initial commit of ebook 27219HEADmain

11 files changed, 65261 insertions, 0 deletions

diff --git a/.gitattributes b/.gitattributes
new file mode 100644
index 0000000..6833f05
--- /dev/null
+++ b/.gitattributes
@@ -0,0 +1,3 @@
+* text=auto
+*.txt text
+*.md text
diff --git a/27219-0.txt b/27219-0.txt
new file mode 100644
index 0000000..1f57ace
--- /dev/null
+++ b/27219-0.txt
@@ -0,0 +1,14779 @@
+Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by Caius Silius Italicus
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Punicorum Libri Septemdecim
+
+Author: Caius Silius Italicus
+
+Editor: Nicolaus Eligius Lemaire
+
+Release Date: November 9, 2008 [EBook #27219]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+[Transcriber’s Note:
+
+This e-text includes characters that require Unicode (UTF-8) file
+encoding, primarily Œ and œ (always printed as a ligature).
+
+If these characters do not display properly, or if the apostrophes and
+quotation marks in this paragraph appear as garbage, make sure your text
+reader’s “character set” or “file encoding” is set to Unicode (UTF-8).
+You may also need to change the default font. As a last resort, use the
+Latin-1 version of the file instead.
+
+The inconsistent handling of nested quotations is in the original.
+
+The text and Argument of the _Punica_ are taken from the 1823 critical
+edition of N. E. Lemaire. The full version, with notes, critical
+apparatus and supplementary material, is separately available from
+Project Gutenberg.]
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 CAIUS SILIUS
+                   ITALICUS.
+
+                   PUNICORUM
+               LIBRI SEPTEMDECIM
+
+          ad Optimas Editiones Collati
+            cum Varietate Lectionum
+            Perpetuis Commentariis
+     Præfationibus Argumentis et Indicibus
+
+                    Curante
+
+                 N. E. LEMAIRE
+
+
+                 Volumen Prius
+
+        [Decoration: publisher’s device]
+
+                   PARISIIS
+
+      Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire
+            Poeseos Latinæ Professor
+
+                  MDCCCXXIII
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+C. SILII ITALICI
+
+PUNICORUM
+
+
+
+
+LIBER PRIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Exposito totius operis argumento; 1-20.
+
+Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.
+
+Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam
+opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam,
+aliquando eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura
+crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et
+sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum,
+animum incendit; 29-69.
+
+Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare,
+altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex
+victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur,
+solenni jurejurando adigitur; 70-139.
+
+Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero,
+viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci
+subfigit; 140-164.
+
+Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter
+tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.
+
+Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis
+et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.
+
+Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se
+exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi
+reservat; 239-267.
+
+Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit
+moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc
+causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat;
+268-295.
+
+Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum
+murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.
+
+Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium
+facta, mœnia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.
+
+Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec
+tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat,
+confossus perit; 376-517.
+
+Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium
+multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo
+versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad
+vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.
+
+Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte,
+prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ
+occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato
+de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt;
+556-573.
+
+Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.
+
+Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato,
+adeunt; 608-629.
+
+Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum
+Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis
+periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem
+dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.
+
+Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo
+adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus
+auctor est, ut Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si
+eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius
+Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et
+legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte,
+an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira
+mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.
+
+
+  Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit
+  Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura
+  Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum
+  Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,
+  Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti                       5
+  Gens Cadmea super regno certamina movit;
+  Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce
+  Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro
+  Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum
+  Sidonii fregere duces; atque impius ensis                         10
+  Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.
+  Sed medio finem bello excidiumque vicissim
+  Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,
+  Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces
+  Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo                           15
+  Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.
+    Tantarum causas irarum odiumque perenni
+  Servatum studio, et mandata nepotibus arma
+  Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.
+  Jamque adeo magni repetam primordia motus.                        20
+    Pygmalioneis quondam per caerula terris
+  Pollutum fugiens fraterno crimine regnum
+  Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:
+  Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit,
+  Cingere qua secto permissum litora tauro.                         25
+  Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)
+  Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen
+  Optavit profugis æternam condere gentem.
+  Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte
+  Exserere, ac missas etiam trans æquora classes                    30
+  Totum signa videt victricia ferre per orbem,
+  Jam propius metuens, bellandi corda furore
+  Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ
+  Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis
+  Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens                      35
+  Arma remolitur. Dux agmina subficit unus
+  Turbanti terras pontumque movere paranti.
+    Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras
+  Hannibal: hunc audet solum componere fatis.
+  Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini                    40
+  Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,
+  «Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,
+  Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,
+  Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;
+  Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ                             45
+  Non capiant, similisque mihi per Celtica rura
+  Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis
+  Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo
+  Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;
+  Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore                     50
+  Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,
+  Teque vadi dubium cœuntibus, Aufide, ripis
+  Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus
+  Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»
+  Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.                    55
+    Ingenio motus avidus fideique sinister
+  Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.
+  Armato nullus Divum pudor; improba virtus,
+  Et pacis despectus honos; penitusque medullis
+  Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi                    60
+  Flore virens, avet Ægates abolere, parentum
+  Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.
+  Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.
+  Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,
+  Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.                     65
+  Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno
+  Expavere trucem per vasta silentia vocem,
+  Ac largo sudore virum invenere futuras
+  Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.
+    Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva                    70
+  Addiderat quondam puero patrius furor: ortus
+  Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos
+  A Belo numerabat avos: namque orba marito
+  Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri
+  Belides juvenis vitaverat arma tyranni,                           75
+  Et se participem casus sociarat in omnes.
+  Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,
+  Ut fari primamque datum distinguere lingua
+  Hannibali vocem, sollers nutrire furores,
+  Romanum sevit puerili in pectore bellum.                          80
+    Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ
+  Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,
+  Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris
+  Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.
+  Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim                     85
+  Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto
+  Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum
+  A Belo series: stat gloria gentis Agenor,
+  Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.
+  Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo:                       90
+  Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum
+  Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.
+  Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,
+  Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.
+  Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras                     95
+  Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.
+  Tum magico volitant cantu per inania manes
+  Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.
+  Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,
+  Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.                 100
+  Non ille evantis Massylæ palluit iras,
+  Non diros templi ritus, adspersaque tabo
+  Limina, et audito surgentes carmine flammas.
+  Olli permulcens genitor caput, oscula libat,
+  Adtollitque animos hortando, et talibus implet:                  105
+    «Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos
+  Fœderibus non æqua premit: si fata negarint
+  Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,
+  Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella
+  Latura exitium Laurentibus! horreat ortus                        110
+  Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,
+  Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»
+    His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:
+  «Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,
+  Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam.                   115
+  Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,
+  Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.
+  Hanc mentem juro nostri per numina Martis;
+  Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi
+  Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit                         120
+  Spirantis artus poscens responsa sacerdos,
+  Ac fugientem animam properatis consulit extis.
+    Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ
+  Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:
+  «Ætolos late consterni milite campos,                            125
+  Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.
+  Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,
+  Cujus in aerio pendent tua vertice castra!
+  Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant
+  Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe                       130
+  Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus
+  Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,
+  Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.
+  Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis
+  Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther?                     135
+  Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;
+  Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata
+  Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente
+  Conticuere: latent casus longique labores.
+  Sic clausum linquens arcano pectore bellum,                      140
+  Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,
+  Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,
+  Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.
+  Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,
+  Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,                       145
+  Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.
+  Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,
+  Et fructus regni feritas erat: asper amore
+  Sanguinis, et metui demens credebat honorem;
+  Nec nota docilis pœna satiare furores.                           150
+  Ore excellentem et spectatum fortibus ausis
+  Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque
+  Immemor, erecto subfixum robore mœstis
+  Ostentabat ovans populis sine funere regem.
+  Auriferi Tagus adscito cognomine fontis                          155
+  Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.
+  Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet
+  Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro
+  Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.
+  Primus inire manu, postremus ponere Martem.                      160
+  Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis
+  Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta
+  Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas
+  Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.
+  Quem postquam diro suspensum robore vidit                        165
+  Deformem leti famulus, clam conripit ensem
+  Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,
+  Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.
+  At Pœni succensi ira, turbataque luctu
+  Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant.                   170
+  Non ignes candensque chalybs, non verbera passim
+  Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,
+  Carnificesve manus, penitusve infusa medullis
+  Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ
+  Cessavere: ferum visu dictuque, per artem                        175
+  Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,
+  Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,
+  Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.
+  Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,
+  Spectanti similis, fessosque labore ministros                    180
+  Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.
+    Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ,
+  Erepto trepidus ductore exercitus, una
+  Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.
+  Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago,                      185
+  Hinc fama in populos jurati didita belli,
+  Hinc virides ausis anni fervorque decorus,
+  Atque armata dolis mens et vis insita fandi.
+    Primi ductorem Libyes clamore salutant;
+  Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:                      190
+  Continuoque ferox oritur fiducia menti,
+  Cessisse imperio tantum terræque marisque.
+  Æoliis candens austris et lampade Phœbi
+  Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,
+  Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris.                   195
+  Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus
+  Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:
+  At qua diversas clementior adspicit Arctos,
+  Herculeo dirimente freto, diducta propinquis
+  Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor;                   200
+  Nec patitur nomen proferri longius Atlas,
+  Atlas subducto tracturus vertice cælum.
+  Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque
+  Erigit æternum compages ardua cervix:
+  Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris                    205
+  Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,
+  Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.
+  Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;
+  Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,
+  Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.                      210
+  Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,
+  Serpentum largo coquitur fecunda veneno.
+  Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,
+  Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.
+  Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;                 215
+  Quîs inter geminas per ludum mobilis aures
+  Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.
+  Altrix bellorum bellatorumque virorum
+  Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.
+    Altera complebant Hispanæ castra cohortes,                     220
+  Auxilia Europa genitoris parta tropæis.
+  Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,
+  Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:
+  Non Eleus eat campo ferventior axis.
+  Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem.               225
+  Namque ubi transcendit florentes viribus annos,
+  Inpatiens ævi spernit novisse senectam,
+  Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:
+  Electri gemino pallent de semine venæ,
+  Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.                 230
+  Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus
+  Visceribus laceræ telluris mergitur imis,
+  Et redit infelix effosso concolor auro.
+  Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,
+  Quique super Gravios lucentes volvit arenas,                     235
+  Infernæ populis referens oblivia Lethes.
+  Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,
+  Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.
+    Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
+  Utque dati rerum freni, nunc arte paterna                        240
+  Conciliare viros; armis consulta Senatus
+  Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,
+  Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,
+  Si valli festinet opus: nec cetera segnis,
+  Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat                 245
+  Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;
+  Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ
+  Insignis sagulo duris certare maniplis:
+  Celsus et in magno præcedens agmine ductor
+  Imperium perferre suum: tum vertice nudo                         250
+  Excipere insanos imbres cælique ruinam.
+  Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,
+  Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis
+  Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes
+  Turbato transiret equo: nec pulvere fessum                       255
+  Agminis ardenti labefecit Sirius astro.
+  Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,
+  Candentique globo medius coquit æthera fervor,
+  Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:
+  Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.                     260
+  Idem conreptis sternacem ad prælia frenis
+  Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;
+  Ignotique amnis tranare sonantia saxa,
+  Atque e diversa socios arcessere ripa.
+  Idem expugnati primus stetit aggere muri;                        265
+  Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,
+  Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.
+    Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus,
+  Quo datur, interea Romam comprendere bello
+  Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.                     270
+  Prima Saguntinas turbarunt classica portas,
+  Bellaque sumta viro belli majoris amore.
+  Haud procul Herculei tollunt se litore muri,
+  Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen
+  Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.                       275
+  Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas
+  Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.
+  Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras
+  Armarat, ternaque caput cervice gerebat.
+  Haud alium vidit tellus, cui ponere finem                        280
+  Non posset mors una viro, duræque Sorores
+  Tertia bis rupto torquerent stamina filo.
+  Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor
+  Armenta ad fontes medio fervore vocabat,
+  Quum tumidas fauces adcensis sole venenis                        285
+  Calcatus rupit letali vulnere serpens;
+  Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.
+  Mox profugi ducente Noto advertere coloni,
+  Insula quos genuit Graio circumflua ponto,
+  Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.                     290
+  Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,
+  Sedis inops; misit largo quam dives alumno,
+  Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.
+  Libertas populis pacto servata decusque
+  Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum.                       295
+    Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor
+  Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.
+  Ipse caput quassans circumlustravit anhelo
+  Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,
+  Pandere jamdudum portas ac cedere vallo                          300
+  Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe
+  Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;
+  Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque
+  In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer
+  Intorto sancit jaculo, figitque per arma                         305
+  Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.
+  Concidit exacti medius per viscera teli;
+  Effusisque simul prærupto ex aggere membris,
+  Victori moriens tepefactam retulit hastam.
+  At multo ducis exemplum clamore secuti                           310
+  Involvunt atra telorum mœnia nube.
+  Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque
+  Ora duci portans, ceu solus bella capessit.
+  Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,
+  Terque levi ducta circum caput altus habena                      315
+  Permissum ventis abscondit in aere telum.
+  Hic valido librat stridentia saxa lacerto:
+  Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.
+  Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,
+  Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,                       320
+  Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:
+  Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas
+  Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:
+  Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,
+  Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno                        325
+  Fundit apud ripas inopina binominis Histri.
+    Cura subit, collem turrita cingere fronte,
+  Castelloque urbem circumvallare frequenti.
+  Heu priscis numen populis, at nomine solo
+  In terris jam nota Fides! stat dura juventus:                    330
+  Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.
+  Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,
+  Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes
+  Intendunt vires; adductis stridula nervis
+  Phocais effundit vastos ballista molares,                        335
+  Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,
+  Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.
+  Alternus resonat clangor: certamine tanto
+  Conseruere acies, veluti circumdata vallo
+  Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes                 340
+  Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?
+  Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus,
+  Primitiæque ducis! Taline inplere paramus
+  Italiam fama? tales præmittere pugnas?»
+    Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis                  345
+  Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.
+  Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt
+  Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,
+  Inponitque globos pugnantum desuper urbi.
+  Armavit clausos, ac portis arcuit hostem                         350
+  Librari multa consueta falarica dextra,
+  Horrendum visu robur, celsisque nivosæ
+  Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;
+  Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui
+  Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.                355
+  Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis
+  Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.
+  Qualis sanguineo præstringit lumina crine,
+  Ad terram cælo decurrens ignea lampas.
+  Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras,                        360
+  Adtonito ductore, tulit fumantia membra.
+  Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,
+  Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,
+  Arma virosque simul pressit flagrante ruina.
+  Tandem condensis actæ testudinis armis                           365
+  Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra,
+  Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.
+  Terribilem in sonitum procumbens aggere victo
+  Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,
+  Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis                       370
+  Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa
+  Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.
+  Surgebat cumulo certatim prorutus agger,
+  Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent
+  Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.                       375
+    Emicat ante omnes primævo flore juventæ
+  Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem
+  Matre Saguntina Graius, geminoque parente
+  Dulichios Italis miscebat prole nepotes.
+  Hic magno socios Aradum clamore vocantem.                        380
+  Qua corpus loricam inter galeamque patescit,
+  Conantis motus speculatus, cuspide sistit,
+  Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:
+  «Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus
+  Scandebas victor! quæ tanta licentia voti?                       385
+  Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam
+  Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;
+  Oraque dum calcat jam singultantia leto;
+  «Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ,
+  O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.»                  390
+  Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,
+  Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.
+  Dives agri, dives pecoris, famæque negatus
+  Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.
+  Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ,                     395
+  Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!
+  Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.
+  Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris
+  Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi
+  Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte                   400
+  Insurgens gladio cristatæ cassidis æra,
+  Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.
+  Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo
+  Septus, et horrentes effingens crine galeros;
+  Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta                    405
+  Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;
+  Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam;
+  Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal,
+  Audax in fluctu laceras raptare carinas;
+  Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.                       410
+  Nec non serpentem diro exarmare veneno
+  Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,
+  Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.
+  Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,
+  Insignis flexo galeam per tempora cornu,                         415
+  Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas
+  Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.
+  Et jam corporibus cumulatus creverat agger,
+  Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.
+  Tum ductorem avido clamore in prælia poscit                      420
+  Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,
+  Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto
+  Horrescit sætis dorso, et postrema capessit
+  Prælia, canentem mandens aper ore cruorem,
+  Jamque gemit geminans contra venabula dentem.                    425
+    At parte ex alia qua se insperata juventus
+  Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque
+  Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque
+  Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,
+  Cantato nuper senior quem fecerat igni                           430
+  Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens
+  Fidebat magica ferrum crudescere lingua:
+  Quantus Bistoniis late Gradivus in oris
+  Belligero rapitur curru, telumque coruscans,
+  Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella                       435
+  Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.
+  Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,
+  Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum,
+  Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;
+  Daunum etiam, grata quo non spectatior alter                     440
+  Voce movere fora, atque orando fingere mentes,
+  Nec legum custos sollertior, aspera telis
+  Dicta admiscentem: «Quænam te, Pœne, paternæ
+  Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta
+  Feminea fabricata manu, pretiove parata,                         445
+  Exsulibusve datum dimensis litus arenis;
+  Fundamenta Deum Romanaque fœdera cernis.»
+  Ast illum, toto jactantem talia campo,
+  Ingenti raptum nisu, medioque virorum
+  Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,               450
+  Hannibal ad pœnam lentæ mandaverat iræ.
+  Increpitansque suos inferri signa jubebat;
+  Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum
+  Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat
+  Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem.               455
+    Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem
+  Diversam Marte infausto, Murroque secundos
+  Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens
+  Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.
+  Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ:                       460
+  Crine ut flammifero terret fera regna cometes,
+  Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes
+  Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum
+  Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.
+  Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique;                   465
+  Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ
+  Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.
+  Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto
+  Per longum vasto Cori cum murmure fluctus
+  Suspensum in terras portat mare, frigida nautis                  470
+  Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens
+  Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.
+  Non cuncta e muris unum incessentia tela,
+  Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem
+  Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum                      475
+  Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento
+  Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:
+  «En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,
+  Romani Murrus belli mora! Fœdera, faxo,
+  Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.                  480
+  Fer tecum castamque fidem servataque jura:
+  Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus:
+  «Exoptatus ades! mens olim prælia poscit,
+  Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum
+  Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima.                      485
+  Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem
+  Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»
+    Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem,
+  Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens
+  Aggere convulso saxum, et nitentis in ora                        490
+  Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.
+  Subsedit duro concussus fragmine muri.
+  Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit
+  Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro
+  Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.                      495
+  Sed postquam propior vicino lumine fulsit,
+  Et tota se mole tulit, velut incita clausum
+  Agmina Pœnorum cingant, et cuncta paventem
+  Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.
+  Mille simul dextræ, densusque micare videtur                     500
+  Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ.
+  Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos
+  Igne micet: trahit instanti languentia leto
+  Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:
+  «Conditor Alcide, cujus vestigia sacra                           505
+  Incolimus, terræ minitantem averte procellam,
+  Si tua non segni defenso mœnia dextra.»
+    Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex;
+  «Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis
+  Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus,                     510
+  Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis
+  Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;
+  Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis,
+  Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.»
+  Sic Pœnus, pressumque ira simul exigit ensem,                    515
+  Qua capuli statuere moræ; teloque relato
+  Horrida labentis perfunditur arma cruore.
+  Ilicet ingenti casu turbata juventus
+  Procurrit: nota arma viri corpusque superbo
+  Victori spoliare negant: coit aucta vicissim                     520
+  Hortando manus, et glomerata mole feruntur.
+  Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis;
+  Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi
+  Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ,
+  Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum:                      525
+  Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,
+  Et stant loricæ squamis horrentia tela;
+  Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.
+  Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.
+  Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco                   530
+  Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo
+  Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.
+  Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris
+  Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.
+    Hic subitus scisso densa inter nubila cælo                     535
+  Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas
+  Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.
+  Inde inter nubes ventorum turbine cœco
+  Ultrix injusti vibravit lancea belli,
+  Ac femine adverso librata cuspide sedit.                         540
+    Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum;
+  Et vos, virginea lucentes semper in ara,
+  Laomedonteæ Trojana altaria flammæ;
+  Heu! quantum vobis fallacis imagine teli
+  Promisere Dei? propius si pressa furenti                         545
+  Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes,
+  Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.
+    Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ
+  Nava rudimenta, et primos in Marte calores,
+  Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,                      550
+  Advolat, obscura circumdata nube, per auras,
+  Et validam duris evellit ab ossibus hastam.
+  Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,
+  Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu
+  Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.                      555
+    Nox tandem optatis terras pontumque tenebris
+  Condidit, et pugnas erepta luce diremit.
+  At duræ invigilant mentes, molemque reponunt
+  Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,
+  Et fractis rebus violentior ultima virtus.                       560
+  Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre
+  Certat opem in dubiis miserando nava labori,
+  Saxaque mananti subvectat vulnere miles.
+  Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ:
+  Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,                 565
+  Defessis subeant rebus, revocentque salutem,
+  Et Latia extremis inplorent casibus arma.
+    «Ite citi, remis velisque inpellite puppim,
+  Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis
+  Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.              570
+  Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,
+  Antiquaque domo meliora arcessite fata.
+  Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.»
+  Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,
+  Et fugiunt tumido per spumea cærula velo.                        575
+  Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,
+  Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos
+  Adflarat montes, roseasque movebat habenas.
+  Jam celsa e muris exstructa mole juventus
+  Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.                       580
+  Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto
+  Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,
+  Inque ducem versæ tanto discrimine curæ.
+    Interea Rutulis longinqua per æquora vectis
+  Herculei ponto cœpere exsistere colles,                          585
+  Et nebulosa jugis adtollere saxa Monœci.
+  Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna
+  Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,
+  Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;
+  Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,                    590
+  Haud ulli contra fiducia surgere vento.
+  Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant
+  Æquora, et injecto conduntur gurgite montes:
+  Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.
+  Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem,                       595
+  Alternos mæsti casus bellique marisque,
+  Et dubium rerum eventum sermone volutant.
+  «O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt
+  Fata loco? sacræne manent in collibus arces?
+  An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?                    600
+  Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,
+  Si nondum insultat templorum Pœnicus ignis
+  Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.»
+  Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,
+  Donec Laurentes puppis defertur ad oras,                         605
+  Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,
+  In pontum flavo descendit gurgite Thybris.
+    Hinc consanguineæ subeunt jam mœnia Romæ.
+  Concilium vocat augustum, castaque beatos
+  Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis                     610
+  Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.
+  Facta animosa viros, et recti sacra cupido
+  Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa,
+  Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;
+  Exiguo faciles, et opum non indiga corda,                        615
+  Ad parvos curru remeabant sæpe penates.
+    In foribus sacris, primoque in limine templi
+  Captivi currus, belli decus, armaque rapta
+  Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures,
+  Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,                      620
+  Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,
+  Ægates cernas, fusaque per æquora classe
+  Exactam ponto Libyen testantia rostra:
+  Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri
+  Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis                   625
+  Arma revertentis pompa gestata Camilli:
+  Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa,
+  Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ
+  Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa.
+    Sed postquam clades patefecit et horrida bella                 630
+  Orantum squalor, præsens adstare Sagunti
+  Ante oculos visa est extrema precantis imago.
+  Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore:
+  «Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur
+  Marte satam populi ferro parere subacti,                         635
+  Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.
+  Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:
+  Et, quem insana freta, aut cœtus genuere ferarum,
+  Vidimus Hannibalem: procul his a mœnibus, oro,
+  Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete                      640
+  Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes
+  Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?
+  Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,
+  Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis
+  Molitur populos, majoraque mœnia quærit.                         645
+  Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus,
+  Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.
+  An tanti pretium motus, ruptique per enses
+  Fœderis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,
+  Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto?                      650
+  Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,
+  Ne seræ redeant post aucta pericula curæ.
+  Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc
+  Semina fumarent belli: vestræne Sagunto
+  Spernendum consanguineam protendere dextram?                     655
+  Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,
+  Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe.
+  Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis,
+  Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ,
+  Conservate pios, qui permutare coacti                            660
+  Acrisioneis Tirynthia culmina muris.
+  Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni
+  Juvisse egregium; vos et Campana tueri
+  Mœnia, depulso Samnitum robore, dignum
+  Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,                        665
+  Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,
+  Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,
+  Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,
+  Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.
+  Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,                    670
+  Despiciar, vesterque luat cur fœdera sanguis?»
+    Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu!
+  Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,
+  Adfigunt proni squalentia corpora terræ.
+  Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.                 675
+  Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti,
+  Poscendum pœnæ juvenem, celerique negantis
+  Exuri bello Carthaginis arva jubebat.
+  At Fabius, cauta speculator mente futuri,
+  Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem,                    680
+  Et melior clauso bellum producere ferro,
+  Prima super tantis rebus pensanda: ducisne
+  Ceperit arma foror, Patres an signa moveri
+  Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.
+  Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto                       685
+  Pectore præmeditans Fabius surgentia bella.
+  Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister,
+  Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,
+  Summo jamdudum substringit lintea malo.
+  Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes                690
+  Præcipitare latens fatum: lectique Senatu,
+  Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis
+  Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;
+  Nec Divum oblitis indicere bella morentur.
+
+
+
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti
+portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt;
+1-24.
+
+Hac occasione usus, dux Pœnorum milites ad periculum sibi inminens
+propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde
+Romanis inferendum exstimulat; 25-55.
+
+Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique
+adsueta, cum grege mulierum Pœnis auxilio venit; 56-88.
+
+Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi
+peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem
+inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et
+Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e
+muro se præcipitat; 89-147.
+
+Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam
+hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam,
+interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; 148-205.
+
+Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare
+parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt;
+Theron autem, dum suos revocare et mœnibus hostem prohibere conatur,
+gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes
+raptatur; 206-269.
+
+Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus,
+frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit.
+Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille,
+inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia
+temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute
+valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.
+
+Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum gratia
+valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis,
+duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene,
+inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.
+
+Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et
+Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui
+adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Pœnis
+indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.
+
+Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui
+defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare
+perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi
+dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis,
+singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.
+
+Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam
+procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita
+crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis
+famem tolerare cogantur; 457-474.
+
+Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam
+Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota,
+fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non
+recusent; 475-525.
+
+Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem
+est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.
+
+Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte
+Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil
+jam spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant;
+543-579.
