       510
+  Omnes in caussam belli auctoremque malorum
+  Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus
+  Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis
+  Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis,
+  Profectum Latio: contra, si concidat unus,                       515
+  Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.
+  Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,
+  Rimaturque ducem: juvat in certamina summa
+  Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota
+  Spectante Ausonia; celsus clamore feroci                         520
+  Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.
+    Quas postquam audivit voces conterrita Juno,
+  Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,
+  Effigiem informat Latiam, propereque coruscis
+  Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque                      525
+  Romulei ducis, atque humeris inponit honorem
+  Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis
+  Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.
+  Tum par effigies fallacis imagine vana
+  Cornipedis moderanda cito per devia passu                        530
+  Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ.
+  Sic Poeni ducis ante oculos exsultat, et ultro
+  Scipio Junoni similatus tela coruscat.
+  At, viso lætus rectore ante ora Latino,
+  Et tandem propius sperans ingentia, Poenus                       535
+  Quadrupedi citus inponit velocia membra,
+  Et jacit adversam properati turbinis hastam.
+    Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,
+  Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti
+  Jam compos voti, ferrata calce cruentat                          540
+  Cornipedem, et largas Poenus quatit asper habenas.
+  «Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?
+  Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.»
+  Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem,
+  Donec longinquo frustratum duxit in arva                         545
+  Diversa spatio procul a certamine pugnæ.
+  Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.
+    Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco
+  Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem
+  Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis?                   550
+  Sed non avelles unquam, quicumque secundus
+  Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem
+  Eripies verum nobis.» Frena inde citati
+  Convertit furibundus equi, campumque petebat,
+  Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore                      555
+  Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo
+  Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.
+  Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra
+  Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum
+  Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ.                 560
+  Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,
+  Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens
+  Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum
+  Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit
+  Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una                   565
+  Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.
+    Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora
+  Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,
+  Atque his adloquitur versantem ingloria fata:
+  «Quænam te silvis adcedere caussa subegit                        570
+  Armatum nostris? num dura ad prælia tendis,
+  Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?
+  Si velox gaudes ire, et compendia grata
+  Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.»
+  Adnuit, atque onerat promissis pectora largis                    575
+  Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ
+  Magna repensuros, nec se leviora daturum.
+  Præcipitem et vasto superantem proxima saltu
+  Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,
+  Non gratam invito servat celata salutem.                         580
+    Interea Cadmea manus, deserta pavensque,
+  Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit
+  Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,
+  Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.
+  Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto                     585
+  Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.
+  Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis
+  Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes
+  Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,
+  Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:                      590
+  Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.
+  Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra
+  Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,
+  Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,
+  Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres                          595
+  Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.
+    At fessum tumuto tandem regina propinquo
+  Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ
+  Adparent admota oculis vestigia pugnæ.
+  Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem,                        600
+  Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem
+  Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)
+  Prostratis facies aperitur dira maniplis.
+  Tum superas Juno sedes turbata revisit.
+  Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,                 605
+  Quum secum Poenus: «Cælum licet omne soluta
+  In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant,
+  Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo;
+  Decedesque prius regnis, quam nomina gentes
+  Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo                610
+  Securam te, Roma, mei; patriæque superstes
+  Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna
+  Præcellis, resident hostes: mihi satque superque,
+  Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus,
+  Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.»                615
+  Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos
+  Inde petit retro montes tutasque latebras.
+    Hic finis bello: reserantur protinus arces
+  Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,
+  Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis                     620
+  Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.
+  Excelsæ tum sæva rates spectacula Poenis
+  Flammiferam adcepere facem, subitaque procella
+  Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.
+    Mansuri compos decoris per secula rector,                      625
+  Devictæ referens primus cognomina terræ,
+  Securus sceptri, repetit per cærula Romam,
+  Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.
+  Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat
+  Lumina, et auratæ servabant colla catenæ.                        630
+  Hic Hannon, clarique genus Phoenissa juventa,
+  Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,
+  Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas,
+  Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.
+    Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas                   635
+  Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ,
+  Terrarum finis Gades, ac laudibus olim
+  Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare
+  Solis equos dulci consuetus fluminis unda:
+  Frondosumque apicem subigens ad sidera mater                     640
+  Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,
+  Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.
+  Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,
+  Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.
+  Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro,              645
+  Martia præbebat spectanda Quiritibus ora.
+  Qualis odoratis descendens Liber ab Indis
+  Egit pampineos frenata tigride currus.
+  Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum,
+  Incessit campis tangens Tirynthius astra.                        650
+  Salve, invicte parens, non concessure Quirino
+  Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.
+  Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum,
+  Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.
+
+
+
+
+FINIS.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Errata
+
+  I.505
+    «Conditor Alcide  [_open quote conjectural_]
+  III.712
+    ... in terris Hannibal auras.»»  [_second » added by transcriber_]
+  V.549
+    conlapsaque membra  [-labsa-]
+  VII.458,472
+    «Dumque hic aligeris ...
+    «Sed victæ fera bella Deæ
+      [_continuing « added by transcriber_]
+  VIII Argumentum
+    278-297  [278-279]
+  VIII.49
+    ... breviterque antiqua revolvam.»  [_close quote conjectural_]
+  VIII.152
+    «Adcepi infelix ...  [_open quote conjectural_]
+  VIII.533
+    ... multo cum milite Graia,  [_no line-end punctuation_]
+  IX.216
+    ... tende in Capitolia cursum.»  [_close quote missing_]
+  XII.658
+    Quo tremat et Rhodope  [RRodope]
+  XIV Argumentum
+    Ornytos ... natat; 477-480. / et Scyron ... transfigitur; 481-486.
+      [_punctuation and capitalization unchanged_]
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by 
+Caius Silius Italicus
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+***** This file should be named 27219-8.txt or 27219-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/2/1/27219/
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.