+
+Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit;
+580-591.
+
+Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi
+persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua
+instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum
+rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum,
+conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto,
+Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.
+
+
+  Cæruleis provecta vadis jam Dardana puppis
+  Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,
+  Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,
+  Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis
+  Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori                       5
+  Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.
+  Huic comes æquato sociavit munere curas
+  Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.
+  Is, cultam referens insigni nomine plebem,
+  Ausonios atavo ducebat consule fastus.                            10
+  Hos ut depositis portum contingere velis
+  Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,
+  Jam medio seram bello poscentia pacem,
+  Ductorisque simul conceptas fœdere pœnas;
+  Ocius armatas passim per litora turmas                            15
+  Ostentare jubet minitantia signa, recensque
+  Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde.
+  «Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,
+  Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.
+  Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis                 20
+  Festinent: notum, quid cæde calentibus armis,
+  Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.»
+  Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,
+  Converso Tyrios petierunt remige Patres.
+    Hic alto Pœnus fundentem vela carinam                           25
+  Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit,
+  Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis.
+  Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis!
+  Armatum Hannibalem pœnæ petit inpia tellus.
+  Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri                      30
+  Ante exspectatum; portisque focisque timebis,
+  Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates.
+  Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa
+  Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,
+  Nullo jam capti vitam pensabitis auro.»                           35
+    Incensi dictis animi, et furor additus armis;
+  Conditur extemplo telorum nubibus æther,
+  Et densa resonant saxorum grandine turres.
+  Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,
+  Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ.                      40
+  Ipse autem incensas promissa piacula turmas
+  Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,
+  Ac repetens questus furibundo personat ore:
+  «Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas
+  Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.                        45
+  Si tædet cœpti, culpandave movimus arma,
+  Ausoniam ponto propere revocate carinam;
+  Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.
+  Nam cur, Eoi deductus origine Beli,
+  Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis,                       50
+  Servitium perferre negem? Rhœteius imo
+  Inperet æternum, et populis seclisque propaget
+  Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.»
+  Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt
+  In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras.                 55
+    Discinctos inter Libyas populosque bilingues,
+  Marmaricis audax in bella Œnotria signis
+  Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ.
+  Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ,
+  Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes                     60
+  Battiadas late imperio sceptrisque regebat;
+  Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce,
+  Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis
+  Parebant, nullaque levis Gætulus habena.
+  Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,                      65
+  Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,
+  Et sua fatidico repetebat nomina luco.
+  Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili,
+  Venatu et silvis primos defenderat annos:
+  Non calathis mollita manus, operatave fuso,                       70
+  Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta
+  Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.
+  Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant
+  Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant
+  Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque,                 75
+  Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.
+    Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem
+  Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci
+  Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam
+  Thermodontiaca munita in prælia pelta,                            80
+  Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.
+  Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso
+  Fertur equi; nec non Veneris jam fœdera passæ
+  Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.
+  Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos                      85
+  Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,
+  Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras
+  Spicula contorquens summa ponebat in arce.
+    Hanc, hasta toties intrantem mœnia, Mopsus
+  Non tulit, et celsis senior Gortynia muris                        90
+  Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras
+  Dirigit aligero letalia vulnera ferro.
+  Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris,
+  Dictæos agitare puer levioribus annis
+  Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.                          95
+  Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem,
+  Ille procul campo linquentem retia cervum
+  Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu
+  Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.
+  Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,                       100
+  Eois quamquam certet Gortyna sagittis.
+  Verum ut opum levior venatu extendere vitam
+  Abnuit, atque artæ res exegere per æquor,
+  Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes
+  Intrarat miseram fato ducente Saguntum.                          105
+  Coryti fratrum ex humeris calamique paterni
+  Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.
+  Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen
+  Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.
+  Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes               110
+  Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ,
+  Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum
+  Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.
+  Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,
+  Desertum non grata Jovem per vota vocabat.                       115
+  Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,
+  Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe
+  Corpore præripuit letum, calamumque volantem,
+  Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,
+  Et primæ ferrum a tergo videre sorores.                          120
+  At comitis frendens casu labentia virgo
+  Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes
+  Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris
+  Viribus intorquet letalem in mœnia cornum.
+  Illa volans humerum rapido transverberat ictu                    125
+  Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus,
+  Et ducti spatium nervi complente sagitta,
+  Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.
+  Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis
+  Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra                         130
+  Effusi versa calami fluxere pharetra.
+  Exclamat paribus frater vicinus in armis
+  Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:
+  Atque illum, raptim promentem in prælia telum,
+  Hannibal excussi prævertit turbine saxi.                         135
+  Labuntur gelido torpentia frigore membra,
+  Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit.
+    At pater in gemino natorum funere Mopsus
+  Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:
+  Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.               140
+  Pœnitet heu! sero, dulces liquisse penates,
+  Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,
+  Postquam ævum senior percussaque pectora frustra
+  Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,
+  Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris                      145
+  Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono
+  Membra super nati moribundos explicat artus.
+    Dum cadit externo Gortynius advena bello,
+  Jam nova molitus stimulato milite Theron,
+  Alcidæ templi custos aræque sacerdos,                            150
+  Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,
+  Et fera miscebat reserata prælia porta.
+  Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,
+  Sed fisus latis humeris et mole juventæ
+  Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.                      155
+  Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis
+  Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.
+  Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat
+  In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.
+  Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam                160
+  Nomine avi, Maurumque Sacen, a mœnibus actos
+  Palantesque fuga præceps ad litora cursu
+  Egerat, atque una spumabant æquora dextra.
+  Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,
+  Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ,                     165
+  Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ
+  Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ,
+  Atque in belligera versabat virgine mentem.
+  Quem ruere ut telo vidit regina cruento,
+  Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem                     170
+  Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,
+  Adverso rapitur sinuata per æquora curru.
+  Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,
+  Incita pulveream campo trahit ungula nubem,
+  Adversum late stridens rota prolerit agmen,                      175
+  Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.
+  Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen
+  Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,
+  Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,
+  Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica                180
+  Fallacis toties revoluto stamine telæ
+  Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:
+  Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem
+  Adfecit leto, tædæque ad funera versæ.
+  Gens extrema viri campis deletur Iberis                          185
+  Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,
+  Et servat cursum perfractis ossibus axis.
+    Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam
+  Distringi Therona videt, sævamque bipennem
+  Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum                   190
+  Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.
+  Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos
+  Adversus consurgit equos, villosaque fulvi
+  Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.
+  Adtoniti terrore novo rictuque minaci                            195
+  Quadrupedes jactant resupino pondere currum.
+  Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas
+  Occupat, incussa gemina inter tempora clava,
+  Ferventesque rotas turbataque frena pavore
+  Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,                       200
+  Ac rapta properans cædem ostentare bipenni,
+  Amputat e curru revolutæ virginis ora.
+  Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta
+  Spectandum caput; id gestent ante agmina Pœnum
+  Inperat, et propere currus ad mœnia vertant,                     205
+  Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore,
+  Vicino Theron edebat prælia leto.
+  Namque aderat toto ore ferens iramque minasque
+  Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum
+  Infandum capitis furiata mente dolebat.                          210
+  Ac simul ærati radiavit luminis umbo,
+  Et concussa procul membris velocibus arma
+  Letiferum intonuere, fugam perculsa repente
+  Ad muros trepido convertunt agmina cursu:
+  Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis                    215
+  E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;
+  Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ
+  Sparsa super flores examina tollit Hymettos,
+  Ad dulces ceras, et odori corticis antra
+  Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu                   220
+  Raucum connexæ glomerant ad limina murmur.
+  Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur.
+  Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur
+  Mors reditura metu, nascentique addita fata?
+  Consilium damnant, portaque atque aggere tuto                    225
+  Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,
+  Interdumque manu, interdum clamore minisque,
+  «State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ,
+  State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti
+  Hac abigam Pœnos dextra: spectacula tantum                       230
+  Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,
+  Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.»
+    At Pœnus rapido præceps ad mœnia cursu,
+  Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,
+  Tendebat: stat primam urbem murosque patentes                    235
+  Postposita cæde et dilata invadere pugna.
+  Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ,
+  Emicat, et velox formidine prævenit hostem.
+  Gliscit Elissæo violentior ira tyranno.
+  «Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,                     240
+  Supplicium, ut pandas, inquit, tua mœnia leto.»
+  Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum
+  Mucronem: sed contortum prior impete vasto
+  Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore
+  Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant                     245
+  Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ.
+  At viduus teli, et frustrato proditus ictu,
+  Pernici velox cursu rapit incita membra,
+  Et celeri fugiens perlustrat mœnia planta.
+  Instat atrox terga increpitans fugientia victor.                 250
+  Conclamant matres, celsoque e culmine muri
+  Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto
+  Adpellant, seras fesso nunc pandere portas
+  Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror,
+  Ne simul adcipiant ingentem mœnibus hostem.                      255
+  Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti
+  Pœnus, et ostentans spectantem e mœnibus urbem,
+  «I, miseram Asbyten leto solare propinquo.»
+  Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam
+  Infestum condit mucronem, ac regia lætus                         260
+  Quadrupedes spolia abreptos a mœnibus ipsis,
+  Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen,
+  Victor agit, curruque volat per ovantia castra.
+    At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi
+  Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,                    265
+  Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.
+  Hinc letale viri robur tegimenque tremendum
+  In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,
+  Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.
+    Pœnorum interea quîs rerum summa potestas,                     270
+  Consultant bello super, et quæ dicta ferantur
+  Ausoniæ a populis, oratorumque minaci
+  Adventu trepidant: movet hinc fœdusque, fidesque,
+  Et testes Superi, jurataque pacta parentum;
+  Hinc popularis amor cœptantis magna juventæ;                     275
+  Et sperare juvat belli meliora: sed olim
+  Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,
+  Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:
+  «Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum
+  Iræ se valuere) premunt formidine vocem.                         280
+  Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.
+  Testabor Superos, et cælo nota relinquam,
+  Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit.
+  Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto
+  Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi                         285
+  Pectora; ne castris innutriretur et armis
+  Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,
+  Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;
+  Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo,
+  Venturam pelagi rabiem, Caurique futura                          290
+  Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.
+  Consedit solio, rerumque invasit habenas.
+  Ergo armis fœdus, fasque omne abrumpitur armis:
+  Oppida quassantur, longeque in mœnia nostra
+  Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est.                     295
+  Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ,
+  Ac funesta sacra, et conversi fœdere rupto
+  In caput infidum Superi, Massylaque vates.
+  An nunc ille, novi cæcus caligine regni,
+  Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,                     300
+  (Sic propria luat hoc pœna, nec misceat urbis
+  Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros
+  Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.
+  Lavimus Hennæas animoso sanguine valles,
+  Et vix conducto produximus arma Lacone.                          305
+  Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra,
+  Classibus et refluo spectavimus æquore raptis
+  Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.
+  Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!
+  Ægates, Libyæque procul fluitantia membra.                       310
+  Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris?
+  Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis,
+  Subsident Alpes! subsidet mole nivali
+  Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus!
+  Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis                   315
+  Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?
+  Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.
+  Pubescit castris miles, galeaque teruntur
+  Nondum signatæ flava lanugine malæ.
+  Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo                       320
+  Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.
+  Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas
+  Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;
+  Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.
+  Si bello absistis, nec te victoribus obfers,                     325
+  Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?»
+  Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat
+  Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis
+  Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:
+  «Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu,                     330
+  Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum
+  Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.
+  Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,
+  Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas;
+  Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat                335
+  Dardanias: tanta adcumulat præconia leto
+  Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.
+  Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi
+  Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.
+  Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis                 340
+  Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,
+  Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis
+  Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens,
+  Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.
+  Nec vero terrent puerilia protenus ora                           345
+  Sub galea et pressæ properata casside malæ.
+  Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ
+  Quot Libycæ certant annos anteire labore,
+  Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,
+  Quum primam tenero vocem proferret ab ore,                       350
+  Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem
+  Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.
+  Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos
+  Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,
+  (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)             355
+  Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas
+  Desperare vias, laudemque timere secundam.
+  Sed Libyæ clades, et primi incendia belli
+  Adgerat, atque iterum pro libertate labores
+  Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus,                      360
+  Parietibusque domus inbellis femina servet
+  Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,
+  Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa,
+  Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant,
+  Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,                         365
+  Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam
+  Æternum famulam; liberque Acheronta videbo.
+  Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma
+  Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;
+  Tum delecta manus scutorum incendat acervos,                     370
+  Uranturque rates, ac toto absistite ponto.
+  Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti
+  Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas
+  Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit,
+  Factaque censendi, Patrum de more, potestas;                     375
+  Hic Hannon reddi propere certamine rapta
+  Instat, et auctorem violati fœderis addit.
+    Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,
+  Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen
+  Oravere Deum. At postquam discordia sentit                       380
+  Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;
+  Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,
+  Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis
+  Bellum se gestare sinu pacemque profatus,
+  Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis                  385
+  Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu,
+  Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,
+  «Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori
+  Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus.
+  Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.                      390
+    Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ,
+  Adcisis velox populis, quîs ægra lababat
+  Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus
+  Ad muros Pœnus revocaverat arma Sagunti.
+    Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem,                     395
+  Oceani gentes ductori dona ferebant,
+  Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis
+  Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni
+  Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ;
+  Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;                   400
+  Præterea textam nodis, auroque trilicem
+  Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.
+  Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo,
+  Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis
+  Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.                   405
+    Condebat primæ Dido Carthaginis arces,
+  Instabatque operi subducta classe juventus.
+  Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque
+  Partiris, justæ Bitia venerande senectæ.
+  Ostentant caput effossa tellure repertum                         410
+  Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.
+  Has inter species orbatum classe, suisque,
+  Ænean pulsum pelago, dextraque precantem
+  Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.
+  Infelix, ac jam vultu spectabat amico.                           415
+  Hinc et speluncam, furtivaque fœdera amantum
+  Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras,
+  Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo
+  Occultant alæ venantum corpora silvis.
+  Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis,                     420
+  Æquora nequidquam revocante petebat Elissa.
+  Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido
+  Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,
+  Ardentemque rogum media spectabat ab unda
+  Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.                      425
+  Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,
+  Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,
+  Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo.
+  At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;
+  Spirantem credas certamina anhela movere:                        430
+  Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.
+    Nec non et lævum clipei latus aspera signis
+  Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem
+  Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis.
+  Juxta triste decus pendet sub imagine pœnæ                       435
+  Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.
+  Lætior at circa facies, agitata ferarum
+  Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent.
+  Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri
+  Adsuetas patrio mulcet sermone leænas.                           440
+  It liber campi pastor, cui fine sine ullo
+  Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Pœnum
+  Armenti vigilem patrio de more sequuntur,
+  Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique
+  In silicis venis, et fistula nota juvencis.                      445
+  Eminet excelso consurgens colle Saguntos,
+  Quam circum inmensi populi condensaque cingunt
+  Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.
+  Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,
+  Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.                       450
+  Hannibal, abrupto transgressus fœdere ripas,
+  Pœnorum populos Romana in bella vocabat.
+  Tali sublimis dono, nova tegmina latis
+  Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:
+  «Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!                    455
+  Quas, belli judex, pœnas mihi, Curia, pendes!»
+    Jamque senescebat vallatis mœnibus hostis,
+  Carpebatque dies urbem, dum signa manusque
+  Exspectant fessi socias: tandem æquore vano
+  Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,                     460
+  Et propius suprema vident: sedet acta medullis
+  Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.
+  Est furtim lento misere durantia tabo
+  Viscera, et exurit siccatas sanguine venas
+  Per longum celata fames: jam lumina retro                        465
+  Exesis fugere genis; jam lurida sola
+  Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa
+  Exstant, consumtis visu deformia membris.
+  Humentis rores noctis terramque madentem
+  Solamen fecere mali, cassoque labore                             470
+  E sicco frustra presserunt robore succos.
+  Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris
+  Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos
+  Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.
+    Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto                      475
+  Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis.
+  Namque metus magnique tenent præcepta parentis,
+  Ne sævæ tendat contra decreta novercæ.
+  Sic igitur, cœpta occultans, ad limina sanctæ
+  Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.                      480
+  Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto
+  Cælicolum magnas volvebat conscia curas,
+  Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore:
+  «Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,
+  Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt,                    485
+  Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen,
+  Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti,
+  Et tot pendentem pro te, Dea, cernere pœnas
+  Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam
+  Te matres, vincente fame, te mœsta virorum                       490
+  Ora vocant, primaque sonant te voce minores.
+  Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.»
+    Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo:
+  «Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi fœdera rumpi,
+  Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.                    495
+  Sed me pollutas properantem linquere terras
+  Sedibus his, tectisque novis succedere adegit
+  Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui
+  Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,
+  Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum,                        500
+  Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum
+  Viventes rapto populos, luxuque solutum
+  Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.
+  Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;
+  Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:                    505
+  Nemo insons; pacem servant commercia culpæ.
+  Sed secura tua fundata ut mœnia dextra
+  Dignum te servent memorando fine vigorem,
+  Dedita nec fessi transmittant corpora Pœno,
+  Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;                    510
+  Extendam leti decus, atque in secula mittam,
+  Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.»
+    Inde severa levi decurrens æthere virgo
+  Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;
+  Invadit mentes, et pectora nota pererrat,                        515
+  Inmittitque animis numen: tum fusa medullis
+  Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.
+  Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus.
+  Insperatus adest vigor, interiusque recursat
+  Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum.                  520
+  It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,
+  Vel leto graviora pati, sævasque ferarum
+  Adtentare dapes, et mensis addere crimen.
+  Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem
+  Casta Fides, paribusque famem compescere membris.                525
+    Quam simul invisæ gentis conspexit in arce
+  Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,
+  Virgineum increpitat miscentem bella furorem,
+  Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram
+  Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,                        530
+  Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna,
+  Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,
+  Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua
+  Effectus studiumque tuum de nube videbo.
+  Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,                        535
+  Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros
+  Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora
+  Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena,
+  Et quidquid scelerum, pœnarum quidquid et iræ
+  Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps                   540
+  In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.
+  Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»
+    Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam
+  Eumenida incussit muris, tremuitque repente
+  Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.               545
+  Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum
+  Multus colla micat squalenti tergore serpens.
+  Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,
+  Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri
+  Pectora circumstant Planctus, Mœrorque, Dolorque,                550
+  Atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci
+  Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.
+  Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum
+  Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis.
+  Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis                          555
+  Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;
+  Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.
+  Cui vultus induta pares disjectaque crinem
+  Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus,
+  Et mœstas lacerata genas; «Quis terminus, inquit?                560
+  Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,
+  Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras
+  Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:
+  Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis,
+  Et fuge, si terras adimit victoria Pœni,                         565
+  Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,
+  Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.
+  Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.
+  Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?
+  Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.                 570
+  At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,
+  Post belli casus vastique pericula ponti,
+  Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum
+  Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.
+  Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus                   575
+  Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est,
+  Vestris servitio manibus subducite matres.
+  Ardua virtutem profert via: pergite primi
+  Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»
+    His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,                     580
+  Inde petit tumulum, summo quem vertice montis
+  Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis
+  Struxerat, et grato cineres decorarat honore.
+  Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima
+  Cæruleus maculis auro squalentibus anguis.                       585
+  Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,
+  Oraque vibranti stridebant sibila lingua:
+  Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem
+  Volvitur, et muris propere delabitur altis,
+  Ac similis profugo vicina ad litora tendit,                      590
+  Spumantisque freti præceps inmergitur undis.
+    Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta
+  Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent
+  Captivo jacuisse solo: sperare saluti
+  Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.                 595
+  Haud gravior duris Divum inclementia rebus,
+  Quam leti proferre moras: abrumpere vitam
+  Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur.
+  Certatim structus subrectæ molis ad astra
+  In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque                600
+  Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris,
+  Callaico vestes distinctas matribus auro,
+  Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,
+  Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.
+  Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque               605
+  Infaustos jaciunt enses, et condita bello
+  Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi
+  Victoris prædam flammis donare supremis.
+    Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys,
+  Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis               610
+  Quassat, et inferna superos caligine condit.
+  Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo
+  Æternum invictis infelix gloria servat.
+  Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,
+  Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,              615
+  Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.
+  Invitas maculant cognato sanguine dextras,
+  Miranturque nefas aversa mente peractum,
+  Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,
+  Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ,                        620
+  Obliquos versat materna per ubera visus:
+  Hic, raptam librans dilectæ in colla securim
+  Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem
+  Projecta damnat stupefactus membra bipenni.
+  Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys                    625
+  Incutit, atque atros insibilat ore tumores.
+  Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito
+  Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ.
+  Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum
+  In flammas corpus, densum qua turbine nigro                      630
+  Exundat fumum piceus caligine vertex.
+    At medios inter cœtus pietate sinistra,
+  Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis
+  Dum properas auferre necem, reddentia formam
+  Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.                   635
+  Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,
+  Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,
+  Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis
+  Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.
+  Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,                        640
+  Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ:
+  Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,
+  Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;
+  Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.
+  Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat                645
+  Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ,
+  Funera mutato revocabat nomine mater;
+  Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,
+  Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.
+    Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,                   650
+  Et fidei pœnas, et tristia fata piorum
+  Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu
+  Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.
+  Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem
+  Murorum repetens, ruit inter perfida gentis                      655
+  Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum,
+  Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;
+  Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro
+  Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.
+  Ardet in excelso proceri vertice montis                          660
+  Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,
+  Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:
+  Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ
+  Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.
+    Ecce inter medios cædum Tiburna furores,                       665
+  Fulgenti dextram mucrone armata mariti,
+  Et læva infelix ardentem lampada quassans,
+  Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu
+  Pectora nudatis ostendens sæva lacertis,
+  Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.                     670
+  Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,
+  Iraque turbatos exercet regia Manes,
+  Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,
+  Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.
+  Arma viri, multo nuper defensa cruore,                           675
+  Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,
+  Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.
+  Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux,
+  Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto
+  Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.                       680
+    Semiambusta jacet nullo discrimine passim
+  Infelix obitus, permixto funere, turba.
+  Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem
+  Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti
+  Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat                    685
+  Gutture ructatus large cruor: incubat atris
+  Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo
+  Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.
+  Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,
+  Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;               690
+  Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.
+  Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem.
+  Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys
+  Junoni laudata redit, magnamque superba
+  Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.                       695
+    At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas,
+  Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus,
+  Elysium et castas sedes decorate piorum.
+  Cui vero non æqua dedit victoria nomen,
+  (Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis,                     700
+  Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe
+  Errabit toto, patriis projectus ab oris;
+  Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.
+  Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris
+  Optabit cecidisse manu; ferroque negato,                         705
+  Invictus quondam Stygias bellator ad undas
+  Deformata feret liventi membra veneno.
+
+
+
+
+LIBER TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis
+inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.
+
+Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in
+foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.
+
+Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.
+
+Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in
+Africam amandat; 61-157.
+
+Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore
+obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius
+cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum
+memorat; 158-213.
+
+Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim
+recensentur; 214-405.
+
+Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum
+agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe
+omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.
+
+Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad
+Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum
+malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati,
+duodecimo demum die evadunt; 477-556.
+
+Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de
+periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.
+
+Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim
+finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam splendidumque
+Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.
+
+Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum
+superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quæ Gallis proxima
+gens est, castra ponit; 630-646.
+
+Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis,
+cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum
+portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.
+
+
+  Postquam rupta fides Tyriis, et mœnia castæ,
+  Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti;
+  Extemplo positos finiti cardine mundi
+  Victor adit populos, cognataque limina Gades.
+  Nec vatum mentes agitare et præscia corda                          5
+  Cessatum super imperio: citus æquore Bostar
+  Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur.
+  Prisca fides adytis longo servatur ab ævo,
+  Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris,
+  Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,                      10
+  Fatidico pandit venientia secula luco.
+  Hinc omen cœptis, et casus scire futuros
+  Ante diem, bellique vices novisse petebat.
+    Exin clavigeri veneratus numinis aras
+  Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce                          15
+  Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.
+  Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani
+  Inpositas durare trabes, solasque per ævum
+  Condentum novisse manus: hinc credere gaudent
+  Consedisse Deum, seniumque repellere templis.                     20
+  Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse,
+  Femineos prohibent gressus, ac limine curant
+  Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli
+  Ante aras cultus; velantur corpora lino,
+  Et Pelusiaco præfulget stamine vertex.                            25
+  Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum
+  Sacrificam lato vestem distinguere clavo.
+  Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile:
+  Inrestincta focis servant altaria flammæ.
+  Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum                       30
+  Majestate locum, et sacro inplevere timore.
+    In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis
+  Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis
+  Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu.
+  Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras,                     35
+  Janitor, æterno tum primum tractus ab antro,
+  Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas.
+  Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos
+  Æripedis ramos superantia cornua cervi.
+  Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus                          40
+  Matre super, stratique genus deforme bimembres
+  Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.
+  Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte,
+  Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ.
+    Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,                  45
+  Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi
+  Injectum terris subitum mare, nullaque circa
+  Litora, et infuso stagnantes æquore campos.
+  Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris,
+  Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,                        50
+  Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans
+  Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.
+  Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti,
+  Luctantur terris tumefactum inponere pontum.
+  Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu,                      55
+  Ac ratis erepto campis deserta profundo,
+  Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.
+  Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores
+  Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis,
+  Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.           60
+    Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant.
+  Curarum prima exercet, subducere bello
+  Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.
+  Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo
+  Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.                         65
+  At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti,
+  Bissenos lunæ nondum compleverat orbes.
+  Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,
+  Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ,
+  Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro,                     70
+  Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,
+  Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris
+  Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.
+  Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus,
+  Ingens hic terris crescit labor: ora parentis                     75
+  Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces,
+  Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.
+  Si quis forte Deum tantos inciderit actus,
+  Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;
+  Hoc pignus belli, conjux, servare labora!                         80
+  Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;
+  Tangat Elissæas palmis puerilibus aras,
+  Et cineri juret patrio Laurentia bella.
+  Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas,
+  Emicet in Martem, et calcato fœdere victor                        85
+  In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.
+  Tu vero, tanti felix quam gloria partus
+  Exspectat, veneranda fide, discede periclis
+  Incerti Martis, durosque relinque labores:
+  Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo                        90
+  Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca,
+  Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes.
+  Quod si promissum vertat Fortuna favorem,
+  Lævaque sit cœptis, te longa stare senecta
+  Ævumque extendisse velim: tua justior ætas,                       95
+  Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.»
+    Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce
+  Castalii, cui materno de nomine dicta
+  Castulo Phœbei servat cognomina vatis,
+  Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:                      100
+  Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,
+  Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen,
+  Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,
+  Milichus indigenis late regnarat in oris,
+  Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.                  105
+  Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,
+  Barbarica paulum vitiato nomine lingua.
+    Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:
+  «Mene, oblite tua nostram pendere salute,
+  Abnuis inceptis comitem? sic fœdera nota                         110
+  Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum
+  Deficiam montes conjux tua? crede vigori
+  Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.
+  Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,
+  Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro.                  115
+  I felix, i numinibus votisque secundis,
+  Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ
+  Conjugis et nati curam servare memento.
+  Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,
+  Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,                     120
+  Objectasque caput telis, nec te ulla secundo
+  Eventu satiat virtus: tibi gloria soli
+  Fine caret, credisque viris ignobile letum
+  Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,
+  Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.                125
+  Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque
+  Averte, et serva caput inviolabile Teucris.»
+    Jamque adeo egressi steterant in litore primo,
+  Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,
+  Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;                           130
+  Quum, lenire metus properans, ægramque levare
+  Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:
+  «Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!
+  Et pace et bello cunctis stat terminus ævi,
+  Extremumque diem primus tulit: ire per ora                       135
+  Nomen in æternum paucis mens ignea donat,
+  Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris.
+  An Romana juga, et famulas Carthaginis arces
+  Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras
+  Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra               140
+  Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ
+  Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una
+  Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis
+  Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?
+  Quantum etenim distant a morte silentia vitæ?                    145
+  Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:
+  Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta
+  Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo.
+  Te quoque magna manent suscepti præmia belli:
+  Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis,                 150
+  Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.»
+    Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,
+  Confisus pelago celsa de puppe magister
+  Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.
+  Hærent intenti vultus, et litora servant,                        155
+  Donec, iter liquidum volucri rapiente carina,
+  Consumsit visus pontus, tellusque recessit.
+    At Pœnus belli curis avertere amorem
+  Adparat, et repetit properato mœnia gressu.
+  Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,                   160
+  Tandem sollicito cessit vis dura labori,
+  Belligeramque datur somno componere mentem.
+    Tum pater omnipotens gentem exercere periclis
+  Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra
+  Bellorum meditans, priscosque referre labores,                   165
+  Præcipitat consulta viri; segnemque quietem
+  Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.
+  Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram
+  Aligero lapsu portabat jussa parentis.
+  Nec mora: mulcentem securo membra sopore                         170
+  Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:
+  «Turpe duci totam somno consumere noctem,
+  O rector Libyæ; vigili stant bella magistro.
+  Jam maria effusas cernes turbare carinas,
+  Et Latiam toto pubem volitare profundo,                          175
+  Dum lentus cœpti terra cunctaris Ibera.
+  Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,
+  Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?
+  En age, si quid inest animo par fortibus ausis,
+  Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:                  180
+  Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:
+  Victorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.»
+    Jamque videbatur dextram injectare, graduque
+  Lætantem trahere in Saturnia regna citato;
+  Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras                  185
+  Exterrent sævis a tergo sibila linguis;
+  Ingentique metu Divum præcepta paventi
+  Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.
+  Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto
+  Contorta amplexu, tractasque per invia rupes,                    190
+  Ater letifero stridebat turbine serpens.
+  Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos,
+  Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:
+  Inmani tantus fauces diducit hiatu,
+  Adtollensque caput nimbosis montibus æquat.                      195
+  Congeminat sonitus rupti violentia cæli,
+  Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.
+  Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ
+  Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras
+  Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit,                       200
+  Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra
+  Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.
+  Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris:
+  «Bella vides optata tibi: te maxima bella,
+  Te strages nemorum, te moto turbida cælo                         205
+  Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ
+  Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur.
+  Quantus per campos populatis montibus actas
+  Contorquet silvas squalenti tergore serpens,
+  Et late humectat terras spumante veneno:                         210
+  Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro
+  Involves bello Italiam, tantoque fragore
+  Eruta convulsis prosternes oppida muris.»
+    His ægrum stimulis liquere Deusque soporque:
+  It membris gelidus sudor; lætoque pavore                         215
+  Promissa evolvit somni, noctemque retractat.
+  Jamque Deum regi Martique sub omine fausto
+  Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro
+  Placatus meritis monitor Cyllenius aris.
+  Extemplo edicit convellere signa, repensque                      220
+  Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.
+    Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta
+  Excierint populos, tulerintque in regna Latini;
+  Et quas indomitis urbes armarit Iberis,
+  Quasque Parætonio glomerarit litore turmas                       225
+  Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,
+  Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam
+  Sævior it trucibus tempestas acta procellis;
+  Nec bellum raptis tam dirum mille carinis
+  Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem.                   230
+    Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,
+  Membra levis, celsique decus fraudata superbum
+  Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos
+  Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique
+  Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque                       235
+  Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis
+  Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.
+  His rector fulgens ostro super altior omnes
+  Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu
+  Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis.                  240
+    Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,
+  Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ.
+  Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro,
+  In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.
+  Sed dux in sese converterat ora Sychæus,                         245
+  Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore
+  Maternum inplebat genus, et resonare superbo
+  Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.
+    Adfuit undosa cretus Berenicide miles,
+  Nec tereti dextras in pugnam armata dolone                       250
+  Destituit Barce sitientibus arida venis.
+  Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis
+  Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.
+  Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,
+  Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.                      255
+    Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,
+  Œaque Trinacrios Afris permixta colonos,
+  Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.
+  Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,
+  Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus,                   260
+  Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.
+  Ducit tot populos ingens et corpore et armis,
+  Herculeam factis servans ac nomine famam,
+  Antæus, celsumque caput super agmina tollit.
+    Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo,                     265
+  Qui magneta secant: solis honor ille metalli,
+  Intactum chalybem vicino ducere saxo.
+  His simul, inmitem testantes corpore solem,
+  Exusti venere Nubæ: non ærea cassis,
+  Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;                      270
+  Tempora multiplici mos est defendere lino,
+  Et lino munire latus, scelerataque succis
+  Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.
+  Tum primum castris Phœnicum tendere ritu
+  Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba                         275
+  Ora viris, humerosque tegunt velamine capri
+  Sætigero; panda manus est armata cateia.
+  Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte
+  Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure.
+  Sed mensis asper populus, victuque maligno:                      280
+  Nam calida tristes epulæ torrentur arena.
+  Quin et Massyli fulgentia signa tulere,
+  Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ.
+  Præfuit intortos demissus vertice crines
+  Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas,                    285
+  Atque inter frondes revirescere viderat aurum.
+    Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,
+  Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum,
+  Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.
+  Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva                290
+  Mos, atque errantes circumvectare penates.
+  Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris
+  Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.
+  Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet
+  Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber                           295
+  Nare sagax e calle feras, perterrita late
+  Agmina præcipitant volucres formidine cervi.
+  Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena,
+  Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.
+    Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis;                 300
+  Ad quorum cantus serpens oblita veneni,
+  Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ.
+  Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus,
+  Contenti parca durasse hastilia flamma,
+  Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis.                   305
+  Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,
+  Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;
+  Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu
+  Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras.
+  Spectati castris, quos succo nobilis arbor                       310
+  Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.
+  Quique atro rabidas effervescente veneno
+  Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.
+  Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora
+  Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem;                       315
+  Inde Medusæis terram exundasse chelydris.
+  Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,
+  Neritia Meninge satus, cui tragula semper
+  Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.
+  Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu                      320
+  Audax naufragia, et prædas avellere ponto:
+  Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,
+  Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha
+  Invento primam Libyen perfudit olivo.
+    Nec non totus adest vesper, populique reposti.                 325
+  Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque
+  Invictus, palmamque ex omni ferre labore.
+  Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas,
+  Inbelles jam dudum annos prævertere saxo,
+  Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis                 330
+  Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.
+    Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem
+  Diversum, patrias fugit quum devius oras,
+  Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.
+  His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem,                    335
+  Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,
+  Aut molli pacata celer rapit esseda collo.
+  Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer
+  Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.
+    Venere et Celtæ sociati nomen Iberis.                          340
+  His pugna cecidisse decus, corpusque cremari
+  Tale nefas: cælo credunt Superisque referri,
+  Inpastus carpat si membra jacentia vultur.
+    Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem
+  Flammarum misit dives Callæcia pubem,                            345
+  Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,
+  Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,
+  Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.
+  Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas.
+  Cetera femineus peragit labor: addere sulco                      350
+  Semina, et inpresso tellurem vertere aratro
+  Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,
+  Callaici conjux obit inrequieta mariti.
+  Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis
+  Extractum lustris; primo Viriathus in ævo,                       355
+  Nomen Romanis factum mox nobile damnis.
+    Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,
+  Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati.
+  Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores,
+  Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem,                 360
+  Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.
+  Jamque Ebusus Phœnissa movet, movet Arbacus arma,
+  Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:
+  Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,
+  Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo;                     365
+  Et quos nunc Gravios violato nomine Graium
+  Œneæ misere domus Ætolaque Tyde.
+  Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,
+  Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem
+  Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo.                          370
+  Hos inter clara thoracis luce nitebat
+  Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis
+  Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce,
+  Sætabis et telas Arabum sprevisse superba,
+  Et Pelusiaco filum componere lino.                               375
+  Mandonius populis, domitorque insignis equorum
+  Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.
+    At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto.
+  Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,
+  Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum,                380
+  Et Venerem occultam genitali concipit aura.
+  Sed non multa dies generi, properatque senectus,
+  Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.
+    At non Sarmaticos adtollens Uxama muros
+  Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma                  385
+  Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore
+  Asper frena pati, aut jussis parere magistris.
+  Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum
+  Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum
+  Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt.             390
+    Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis,
+  Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal,
+  Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,
+  Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra
+  Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo.                          395
+  Arganthoniacos armat Carteia nepotes.
+  Rex proavis fuit humani ditissimus ævi,
+  Ter denos decies emensus belliger annos.
+  Armat Tartessos, stabulanti conscia Phœbo,
+  Et Munda, Emathios Italis paritura labores:                      400
+  Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.
+  Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,
+  Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,
+  Æquales ævi; genuit quos ubere ripa
+  Palladio Bætis umbratus cornua ramo.                             405
+    Talia Sidonius per campos agmina ductor
+  Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,
+  Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,
+  Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.
+  Non aliter, quoties perlabitur æquora curru,                     410
+  Extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn
+  Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris
+  Nereidum chorus, et sueto certamine nandi
+  Candida perspicuo connectunt brachia ponto.
+    At Pyrenæi frondosa cacumina montis                            415
+  Turbata Pœnus terrarum pace petebat.
+  Pyrene celsa nimbosi verticis arce
+  Divisos Celtis late prospectat Iberos,
+  Atque æterna tenet magnis divortia terris.
+  Nomen Bebrycia duxere a virgine colles,                          420
+  Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum
+  Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva,
+  Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula
+  Lugendam formæ sine virginitate reliquit
+  Pyrenen, letique Deus, si credere fas est,                       425
+  Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo
+  Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,
+  Confestim dulces liquit turbata penates.
+  Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris,
+  Et promissa viri silvis narrabat opacis;                         430
+  Donec mœrentem ingratos raptoris amores,
+  Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem
+  Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus,
+  Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens
+  Palluit invento dilectæ virginis ore.                            435
+  At voce Herculea percussa cacumina montis
+  Intremuere jugis: mœsto clamore ciebat
+  Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum
+  Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,
+  Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo,                 440
+  Defletumque tenent montes per secula nomen.
+    Jamque per et colles, et densos abjete lucos
+  Bebryciæ Pœnus fines transcenderat aulæ.
+  Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura
+  Volcarum populatur iter, tumidique minaces                       445
+  Adcedit Rhodani festino milite ripas.
+  Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali
+  Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem
+  Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,
+  Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo.                    450
+  Auget opes stanti similis, tacitoque liquore
+  Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis
+  Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva
+  Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.
+  Invadunt alacres inimicum pontibus amnem:                        455
+  Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,
+  Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.
+  Fluminea sonipes religatus ducitur alno,
+  Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:
+  Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum                   460
+  Connexas operire trabes, ac ducere in altum
+  Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.
+  At gregis inlapsu fremebundo territus acris
+  Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis
+  Torsit arenoso minitantia murmura fundo.                         465
+    Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,
+  Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.
+  Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum
+  Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,
+  Avulsas ornos, et adesi fragmina montis                          470
+  Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,
+  Ac vada translato mutat fallacia cursu,
+  Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus:
+  Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis
+  Corpora multa virum spumanti vertice torquens,                   475
+  Inmersit fundo laceris deformia membris.
+    Sed jam præteritos ultra meminisse labores
+  Conspectæ propius demsere paventibus Alpes.
+  Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta
+  Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis                   480
+  Ætherei facies, surgentique obvia Phœbo,
+  Duratas nescit flammis mollire pruinas.
+  Quantum Tartareus regni pallentis hiatus
+  Ad manes imos atque atræ stagna paludis
+  A supera tellure patet: tam longa per auras                      485
+  Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.
+  Nullum ver usquam, nullique æstatis honores:
+  Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur
+  Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes
+  Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos.                   490
+  Jam cuncti flatus ventique furentia regna
+  Alpina posuere domo: caligat in altis
+  Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.
+  Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,
+  Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys.                  495
+  Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:
+  Scindentem nubes, frangentemque ardua montis
+  Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis
+  Intemerata gradu magna vi saxa domantem.
+    At miles dubio tardat vestigia gressu,                         500
+  Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,
+  Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.
+  Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo
+  Turbatus terrore loci; sed languida monstris
+  Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem):                 505
+  «Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,
+  Post belli decus atque acies, dare terga nivosis
+  Montibus, et segnes submittere rupibus arma?
+  Nunc, o! nunc, socii, dominantis mœnia Romæ
+  Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen.                 510
+  Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»
+  Nec mora: commotum promissis ditibus agmen
+  Erigit in collem, et vestigia linquere nota
+  Herculis edicit magni, crudisque locorum
+  Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle.                    515
+  Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus
+  Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.
+  Tum, qua durati concreto frigore collis
+  Lubrica frustratur canenti semita clivo,
+  Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu                     520
+  Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps
+  Humenti turmas operit delapsa ruina.
+  Interdum adverso glomeratas turbine Corus
+  In media ora nives fuscis agit horridus alis:
+  Aut rursum inmani stridens avulsa procella                       525
+  Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem
+  Contorto rotat in nubes sublimia flatu.
+  Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,
+  Erexere gradum, crescit labor: ardua supra
+  Sese aperit fessis, et nascitur altera moles,                    530
+  Unde nec edomitos exsudatosque labores
+  Respexisse libet; tanta formidine plana
+  Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ
+  Canentis, quacumque datur permittere visus,
+  Ingeritur facies. Medio sic navita ponto,                        535
+  Quum dulces liquit terras, et inania nullos
+  Inveniunt ventos securo carbasa malo,
+  Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis
+  Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.
+    Jamque, super clades atque inportuna locorum,                  540
+  Inluvie rigidæque comæ squalore perenni
+  Horrida semiferi promunt e rupibus ora;
+  Atque effusa cavis exesi pumicis antris
+  Alpina invadit manus, adsuetoque vigore
+  Per dumos, notasque nives, atque invia pernix                    545
+  Clausum montivagis infestat cursibus hostem.
+  Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo
+  Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci,
+  Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;
+  Dumque premit sonipes duro vestigia cornu,                       550
+  Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis.
+  Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt
+  Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.
+  Bis senos soles, totidem per vulnera sævas
+  Emensi noctes, optato vertice sidunt,                            555
+  Castraque præruptis suspendunt ardua saxis.
+    At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,
+  Adfatur genitorem, et rumpit mœsta querelas:
+  «Quis pœnæ modus, aut pereundi terminus, oro,
+  Æneadis erit? et quando terrasque fretumque                      560
+  Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros
+  A te concessa Pœnus parat urbe nepotes?
+  Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur
+  Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.
+  Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam,                    565
+  Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus,
+  Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,
+  Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem?
+  Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?»
+    His Venus; et contra genitor sic deinde profatur:              570
+  «Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis
+  Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit
+  Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis
+  Mole viros spectare paro, atque expendere bello.
+  Gens ferri patiens, ac læta domare labores,                      575
+  Paulatim antiquo patrum desuescit honori;
+  Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris,
+  Et semper famæ sitiens, obscura sedendo
+  Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum,
+  Sanguine de nostro populus, blandoque veneno                     580
+  Desidiæ virtus paulatim evicta senescit.
+  Magnæ molis opus, multoque labore parandum,
+  Tot populos inter, soli sibi poscere regna.
+  Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum
+  Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro                      585
+  Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus,
+  Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.
+  Hi tantum parient Latio per vulnera regnum,
+  Quod luxu, et multum mutata mente nepotes
+  Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus,                 590
+  Qui Pœnum revocet patriæ, Latioque repulsum
+  Ante suæ muros Carthaginis exuat armis.
+  Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo.
+  Exin se Curibus virtus cælestis ad astra
+  Efferet, et sacris augebit nomen Iulis                           595
+  Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.
+  Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen,
+  Inque Caledonios primus trahet agmina lucos:
+  Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros,
+  Palmiferamque senex bello domitabit Idumen.                      600
+  Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,
+  Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.
+  Tum juvenis, magno præcellens robore mentis,
+  Excipiet patriam molem, celsusque feretur,
+  Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis                   605
+  Bella Palæstinæ primo delebit in ævo.
+  At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,
+  Jam puer auricomo præformidate Batavo.
+  Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:
+  Sacrilegas inter flammas servabere terris;                       610
+  Nam te longa manent nostri consortia mundi.
+  Huic laxos arcus olim Gangetica pubes
+  Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.
+  Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,
+  Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.                        615
+  Idem, indignantem transmittere Dardana signa,
+  Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.
+  Quin et Romuleos superabit voce nepotes,
+  Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ
+  Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus,              620
+  Et venit Rhodope, Phœbo miranda loquetur.
+  Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,
+  Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,
+  Et junget nostro templorum culmina cælo.
+  Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas                       625
+  Imperio terras patrio rege. Tarda senectam
+  Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus
+  Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:
+  Siderei juxta radiabunt tempora nati.»
+    Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi,                        630
+  Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,
+  Lapsantem dubio devexa per invia nisu
+  Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.
+  Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci
+  Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes.                       635
+  Stant clausi, mœrentque moras et dura viarum;
+  Nec refovere datur torpentia membra quiete.
+  Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis
+  Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.
+  Jamque ubi nudarunt silva densissima montis,                     640
+  Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem
+  Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro
+  Dat gemitum putris resoluto pondere moles,
+  Atque aperit fessis antiqui regna Latini.
+  His tandem ignotas transgressus casibus Alpes,                   645
+  Taurinis ductor statuit tentoria campis.
+    Interea, voces Jovis atque oracula portans,
+  Emensis aderat Garamantum lætus arenis
+  Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:
+  «Maxime Belide, patriis qui mœnibus arces                        650
+  Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.
+  Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:
+  Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit.
+  Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe
+  Squalentes campi: tumulum natura negavit                         655
+  Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens
+  Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:
+  Vel si, perfracto populatus carcere terras,
+  Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus
+  Invasere truces capientem prælia campum,                         660
+  Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.
+  Has observatis valles enavimus astris:
+  Namque dies confundit iter; peditemque profundo
+  Errantem campo, et semper media arva videntem,
+  Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.                        665
+  Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna
+  Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,
+  Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.
+  Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,
+  Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit,                       670
+  Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum,
+  Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.
+  Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas
+  Ostentat senior, lætaque ita mente profatur:
+  «Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo,                   675
+  «Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.
+  «Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,
+  «In gremio Thebes geminas sedisse columbas?
+  «Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras,
+  «Inplet fatidico Dodonida murmure quercum.                       680
+  «At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras
+  «In Libyen niveis tranavit concolor alis,
+  «Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:
+  «Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,
+  «Ductore electo gregis, (admirabile dictu!)                      685
+  «Lanigeri capitis media inter cornua perstans
+  «Marmaricis ales populis responsa canebat.
+  «Mox subitum nemus atque annoso robore lucus
+  «Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,
+  «A prima venere die: prisco inde pavore                          690
+  «Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.»
+  Dumque ea miramur, subito stridore tremendum
+  Inpulsæ patuere fores, majorque repente
+  Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos
+  Effulgens nivea, et populi concurrere certant.                   695
+  Inde ubi mandatas effudi pectore voces,
+  Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro
+  Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,
+  Ac major nota jam vox prorumpit in auras:
+  «Tenditis in Latium, belloque agitare paratis                    700
+  «Assaraci prolem, Libyes: cœpta aspera cerno,
+  «Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram
+  «In latus Hesperium flammam exspirare furentes
+  «Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.
+  «Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati                       705
+  «Deposcis, claroque ferox das vela labori,
+  «Invade Ætoli ductoris Iapyga campum:
+  «Sidonios augebis avos, nullique relinques,
+  «Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis;
+  «Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna.                     710
+  «Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,
+  «Dum carpet superas in terris Hannibal auras.»»
+    Talia portabat lætis oracula Bostar,
+  Inplebatque viros pugnæ propioris amore.
+
+
+
+
+LIBER QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici
+ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe
+et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque
+animo bellum comparatur; 1-38.
+
+Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem
+sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis
+consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens
+ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55.
+
+Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89.
+
+Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad prælium
+se expediunt; 90-100.
+
+Primus omnium Bogus auspex, ex læto prodigio certam victoriæ spem
+augurans, telum in Romanos emittit; 101-142.
+
+Quo facto in prima Pœnorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo, qui
+magnam hostium stragem edit; 143-188.
+
+Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215.
+
+Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter
+propulsat Scipio consul, qui ingenti eos cæde prosternit; 216-247.
+
+Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum
+provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299.
+
+Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus,
+equites Pœnorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio utrimque
+eventu pugnatur; 300-323.
+
+Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum
+cædit; 324-354.
+
+Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas
+acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt;
+355-400.
+
+Mox fœdam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes
+inruit; 401-416.
+
+Præsentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove
+missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante,
+per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem,
+gravi vulnere saucium, in conspectu Pœnorum, admiratione tam egregii
+spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479.
+
+Noctis interventu prælium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio
+tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti
+inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul,
+compositis Siciliæ rebus, collegæ conjungitur; 480-497.
+
+Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra
+communit; et, ne quod rei gerendiæ præmitteret tempus, hostes ad novam
+pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriæque cupidus, non
+detrectat; 498-524.
+
+Magna tum cæde ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt,
+ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter
+cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive,
+nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur;
+525-597.
+
+Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident,
+quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis
+necant; 598-621.
+
+Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet
+vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio
+venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637.
+
+Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas
+effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris
+motus, præsenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis
+undarum coercetur; 638-697.
+
+Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romæ C. Flaminius,
+vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata,
+ad intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721.
+
+Lætus hic nuntius a Junone, in deum præsidem Trasymeni lacus conversa,
+ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire
+conatur, et, vi tempestatis in paludibus, præter homines et jumenta,
+altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra
+locat; 722-762.
+
+Dum hæc in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et
+sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt;
+sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio
+permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807.
+
+Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem
+deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse
+vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit;
+808-829.
+
+
+  Fama per Ausoniæ turbatas spargitur urbes,
+  Nubiferos montes, et saxa minantia cælo
+  Adcepisse jugum, Pœnosque per invia vectos;
+  Æmulaque Herculei jactantem facta laboris
+  Descendisse ducem: diros canit inproba motus,                      5
+  Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro
+  Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.
+  Adstruit auditis, docilis per inania rerum
+  Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres
+  Bellorum raptim curas; subitusque per omnem                       10
+  Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.
+  Pila novant, ac detersa rubigine sævus
+  Induitur ferro splendor; niveumque repostæ
+  Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur
+  Amento; revocantque nova fornace bipennes.                        15
+  Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas
+  Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.
+  Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum
+  Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.
+  Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,                      20
+  Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque
+  Retractant turres, edit quas longior ætas.
+  Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis
+  Et fidos certant obices arcessere silva:
+  Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister                    25
+  Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.
+  Deseruere larem: portant cervicibus ægras
+  Adtoniti matres, ducentesque ultima fila
+  Grandævos rapuere senes: tum crine soluto
+  Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur                      30
+  Parvi, non æquo comitantes ordine, nati.
+  Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.
+    At Patres, quanquam exterrent inmania cœpta,
+  Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa
+  Decepere, tamen crudam contra aspera mentem                       35
+  Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis
+  Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,
+  Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.
+    Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo,
+  Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;                     40
+  Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem
+  Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.
+  At non et rerum curas, consultaque belli
+  Stare probat, solusque nequit perferre quietem.
+  Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes                      45
+  Ausonium invasere latus, sedesque beatas,
+  Et metui peperere manu: mox inpia bella
+  Tarpeius pater et capti sensere Quirites.
+  Hic dum sollicitat donis, et inania corda
+  Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;                     50
+  Jam consul, volucri pervectus litora classe,
+  Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;
+  Ingentesque duces, pelagi terræque laborem
+  Diversum emensos, propiora pericula vallo
+  Jungebant, magnæque aderant primordia cladis.                     55
+  Namque ut, conlatis admoto consule castris,
+  Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris
+  Adcensæ viso poscebant hoste cohortes;
+  Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis,
+  Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor                         60
+  Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem
+  Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,
+  Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum
+  Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis
+  Pœnorum turmas, equitemque per ardua vectum                       65
+  Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.
+    Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:
+  «Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis
+  Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem.
+  En age, qui sacros montes, rupesque profundas                     70
+  Transiluit, discat, quanto stat celsius arce
+  Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,
+  An vestros rupisse globos: det inania famæ,
+  Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,
+  Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum                 75
+  Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines
+  Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.
+  Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum
+  Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor,
+  Ægates inter vasto jacet obruta ponto.»                           80
+    Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.
+  Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso
+  Perspicuus servat turbari nescia fundo,
+  Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.
+  Vix credas labi; ripis tam mitis opacis                           85
+  Argutos inter volucrum certamine cantus,
+  Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.
+    Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris
+  Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.
+  Explorare locos consul, collisque propinqui                       90
+  Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat.
+  Par studium Pœno, similesque in pectore curæ.
+  Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.
+    Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,
+  Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro                 95
+  Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer
+  Vincentum lituos hinnitus sævit equorum:
+  Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.
+  Ambobus velox virtus, geminusque cupido
+  Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.                  100
+    Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,
+  Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;
+  Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra
+  Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.
+  Accipiter, medio tendens a limite solis,                         105
+  Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,
+  Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,
+  Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ,
+  Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto.
+  Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor                    110
+  Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum,
+  Incertamque fugæ, pluma labente, columbam;
+  Donec Phœbeo veniens Jovis ales ab ortu
+  In tenues tandem nubes dare terga coegit.
+  Tum victrix lætos signa ad Romana volatus                        115
+  Convertit; prolesque ducis qua parte decora
+  Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,
+  Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ
+  Perstringens conum galeæ, se reddidit astris.
+    Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes                  120
+  Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):
+  «Pœne, bis octonos Italis in finibus annos,
+  Audaci similis volucri, sectabere pubem
+  Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam:
+  Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna                     125
+  Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:
+  Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen.
+  Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu
+  Mentitur superos præpes, postrema subactæ
+  Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.»                   130
+    Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi,
+  Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres
+  Æneadis cladem et Veneris portendere genti.
+  Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,
+  Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.                   135
+  Illa volans patuli longe per inania campi
+  Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,
+  Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ,
+  Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset.
+  Sic elanguescens, ac jam casura, petitum                         140
+  Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste
+  Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis.
+  Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor
+  Suspendunt cuncti frenis sublime reductos
+  Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras                    145
+  It sonipes, rapidaque volans per aperta procella
+  Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.
+  Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala
+  Arietat in primos, obicitque inmania membra.
+  Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat                    150
+  Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;
+  Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro
+  Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.
+  Colla viri fulvo radiabant lactea torque,
+  Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant                          155
+  Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.
+    Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum
+  Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma
+  Undæ Boiorum: sociata examina densent
+  Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum                       160
+  Pectoribus toto volvuntur corpora campo.
+  Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum
+  Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ.
+  Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,
+  Et circumvolitans tetros a sanguine rores                        165
+  Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.
+  Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori
+  Purpureo moriens victricia sanguine tingis.
+  Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes
+  Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,                     170
+  Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum,
+  Et clausit raucum letali vulnere murmur.
+  At sonus, extremo morientis fusus ab ore,
+  Flexa pererravit mutis jam cornua labris.
+  Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;                      175
+  Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,
+  Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque
+  Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro,
+  Hasta viri femur et pariter per anhela volantis
+  Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.                180
+  Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,
+  Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo;
+  Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,
+  Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen,
+  Si dent fata moras, aut servent fœdera Pœni.                     185
+  Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello
+  Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,
+  Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.
+    Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem
+  Celticus inplevit campum furor: inrita nulli                     190
+  Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.
+  Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,
+  Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat
+  Rebus in adversis exceptum pectore letum,
+  Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto;                195
+  Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro
+  Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,
+  Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso
+  Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.
+  Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor                       200
+  Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat
+  Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.
+  Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem
+  Ad Manes traxere coma: per candida membra
+  It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.                     205
+  At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus
+  Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,
+  Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti
+  Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva
+  Laxatis paulum moribunda pependit habenis;                       210
+  Dumque micans tremulo conatu lora retentat,
+  Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.
+  Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque
+  Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti
+  Ora viri, patrio Divos clamore salutat.                          215
+    Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,
+  Adcitas propere castris in prælia consul
+  Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,
+  Candenti sublimis equo: trahit undique lectum
+  Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque,                    220
+  Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,
+  Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,
+  Indutosque simul gentilia lina Faliscos;
+  Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris
+  Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli;                         225
+  Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis
+  Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.
+  Ibant in Martem terræ dominantis alumni,
+  Damnati Superis, nec jam reditura juventus.
+  Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex,                    230
+  Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum
+  Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque,
+  Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,
+  Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.
+  Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:                       235
+  Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,
+  Atque æquat celsus residentis consulis ora
+  Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,
+  Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens
+  Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,                   240
+  Ictu quadrupedis fulva porrectus arena
+  Elisa incussis amisit calcibus ora.
+  Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor,
+  Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo
+  Icarium fundo victor mare; navita vasto                          245
+  Jactatur sparsus lacerata classe profundo,
+  Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.
+    Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,
+  Armat contemtu mentem necis: horrida barba
+  Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis                      250
+  Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.
+  Invadit Tarium, vicino consule pugnas
+  Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.
+  Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos
+  Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore                     255
+  Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.
+  Longa cruor sparso linquit vestigia campo,
+  Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.
+  Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat
+  Ulcisci consul manes, quum dira per auras                        260
+  Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,
+  Haud notum vultu: surgit violentior ira
+  Comminus, atque oculos optato in corpore figit.
+  Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore,
+  Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem                 265
+  Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne
+  Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono
+  Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,
+  Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.»
+  Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat                           270
+  In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo.
+  Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.
+  Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt
+  Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna:
+  Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis                      275
+  Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis;
+  Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur
+  Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.
+  «Nemone incensæ captæque superfuit urbi,
+  Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,                   280
+  Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una
+  Contorquet nodis et obusto robore diram
+  Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,
+  Ac nimio jactu servasse inprovida campi
+  Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.                  285
+  Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento,
+  Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique
+  Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.»
+  Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,
+  Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras                      290
+  Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,
+  Atque altum tota metitur cuspide pectus.
+  Procumbit lata porrectus in arva ruina,
+  Et percussa gemit tellus ingentibus armis.
+  Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,                    295
+  Pugnatura fretis subter cæcisque procellis,
+  Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.
+  Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu
+  Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem.
+  Ductore amisso pedibus se credere Celtæ:                         300
+  Una spes anima, tantusque pependerat ardor.
+  Ac veluti summo venator densa Picano
+  Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram
+  Inmittit passim dumosa per invia pestem;
+  Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,                     305
+  Nigranti piceus sensim caligine vertex
+  Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;
+  Mox subita in tanto lucent incendia monte.
+  Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres,
+  Atque ima longe trepidant in valle juvencæ.                      310
+    At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,
+  Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum
+  Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi
+  Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.
+  Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;                  315
+  Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;
+  Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,
+  Aut illi lævos sinuant in cornua gyros:
+  Texunt alterno glomerata volumina cursu,
+  Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.                      320
+  Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,
+  Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi
+  Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.
+    Advolat aurato præfulgens murice ductor
+  Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.                   325
+  Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem
+  Extulit, et magno percussit lumine campos,
+  Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit
+  Vertere terga pudor: nec leti cura decori,
+  Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus.                330
+  Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,
+  Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras
+  Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat
+  Desertas victrix valles, jamque ora reducto
+  Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens                       335
+  Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.
+  Non illum Metabus, non illum celsior Ufens
+  Evasere tamen, quamvis hic alite planta,
+  Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.
+  Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens                     340
+  Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso
+  Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.
+  Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque
+  Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro
+  Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.                    345
+  Fit socius leti conjecta Massicus hasta,
+  Vitiferi sacro generatus vertice montis,
+  Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto
+  Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,
+  Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.                      350
+  Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori
+  Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,
+  Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ
+  Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.
+    Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres                355
+  Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce
+  Xanthippo felix uteri inter bella crearat.
+  Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ
+  Nomen, et injectus Spartanis colla catenis
+  Regulus, inflabant veteri præcordia fama.                        360
+  Marte probare genus, factisque Lacona parentem
+  Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes
+  Taygeta, et tandem bellis innare subactis
+  Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.
+  Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt                  365
+  Ausonii, totidem numero; quos miserat altis
+  Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis,
+  Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra
+  Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ.
+  Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ,                    370
+  Eumachus et Critias, et lætus nomine patris
+  Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones
+  Inter se furibunda movent, et murmure anhelo
+  Squalentes campos et longa mapalia complent:
+  Omnis in occultas rupes atque avia pernix                        375
+  Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,
+  Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;
+  Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento
+  Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.
+  Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer,                      380
+  Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.
+  Subsidens paulum perfossa proruit alvo
+  Albanum Critias (ast illi cuncta repente
+  Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);
+  Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat                       385
+  Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis
+  Adnexam parmæ decidit vulnere lævam,
+  Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu
+  Infelix manus, atque hæsit labentibus armis.
+  Ultima restabat fusis jam palma duobus                           390
+  Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus
+  Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,
+  Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ.
+  Inde alterna viris transegit pectora mucro,
+  Inque vicem erepta posuerunt prælia vita.                        395
+  Felices leti, pietas quos addidit umbris!
+  Optabunt similes venientia secula fratres,
+  Æternumque decus memori celebrabitur ævo;
+  Si modo ferre diem, serosque videre nepotes
+  Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.                 400
+    At consul toto palantes æquore turmas
+  Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis?
+  Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi
+  Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem;
+  Post me state, viri, et pulsa formidine tantum                   405
+  Adspicite! has dextras capti genuere parentes.
+  Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus?
+  Ipsam turrigero portantem vertice muros
+  Credite submissas Romam nunc tendere palmas.
+  Natorum passim raptus, cædemque parentum,                        410
+  Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.
+  Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro
+  Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces,
+  Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma,
+  Et latum objectat pectus, strictumque minatur                    415
+  Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.
+    Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,
+  Consulis egregii movere pericula mentem.
+  Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:
+  «Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,                    420
+  Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ
+  Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum.
+  Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno
+  Consulis exitio, tota quam strage cadentum.
+  Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ                       425
+  Jam credit puer, atque annos transcendere factis
+  Molitur, longumque putat pubescere bello;
+  Te duce primitias pugnæ, te magna magistro
+  Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»
+    Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus                    430
+  Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri
+  Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum
+  Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum
+  Sudatum thoraca capit, quassatque per auras
+  Titanum bello satiatam sanguinis hastam,                         435
+  Atque inplet curru campos: exercitus una
+  Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti
+  Innumeræ facies, frenisque operata regendis
+  Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.
+  Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo,                        440
+  Nigrantesque globos et turbida nubila torquens
+  Involvit terras: quatitur Saturnia sedes
+  Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,
+  Audito curru, fontique relabitur amnis.
+    Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes                      445
+  Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,
+  Armorum spolium, et rorantia consulis ora.
+  Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri
+  Mole retorquebat crudescens cædibus hastas.
+  Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore                        450
+  Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem
+  Artato, Garamas jaculis propioribus instat,
+  Et librat sæva trajectum cuspide ferrum.
+    Hic puer ut patrio defixum corpore telum
+  Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem                     455
+  Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.
+  Bis conatus erat præcurrere fata parentis,
+  Conversa in semet dextra: bis transtulit iras
+  In Pœnos Mavors: fertur per tela, per hostes
+  Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat.                     460
+  Continuo cessere globi, latusque repente
+  Adparet campo limes: metit agmina tectus
+  Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum
+  Corporaque auctorem teli, multasque paternos
+  Ante oculos animas, optata piacula, mactat.                      465
+  Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,
+  Innixum cervice ferens humeroque parentem,
+  Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ
+  Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis
+  Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas                      470
+  Belligeris fecit miranda silentia campis.
+  Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces
+  Exscindes, inquit, Tyriosque ad fœdera coges.
+  Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo
+  Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,               475
+  Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:
+  Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors
+  Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit,
+  Et fessas acies castris clausere tenebræ.
+    Condebat noctem devexo Cynthia curru,                          480
+  Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo
+  Surgebant roseæ media inter cærula flammæ.
+  At consul tristis, campos Pœnisque secundam
+  Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.
+  Jamque dies rapti cursu navoque labore,                          485
+  Et medio abruptus fluitabat in amne solutis
+  Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,
+  Eridani rapidas aderat quum Pœnus ad undas.
+  Dumque vada et molles aditus, per devia flexo
+  Circuitu petit, et stagni languentia quærit,                     490
+  Interdum rapta vicinis saltibus alno
+  Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.
+  Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat
+  Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro,
+  Gracchorum proles, consul: gens inclita magno                    495
+  Atque animosa viro, multusque in imagine claris
+  Præfulgebat avus titulis bellique domique.
+    Nec Pœni, positis trans amnem in gramine castris,
+  Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,
+  Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi                  500
+  Jam superest consul? quænam altera restat in armis
+  Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum
+  Convenere manus: feriant nunc fœdera mecum
+  Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,
+  At tu, donata tela inter Martia luce,                            505
+  Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque
+  Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi
+  Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.
+  Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens:
+  Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis                       510
+  Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.
+    Nec Latius vallo miles debere salutem
+  Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.
+  Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto
+  Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes               515
+  Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget
+  Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno
+  Respectans clamore vocat, quaque obvia densos
+  Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur.
+  Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi                         520
+  Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore
+  Avulsum montis volvit latus; obvia passim
+  Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur;
+  Spumea saxosis clamat convallibus unda.
+    Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ,                      525
+  Centenasque pater det Phœbus fundere voces,
+  Tot cædes proferre queam, quot dextera magni
+  Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ.
+  Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum
+  Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,                      530
+  Alter in alterius fuderunt comminus ore.
+  Monte procelloso Murranum miserat Anxur,
+  Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.
+  Ut primum insigni fulsit velamine consul,
+  Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus                     535
+  Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,
+  Et summæ figit tremebundam margine parmæ.
+  Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid
+  Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.»
+  Sic ait, intorquens directo turbine robur,                       540
+  Et dirum tota tramittit cuspide lumen.
+  Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit:
+  Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;
+  Mevanas Varenus, arat cui divitis uber
+  Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis                    545
+  Candentes gelido perfundit flumine tauros.
+  Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura
+  Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.
+  Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.
+  Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus                  550
+  Densa nube polum; quantumque interjacet æqui
+  Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt
+  Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.
+    Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis
+  Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum                        555
+  Persultabat equo, mediosque invectus in hostes
+  Appula non vana torquebat spicula dextra.
+  Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ,
+  Et galea annosi vallatur dentibus apri.
+  Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret                    560
+  In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,
+  Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal,
+  Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi
+  Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum,
+  Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer                  565
+  Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.
+  It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:
+  Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,
+  Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ.
+  Et jam, dispersis Romana per agmina signis,                      570
+  Palantes agit, ad ripas, miserabile! Pœnus
+  Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.
+    Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis
+  Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.
+  Haurit subsidens fugientum corpora tellus,                       575
+  Infidaque soli frustrata voragine sorbet;
+  Nec niti, lentoque datur convellere limo
+  Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci
+  Hærent devincti gressus, resolutaque ripa
+  Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis.                    580
+  Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,
+  Dum sibi quisque viam per inextricabile litus
+  Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi
+  Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.
+  Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta                    585
+  Dum parat, et celso connisus corpore prensat
+  Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,
+  Contorta ripæ pendens adfigitur hasta.
+  Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,
+  Luctantemque vado permixta morte coercet.                        590
+  Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;
+  Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora
+  Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.
+  Enabat tandem medio vix gurgite pulcher
+  Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;                        595
+  Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo
+  Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit.
+    Adcumulat clades subito conspecta per undas
+  Vis elephantorum turrito concita dorso.
+  Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes                 600
+  Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem
+  Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo.
+  Explorant adversa viros, perque aspera duro
+  Nititur ad laudem virtus interrita clivo.
+  Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem                       605
+  Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit,
+  Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.
+  Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis
+  Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.»
+  Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit                  610
+  Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit.
+  Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum
+  Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso
+  Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.
+  Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,                     615
+  Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos
+  Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.
+  Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,
+  Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,
+  Donec, consumtis longo certamine telis,                          620
+  Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.
+    Ecce per adversum, quanquam tardata morantur
+  Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem
+  Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem.
+  Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum                 625
+  Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.
+  Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense;
+  Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.
+  Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,
+  Et, quantum longo ferri tenuata rigore                           630
+  Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.
+  Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.
+  Nec leto quæsita quies: turgentia membra
+  Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis.
+  Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.               635
+  Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,
+  Fulvos aurifera servantes arbore ramos?
+    Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;
+  Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,
+  Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris                    640
+  Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.
+  Sensit, et adcensa ductor violentius ira,
+  «Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, pœnas
+  Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis
+  Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,                   645
+  Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,
+  Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente
+  Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?»
+    Talia jactantem consurgens agger aquarum
+  Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.                  650
+  Arduus adversa mole incurrentibus undis
+  Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.
+  Nec non a tergo fluctus stridente procella
+  Spumeus inrorat summas adspergine cristas.
+  Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum                    655
+  Subducta tellure Deus; percussaque longe
+  Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis
+  Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis.
+  Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum
+  Adtollit cum voce caput: «Pœnasne superbas                       660
+  Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris,
+  O regnis inimice meis? quot corpora porto
+  Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,
+  Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.
+  Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.              665
+  Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.»
+    Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto
+  Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis.
+  Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis:
+  «Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,                  670
+  Talin’ me leto tanta inter prælia nuper
+  Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra
+  Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;
+  Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,
+  Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis                675
+  Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem
+  Conjugis invicti vires: agit undique flammas
+  Dispersus ripis ignis, multosque per annos
+  Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.
+  Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos                     680
+  Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.
+  Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;
+  Jam, solo restans trunco, dimisit in altum
+  Populus adsuetas ramis habitare volucres.
+  Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos                      685
+  Absorbet latices, sævoque urgente vapore
+  Siccus inarescit ripis cruor: horrida late
+  Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit
+  Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ.
+    Miratur pater æternos cessare repente                          690
+  Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus
+  Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.
+  Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta
+  Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:
+  Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.                          695
+  Tum demum admissæ voces et vota precantis,
+  Orantique datum ripas servare priores;
+  Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas
+  Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.
+  At Pœnus, multo fluvium veneratus honore,                        700
+  Gramineas undis statuit socialibus aras,
+  Nescius heu! quanto Superi majora moverent,
+  Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares.
+    Boiorum nuper populos turbaverat armis
+  Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,                     705
+  Corde levem atque astus inopem contundere gentem.
+  Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.
+  Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna
+  Ominibus, parat imperio Saturnia fesso
+  Ductorem, dignumque virum veniente ruina.                        710
+  Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ
+  Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere;
+  Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem
+  Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ,
+  Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis                  715
+  Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis
+  Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.
+  Ergo agitur raptis præceps exercitus armis
+  Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci
+  Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum                   720
+  Mæonios Italis permixta stirpe colonos.
+    Nec regem Afrorum noscenda ad cœpta moratur
+  Laude super tanta monitor Deus: omnia somni
+  Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis,
+  Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,                   725
+  Et madidæ frontis crines circumdata fronde
+  Populea, stimulat subitis præcordia curis,
+  Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.
+  «O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen,
+  Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,                        730
+  Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?
+  Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.
+  Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti
+  Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum
+  Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras.                   735
+  Nobis persolves meritos securus honores.
+  Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit
+  Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.»
+    His agitur monitis, et lætam numine pubem
+  Protinus aerii præceps rapit aggere montis.                      740
+  Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo
+  Piniferum cælo miscens caput, Apenninus.
+  Condiderat nix alta trabes, et vertice celso
+  Canus apex structa surgebat ad astra pruina.
+  Ire jubet: prior exstingui labique videtur                       745
+  Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.
+  Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi,
+  Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.
+  Plana natant, putrique gelu liquentibus undis
+  Invia limosa restagnant arva palude.                             750
+  Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex
+  Sævitia quatitur cæli, manante per ora
+  Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,
+  Optatum bene credit emi quocumque periclo
+  Bellandi tempus: non frontis parcit honori,                      755
+  Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur
+  In pretium belli dare, si victoria poscat;
+  Satque putat lucis, Capitolia cernere victor
+  Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.
+  Talia perpessi tandem inter sæva locorum                         760
+  Optatos venere lacus; ubi deinde per arma
+  Sumeret amissi numerosa piacula visus.
+    Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:
+  Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant.
+  Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,                  765
+  Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris
+  (Infandum dictu!) parvos inponere natos.
+  Urna reducebat miserandos annua casus,
+  Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ.
+  Cui fato sortique Deum de more petebat                           770
+  Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.
+  Sed propior metus armati ductoris ab ira,
+  Et magna ante oculos stabat genitoris imago.
+    Asperat hæc fœdata genas, lacerataque crines,
+  Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce.                       775
+  Edonis ut Pangæa super trieteride mota
+  It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.
+  Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres
+  Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi
+  Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,                780
+  Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis
+  Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela
+  Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans
+  Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.
+  Interea tibi prima domus atque unica proles                      785
+  Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras.
+  I nunc, Ausonios ferro populare penates,
+  Et vetitas molire vias! I, pacta resigna
+  Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit
+  Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!                 790
+  Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo?
+  Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris,
+  Naturam nescire Deum! justa ite precari
+  Ture pio, cædumque feros avertite ritus.
+  Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,                 795
+  Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos;
+  Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,
+  Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.
+  Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?
+  An flendæ magis Ægates, et mersa profundo                        800
+  Punica regna forent, olim si sorte cruenta
+  Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»
+    Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore,
+  Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,
+  Abnueret sortem, an superum pareret honori.                      805
+  Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,
+  Magnanimi metuens inmitia corda mariti.
+    His avide auditis ductor sic deinde profatur:
+  «Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat
+  Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna                       810
+  Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque
+  Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo
+  Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.
+  At puer armorum et belli servabitur heres.
+  Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum,                      815
+  Hesperia minitante, salus, terraque fretoque
+  Certare Æneadis, dum stabit vita, memento.
+  Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.
+  Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur
+  Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum,                    820
+  Huc lætos vultus totasque advertite mentes.
+  Namque paro sacra, et majores molior aras.
+  Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:
+  Tu lævos propior colles adcede, Choaspe:
+  Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus.                   825
+  Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps
+  Lustrabo, et Superis quæram libamina belli.
+  Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,
+  Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»
+
+
+
+
+LIBER QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes
+Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.
+
+Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine
+incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias
+superat; 24-52.
+
+Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis prodigiis
+territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa
+suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.
+
+Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat,
+omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex
+parte fractum, verbis confirmat; 105-185.
+
+Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet,
+suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes
+ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii
+quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.
+
+Tum Picentes pugnam capessunt, et Pœnis secunda fortuna, Romanis ira
+ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur;
+208-228.
+
+Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.
+
+Nerius et Volunx pereunt; 258-267.
+
+Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque
+impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi
+sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.
+
+Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero
+Lusitano vexilloque ei erepto fœdam suorum fugam sistit, permultis
+vulneribus confossus cadit; 333-343.
+
+Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo
+in castris sanetur; 344-375.
+
+Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ
+occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn,
+giganti similem, ingentemque aliorum Pœnorum numerum prosternit;
+376-456.
+
+Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab
+Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum
+aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel
+bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum
+consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.
+
+Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios
+Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium
+obtruncat; 530-583.
+
+Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Pœnorum, qui
+exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo
+præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen
+provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.
+
+Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum
+jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit;
+611-631.
+
+Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans,
+populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat:
+quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum,
+qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo
+obruitur; 632-666.
+
+Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa
+virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ,
+admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam
+nocte in castra redit; 667-678.
+
+
+  Ceperat Etruscos occulto milite colles
+  Sidonius ductor, perque alta silentia noctis
+  Silvarum anfractus cæcis insiderat armis.
+  At parte e læva, restagnans gurgite vasto,
+  Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis,                       5
+  Et late multo fœdabat proxima limo:
+  Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno,
+  Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.
+  Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo
+  Mæoniam quondam in Latias advexerat oras                          10
+  Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris;
+  Isque insueta tubæ monstravit murmura primus
+  Gentibus, et bellis ignava silentia rupit.
+  Nec modicus voti natum ad majora fovebat.
+  Verum ardens puero, castumque exuta pudorem,                      15
+  (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres)
+  Litore conreptum stagnis demisit Agylle,
+  Flore capi juvenum primævo lubrica mentem
+  Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.
+  Solatæ viridi penitus fovere sub antro                            20
+  Naides, amplexus undosaque regna trementem.
+  Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo
+  Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.
+    Et jam curriculo nigram nox roscida metam
+  Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux                       25
+  Protulerat, stabatque nitens in limine primo,
+  Quum minus abnuerit noctem desîsse viator,
+  Quam cœpisse diem: consul carpebat iniquas,
+  Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat
+  Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis,                  30
+  Insertique globo pedites, et inutile Marti
+  Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu
+  Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.
+  Tum super ipse lacus, densam caligine cæca
+  Exhalans nebulam, late conruperat omnem                           35
+  Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu
+  Squalebat pressum picea inter nubila cælum.
+    Nec Pœnum liquere doli: sedet ense reposto
+  Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet.
+  Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta,                       40
+  Incustoditum, mox inremeabile, litus.
+  Namque sub angustas artato limite fauces
+  In fraudem ducebat iter, geminumque receptis
+  Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant.
+  At cura umbroso servabat vertice montis                           45
+  Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.
+  Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas,
+  Ore levem patulo texens de vimine nassam,
+  Cautius interiora ligat, mediamque per alvum,
+  Sensim fastigans, compressa cacumina nectit,                      50
+  Ac fraude artati remeare foraminis arcet
+  Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem.
+    Ocius interea propelli signa jubebat
+  Excussus consul fatorum turbine mentem,
+  Donec flammiferum tollentes æquore currum                         55
+  Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato,
+  Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat
+  Caligo in terras nitido resoluta sereno.
+  Tunc ales, priscum populis de more Latinis
+  Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum                    60
+  Explorant super eventu, ceu præscia luctus,
+  Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit.
+  Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras
+  Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem
+  Incerta cervice ferens, altaria liquit.                           65
+  Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,
+  Teter humo lacera nitentum erupit in ora
+  Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ
+  Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:
+  Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque                   70
+  Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis
+  Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,
+  Ictusque ætherea per stagna patentia flamma
+  Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.
+  Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas                      75
+  Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!
+    Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum,
+  Corvinus, Phœbea sedet cui casside fulva
+  Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ,
+  Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore,                   80
+  Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:
+  «Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,
+  Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ
+  Eventu pugnæ natorum pignora, cedas
+  Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum                       85
+  Opperiare: dabunt idem camposque diemque
+  Pugnandi; tantum ne dedignare secundos
+  Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam
+  Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur
+  Nulla vulsa manu, vescique interritus ales                        90
+  Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.
+  An te præstantem belli fugit, inproba quantum
+  Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis
+  Adversa fronte; at circa nemorosa minantur
+  Insidias juga, nec læva stagnantibus undis                        95
+  Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.
+  Si certare dolis et bellum ducere cordi est,
+  Interea rapidis aderit Servilius armis,
+  Cui par imperium, et vires legionibus æquæ.
+  Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.»                 100
+    Talia Corvinus, primoresque addere passim
+  Orantum verba, et divisus quisque timori
+  Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari
+  Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet.
+    Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira,                       105
+  Auditoque furens socias non defore vires:
+  «Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes
+  Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum
+  Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?
+  Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi,                   110
+  Irata tellure sata, et vix vulnere vitam
+  Reddentes uno! Jacuere ingentia membra
+  Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.
+  Scilicet has sera ad laudes Servilius arma
+  Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho                           115
+  Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam?
+  Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis,
+  Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem
+  Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum
+  Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat.                  120
+  An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti
+  Ut teneat vallo? Pœnus nunc occupet altos
+  Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem?
+  Hinc Clusina petat? postremo ad mœnia Romæ
+  Inlæsus contendat iter? deforme sub armis                        125
+  Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus
+  Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris
+  Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique
+  Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.»
+    Nec mora: jam medio cœtu signisque sub ipsis                   130
+  Postrema aptabat nulli exorabilis arma.
+  Ære atque æquorei tergo flavente juvenci
+  Cassis erat munita viro; cui vertice surgens
+  Triplex crista jubas effundit crine Suevo:
+  Scylla super, fracti contorquens pondera remi,                   135
+  Instabat, sævosque canum pandebat hiatus:
+  Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus
+  Boiorum cæso capiti inlacerabile victor
+  Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.
+  Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos                      140
+  Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro.
+  Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim
+  Celticus ornarat cruor, humentique sub antro,
+  Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra,
+  Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum.                         145
+  Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam.
+  Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena,
+  Caucasiam instratus virgato corpore tigrim.
+  Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum,
+  Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet:              150
+  «Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem
+  Pœni ferre ducis spectanda parentibus ora.
+  Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque
+  Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris
+  Ticini frater ripis jacet: at meus alta                          155
+  Metitur stagna Eridani sine funere natus.
+  Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris
+  Privati rabies, is vero ingentia sumat
+  E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras;
+  Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum,                    160
+  Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi,
+  Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis
+  Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex,
+  Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.»
+    Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras                  165
+  Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus,
+  Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti
+  Dona Jovi portet feretro suspensa cruento?
+  Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?»
+  Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam                 170
+  Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit,
+  Murrane, ostendit clamor, videoque furentem
+  Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro,
+  Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.»
+    Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis,                175
+  Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo,
+  Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis,
+  Exta ter innocuos lætum portare per ignes:
+  «Sic in Apollinea semper vestigia pruna
+  Inviolata teras, victorque vaporis ad aras                       180
+  Dona serenato referas solennia Phœbo;
+  Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem
+  Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ
+  Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem
+  Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.»                   185
+    Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem
+  Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo.
+  Increpuere simul feralia classica signum,
+  Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.
+    Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ!              190
+  Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma
+  Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,
+  Et Libys, et torta Baliaris sævus habena
+  Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:
+  Tum, quo non alius venalem in prælia dextram                     195
+  Ocior adtulerit conductaque bella probarit,
+  Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco.
+  Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque
+  Consona vox urget, signum clamore vicissim
+  Per colles Tyria circumfundente corona.                          200
+    Avertere Dei vultus, fatoque dederunt
+  Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni
+  Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem
+  Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo
+  Tristem mærenti solatur pectine luctum.                          205
+  Sola, Apennini residens in vertice, diras
+  Exspectat cædes inmiti pectore Juno.
+    Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa
+  Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes
+  Invadunt ultro, et pœnas pro morte futura,                       210
+  Turbato victore, petunt adcensa juventus;
+  Et, velut erepto metuendi libera cælo,
+  Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit.
+  Funditur unanimo nisu et concordibus ausis
+  Pilorum in Pœnos nimbus, fixosque repulsi                        215
+  Submittunt clipeos curvato pondere teli.
+  Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi
+  Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim
+  Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.
+    Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo                  220
+  Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.
+  Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ
+  Letiferum murmur, feralique horrida cantu
+  Buccina lymphatas agit in certamina mentes.
+  His iras adversa fovent, crudusque ruente                        225
+  Fortuna stimulus spem projecisse salutis:
+  Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu
+  Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.
+    Abreptus pulchro cædum Lateranus amore,
+  Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes.             230
+  Quem postquam florens æquali Lentulus ævo
+  Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris,
+  Infestas inter non æquo Marte catervas
+  Fata inritantem, nisu se concitat acri;
+  Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat                         235
+  Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta
+  Occupat, et socium duris se casibus addit.
+  Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci
+  Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.
+    Actus in adversos casu (namque obvia ferre                     240
+  Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum
+  Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat
+  Syrticus excelso decurrens robora monte;
+  Et quatiens acer nodosi pondera rami,
+  Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore.                         245
+  «Non hic Ægates, infidaque litora nautis,
+  O juvenes, motumque novis sine Marte procellis
+  Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim
+  Victores, media sit qualis discite terra
+  Bellator Libys, et meliori cedite regno.»                        250
+  Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ
+  Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ.
+  Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos
+  Adscendet citius colles, quam sanguine roret
+  Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu                          255
+  Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro
+  Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.
+    Nec minus adcensis in mutua funera dextris
+  Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes
+  Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi                          260
+  Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis
+  Pondera thesauris, patrio nec regia quondam
+  Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli
+  Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri
+  Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo               265
+  Congestis opibus donisque refersit opimis,
+  Nudum Tartarea portabit navita cymba.
+    Juxta bellator juvenilibus Appius ausis
+  Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus,
+  Nullique adspirare vigor, decus inde petebat.                    270
+  Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero,
+  Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ
+  Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo
+  Degustat cuspis generosum extrema cruorem.
+  Intonuere minæ, violentaque lumina flammis                       275
+  Exarsere novis: furit et diffulminat omnem
+  Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus
+  Martia commendat mananti sanguine membra.
+  Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet
+  Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva                       280
+  Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas
+  Conligit accipitrem cernens in nube columba;
+  Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra
+  Librantem nisus aquilam, lepus ore citato.
+  Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem                   285
+  Demetit, ac mutat successu sævior hostem.
+    Stabat fulgentem portans in bella bipennem
+  Cinyphius; socerique miser Magonis inire
+  Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces,
+  Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus                         290
+  Fœdere promissæ post Dardana prælia tædæ.
+  Huic inmittit atrox violentas Appius iras,
+  Conantique gravem fronti librare securim,
+  Altior insurgens, galeam super exigit ictum:
+  At fragilis valido conamine solvitur ensis                       295
+  Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces
+  Umbonem incerto detersit futilis ictu.
+  Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum,
+  Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans
+  Appius, et lapsu resupino in terga cadentem                      300
+  Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet.
+  Vidit conjuncto miscens certamina campo
+  Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ
+  Cum gemitu; rapidusque ruit: data fœdera nuper
+  Adcendunt animos exspectatique nepotes.                          305
+    Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra
+  Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ
+  Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras.
+  Haud secus, e specula præceps delatus opaca,
+  Subsidens campo submissos contrahit artus,                       310
+  Quum vicina trucis conspexit cornua tauri,
+  Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta
+  Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta
+  Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem,
+  Et sparsa pugnas meditantem spectat arena.                       315
+    Hic prior intorquens telum sic Appius infit:
+  «Si qua tibi pietas, ictum ne desere fœdus;
+  Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox
+  Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto.
+  At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam                   320
+  Perlibrat, magni donum memorabile fratris,
+  Cæso quam victor sub mœnibus ille Sagunti
+  Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ
+  Germano dederat portare in prælia pignus.
+  Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris              325
+  Adjutum nisu, letalem pertulit ictum;
+  Exsanguesque viri conantis vellere ferrum
+  In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen
+  Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ
+  Appius: intremuere lacus, corpusque refugit                      330
+  Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento
+  Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ.
+    Nec fati melior Mamercus corpore toto
+  Exsolvit pœnas, nulli non saucius hosti.
+  Namque per adversos, qua Lusitana ciebat                         335
+  Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi
+  Signiferi magna vexillum mole ferebat,
+  Et trepida infelix revocabat signa suorum.
+  Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis,
+  Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid                  340
+  Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis,
+  Injecit pariter; pluresque in corpore nullo
+  Invenere locum perfossis ossibus hastæ.
+    Advolat interea fraterni vulneris ira
+  Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore,                           345
+  Num lateri cuspis, num toto pondere telum
+  Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.
+  Utque metum leti procul, et leviora pavore
+  Cognovit, proprio tectum gestamine præceps
+  Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ                          350
+  Constituit castris. Medicas hinc ocius artes,
+  Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus
+  Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu
+  Exigere, et somnum tacto misisse chelydro,
+  Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes                   355
+  Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis.
+  Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon
+  Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum,
+  Telorumque graves ictus sedare medendo.
+  Atque is deinde suo moriens cælestia dona                        360
+  Monstravit nato, natusque heredis honori
+  Tramisit patrias artes; quem deinde secutus
+  Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers
+  Monstrata augebat studio, multaque vetustum
+  Hammonis comitem numerabat imagine patrem.                       365
+  Tum proavita ferens leni medicamina dextra
+  Ocius, intortos de more adstrictus amictus,
+  Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus.
+  At Mago, exuvias secum, cæsique volutans
+  Hostis mente necem, fraternas pectore curas                      370
+  Pellebat dictis, et casum laude levabat:
+  «Parce metu, germane; meis medicamina nulla
+  Adversis majora feres: jacet Appius hasta
+  Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat,
+  Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.»             375
+    Quæ dum turbatos avertunt æquore campi
+  Ductores, valloque tenent; ex agmine Pœnum
+  Cedentem consul tumulo speculatus ab alto,
+  Atque atram belli castris se condere nubem,
+  Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto                       380
+  Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat
+  Jam rarescentes acies: tum voce feroci
+  Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis.
+  Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum
+  Inlidit terris, molitur Juppiter altas                           385
+  Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo,
+  Intremuere simul tellus, et pontus, et æther,
+  Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.
+    Incidit adtonitis inopino turbine Pœnis
+  Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa                   390
+  Pervasit miseris conspecti consulis horror.
+  It medius, ferroque ruens densissima, latum
+  Pandit iter: clamor vario discrimine vocum
+  Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.
+  Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen                        395
+  Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis
+  Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.
+  Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas
+  Audit Tartessos latis distermina terris,
+  Audit non parvo divisus gurgite Lixus.                           400
+    Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras
+  Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem
+  Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.
+  Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum
+  Crediderat, vanis deceptus in alite signis.                      405
+  Sed non augurio Parcarum inpellere metas
+  Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis
+  Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit
+  Tempora promissæ media jam morte senectæ.
+  Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum                   410
+  Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.
+    Laurigeris decus illud avis navaque juventa
+  Florebat: sed Massylus subciderat ensis
+  Pubescente caput mala, properoque virentes
+  Delerat leto bellator barbarus annos.                            415
+  Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema
+  Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti
+  Ore simul cervix; juvit punire feroci
+  Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.
+    Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis                   420
+  Evolvat, tantisque umbris in carmine digna
+  Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi
+  Primævos juvenes, mortisque in limine cruda
+  Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis?
+  Sternitur alternus vastis concursibus hostis:                    425
+  Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem.
+  Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem
+  Fraternum castris vulnus, funditque ruitque
+  Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul
+  Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci                     430
+  Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis
+  Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa
+  Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.
+    Miscebat campum, membrorum in prælia portans
+  Celsius humano robur, visaque paventes                           435
+  Mole gigantei vertebat corporis alas
+  Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque
+  Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ
+  Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba
+  Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro,                     440
+  Et villosa feris horrebant pectora sætis.
+    Adspirare viro propioremque addere Martem
+  Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,
+  Incessebatur tutis ex agmine telis.
+  Tandem, vesanos palantum in terga ferenti                        445
+  Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna
+  Intravit torvum Gortynia lumen arundo,
+  Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul
+  Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas
+  Inrupit costas, hirtoque a pectore primum                        450
+  Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat
+  Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,
+  Donec, abundanter defuso sanguine, late
+  Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:
+  Spiritus exundans vicinum pulvere moto                           455
+  Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.
+    Nec minor interea tumulis silvisque fremebat
+  Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,
+  Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant.
+  Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ                      460
+  Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta
+  Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,
+  Dulcius Œagrios pulsabat pectine nervos.
+  Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso
+  Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho                          465
+  Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri.
+  Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis
+  Gaudebat tristi victor novitate Sychæus.
+  Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam
+  In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi                    470
+  Terga tuebatur trunco, frustraque relictos
+  Tauranus comites suprema voce ciebat.
+  Transegit juvenem, ac perfossis incita membris
+  Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno.
+    Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra                475
+  Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto,
+  Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis
+  Nimirum rebus suasor metus: arguit asper
+  Exitus eventu pravi consulta timoris.
+  Annosa excelsos tendebat in æthera ramos                         480
+  Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas
+  Nubibus insertans altis caput, instar, aperto
+  Si staret campo, nemoris, lateque tenebat
+  Frondosi nigra tellurem roboris umbra.
+  Par juxta quercus, longum molita per ævum                        485
+  Vertice canenti proferre sub astra cacumen,
+  Diffusas patulo laxabat stipite frondes,
+  Umbrabatque coma summi fastigia montis.
+  Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris
+  Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti                      490
+  Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,
+  Certatim sese tulit, adscendensque vicissim
+  Pressit nutantes incerto pondere ramos.
+  Mox alius super, atque alius consistere tuto
+  Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri                    495
+  Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:
+  Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.
+    Turbatos una properans consumere peste
+  Conripit æratam jam dudum in bella bipennem,
+  Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus.                           500
+  Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore
+  Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.
+  Fluctuat infelix concusso stipite turba;
+  Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,
+  Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens                   505
+  Jactatur, nido pariter nutante, volucris.
+  Procubuit tandem multa devicta securi
+  Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,
+  Elisitque virum spatiosa membra ruina.
+    Inde aliæ cladum facies: contermina cædis                      510
+  Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni.
+  Jamque inter frondes, arenti robore gliscens
+  Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos
+  Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.
+  Nec tela interea cessant: semiusta gementum,                     515
+  Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.
+    Hæc inter miseranda virum certamina consul
+  Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo.
+  At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ
+  Occupat eventum telo tentare priorem;                            520
+  Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora
+  Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.
+  Sed non et consul misso concredere telo
+  Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense
+  Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ.                       525
+  Labitur infelix, atque adpetit ore cruento
+  Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus
+  Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem
+  Adcipit, et longo componit lumina somno.
+    Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors                   530
+  Casibus alternat, jam castris Mago relictis,
+  Jam Libyæ ductor properantia signa citato
+  Raptabant cursu, et cessata reponere avebant
+  Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore.
+  It globus intorquens nigranti turbine nubem                      535
+  Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,
+  Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,
+  Undanti circum tempestas acta procella
+  Volvitur, atque altos operit caligine montes.
+  Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum                           540
+  Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis
+  Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ
+  Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.
+    Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso
+  Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi                      545
+  Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,
+  (Autololum moderator erat) quem poplite cæso
+  Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas
+  Fraxinus inrupit, conlapsaque membra sub ictu
+  Hoste superfuso subita cecidere ruina.                           550
+    Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat
+  Mille viros, nulli victus vel ponere castra,
+  Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros
+  Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.
+  Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci                        555
+  Exsultare videt (namque illi vulnere præceps
+  Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);
+  Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,
+  Et dignum sese ratus in certamina sævo
+  Comminus ire viro, referenti e corpore telum                     560
+  Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum,
+  Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.
+  Ad manes leti perfer decus: Itala gentis
+  Ni tibi origo foret, vita donatus abires.»
+  Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum,                    565
+  Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar
+  Clarum spectato dederat certamine nomen.
+  Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma
+  Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ
+  Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam                       570
+  Prodebant ictus: stipula crepitabat inani
+  Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.
+    Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus
+  Armigero Pœnum ductor, «Certamina primæ
+  Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar                   575
+  Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure
+  Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese
+  Transigit: extracta fœdavit cuspide sanguis
+  Canitiem, ac longos finivit morte labores.
+  Nec minus Herminium primis obtruncat in armis,                   580
+  Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis
+  Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ
+  Ducere suspenso per stagna jacentia lino.
+    Interea exanimem mæsti super arma Sychæum
+  Portabant Pœni, corpusque in castra ferebant.                    585
+  Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes
+  Ductor, præsago percussus pectora luctu,
+  «Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum
+  Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis
+  Flagrantem et nimio primi Mavortis amore,                        590
+  Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?»
+  Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum,
+  Et dictus pariter cædis mærentibus auctor;
+  «Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus
+  Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus                       595
+  Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater
+  Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra
+  Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.
+  At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris,
+  Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur                      600
+  Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma,
+  Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.»
+    Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem,
+  Iraque anhelatum proturbat pectore murmur,
+  Ut multo adcensis fervore exuberat undis,                        605
+  Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.
+  Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat
+  Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille
+  Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors
+  Cœperat, et campo junctus jam stabat uterque;                    610
+  Quum subitus per saxa fragor, motique repente
+  (Horrendum) colles, et summa cacumina totis
+  Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ
+  Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes.
+  Inmugit penitus convulsis ima cavernis                           615
+  Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus;
+  Atque umbras late Stygias inmensa vorago
+  Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi
+  Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos
+  Sublatus montes et sede excussus avita,                          620
+  Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.
+  Jamque eadem populos magnorumque oppida regum
+  Tempestas et dira lues stravitque tulitque.
+  Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes,
+  Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto                      625
+  Apenninicolæ fugere ad litora Fauni.
+    Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,
+  Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,
+  Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,
+  Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit                        630
+  Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.
+  Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ
+  Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro,
+  Restat, io, profugis? vos en ad mœnia Romæ
+  Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis                      635
+  Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres
+  Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,
+  Disce mori! dabit exemplum non vile futuris
+  Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam
+  Consulis adspiciat: solus, si tanta libido                       640
+  Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus
+  Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras
+  Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.»
+    Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,
+  Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri                       645
+  Nomen erat gentile viro, fusisque catervis
+  Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat
+  Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi
+  Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille
+  Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,                       650
+  Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.
+  Nec vos pœniteat, populares, fortibus umbris
+  Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit
+  Insistens victos alta ad Capitolia patres.
+  Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis                   655
+  Obruitur telis, nimboque ruente per auras
+  Contectus, nulli dextra jactare reliquit
+  Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto
+  Ulterior ductore fuit: namque agmine denso
+  Primores juvenum, læva ob discrimina Martis                      660
+  Infensi Superis dextrisque, et cernere Pœnum
+  Victorem plus morte rati, super ocius omnes
+  Membra ducis stratosque artus certamine magno
+  Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas
+  Injecere manus. Sic densi cædis acervo,                          665
+  Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,
+  Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,
+  In medias fratre invectus comitante catervas
+  Cæsorum juvenum Pœnus, «Quæ vulnera cernis?
+  Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum,                670
+  Armatusque jacet servans certamina miles.
+  Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes!
+  Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ.
+  Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus
+  Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint                     675
+  Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.»
+    Sic fatus cessit nocti, finemque dedere
+  Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.
+
+
+
+
+LIBER SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Postero die, ubi primum inluxit, patet fœda hominum equorumque
+strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.
+
+Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt,
+Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in
+terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Pœnisque ejus captæ
+gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem
+laniando exspirat; 14-53.
+
+Dum Pœni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per
+agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem
+quærunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu
+sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac
+mirifico casu fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli
+miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera
+fovet; 54-100.
+
+Tum juvenem, de fœda suorum clade querentem, exhortatur ad animi
+magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad
+Bagradam cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Pœnis
+feliciter pugnasse; 101-302.
+
+Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse;
+303-345.
+
+Et quum aliquot annis post a Pœnis, ut de pace, et si eam non posset
+impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset,
+jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse,
+et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia
+subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere;
+346-551.
+
+Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ;
+ingens trepidatio et tumultus oritur, matronæque in primis, vagæ per
+vias, quæ suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur;
+552-573.
+
+Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto
+filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias
+agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.
+
+Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat,
+committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione
+adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva
+tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu
+Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et
+nobilitate civitatis suæ facile princeps, qui singulari prudentia
+cautisque consiliis se parem Hannibali ducem præstat; 589-640.
+
+Pœnus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones
+exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam
+movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum
+Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit,
+dirui jubet; 641-716.
+
+
+  Jam, Tartessiaco quos solverat æquore, Titan
+  In noctem diffusus equos jungebat Eois
+  Litoribus, primique novo Phaethonte retecti
+  Seres lanigeris repetebant vellera lucis.
+  Et fœda ante oculos strages, propiusque patebat                    5
+  Insani Mavortis opus: simul arma virique
+  Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi
+  Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque,
+  Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat
+  Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat                        10
+  Frustra seminecum quærentia lumina cælum.
+  Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo
+  Æternum tumulis orbata cadavera ponto.
+    Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.
+  Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo,                          15
+  Non æquum ostentans confosso corpore Martem,
+  Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat
+  Per stragem, nervis interlabentibus, artus,
+  Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper
+  Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit                     20
+  Plus ævi, nec magnanima puer addere sese
+  Pubescente gena castris optarat, et acri
+  Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor
+  Obrueret bello Divis melioribus arma.
+  Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni                       25
+  Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.
+  Namque necis certus, captæ prohibere nequiret
+  Quum Pœnos aquilæ, postquam subsidere fata
+  Viderat et magna pugnam inclinare ruina,
+  Occulere interdum et terræ mandare parabat.                       30
+  Sed, subitis victus telis, labentia membra
+  Prostravit super, atque injecta morte tegebat.
+  Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore
+  Reddita, vicini de strage cadaveris hasta
+  Erigitur, soloque vigens conamine late                            35
+  Stagnantem cæde et facilem discedere terram
+  Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans
+  Effigiem, palmis languentibus æquat arenas.
+  Supremus fessi tenues tum cessit in auras
+  Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem.                      40
+    Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen
+  Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto
+  Priverno, vitis Latiæ præsignis honore,
+  Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat
+  Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis                     45
+  Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo
+  Invenit Marti telum dolor. Ore cruento
+  Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ.
+  Jam laceræ nares, fœdataque lumina morsu,
+  Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris                   50
+  Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:
+  Nec satias, donec mandentia linqueret ora
+  Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.
+    Talia dum præbet tristis miracula virtus,
+  Diverso interea fugientes saucia turba                            55
+  Jactantur casu, silvisque per avia cæcis
+  Ablati furtim multo cum vulnere solos
+  Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura
+  Exterrent, pennaque levi commota volucris.
+  Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba                   60
+  Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.
+    Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,
+  Qui longum semper fama gliscente per ævum,
+  Infidis servasse fidem memorabere Pœnis,
+  Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella                     65
+  Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,
+  Et dulces tristi repetebat sorte penates
+  Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris
+  Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ
+  Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ                            70
+  Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,
+  Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur)
+  Limina pulsabat tecti; quum membra cubili
+  Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis
+  Miles, et haud surda tractarat prælia fama)                       75
+  Procedit, renovata focis et paupere Vesta
+  Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum
+  Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)
+  Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,
+  Funesti rumore mali jam saucius aures:                            80
+  «Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis
+  Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,
+  Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem
+  Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,
+  Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta                     85
+  Expulerint eversa meo de corde, dolorem.
+  Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro
+  Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit
+  Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit
+  Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe                   90
+  Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,
+  Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli
+  Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.
+  Exin cura seni, tristem depellere fesso
+  Ore sitim, et parca vires arcessere mensa.                        95
+  Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem
+  Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.
+  Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus
+  Expertis medicare modis, gratumque teporem,
+  Exutus senium, trepida pietate ministrat.                        100
+    Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus,
+  Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum
+  Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,
+  Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem
+  Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis               105
+  Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes,
+  Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater
+  Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis
+  Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.
+  Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum!               110
+  Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas,
+  Prostrataque virum mole: inter tela cadentem
+  Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes,
+  Dignam me pœnæ tum nobilitate paternæ
+  Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum,                  115
+  Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.»
+    Cetera acerbantem questu lenire laborans
+  Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu
+  Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.
+  Talis lege Deum clivoso tramite vitæ                             120
+  Per varios præceps casus rota volvitur ævi.
+  Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem
+  Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo
+  Inferior, tuus ille parens decora alta paravit
+  Restando adversis, nec virtutem exuit ullam                      125
+  Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.
+  Vix puerile mihi tempus confecerat ætas,
+  Quum primo malas signabat Regulus ævo.
+  Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos,
+  Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen                      130
+  Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem
+  Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.
+  Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum
+  Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo
+  Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis                  135
+  Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona
+  Non prælatus eques. Verum superavit honores
+  Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi
+  Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.»
+    «Turbidus arentes lento pede sulcat arenas                     140
+  Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne
+  Victus limosas extendere latius undas,
+  Et stagnante vado patulos involvere campos.
+  Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,
+  Per ripas læti sævis consedimus arvis.                           145
+  Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris
+  Servabat sine sole nemus, crassusque per auras
+  Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.
+  Intus dira domus, curvoque inmanis in antro
+  Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ.                 150
+  Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira
+  Telluris genitum, cui par vix viderit ætas
+  Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas
+  Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.
+  Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis                   155
+  Alvum deprensi satiabant fonte leones,
+  Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis
+  Armenta, et tractæ fœda gravitate per auras,
+  Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant
+  Ossa solo informi, lateque repletus et asper                     160
+  Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.
+  Isque ubi ferventi concepta incendia pastu
+  Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis,
+  Nondum etiam toto demersus corpore in amnem
+  Jam caput adversæ ponebat margine ripæ.                          165
+  Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino
+  Apenninicola atque Umbro comitatus Avente:
+  Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.
+  Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus
+  Horror, et occulto riguerunt frigore membra.                     170
+  Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur
+  Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes
+  Arcano gressus audemus credere luco.
+  Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri
+  Tartareus turbo, atque insano sævior Euro                        175
+  Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa
+  Tempestas oritur, mixtam stridore procellam
+  Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim
+  Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri,
+  Atque antrum ruere, et visi procedere Manes.                     180
+  Quantis armati cælum petiere Gigantes
+  Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis
+  Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes
+  Auro servavit ramos Junonius anguis;
+  Tantus disjecta tellure sub astra coruscum                       185
+  Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam
+  Dispersit saniem, et cælum fœdavit hiatu.
+  Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli
+  Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum
+  Inplebant nemus. At subita formidine cæcus,                      190
+  Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant)
+  Antiquæ quercus ingenti robore sese
+  Occulit, infandum si possit fallere monstrum.
+  Vix egomet credo: spiris ingentibus arte
+  Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam                     195
+  Evertit fundo, et radicibus eruit imis.
+  Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem
+  Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris
+  (Vidi respiciens), obscœna condidit alvo.
+  Infelix fluvio sese, et torrentibus undis                        200
+  Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus.
+  Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos
+  (Heu genus infandum leti!) depascitur artus.
+    «Sic dirum nobis et lamentabile monstrum
+  Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat,                      205
+  Adpropero gressum, et ductori singula pando.
+  Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.
+  Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem
+  Igneus, et magna audendi flagrabat amore,
+  Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni                     210
+  Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum
+  Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim
+  Consequitur jusso manus, et muralia portat
+  Ballistas tormenta graves, suetamque movere
+  Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam.                         215
+  Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam
+  Cornea gramineum persultans ungula campum;
+  Percitus hinnitu serpens evolvitur antro,
+  Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore.
+  Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis:                      220
+  At nemus adrectæ et procera cacumina saltus
+  Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras
+  Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit.
+  Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte
+  Inmensum adtollit corpus, tergoque residens                      225
+  Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.
+  Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens
+  Contortos orbes directo corpore totam
+  Extendit molem, subitoque propinquus in ora
+  Lato distantum spatio venit: omnis anhelat                       230
+  Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri
+  Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.
+  Arduus ille super tumidis cervicibus altum
+  Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira
+  Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet                    235
+  Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram
+  Absorbet saniem, et tabo manante per ora
+  Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit,
+  Cedebant jam signa retro, victorque catervas
+  Longius avectas adflatus peste premebat;                         240
+  Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam
+  Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes,
+  Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur
+  Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes
+  Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu;                       245
+  Ibo alacer, solusque manus componere monstro
+  Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam
+  Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.
+  Venit in adversam non vano turbine frontem
+  Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis                     250
+  Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit.
+  Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ
+  Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira
+  Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori,
+  Et chalybem longo tum primum passus in ævo.                      255
+  Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset
+  Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi
+  Instantem elusisset equo, rursusque secutum
+  Cornipedis gyros flexi curvamine tergi
+  Detortis læva celer effugisset habenis.                          260
+    «At non spectator Marus inter talia segni
+  Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri
+  Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca
+  Lambebat lingua fessi certamine terga
+  Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox                   265
+  In memet sævi serpentis prælia verto.
+  Hinc imitata cohors certatim spicula dextris
+  Congerit, alternasque ferum diducit in iras,
+  Donec murali ballista coercuit ictu.
+  Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra                    270
+  Consuetum ad nisus spina præstante rigorem,
+  Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat.
+  Jamque alvo penitus demersa falarica sedit,
+  Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ:
+  Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer                       275
+  Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque
+  Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti
+  Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;
+  Donec tormentis stridens, magnoque fragore
+  Discussit trabs acta caput, longoque resolvens                   280
+  Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras
+  Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.
+    «Erupit tristi fluvio mugitus et imis
+  Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum,
+  Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ.                         285
+  Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis!
+  Quantaque supplicia et quales exhausimus iras!
+  Nec tacuere pii vates, famulumque sororum
+  Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,
+  Nos violasse manu seris monuere periclis.                        290
+    «Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi
+  Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente,
+  Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.»
+    Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat
+  Serranus, medioque viri sermone profatur:                        295
+  «Huic si vita duci nostrum durasset in ævum,
+  Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,
+  Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.»
+    Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine pœnas
+  Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis.                      300
+  Nam defecta viris et opes adtrita, supinas
+  Africa tendebat palmas, quum sidere diro
+  Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.
+  Nulla viro species, decorisque et frontis egenum
+  Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris                    305
+  Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.
+  Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro,
+  Et duris facilem per inhospita ducere vitam,
+  Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,
+  Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis                  310
+  Taygeta, hunc unum non durassetis opacis
+  Eurotæ ripis! Vidissem mœnia flammis
+  Phœnissa eruere; aut certe non horrida fata
+  Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni
+  Exutos servans portabo in Tartara luctus.                        315
+    «Consertæ campis acies, multusque per arva
+  Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira.
+  Hic inter medios memorandis Regulus ausis
+  Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat,
+  Nec repetenda dabat letali vulnera dextra.                       320
+  Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris
+  Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam
+  Pendentem terris pariter pontoque minatur,
+  Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor,
+  Et pelago trepidat subductis navita velis.                       325
+    «At fraudem nectens, socios ubi concava saxa
+  Claudebant, vertit subito certamine Graius,
+  Et dat terga celer ficta formidine ductor.
+  Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor
+  In foveam parco tectam velamine frondis                          330
+  Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ.
+    «Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ
+  Gloria, et incerti fallax fiducia Martis.
+  Non socios comitumve manus, non arma sequentum
+  Respicere; insano pugnæ tendebat amore                           335
+  Jam solus, nubes subito quum densa Laconum
+  Saxosis latebris intento ad prælia circum
+  Funditur, et Pœna insurgit vis sæva virorum.
+  O diram Latio lucem, fastisque notandam!
+  Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi                   340
+  Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ.
+  Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit
+  Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho
+  Visa es, Carthago, Superis! quæ pœna sequetur
+  Digna satis tali pollutos Marte Laconas?                         345
+    «At nova Elissæi jurato fœdera Patres
+  Consultant mandare duci, pacisque sequestrem
+  Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem,
+  Captivamque manum ductore rependere nostro.
+    «Nec mora; jam stabat primis in litoris undis                  350
+  Navali propulsa ratis; jam nautica pubes
+  Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta
+  Transtra novant: his intortos aptare rudentes;
+  His studium erecto componere carbasa malo.
+  Unca locant prora curvati pondera ferri.                         355
+  Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ
+  Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta
+  Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri.
+  Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti
+  Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis,                 360
+  Qui voce alternos nautarum temperet ictus,
+  Et remis dictet sonitum, pariterque relatis
+  Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis.
+    «Postquam confectum nautis opus, horaque cursus,
+  Atque armata ratis, ventoque dedere profundum,                   365
+  Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.
+  Per medios cœtus trahit atque inimica per ora
+  Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra
+  Pacatus frontem; qualis quum litora primum
+  Adtigit adpulsa rector Sidonia classe.                           370
+  Adcessi comes haud ipso renuente, ratique
+  Inpositus mæstis socium me casibus addo.
+  Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile,
+  Et certare malis urgentibus, hoste putabat
+  Devicto majus; nec tam fugisse cavendo                           375
+  Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo.
+  Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim
+  Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque
+  Tangere si miseris licuisset, corda moveri
+  Posse viri, et vestro certe mitescere fletu.                     380
+  Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam
+  Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem,
+  Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni.
+  Servabam vultus ducis ac prodentia sensum
+  Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem.                      385
+  Si qua fides, unum, puer, inter mille labores,
+  Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe,
+  Atque unum vidi pœnæ quoque tempore vultum.
+  Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat
+  Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui                    390
+  Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.
+    «Ipsi Pœnorum proceres, inmitia corda,
+  Ad patrios certant cultus revocare, togæque
+  Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu
+  Et matrum turba, juvenumque dolore profuso,                      395
+  Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul
+  Tendebat dextram, et patria vestigia primus
+  Ponentem terra obcursu celebrabat amico.
+  Conlegit gressum; monitusque recedere consul,
+  Nec summum violare decus: cingente superba                       400
+  Pœnorum turba, captivoque agmine septus
+  Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat.
+    «Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,
+  Infelix nimia magni virtute mariti,
+  Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.                  405
+  Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis?
+  Atque ea postquam habitu juxta et velamine Pœno
+  Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra
+  Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.
+  Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre                      410
+  Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta
+  Adfatus, jubet et vestros et conjugis una
+  Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille
+  Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.»
+    Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis,                  415
+  «Magne parens, inquit, quo majus numine nobis
+  Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis
+  Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique
+  Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,
+  Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore                     420
+  Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra
+  Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum,
+  Si ferre ad Manes infixos mente daretur
+  Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor
+  Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo)                      425
+  Humana major species erat: horrida cano
+  Vertice descendens ingentia colla tegebat
+  Cæsaries, frontique coma squalente sedebat
+  Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.
+  Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde                 430
+  Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,
+  «Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit,
+  Hospitia, et sedes Pœnorum intravit acerbas?
+  Adfixi clipei, currusque et spicula, nota
+  Ædibus in parvis magni monimenta triumphi,                       435
+  Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo
+  Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est,
+  Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri
+  Casta tori, domus et patrium sine crimine servat
+  Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro,                 440
+  Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu
+  Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes
+  Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro
+  Vidisti Latios consul procedere fasces,
+  Unde ire in Martem, quo capta referre solebas,                   445
+  Et victor mecum suspendere postibus arma.
+  Non ego complexus, et sanctæ fœdera tædæ,
+  Conjugiumve peto: patrios damnare penates
+  Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.»
+    «Hos inter fletus, junctus vestigia Pœnis                      450
+  Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit.
+  Vixdum clara dies summa lustrabat in Œta
+  Herculei monimenta rogi, quum consul adire
+  Adcirique jubet Libyas: tum limina templi
+  Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus,                       455
+  Quasve viri voces extremum Curia mærens
+  Audierit, placido nobis ipse edidit ore.
+    «Intulit ut gressus, certatim voce manuque
+  Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant:
+  Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est.                460
+  At circumfusi non secius undique dextram
+  Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto
+  Redderet, orabant: captiva posse redemtum
+  Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces
+  Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis.                       465
+  Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo:
+  «Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas,
+  Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno,
+  Quos reditus testes jurata mente vocavi,
+  Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri                      470
+  Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit,
+  Stante fide reditus, et salvo fœdere pœnæ.
+  Sic nobis rerum exitio desistite honorem
+  Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum:
+  Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent                      475
+  Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam,
+  Dum fuit, a duro cessavit munere Martis
+  Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.
+  At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum
+  E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro                      480
+  Pectora, captivos nostra pensare senecta.
+  Ite dolos contra; gensque astu fallere læta
+  Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.
+  Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum
+  Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere                      485
+  Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum
+  Fœdere, et ex æquo geminas conscribere leges.
+  Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates,
+  Talia quam videam ferientes pacta Latinos.»
+    «Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ;                        490
+  Nec monitus spernente graves fidosque Senatu,
+  Pœnorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa,
+  Ac minitans capto, patrias properabat ad oras.
+  Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens
+  Personat et luctu campus: revocare libebat                       495
+  Interdum, et justo raptum retinere dolore.
+    «At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux
+  Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum
+  Vociferans, celerem gressum referebat ad undas:
+  «Tollite me, Libyes, comitem pœnæque necisque.                   500
+  Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri
+  Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem
+  Terrarum pelagique pati, cælique labores.
+  Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi,
+  Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.                   505
+  Cur usque ad Pœnos miseram fugis? adcipe mecum
+  Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras
+  Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures
+  Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit
+  Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam,                510
+  In patria moriamur: adest comes ultima fati!»
+    «Has inter voces, vinclis resoluta moveri
+  Paulatim, et ripa cœpit decedere puppis.
+  Tum vero infelix, mentem furiata dolore,
+  Exclamat, fessas tendens ad litora palmas:                       515
+  «En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis,
+  Atque hosti servare fidem! data fœdera nobis,
+  Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?»
+  Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures:
+  Cetera percussi vetuerunt noscere remi.                          520
+    «Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras,
+  Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata
+  Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas.
+  Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti
+  Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri                  525
+  Frangeret, optabam: letum id commune fuisset.
+  Sed nos ad pœnam moderato flamine lenes
+  Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.
+    «Infelix vidi, patriamque remissus in urbem
+  Narrator pœnæ dura mercede reverti.                              530
+  Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum,
+  Pygmalioneam tentarem expromere gentem,
+  Si majus quidquam toto vidisset in orbe
+  Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis
+  Edidit exemplum virtus: pudet addere questus                     535
+  Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem.
+  Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto
+  Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.
+    «Præfixo paribus ligno mucronibus omnes
+  Armantur laterum crates, densumque per artem                     540
+  Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri
+  Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis
+  Quocumque inflexum producto tempore torpor
+  Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.
+  Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos                  545
+  Hæc superat currus: longo revirescet in ævo
+  Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit
+  Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen,
+  Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata
+  Audire horrebunt a te calcata minores.»                          550
+  Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura.
+    Interea, rapidas perfusa cruoribus alas,
+  Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda,
+  Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem.
+  Allia, et infandi Senones, captæque recursat                     555
+  Adtonitis arcis facies: excussit habenas
+  Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.
+  Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur,
+  Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela.
+  Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta                        560
+  Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum
+  Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque
+  Amisere: jacent portis, ululante dolore,
+  Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo
+  Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum,                   565
+  Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur
+  Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati,
+  Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures
+  Percussæ graviore malo: metus inde, negatum
+  Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit.                      570
+  Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo
+  Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis
+  Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.
+    Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat
+  Serranum Marus; atque olim post fata mariti                      575
+  Non egressa domum vitato Marcia cœtu,
+  Et lucem causa natorum passa, ruebat
+  In luctum similem antiquo: turbata repente
+  Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ,
+  Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte                580
+  Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?
+  Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis
+  Abripiat, pœnæque instauret monstra paternæ,
+  Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam,
+  Ne patrias iras, animosque in prælia ferres;                     585
+  Neu te belligeri stimularet in arma parentis
+  Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ
+  Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua
+  Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ
+  Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis                      590
+  Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli
+  Certatur, pulsusque timor graviore periclo.
+    Maxima curarum, rectorem ponere castris,
+  Cui Latium et moles rerum quassata recumbat,
+  Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti                      595
+  Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis
+  Cura fuit: nam Tyrrhenos, Pœnumque secundis
+  Albana surgens respexerat arce tumentem,
+  Qui ferre in muros victricia signa parabat.
+  Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit,           600
+  O juvenis, dederit portas transcendere Romæ,
+  Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles
+  Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino
+  Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem,
+  Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum                   605
+  Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit
+  Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens
+  Abrupto fregit cælo super agmina nubem.
+    Nec Pœnum avertisse satis: dat numine magno
+  Æneadis, gentem gremio deponere tuto                             610
+  Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas
+  Credere ductori. Cui postquam tradita belli
+  Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam
+  Invidia, aut blando popularis gloria fuco,
+  Non astus fallax, non præda, aliusve cupido.                     615
+  Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta
+  Mente capax; par ingenium castrisque togæque.»
+  Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.
+    Hic, circumspectis nulli deprensus in armis,
+  Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum                       620
+  Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus,
+  Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem.
+  Nec membris quisquam, natove pepercit amato
+  Acrius; aut vidit socium per bella cruorem
+  Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor                   625
+  Hostili, plenis repetebat mœnia castris.
+    Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo:
+  Nam remeans longis olim Tirynthius oris,
+  Et triplicis monstri famam, et spectacula captas
+  Mira boves hac, qua fulgent nunc mœnia Romæ,                     630
+  Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat
+  Inter desertos fundata Palatia dumos
+  Paupere sub populo ductor; quum regia virgo,
+  Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto
+  Procreat, et magni commiscet seminis ortus                       635
+  Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.
+  Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem,
+  Limine progressos uno; pulcherrima quorum
+  Cunctando Fabius superavit facta, ducemque
+  Hannibalem æquando: tantus tunc, Pœne, fuisti!                   640
+    Dum se perculsi renovant in bella Latini,
+  Turbatus Jove, et exuta spe mœnia Romæ
+  Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat
+  Hannibal, excelso summi qua vertice montis
+  Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis                     645
+  Projecta in campis nebulas exhalat inertes,
+  Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,
+  Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros
+  Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis,
+  Quo spolia invitant, transfert populantia signa;                 650
+  Donec pestiferos mitis Campania cursus
+  Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.
+    Hic dum stagnosi spectat templumque domosque
+  Literni ductor, varia splendentia cernit
+  Pictura, belli patribus monimenta prioris                        655
+  Exhausti (nam porticibus signata manebant),
+  Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo.
+  Primus bella truci suadebat Regulus ore,
+  Bella neganda, viro si noscere fata daretur!
+  At princeps Pœnis indicta more parentum                          660
+  Appius adstabat pugna, lauroque revinctus
+  Justum Sarrana ducebat cæde triumphum.
+  Æquoreum juxta decus, et navale tropæum,
+  Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:
+  Exuvias Marti donumque Duilius, alto                             665
+  Ante omnes mersa Pœnorum classe, dicabat:
+  Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque
+  Post epulas tibicen adest; castosque penates
+  Insignis læti repetebat murmure cantus.
+    Cernit et extremos defuncti civis honores:                     670
+  Scipio ductoris celebrabat funera Pœni,
+  Sardoa victor terra. Videt inde ruentem
+  Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;
+  Instabat crista fulgens, et terga premebat
+  Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon,            675
+  Et Garamas positis dedebant oppida telis.
+  Lentus arenoso spumabat Bagrada campo
+  Viperea sanie, turmisque minantibus ultro
+  Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.
+    Nec non projectum puppi, frustraque vocantem                   680
+  Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto
+  Rectorem manus, et seras tibi, Regule, pœnas
+  Xanthippus digni pendebat in æquore leti.
+  Addiderant geminas medio consurgere fluctu
+  Ægates; laceræ circum fragmenta videres                          685
+  Classis, et effusos fluitare in gurgite Pœnos.
+  Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura
+  Captivas puppes ad litora victor agebat.
+  Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar,
+  Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum                     690
+  Totius in sese vulgi converterat ora.
+  Sed pacis faciem, et pollutas fœderis aras,
+  Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos
+  Cernere erat: strictas trepida cervice secures
+  Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis                       695
+  Orantes veniam, jurabant inrita pacta.
+  Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione.
+    Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu
+  Adridens Pœnus, lenta proclamat ab ira:
+  «Non leviora dabis nostris inscribere tectis                     700
+  Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum
+  Da spectare, simul ferro flammaque ruentem;
+  Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes
+  Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis
+  Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque.                 705
+  Addes Ticini spumantes sanguine ripas,
+  Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis
+  Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis
+  Flaminius: fugiat consul manante cruore
+  Scipio, et ad socios nati cervice vehatur.                       710
+  Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur.
+  Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis
+  Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem.
+  Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite,
+  O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,                   715
+  In cineres monimenta date, atque involvite flammis.»
+
+
+
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum
+novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum
+proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus
+omnium, quas ducit, copiarum vires æquat, gerere statutum habet cum
+animo ac deliberatum; 1-19.
+
+At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama
+ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis
+percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis
+verbis ornat, et ita indignationem quidem Pœni in se convertit, sed e
+malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73.
+
+Dum Romæ, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt
+et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque
+militarem ad pristinos mores redigit; 74-95.
+
+Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Pœnus, certa victoriæ
+spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos maledictis ad
+certamen provocat; 96-122.
+
+Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota
+videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem
+Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145.
+
+Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita
+jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem
+Hannibali ducem quæsissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158.
+
+Ibi amœnissimam Italiæ partem agrumque Falernum, qui generosissimo
+vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis
+temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur;
+159-211.
+
+Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius
+comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis
+cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi
+ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare,
+ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec,
+nisi certa spes et commoda rei bene gerendæ occasio obferatur, summam
+rerum universo periculo committant, sed ante omnia suæ saluti atque
+securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam
+temeraria vi inpedire studeant; 212-259.
+
+Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno
+ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut
+occultæ proditionis fœderisque clam cum hostibus icti suspicio
+commoveatur; 260-267.
+
+Sed mox Pœnus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente
+præter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni
+stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281.
+
+Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem,
+Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat,
+quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis,
+custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Pœnus vero salvus ex
+faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra
+ponit; 282-376.
+
+Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post,
+sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio
+etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam
+fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum
+habeat, sequatur; 377-408.
+
+Absente eo classis Pœnorum ex alto in portus Caietæ et Formiarum, in
+finibus Campaniæ, invehitur, quo hostium adventu perterritæ Nereides
+ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo
+de futura Italiæ fortuna cognoscant; 409-434.
+
+Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum
+Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce
+Ænea jactatis, repetenda, prædicit, urbem eorum æternam fore,
+bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a
+Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493.
+
+Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum,
+inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et,
+Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante,
+jam fama egregiæ victoriæ Romam perfertur; 494-512.
+
+Hinc populi jussu æquatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a
+civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit;
+513-522.
+
+Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore
+multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum
+factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones
+omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535.
+
+Jam cæsis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta
+procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente
+contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut
+cælo demissus, legionibus, salutis suæ jam desperantibus, succurrit,
+et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati
+Syllæ, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius
+edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet;
+536-729.
+
+Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto
+satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali
+tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius
+honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis,
+PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750.
+
+
+  Interea trepidis Fabius spes unica rebus:
+  Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps
+  Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum
+  Bellator senio jam castra movebat in hostem.
+  Sed mens humana major, nec tela, nec enses,                        5
+  Nec fortes spectabat equos: tot millia contra
+  Pœnorum invictumque ducem, tot in agmina solus
+  Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.
+  Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,
+  Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,                      10
+  Ultima Dardanii transisset nominis ætas.
+  Ille modum Superis in Punica castra favoris
+  Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella
+  Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille
+  Hesperiis lento Pœnum moderamine lusit.                           15
+  Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ
+  Et fluxas Latii res, majorumque labores,
+  Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,
+  Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.
+    At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto                     20
+  Dictatore vigent, raptim mutata Latinis
+  Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,
+  Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis
+  Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas
+  Hannibali putet esse parem: fervore carentes                      25
+  Angebant anni, fraudique inaperta senectus.
+  Ocius adcitum captivo ex agmine poscit
+  Progeniem ritusque ducis dextræque labores.
+    Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris,
+  Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora                        30
+  Ticini juvenem ripis, fususque ruentis
+  Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.
+  Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:
+  «Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi
+  In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;                  35
+  Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,
+  Terrarum imperium Carthaginis arce videres.
+  Non ego te longa serie per singula ducam:
+  Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.
+  Veientum populi violata pace negabant                             40
+  Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat
+  Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.
+  Delectus vetiti; privataque castra Penates
+  Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una
+  Patricius junctis exercitus ibat in armis.                        45
+  Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,
+  Uno non pavidus rexisses bella magistro.
+  Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci
+  Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ,
+  Maximaque Herculei mugivit numinis ara.                           50
+  Invasere hostem; numerarique aspera virtus
+  Haud est passa viros, et plures milite cædes.
+  Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim
+  Dispersi subiere, vicis meritique labore
+  Æquato: nulli quisquam virtute secundus,                          55
+  Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.
+  Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum
+  Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,
+  Qui Fabia gente incolumi deforme putabat
+  Publica bella geri, pariter cecidere Deorum                       60
+  Invidia, subitis circumvenientibus armis.
+  Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt,
+  Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus
+  Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque
+  Providus, et cauta sollertia tecta quiete.                        65
+  Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas,
+  Foderis in pugna velocius ilia planta
+  Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.»
+  Quem cernens avidum leti post talia Pœnus,
+  «Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,                    70
+  Et captiva paras moriendo evadere vincla.
+  Vivendum est: arta serventur colla catena.»
+  Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.
+    At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras
+  Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu                             75
+  Femineus matres graditur chorus; ordine longo
+  Junoni pallam conceptaque vota dicabant.
+  «Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;
+  Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba
+  Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo                    80
+  Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.
+  Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,
+  Interea velamen erit: si pellere nostris
+  Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro
+  Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.»                         85
+  Nec non et proprio venerantur Pallada dono,
+  Phœbumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.
+  Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum
+  Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ.
+    Dum Roma antiquos templis indicit honores,                      90
+  Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte
+  Bellandi, lento similis, præcluserat omnes
+  Fortunæque hostique vias: discedere signis
+  Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra
+  Imperii, Romane, caput, parere docebat.                           95
+  Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis
+  Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,
+  Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis
+  Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur,
+  Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat:             100
+  Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum
+  Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras
+  Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,
+  Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis,
+  Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.             105
+  En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis
+  Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem
+  Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi
+  Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,
+  Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.                    110
+  Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso
+  Creverit; et titulis libeat cur figere nostris
+  Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster
+  Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.
+  Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.»                     115
+    Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,
+  Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem,
+  Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta
+  Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ.
+  Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis                      120
+  Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,
+  Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.
+    Cassarum sedet irarum spectator, et alti
+  Celsus colle jugi domat exsultantia corda,
+  Infractasque minas dilato Marte fatigat                          125
+  Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra
+  Munitis pastor stabulis per ovilia clusum
+  Inpavidus somni servat pecus; effera sævit,
+  Atque inpasta truces ululatus turba luporum
+  Exercet, morsuque quatit restantia claustra.                     130
+    Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo
+  Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit
+  Conditus occulta, si præcipitare sequentem,
+  Atque inopinata detur circumdare fraude;
+  Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris                       135
+  Furta viæ, retroque abitum fictosque timores
+  Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta
+  Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem.
+  Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora,
+  Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.                   140
+  Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,
+  Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.
+  Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis,
+  Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans
+  Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.                    145
+    Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ:
+  «Obvia si primus nobis hic tela tulisset,
+  Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli
+  Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis
+  Sanguinea pontum turbasset decolor unda?                         150
+  Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,
+  Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,
+  Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!»
+  Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem
+  Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,                    155
+  Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.
+  Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,
+  Campanas remeat notus populator in oras.
+  Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,
+  (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)                     160
+  Addunt frugiferis inimica incendia ramis.
+    Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,
+  Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri
+  Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites
+  Nulli dant prælis nomen præferre Falernis.                       165
+  Massica sulcabat meliore Falernus in ævo
+  Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras
+  Nondum uva virides nudo texebat in arvo;
+  Pocula nec norant succis mulcere Lyæi,
+  Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.                     170
+  Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes
+  Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum;
+  Nec pigitum parvosque lares humilisque subire
+  Limina cælicolam tecti: cepere volentem
+  Fumosi postes, et ritu pauperis ævi                              175
+  Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes
+  Advenisse Deum; sed enim de more parentum
+  Grato cursabat studio, instabatque senectæ,
+  Donec opes festas puris nunc poma canistris
+  Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis                    180
+  Rorantes humore dapes: tum lacte favisque
+  Distinxit dulces epulas, nulloque cruore
+  Polluta castus mensa cerealia dona
+  Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem
+  Undique, et in mediam jecit libamina flammam.                    185
+    Deesse tuos latices, hac sedulitate senili
+  Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)
+  Fagina pampineo spumarunt pocula succo,
+  Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti
+  Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata                 190
+  Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.
+    «En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim
+  Viticolæ nomen pervulgatura Falerni,
+  Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem
+  Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,                         195
+  Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit
+  Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,
+  Festas Nysæo redimivit palmite mensas.
+  Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori,
+  Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,               200
+  Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo
+  Tempora quassatus grates et præmia digna
+  Vix intellectis conaris reddere verbis,
+  Donec composuit luctantia lumina Somnus,
+  Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo                205
+  Ungula dispersit rores Phaethontia Phœbo,
+  Uviferis late florebat Massicus arvis,
+  Miratus nemora, et lucentes sole racemos.
+  Id monti decus, atque ex illo tempore dives
+  Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,                      210
+  Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.
+    Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat
+  Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,
+  Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris
+  Ausoniis vota, et pugnandi prava libido                          215
+  Gliscebat; proni decurrere monte parabant.
+    Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina
+  Concessum castra, et geminos domitare furores.
+  «Fervida si nobis corda, abruptumque putassent
+  Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,                       220
+  Turbari facilem mentem; non ultima rerum,
+  Et deplorati mandassent Martis habenas.
+  Stat pensata diu belli sententia; vincam
+  Servare invitos, urgentesque ultima fata.
+  Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.                      225
+  Si lucis piget, et supremis esse cupido est
+  Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali
+  Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ
+  Insignem fecisse locum; revocandus ab atris
+  Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi                         230
+  Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.
+    «An nondum præceps vicinaque fata videtis?
+  Una, ut debellet, satis est victoria Pœno.
+  State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus
+  Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta                        235
+  Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est
+  Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis
+  Omnes jam portis in campum effuderit hora.
+  Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes
+  Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.                  240
+  Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo
+  Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque
+  Destituat tumidos subducto flamine ventus,
+  In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni
+  Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto                          245
+  Artior est nullo Tyriis certamine! quantum
+  Detritum est famæ! quin inter cetera nostra
+  Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis
+  Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem
+  Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!                       250
+  Interea, exclusa majoris sorte pericli,
+  Me solum, quæso, toti me opponite bello.»
+    His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.
+  Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis
+  Neptunus, totumque videt, totique videtur                        255
+  Regnator ponto, sævi fera murmura venti
+  Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;
+  Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace,
+  Languentes tacito lucent in litore fluctus.
+    Sensit cura sagax Pœni, fraudisque veneno                      260
+  Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti
+  Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;
+  Massicus uviferis addebat nomina glebis.
+  Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas
+  In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,                   265
+  Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,
+  Ceu clandestino traheretur fœdere bellum.
+    Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat
+  Dictator sævire dolos: at non vacat ægre
+  Invidiam gladios inter lituosque timere,                         270
+  Et dubia morsus famæ depellere pugna;
+  Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo
+  Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Pœnum,
+  Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles
+  Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.                     275
+  Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant
+  A tergo rupes; undosis squalida terris
+  Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum
+  Poscebat regio; septos sed fraude locorum
+  Arta fames, pœnas miseræ exactura Sagunti,                       280
+  Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.
+    Cuncta per et terras et lati stagna profundi
+  Condiderat somnus, positoque labore dierum,
+  Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.
+  At non Sidonium curis flagrantia corda                           285
+  Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant
+  Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili
+  Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,
+  Qua super instratos projectus gramine campi
+  Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris                   290
+  Fert gressus vicina citos; nec degener ille
+  Belligeri ritus, taurino membra jacebat
+  Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.
+  Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ,
+  Et dira e summa pendebat cuspide cassis:                         295
+  At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,
+  Et telum Baliare simul tellure quiescunt.
+  Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;
+  Et sonipes strato carpebat gramina dorso.
+    Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,                   300
+  «Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),
+  Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?»
+  Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos
+  Incussa revocat castrorum ad munera planta,
+  Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris,                    305
+  In curas Fabius nos excitat; illa senectus,
+  Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.
+  Cernis ut armata circumfundare corona,
+  Et vallet clausos conlectus miles in orbe.
+  Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro,                310
+  Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros
+  Armenta adsueto belli de more sequuntur.
+  Cornibus arentes edicam innectere ramos,
+  Sarmentique leves fronti religare maniplos;
+  Admotus quum fervorem disperserit ignis,                         315
+  Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,
+  Et vaga per colles cervice incendia jactent.
+  Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas
+  Custos excubias, majoraque nocte timebit.
+  Si cordi consulta (moras extrema recusant),                      320
+  Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu
+  Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta
+  Inter equos, interque viros, interque jacebat
+  Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes,
+  Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens                   325
+  Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente
+  Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.
+    Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta
+  Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor,
+  Iras compesce, atque in lucem prælia differ.                     330
+  Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus
+  Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes
+  Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis
+  Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,
+  Germanus parat, atque obsessa evellere castra.                   335
+  Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,
+  Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris
+  Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ
+  Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,
+  Nec notum somno noctes æquare: feroci                            340
+  Pervigil inservibat equo, fessumque levabat
+  Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.
+  At socii renovant tela, arentemque cruorem
+  Ferro detergent, et dant mucronibus iras.
+    Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi                 345
+  Quænam agitent, pandunt, et cœptis ire ministrum
+  Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,
+  Intentique docent, quæ sint properanda, monentque
+  Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes
+  Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque                     350
+  Majores umbræ: rapida jam subdita peste
+  Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.
+    Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra
+  Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ
+  Cœpere, et vincens fumos erumpere vertex:                        355
+  Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos
+  Saxosi scopulos montis lymphata feruntur
+  Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni
+  Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.
+  Per juga, per valles errat Vulcania pestis,                      360
+  Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:
+  Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena,
+  Fluctibus e mediis sulcator navita ponti
+  Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris
+  Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,                    365
+  Vertice Gargani residens incendia pastor.
+    At facie subita volitantum montibus altis
+  Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti,
+  Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari
+  Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.                  370
+  Cælone exciderint, et magna fulmina dextra
+  Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis
+  Fuderit egestas adcenso sulfure flammas
+  Infelix tellus, media in formidine quærunt.
+  Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis                 375
+  Pœnus, et in patulos exsultans emicat agros.
+  Huc tamen usque vigil processerat arte regendi
+  Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,
+  Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela
+  Evasisse satis: quin et vestigia pulsi                           380
+  Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent
+  Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,
+  Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa
+  Et belli summam primasque jubebat habenas,
+  Atque his præformat dictis, fingitque monendo:                   385
+    «Si factis nondum, Minuci, te cauta probare
+  Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba
+  Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.
+  Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ
+  Juvere, aut densis legio conferta maniplis.                      390
+  Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.
+  Dis sine me libare dapem et solennia ferre:
+  Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,
+  Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.
+  Interea (crede experto, non fallimus) ægris                      395
+  Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,
+  Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro
+  Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.
+  Plena tibi castra atque intactus vulnere miles
+  Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde.                400
+  Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,
+  Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga,
+  Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.
+  Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ.
+  Hæc monuisse satis: sed si compescere corda                      405
+  Non datur oranti, magno te jure pioque
+  Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens
+  Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.
+    Ecce autem flatu classis Phœnissa secundo
+  Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus                          410
+  Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,
+  Ac totus multo spumabat remige pontus;
+  Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri
+  Æquoreæ pelago simul emersere sorores,
+  Ac possessa vident infestis litora proris.                       415
+  Tum magno perculsa metu Nereia turba,
+  Adtonitæ propere refluunt ad limina nota,
+  Teleboum medio surgunt qua regna profundo,
+  Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro
+  Conditur abrupto Proteus, ac spumea late                         420
+  Cautibus objectis rejectat cærula vates.
+    Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)
+  Per varias lusit formas, et terruit atri
+  Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,
+  Aut fremuit torvo mutatus membra leone,                          425
+  «Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente
+  Pervasit pallor? cur scire futura libido?»
+    Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu
+  Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores.
+  Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis                        430
+  Portendunt? num migrantur Rhœteia regna
+  In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit
+  Navita jam portus? patria num sede fugatæ
+  Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?»
+    Tum sic involvens repetita exordia retro                       435
+  Incipit ambiguus vates, reseratque futura:
+  «Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida
+  Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros
+  Arguta revocans ad roscida pascua canna,
+  Audivit sacræ lentus certamina formæ:                            440
+  Tum matris currus niveos agitabat olores,
+  Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.
+  Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus
+  Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,
+  Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.                   445
+  Ast alius nivea comebat fronte capillos,
+  Purpureos alius vestis religabat amictus,
+  Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros
+  Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ
+  «Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis                   450
+  «Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra
+  «Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis
+  «Si mea tela dedi blando medicata veneno,
+  «Si vester, cælo ac terris qui fœdera sancit,
+  «Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra                455
+  «Cypron Idumæas referat de Pallade palmas,
+  «De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.»
+    «Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat
+  Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,
+  Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem                    460
+  Involvi tum comta tamen, pacemque serenis
+  Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat
+  Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.
+  Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,
+  Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden                      465
+  Post fratris latura toros: postrema nitenti
+  Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa
+  Et nemora et penitus frondosis rupibus antra
+  Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.
+  Nec judex sedisse valet, fessique nitoris                        470
+  Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.
+    «Sed victæ fera bella Deæ vexere per æquor,
+  Atque excisa suo pariter cum judice Troja.
+  Tum pius Æneas, terris jactatus et undis,
+  Dardanios Itala posuit tellure Penates.                          475
+  Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo
+  Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,
+  Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.
+  At vos, o natæ, currit dum inmobile filum,
+  Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.                        480
+  Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis
+  Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus;
+  Damnatoque Deûm quondam per carmina campo
+  Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.
+  Punica Romuleos quatient mox spicula muros,                      485
+  Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.
+  Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit
+  Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ
+  Inplebit flammis, avelletque Itala Pœnum
+  Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.                490
+  Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.
+  Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,
+  Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»
+    Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro,
+  Jam monita et Fabium bellique equitumque magister                495
+  Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.
+  Pascere nec Pœnus pravum ac nutrire furorem
+  Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno
+  Eliceret, dabat interdum simulantia terga.
+  Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi                  500
+  Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,
+  Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,
+  Ducit sinuato captivum ad litora lino.
+    Fama furit, versos hostes, Pœnumque salutem
+  Invenisse fuga: liceat si vincere, finem                         505
+  Promitti cladum: sed enim ditione carere
+  Virtutem, et pœnas vincentibus esse repostas;
+  Clausurum jam castra ducem, rursusque referri
+  Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis
+  Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.                   510
+  Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes
+  Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris.
+  Tunc indigna fide censent optandaque Pœno,
+  Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.
+    Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro                  515
+  Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers
+  Irarum senior, magnas ne penderet alti
+  Erroris pœnas patria inconsulta, timebat.
+  Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,
+  Partitus socias vires, vicina propinquis                         520
+  Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta
+  Non Romana minus servat, quam Punica castra.
+  Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo,
+  Perdendi simul et pereundi ardebat amore.
+    Quem postquam rapidum vidit procedere castris                  525
+  Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces
+  In subitum curas: propere capere arma maniplis
+  Edicit, vallique tenet munimine turmas
+  Ausonius: torquet totas in prælia vires
+  Pœnorum ductor, propellitque agmina voce:                        530
+  «Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ.
+  Non sperata diu plano certamina campo
+  Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum
+  Detergete situm ferro, multoque cruore
+  Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.»                        535
+    Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,
+  Perlustrans campos oculis, tantoque periclo
+  Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.
+  Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit,
+  Quas dignum, pœnas; qui per suffragia cæca                       540
+  Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.
+  Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra,
+  Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis
+  Æquent imperio, et solem concedere nocti
+  Sciscant inbelles! magna mercede piabunt                         545
+  Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»
+    Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:
+  «Sanguine Pœnorum, juvenis, tam tristia dicta
+  Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque
+  Civem deleri nostras? aut vincere Pœnum,                         550
+  Me spectante, sinam? nos æquavisse minori,
+  Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.
+  Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis
+  Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva:
+  Succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla                         555
+  Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.
+  Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,
+  Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru
+  Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille,
+  Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent                        560
+  Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ,
+  Mutassentque solum sceptris Æneia regna,
+  Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.
+  Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.
+  Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant                    565
+  Classica, procursusque viros conliserat acer.
+    Primus claustra manu portæ dictator et altos
+  Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.
+  Non graviore movent venti certamina mole,
+  Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens                       570
+  Africus: obnixi quum bella furentia torquent,
+  Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt
+  Æquor quisque suum; sequitur stridente procella
+  Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.
+  Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta                575
+  Phœnicum, et Carthago ruens, injuria quantum
+  Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque
+  Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ,
+  Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.
+    Pœnus ab excelso rapidos decurrere vallo                       580
+  Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente
+  Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ:
+  Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,
+  Hausurus clausos conjectis undique telis.
+  Atque hic Dardanius pravo certamine ductor                       585
+  Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.
+  Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;
+  Quum senior, gemino complexus prælia cornu,
+  Ulteriore ligat Pœnorum terga corona,
+  Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,                   590
+  Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,
+  Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ
+  Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens
+  Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,
+  Aversumque premit telorum nubibus hostem.                        595
+  Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,
+  Rector erat Pylius bellis ætate secunda.
+    Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen
+  Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,
+  Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen.                    600
+  Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben,
+  Et geminas acies superantem vertice Thulim,
+  Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.
+  Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum,
+  Et Morinum pugnas æris stridore cientem,                         605
+  Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,
+  Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ,
+  Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.
+    Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.
+  Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra                  610
+  Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,
+  Inpacto prosternit equo, trepideque levantem
+  Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,
+  Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit.
+  Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis,                      615
+  Et campis servat mandatum adfixa cadaver.
+    Nec non exemplo laudis furiata juventus,
+  Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello
+  Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant
+  Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant                     620
+  Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro
+  Dum rapit, et molem subducto corpore vitat
+  Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;
+  Strage super lapsus socium, qua fibula morsus
+  Loricæ crebro laxata resolverat ictu,                            625
+  Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,
+  Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.
+  Heu sortem necis! evasit Garamantica tela
+  Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus
+  Occideret, telo non in sua vulnera misso.                        630
+  Volvitur exanimis, turpatque decora juventa
+  Ora novus pallor; membris dimissa solutis
+  Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.
+    Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum
+  Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,                    635
+  Eoa tumidus pharetrati militis ala,
+  Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim
+  Casside, et aurato fulgebat gemma monili.
+  Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda
+  Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.                     640
+  Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen
+  Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.
+    Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen
+  Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem,
+  Nunc dexter levibus flexo per devia gyris                        645
+  Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam
+  Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu.
+  Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento
+  Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo,
+  Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus                       650
+  Uventi ferrum admovit tepefacta palato.
+    At Brutus, diro casu turbatus amici,
+  Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos
+  Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat
+  Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram                     655
+  Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo
+  Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro
+  Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.
+  Labitur intento cornu transfossus, et una
+  Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam.                      660
+    At non tam tristi sortitus prælia Marte
+  Phœbei Soractis honor Carmelus agebat:
+  Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,
+  Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem
+  Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti,                        665
+  Quem tulerat mater claro Phœnissa Laconi.
+  Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste
+  Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore,
+  Per dumos miser in vicina cacumina quercus
+  Repserat, atque alta sese occultabat in umbra                    670
+  Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.
+  Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos
+  Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;
+  Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,
+  Dum nemoris celsi procera cacumina sensim                        675
+  Substructa certat tacitus contingere meta,
+  Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.
+  Effudit vitam, atque alte manante cruore
+  Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.
+    Jamque in palantes ac versos terga feroces                     680
+  Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda
+  Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.
+  Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant
+  Cornipedes, totusque novæ formidinis arte
+  Concolor æquabat liventia currus equorum                         685
+  Terga, nec erectis similes inponere cristis
+  Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.
+  Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos
+  Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta,
+  Egit nigrantem Stygia caligine currum.                           690
+    At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,
+  Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso
+  Mœnia, Laertæ quondam regnata nepoti,
+  Quamquam tardatos turbata fronte Latinos
+  Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse                      695
+  Ferrata calce, atque effusa largus habena
+  Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,
+  Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.
+  Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto
+  Alipedem planta currum premit, atque volanti                     700
+  Adsilit a tergo: cecidere et lora repente
+  Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens
+  Palluit infelix subducto sanguine Maurus.
+  Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat.
+    At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum                        705
+  Dictator cum cæde globum: miserabile visu,
+  Vulneribus fessum ac multo labente cruore,
+  Ductorem cernit suprema ac fœda precantem.
+  Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem
+  Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem                 710
+  Hanc pellamus, ait; Pœnoque ob mitia facta,
+  Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,
+  Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna
+  Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Pœnum
+  Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,                       715
+  Donec Sidonius decederet æquore ductor.
+  Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum
+  Averso pastore lupus, fetumque trementem
+  Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu
+  Auditis celeret balatibus obvia pastor,                          720
+  Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis
+  Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu.
+  Tum demum terris, quas circumfuderat atra
+  Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ.
+  Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant                      725
+  Servari, subitisque bonis mens ægra natabat.
+  Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,
+  Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,
+  Connivent, solemque pavent agnoscere visu.
+    Quîs actis, senior, numerato milite lætus,                     730
+  Collis et tuto repetebat in aggere castra.
+  Ecce autem e media jam morte renata juventus,
+  Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo
+  Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem
+  Certatim, et magna memorabant voce Parentem.                     735
+  Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,
+  «Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem
+  Si fas vera queri, cur nobis castra virosque
+  Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,
+  Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi                        740
+  Æternas multo cum sanguine vidimus umbras.
+  Ocius huc aquilas servataque signa referte.
+  Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.
+  Tuque dolos, Pœne, atque astus tandem exue notos:
+  Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.»                     745
+    Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)
+  Cespite de viridi surgunt properantius aræ.
+  Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi
+  Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus
+  In mensam Fabio sacrum libavit honorem.                          750
+
+
+
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque
+laudibus ad cælum fert: Hannibal contra, jam summum militiæ jus
+dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriæ tantum, sed
+prælii quoque spem præcisam esse, magnopere et dolet et indignatur;
+1-11.
+
+Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex
+conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper
+fluctuantes et prædæ sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum
+exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam
+agitant; Hannon autem, qui ducem Pœnorum internecivo capitalique odio
+prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel
+supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti
+senatus censeat; 11-24.
+
+Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quæ Annam, Didonis
+sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis,
+quæ instent, fatis, de fine dictaturæ, comitiis consulum, temeritate
+Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere
+nitatur, et de pugnæ Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38.
+
+Nympha, communis a Belo ductæ originis, amoris patriæ et mandatorum
+sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino
+in Italia honore colatur; 39-49.
+
+Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post
+Didonis mortem Iarbas, Gætulorum rex, Carthagine rerum potitur, et
+Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio
+post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem
+conscendit, quæ vi tempestatis in litus Italiæ ejicitur; 49-68.
+
+Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Æneæ, a quo
+benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum
+adscendisse refert; 69-159.
+
+Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia
+strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium
+præcipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur;
+160-201.
+
+His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus
+verbis optatissimum de subita, quæ inpendeat, rerum mutatione, nuntium
+Hannibali adfert; 202-224.
+
+Is animum revocat, et e Campania, monitu deæ, in Apuliam castra movet;
+225-241.
+
+Interea Romæ comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non
+humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram
+favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione
+petit, et suffragiis turbæ forensis, quæ æternam fastis labem
+adspergunt, consul creatur; 242-257.
+
+Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem
+unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque
+multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab
+nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios
+imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Pœnorum bello æque
+ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox,
+Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277.
+
+Collega ejus, L. Æmilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat,
+et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant,
+adcusatus damnatione collegæ, et sua prope, ambustus evaserat, etsi
+perniciem patriæ imminentem animo præsagit, et tam nobilitate, quam
+virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur;
+278-297.
+
+Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis
+cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti
+reipublicæ, quæ tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus
+unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Pœnum imperatorem, qui in
+aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab
+domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniæ inopia
+laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna,
+quique nec occasioni suæ desit, nec suam occasionem hosti det;
+298-326.
+
+Ad ea paucis verbis mæstoque vultu respondet consul, se quidem, quam
+possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quæ una
+salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum,
+qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem
+Romanis, alterum Pœnis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium
+senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem
+reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et
+salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco præcepta
+surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis
+potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum;
+327-348.
+
+Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas,
+Apuliæ vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in
+unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis
+(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468),
+Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis
+(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris,
+Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis,
+Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis,
+Vagennis (588), Siculis et Ilvæ ins. incolis (613) conscriptum, quorum
+populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scævola, 384, Sulla,
+393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469,
+Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621.
+
+Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant
+prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et
+omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli
+Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem
+ominantur; 656-676.
+
+
+  Primus Agenoridum cedentia terga videre
+  Æneadis dederat Fabius: Romana parentem
+  Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,
+  Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis,
+  Exspectanda viri fata, optandumque sub armis                       5
+  Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,
+  Nequidquam sese Latium sperare cruorem.
+  Jam vero concors miles, signisque relatis
+  Indivisus honos, iterumque et rursus eidem
+  Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum                           10
+  Angebant curis. Lentando fervida bella
+  Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus
+  Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi
+  Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque
+  Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.                   15
+    Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,
+  Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis,
+  Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla
+  (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore
+  Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.                       20
+  His super, internæ labes, et civica vulnus
+  Invidia augebant: lævus conatibus Hannon
+  Ductoris, non ulla domo submittere Patres
+  Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.
+    Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem                   25
+  Ad spes armorum, et furialia vota reducit
+  Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris.
+  Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam
+  Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:
+  «Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat                     30
+  Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.
+  Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.
+  Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos
+  Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.
+  Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda                         35
+  Prælia: ne desit fatis ad signa movenda.
+  Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.
+  Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.»
+    Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,
+  «Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari:                     40
+  Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem
+  Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis,
+  Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores.
+  Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi
+  Obtegitur densa caligine mersa vetustas,                          45
+  Cur Sarrana dicent Œnotri numina templo,
+  Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ.
+  Sed pressis stringam revocatam ab origine famam
+  Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.»
+    Iliaco postquam deserta est hospite Dido,                       50
+  Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram
+  Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem
+  Certa necis, profugi donum exitiale mariti.
+  Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas,
+  Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis                      55
+  Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?
+    Battus Cyrenen molli tum forte fovebat
+  Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse
+  Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,
+  Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.                     60
+  Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,
+  Servata interea sedes: nec longius uti
+  His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor
+  Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat.
+  Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,                        65
+  Quod se non dederit comitem in suprema sorori:
+  Donec jactatam laceris (miserabile) velis
+  Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.
+  Non cæli, non illa soli, non gnara colentum,
+  Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.                       70
+    Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo,
+  Jam regni compos, noto sese ore ferebat.
+  Qui terræ defixam oculos et multa timentem,
+  Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli
+  Adtollit, mitique manu intra limina ducit.                        75
+  Atque ubi jam casus adversorumque pavorem
+  Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta
+  Exposcit cura letum infelicis Elissæ.
+  Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna
+  Incipit, et blandas addit pro tempore voces:                      80
+  «Nate Dea, solus regni lucisque fuisti
+  Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille
+  (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre
+  Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit
+  Interdum, stetit interdum, ventosque secuta                       85
+  Infelix oculis magno clamore vocabat
+  Ænean, comitemque tuæ se inponere solam
+  Orabat paterere rati: mox turbida anhelum
+  Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore
+  Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.                     90
+  Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli
+  Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente
+  Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,
+  Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.
+  Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque                    95
+  Deserit, et rursus portus furibunda revisit,
+  Si qui te referant converso flamine venti.
+  Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis
+  Massylæ levitas descendere conpulit artes.
+  Heu sacri vatum errores! dum numina noctis                       100
+  Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,
+  Quod vidi decepta nefas! congessit in atram
+  Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.»
+    Tum sic Æneas dulci repetitus amore:
+  «Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter                105
+  Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,
+  Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli,
+  Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui
+  Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,
+  Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto                    110
+  Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.
+  Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali
+  Incustodito sævire dedistis amori?»
+    Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum
+  Inter singultus, labrisque trementibus Anna:                     115
+  «Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,
+  Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam,
+  Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret
+  Infelix germana tori, furvasque trahebam
+  Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.                   120
+  Namque asper somno dirus me inpleverat horror,
+  Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,
+  Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus.
+  Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,
+  Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni;                           125
+  Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ
+  Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ.
+  Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,
+  Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.»
+    Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem,                  130
+  Evasit propere in celsam, quam struxerat ante
+  Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur
+  Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.
+  Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,
+  Postquam illum infelix hausit, quo munera primum                 135
+  Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,
+  Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ
+  Narrantem longos se pervigilante labores,
+  In portus amens rorantia lumina flexit.
+    «Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis                      140
+  Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,
+  Et placidi victos ardore admittite manes.
+  Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum,
+  Vidi constructas nostræ Carthaginis arces.
+  Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.                      145
+  Me quoque fors dulci quondam vir notus amore
+  Exspectat, curas cupiens æquare priores.»
+    Hæc dicens ensem media in præcordia adegit,
+  Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris.
+  Viderunt comites, tristique per atria planctu                    150
+  Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes.
+  «Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,
+  Ora manu lacerans, lymphato regia cursu
+  Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.
+  Ter diro fueram conata incumbere ferro,                          155
+  Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis.
+  Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.
+  Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem
+  Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.»
+    Motus erat, placidumque animum mentemque quietam               160
+  Troius in miseram rector susceperat Annam.
+  Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas
+  Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis
+  Illa videbatur. Tacito nox atra sopore
+  Cuncta per et terras et lati stagna profundi                     165
+  Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu
+  Has visa in somnis germanæ effundere voces:
+  «His, soror, in tectis longæ indulgere quieti,
+  Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes
+  Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis?                   170
+  Ac nondum nostro infaustos generique soloque
+  Laomedonteæ noscis telluris alumnos?
+  Dum cælum rapida stellas vertigine volvet,
+  Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;
+  Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit.                       175
+  Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes
+  Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.
+  Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum)
+  Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus
+  Labitur, et leni per valles volvitur amne.                       180
+  Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.
+  Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ,
+  Æternumque Italis numen celebrabere in oris.»
+  Sic fata in tenuem Phœnissa evanuit auram.
+    Anna novis somno excutitur perterrita visis,                   185
+  Itque timor totos gelido sudore per artus.
+  Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,
+  Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra
+  Per patulos currit plantis pernicibus agros;
+  Donec arenoso (sic fama) Numicius illam                          190
+  Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.
+    Orta dies totum radiis inpleverat orbem,
+  Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti,
+  Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,
+  Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur                       195
+  Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto
+  Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis
+  Inter cæruleas visa est residere sorores
+  Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.
+  Ex illo primis anni celebrata diebus                             200
+  Per totam Ausoniam venerando numine culta est.
+    Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas
+  Hortata est, celeri superum petit æthera curru,
+  Optatum Latii tandem potura cruorem.
+  Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ                         205
+  Ductorem gentis nulli conspecta petebat.
+  Ille, virûm cœtu tum forte remotus ab omni,
+  Incertos rerum eventus bellique volutans,
+  Anxia ducebat vigili suspiria voce.
+  Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:                         210
+  «Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis
+  Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem?
+  Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,
+  Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes
+  Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires.                    215
+  Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus
+  Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,
+  Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.
+  Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis
+  Misit; ego Œnotris æternum numen in oris                         220
+  Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.
+  Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,
+  Celsus Iapygios qua se Garganus in agros
+  Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.»
+  Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.                        225
+    Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis:
+  «Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum
+  Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.
+  Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce
+  Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo                        230
+  Æquatam gemino simulacri munere Dido.»
+  Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes:
+  «Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,
+  Fatalis Latio miles: placavimus iras
+  Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno                          235
+  Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces
+  Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto
+  Quæ Marte exclusus promittere magna solebas.
+  En, numen patrium spondet majora peractis.
+  Vellantur signa, ac Diva ducente petamus                         240
+  Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.»
+    Dumque Arpos tendunt instincti pectora Pœni,
+  Subnixus rapto plebeii muneris ostro,
+  Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ
+  Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.                      245
+  Atque illi sine luce genus, surdumque parentum
+  Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro
+  Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ
+  Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;
+  Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,                    250
+  Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,
+  Quo conservari Latium victore puderet.
+  Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti
+  Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem
+  Marcellum, fastis labem suffragia cæca                           255
+  Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat
+  Ambitus, et Graio funestior æquore campus.
+    Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers
+  Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte
+  Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo                     260
+  Spectatus ferro, lingua sperabat adire
+  Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat.
+  Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus,
+  Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:
+  «Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque              265
+  Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,
+  Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus
+  Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?
+  Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes
+  Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari                         270
+  Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos
+  Tertius exurit lacrimosis casibus annus?
+  Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho
+  Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem,
+  Et Patrum regna et Pœnorum bella resolvet.                       275
+  Ite alacres, Latia devinctum colla catena
+  Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.»
+    Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert,
+  Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto
+  Auriga indocilis totas effundit habenas,                         280
+  Et præceps trepida pendens in verbera planta
+  Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,
+  Ac frena incerto fluitant discordia curru.
+  Cernebat Paullus (namque huic communia Campus
+  Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro                   285
+  Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira
+  Turbati vulgi, signataque mente cicatrix
+  Undantes ægro frenabat corde dolores.
+  Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim
+  Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore                         290
+  Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.
+  Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis.
+  Sed genus admotum Superis, summumque per altos
+  Adtingebat avos cælum: numerare parentem
+  Assaracum retro præstabat Amulius auctor,                        295
+  Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,
+  Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:
+    «Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella
+  Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;
+  Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira,                    300
+  Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo
+  Nequidquam didici casus prænoscere Marte.
+  Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ,
+  Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)
+  Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,                    305
+  Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo
+  Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens
+  Audivit Pœnus! jam latis obvia, credo,
+  Stat campis acies, exspectaturque sub ictu
+  Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis                         310
+  Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?
+  Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,
+  Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum,
+  Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers,
+  Armorum genus? et stantem super omnia tela                       315
+  Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti
+  Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,
+  Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto
+  Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,
+  Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto               320
+  Invitat patrio, non fidæ mœnibus urbes
+  Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.
+  Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero,
+  Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli
+  Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,                     325
+  Adnueritque Deus, velox adcede secundis.»
+    Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim:
+  «Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus
+  In Pœnos, invicte, tuam: nec me unica fallit
+  Cunctandi ratio, qua te grassante senescens                      330
+  Hannibal obpressum vidit considere bellum.
+  Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor,
+  Ausoniæ est, alter Pœnis: trahit omnia secum,
+  Et metuit demens, alio ne consule Roma
+  Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;                       335
+  Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem,
+  Subficit insano sonipes: incedere noctis,
+  Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus
+  Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet
+  Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.                        340
+  Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis
+  Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo
+  Mœnia felicis patriæ, quocumque vocabit
+  Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.
+  Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,                      345
+  Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor
+  Assaraci de gente domum, similemve videbit
+  Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»
+    Sic tum diversa turbati mente petebant
+  Castra duces: at prædictis jam sederat arvis                     350
+  Ætolos Pœnus servans ad prælia campos.
+  Non alias majore virum, majore sub armis
+  Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.
+  Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,
+  Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.                        355
+    Faunigenæ socio bella invasere Sicano
+  Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,
+  Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:
+  Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,
+  Quos celso devexa jugo Junonia sedes                             360
+  Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;
+  Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci
+  Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.
+    Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum
+  Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco                        365
+  Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.
+  Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,
+  Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur
+  Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.
+    His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo;               370
+  Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.
+  Non illis solitum crispare hastilia campo,
+  Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;
+  Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:
+  Ære caput tecti surgunt super agmina cristis.                    375
+    At quos ipsius mensis seposta Lyæi
+  Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,
+  Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,
+  Et quos pestifera Pomptini uligine campi,
+  Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro                     380
+  Liventes cœno per squalida turbidus arva
+  Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo,
+  Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum
+  Scævola, cui diræ cælatur laudis honora
+  Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.                       385
+  Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira
+  In semet versa, sævitque in imagine virtus.
+  Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro
+  Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.
+    Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur,                 390
+  Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,
+  Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,
+  Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis
+  Ducebat simul excitis; Soræque juventus
+  Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,                        395
+  Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso
+  Descendens Atina aberat, detritaque bellis
+  Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.
+  At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim
+  Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum                     400
+  Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro
+  Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma
+  Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.
+    Tullius æratas raptabat in agmina turmas,
+  Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.                       405
+  Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus
+  Ausoniæ populis ventura in secula civem!
+  Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,
+  Inplebit terras voce, et furialia bella
+  Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet                   410
+  Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.
+    Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi
+  Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.
+  Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens
+  Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum                    415
+  Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis
+  Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.
+  Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,
+  Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.
+  Ibant, et læti pars Sancum voce canebant,                        420
+  Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,
+  Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus
+  Dixisti populos magna ditione Sabinos.
+    Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,
+  Horridus et squamis et equina Curio crista?                      425
+  Pars belli quam magna venit! non æquore verso
+  Tam creber fractis albescit fluctus in undis;
+  Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo
+  Lunatis acies imitatur Martia peltis,
+  Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.                     430
+    Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,
+  Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ,
+  Quique Truentinas servant cum flumine turres,
+  Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco
+  Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.                         435
+  Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,
+  Murice nec Libyco; statque humectata Vomano
+  Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.
+  Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto
+  Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe                     440
+  Exutum formæ volitare per æthera jussit,
+  Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.
+  Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,
+  Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit
+  Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.                       445
+    Sed non ruricolæ firmarunt robore castra
+  Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.
+  Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti
+  Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,
+  Et lavat ingentem perfundens flumine sacro                       450
+  Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis
+  In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,
+  Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.
+  Sed pater ingenti medios inlabitur amne
+  Albula, et admota perstringit mœnia ripa.                        455
+  His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,
+  Hispellum, et duro monti per saxa recumbens
+  Narnia, et infestum nebulis humentibus olim
+  Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo
+  Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis                  460
+  Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives
+  Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.
+  Ductor Piso viros spernaces mortis agebat
+  Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci
+  Æquabat senium, atque astu superaverat annos.                    465
+  Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,
+  Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.
+    Jamque per Etruscos legio completa maniplos
+  Rectorem magno spectabat nomine Galbam.
+  Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro                        470
+  Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.
+  Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi
+  Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.
+  Nec non Argolico dilectum litus Haleso
+  Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ.                      475
+  Adfuit et sacris interpres fulminis alis
+  Fæsula, et antiquus Romanis mœnibus horror
+  Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas
+  Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.
+    Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,                       480
+  Insignis portu, quo non spatiosior alter
+  Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,
+  Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.
+  Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces,
+  Et junxit totidem tacito terrore secures:                        485
+  Hæc altas eboris decoravit honore curules,
+  Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro:
+  Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.
+  His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci,
+  Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique                      490
+  Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta
+  Haud procul, et sacrum Phœbo Soracte frequentant.
+  Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino
+  Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.
+    Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes                      495
+  Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,
+  Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.
+  Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam
+  Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,
+  Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes                      500
+  Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.
+  Sed populis nomen posuit metuentior hospes,
+  Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas,
+  Mygdoniam Phœbi superatus pectine loton.
+  Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,                      505
+  Urbibus est illis caput, interiorque per udos
+  Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.
+  Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi
+  Sed numero castella valent: conjungitur acer
+  Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.                      510
+    Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,
+  Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi
+  (Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras
+  Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.
+  Haud ullo levior bellis Vestina juventus                         515
+  Agmina densavit, venatu dura ferarum:
+  Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,
+  Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ.
+  Marrucina simul Frentanis æmula pubes
+  Corfini populos, magnumque Teate trahebat.                       520
+  Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto
+  Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ.
+  Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi.
+    Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum
+  E toto dabat ad bellum Campania tractu,                          525
+  Ductorum adventu vicinis sedibus Osci
+  Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum
+  Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ,
+  Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque
+  Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre                   530
+  Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.
+  Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta
+  Prole Dicarchea, multo cum milite Graia
+  Illic Parthenope, ac Pœno non pervia Nola,
+  Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ:                        535
+  Sarrastis etiam populos totasque videres
+  Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues
+  Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens
+  Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.
+  Non Prochyte, non ardentem sortita Typhœa                        540
+  Inarime, non antiqui saxosa Telonis
+  Insula, nec parvis aberat Calatia muris;
+  Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:
+  In primis Capua, heu! rebus servare serenis
+  Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.                      545
+    Lætos rectoris formabat Scipio bello.
+  Ille viris pila, et ferro circumdare pectus
+  Addiderat: leviora domo de more parentum
+  Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;
+  Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes.                    550
+    Ipse inter medios venturæ ingentia laudis
+  Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu
+  Murales fossas, undosum frangere nando
+  Indutus thoraca vadum: spectacula tanta
+  Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta                     555
+  Ilia perfossum, et campi per aperta volantem
+  Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem
+  Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.
+  Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque
+  Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti                         560
+  Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.
+    Adfuit et Samnis, nondum vergente favore
+  Ad Pœnos; sed nec veteri purgatus ab ira.
+  Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique
+  Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent,                  565
+  Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve
+  Obscura incultis Herdonia misit ab agris.
+    Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus
+  Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes
+  Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.                        570
+  Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque
+  Avertunt fluvio, somnique labore parantur.
+    Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes,
+  Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.
+  Parebat legio audaci permissa Cethego,                           575
+  Cui socias vires, atque indiscreta maniplis
+  Arma recensebant; nunc sese ostendere miles
+  Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto
+  Misit, et exhaustæ mox Pœno Marte Cerillæ,
+  Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt              580
+  Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.
+  Ille et pugnacis laudavit tela Salerni
+  Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes
+  Aptabat dextris inrasæ robora clavæ.
+  Ipse, humero exsertus gentili more parentum,                     585
+  Difficili gaudebat equo, roburque juventæ
+  Flexi cornipedis duro exercebat in ore.
+    Vos etiam adcisæ desolatæque virorum
+  Eridani gentes, nullo adtendente Deorum
+  Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.                      590
+  Certavit Mutinæ quassata Placentia bello:
+  Mantua mittenda certavit pube Cremonæ,
+  Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu
+  Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris.
+    Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers               595
+  Arva coronantem nutrire Faventia pinum.
+  Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi,
+  Et quondam Teucris comes in Laurentia bella
+  Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.
+  Quique gravi remo, limosis segniter undis,                       600
+  Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ.
+  Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti
+  Euganea, profugique sacris Antenoris oris.
+  Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.
+  Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni                     605
+  In decus Hannibalis duros misere nepotes.
+  Maxima tot populis rector fiducia Brutus
+  Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.
+  Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,
+  Et sine tristitia virtus: non ille rigoris                       610
+  Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,
+  Nec famam lævo quærebat limite vitæ.
+    Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ
+  Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna.
+  Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum,                615
+  Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.
+    Ignosset, quamvis avido committere pugnam,
+  Varroni, quicumque simul tot tela videret.
+  Tantis agminibus Rhœteo litore quondam
+  Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ,                      620
+  Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.
+    Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ,
+  Defigunt diro signa infelicia vallo.
+  Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,
+  Cessarunt Superi vicinas prodere clades.                         625
+  Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,
+  Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ,
+  Nutantique ruens prostravit vertice silvas
+  Garganus, fundoque imo mugivit anhelans
+  Aufidus, et magno late distantia ponto                           630
+  Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.
+  Quæsivit Calaber, subducta luce repente
+  Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:
+  Obseditque frequens castrorum limina bubo.
+  Nec densæ trepidis apium se involvere nubes                      635
+  Cessarunt aquilis: non unus crine corusco
+  Regnorum eversor rubuit letale cometes.
+  Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti
+  Inrupere feræ, raptique ante ora paventum
+  Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.                   640
+    Ludificante etiam terroris imagine somnos,
+  Gallorum visi bustis erumpere manes:
+  Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ
+  Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen
+  Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta                     645
+  Effigie patris large fluxere Quirini.
+  Major et horrificis sese extulit Allia ripis.
+  Non Alpes sedere loco, non nocte dieve
+  Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.
+  Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ                         650
+  In Latium venere faces, ruptusque fragore
+  Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.
+  Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes
+  Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis
+  Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex.                     655
+    Ecce inter medios belli præsagus, et ore
+  Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet
+  Miles castra feris, et anhelat clade futura.
+  Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis
+  Deficiunt campi; video per densa volantem                        660
+  Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos
+  Arma virum super atque artus et signa trahentem.
+  Turbinibus furit insanis, et prælia ventus
+  Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi
+  Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris                       665
+  Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu
+  Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.
+  Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum
+  Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans
+  Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.                      670
+  Gestat Agenoreus nostro de more secures
+  Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.
+  In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.
+  O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?
+  Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro                        675
+  Metitur Latias victrix Carthago ruinas.
+
+
+
+
+LIBER NONUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal,
+cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur prælio
+tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in
+prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani
+pereunt: sed haudquaquam par Pœnis dimicatio est; 1-14.
+
+Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul,
+cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.
+
+Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e
+manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi
+militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere
+ruant, edicit; 24-37.
+
+Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus
+lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina
+imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat,
+pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe
+Deorum et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; 38-65.
+
+Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum
+portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a
+Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in
+Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; 66-79.
+
+Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter
+in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum
+agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore
+Satricus inermis a Pœnis ad Romanos transfugit, et in campo arma
+quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus
+incidit; 80-95.
+
+Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis
+mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.
+
+Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum,
+erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus
+orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat;
+106-151.
+
+Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus
+trajicit, et, his verbis, FUGE PRÆLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis
+in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus
+concidit; 151-177.
+
+Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii,
+duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad
+milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque
+pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria
+illis omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; 178-216.
+
+Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros
+duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Pœnos et
+Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero
+Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in
+prælio circumferant; 217-243.
+
+Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo,
+sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum
+cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino
+tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit;
+244-277.
+
+Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu,
+ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; 278-303.
+
+Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita
+multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus
+pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos
+adcendunt; 304-334.
+
+Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta,
+utuntur, et atrox editur cædes; 335-353.
+
+Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et
+cum magna strage inpellit; 354-369.
+
+Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum
+amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a
+Symætho interficiuntur; 370-410.
+
+Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus:
+sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et
+in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.
+
+Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare
+cum Pœnorum duce certamen descendit; 424-437.
+
+Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere
+auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.
+
+Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas
+invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit;
+470-485.
+
+Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis
+motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ
+voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.
+
+Is Pœnorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora
+volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque
+intercludit; 501-520.
+
+Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Pœnos; 521-525.
+
+De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quæ
+ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut
+fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam
+faciat; 526-541.
+
+Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque
+mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex
+acie excedit; 542-555.
+
+Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis
+delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii
+olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.
+
+Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in
+dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes;
+570-583.
+
+Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium
+excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.
+
+Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore
+instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis
+eminus incessuntur; 599-631.
+
+Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe
+increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.
+
+Varro, quem sera temeritatis pœnitentia subit, trepide ex acie
+refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus
+Romam revertatur; 644-657.
+
+
+  Turbato monstris Latio, cladisque futuræ
+  Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,
+  Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ
+  Omina venturæ, consul traducere noctem
+  Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,                        5
+  Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres
+  Exercere tubas, nocturnaque classica velle.
+  Nec minor in Pœno properi certaminis ardor.
+  Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;
+  Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis                    10
+  Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem
+  Telorum nubem: ante omnes invadere bella
+  Mancinus gaudens, hostilique ungere primus
+  Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.
+  Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo                      15
+  Auspicia incusante Deum compesceret arma,
+  Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,
+  Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.
+  Quæ tamen haud valuit perituris millibus una
+  Plus donasse die. Rediere in castra, gemente                      20
+  Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret
+  Amenti cessura viro, frustraque suorum
+  Servatas a cæde animas: nam turbidus ira
+  Infensusque moræ dilata ob prælia ductor:
+  «Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,                25
+  Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
+  Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?
+  Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,
+  Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.
+  Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,                   30
+  Vertere quum consul terga, et remeare juberet,
+  Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ;
+  Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus
+  Incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus.
+  Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc             35
+  Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra
+  Pestifero pugnæ castra incendebat amore.
+    At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,
+  Sed qualis stratis deleto milite campis
+  Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro                  40
+  Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,
+  Quum stupet exanimata parens, natique tepentes
+  Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:
+  «Per toties, inquit, concussæ mœnia Romæ,
+  Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,                45
+  Insontes animas, cladi parce obvius ire:
+  Dum transit Divum furor, et consumitur ira
+  Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre
+  Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.
+  Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,                       50
+  Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?
+  Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger,
+  Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis
+  Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.
+  At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.                    55
+  Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,
+  Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem
+  Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque
+  Vulgavit terris proavorum ætate furores.
+  Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram                    60
+  Fata cano vates: sistis ni crastina signa,
+  Firmabis nostro Phœbeæ dicta Sibyllæ
+  Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,
+  Sed te, si perstas, insignes consule campi.»
+  Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ.                    65
+    Nec non et noctem sceleratus polluit error:
+  Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris
+  Servitium Satricus, mox inter præmia regi
+  Autololum dono datus ob virtutis honorem.
+  Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti                      70
+  Matris in uberibus nati, Mancinus et una
+  Nomine Rhœteo Solymus: nam Dardana origo,
+  Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus
+  Æneæ, claram muris fundaverat urbem
+  Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis                         75
+  Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.
+  Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis
+  Advectus, quo non spretum, si posceret usus,
+  Noscere Gætulis Latias interprete voces.
+  Postquam posse datum Peligna revisere tecta,                      80
+  Et patrium sperare larem; ad conamina noctem
+  Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.
+  Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere cœpta
+  Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.
+  Exuvias igitur, prostrataque corpora campo                        85
+  Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.
+    Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat
+  Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,
+  Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.
+  Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,                      90
+  Alter natorum Solymus vestigia vallo
+  Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim
+  Alternat portæ excubias, fratrisque petebat
+  Mancini stratum sparsa inter funera corpus,
+  Furtiva cupiens miserum componere terra.                          95
+  Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis
+  Aggere Sidonio venientem conspicit hostem.
+  Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro
+  Ætoli condit membra occultata Thoantis.
+  Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque                100
+  Incomitata videt vestigia ferre per umbras,
+  Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis
+  In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum
+  Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,
+  Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus.                       105
+    Verum ubi victorem juvenili robore cursus
+  Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,
+  Fraternusque procul, luna prodente, retexit
+  Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;
+  Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:                       110
+  «Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,
+  Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem
+  Pergameo indignum Solymo, si evadere detur
+  Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes
+  Germani spolium ante oculos, referasque superba,                 115
+  Me spirante, domus Pelignæ pefidus arma?
+  Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus
+  Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.»
+  Talia vociferans stricto mucrone ruebat.
+    Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,                  120
+  Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;
+  Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
+  Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:
+  «Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit
+  (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro               125
+  Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
+  Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,
+  Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,
+  Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,
+  Pœnus eram; verum, castris elapsus acerbis,                      130
+  Ad vos et caræ properabam conjugis ora.
+  Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,
+  Hæc fratris tumulis arma excusata reporta.
+  Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
+  Ductori monitus Paulo, producere bellum                          135
+  Nitatur, Pœnoque neget certamina Martis.
+  Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua
+  Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem
+  Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.
+  Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ                   140
+  Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,
+  Invento simul atque amisso redde parenti
+  Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis
+  Invadit nati tremebundis colla lacertis;
+  Adtonito et nitens verbis sanare pudorem                         145
+  Vulneris inpressi, telum excusare laborat:
+  «Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
+  Non nox errorem nigranti condidit umbra?
+  Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.
+  Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum                  150
+  Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo
+  Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque
+  Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri
+  Sistere festinat cursum, laceroque ligare
+  Ocius inlacrimans altum velamine vulnus.                         155
+    Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ:
+  «Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit
+  In patriam? sic te nato, natumque parenti
+  Inpia restituit? felix o terque quaterque
+  Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!                   160
+  Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem
+  Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset
+  Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses
+  Infausti generis: verum linquetur iniquis
+  Non ultra Superis nostros celare labores.»                       165
+    Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore,
+  In vacuas senior vitam disperserat auras.
+  Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum:
+  «Pollutæ dextræ et facti Titania testis
+  Infandi, quæ nocturno mea lumine tela                            170
+  Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,
+  His oculis et damnato violabere visu.»
+  Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum
+  Sustentans vulnus, mananti sanguine signat
+  In clipeo mandata patris, FUGE PRÆLIA, VARRO;                    175
+  Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,
+  Defletumque super prosternit membra parentem.
+    Talia venturæ mittebant omina pugnæ
+  Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris
+  Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.                          180
+  Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma
+  Excibant de more suos; Pœnisque redibat,
+  Qualis nulla dies omni surrexerit ævo.
+  «Non verborum, inquit, stimulantum, Pœnus, egetis,
+  Herculeis iter a metis ad Iapygis agros                          185
+  Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:
+  Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum
+  Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.
+  Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto
+  Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent                       190
+  Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.
+  Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris
+  Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque
+  Bellandi merces sit gloria: cetera vobis
+  Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,                         195
+  Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis;
+  Quin etiam Libyco si quid de litore raptum
+  Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.
+  Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris
+  Ex opibus posco: raptor per secula longa                         200
+  Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.
+  Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,
+  Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,
+  Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi
+  Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,                    205
+  Electos optare dabo inter præmia campos.
+  Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,
+  Captivis late gregibus depascere ripas.
+  Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ
+  Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam                    210
+  Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.
+  Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;
+  Ad muros statis Romæ: licet avia longe
+  Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,
+  Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles                   215
+  Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.»
+    Hæc memorat: tum, propulso munimine valli,
+  Fossarum rapuere moras, aciemque locorum
+  Consilio curvis adcommodat ordine ripis.
+  Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu                        220
+  Bellator Nasamon, unaque inmanior artus
+  Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,
+  Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum
+  Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili,
+  Corpora ab inmodico servans nigrantia Phœbo;                     225
+  Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces.
+  At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam
+  Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,
+  Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit
+  Pyrene, populi, varioque auxere tumultu                          230
+  Flumineum latus: effulget cætrata juventus;
+  Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,
+  Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo,
+  Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet
+  Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque                       235
+  Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis.
+  Sed qua se fluvius retro labentibus undis
+  Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,
+  Turritæ moles, ac propugnacula dorso
+  Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,                      240
+  Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros.
+  Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque
+  Ferre datur cursus, et toto fervere campo.
+    Dum Libys incenso dispensat milite vires,
+  Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget               245
+  Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,
+  Qua dextra veniant stridentis sibila teli,
+  Promittitque viris, nulli se defore testem:
+  Jam Varro, exacta vallo legione, movebat
+  Cladum principia; ac pallenti lætus in unda                      250
+  Laxabat sedem venturis portitor umbris.
+    Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant
+  Ire notæ clipeo, defixique omine torpent.
+  Juxta terribilis facies; miseranda jacebant
+  Corpora in amplexu, natusque in pectore patris                   255
+  Imposita vulnus dextra letale tegebat.
+  Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus
+  Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat
+  Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.
+  Ocius erroris culpam, deflendaque fata                           260
+  Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.
+  Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo:
+  Namque illum, cui femineo stant corde timores,
+  Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda,
+  Quum Furiæ expeterent pœnas, fortasse paterno                    265
+  Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.»
+    Tum minitans propere describit munera pugnæ;
+  Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces
+  Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque
+  Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.                       270
+  At campi medio (namque hac in parte videbat
+  Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire
+  Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.
+  Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
+  His super insidias contra Nomadumque volucrem                    275
+  Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque
+  Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum.
+    Jamque propinquabant acies, agilique virorum
+  Discursu, mixtoque simul calefacta per ora
+  Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis               280
+  Errabat cæcum turbata per agmina murmur.
+  Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,
+  Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas
+  Parturit unda freti, fundoque emota minaces
+  Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis                     285
+  Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.
+    Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum
+  Terrarum fuit ille labor; Discordia demens
+  Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.
+  Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,                     290
+  Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,
+  Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti
+  Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,
+  Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,
+  Alternusque animæ mutato Castore Pollux.                         295
+  Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,
+  Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
+  Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
+  Multaque præterea Divorum turba minorum.
+  Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma               300
+  Intremuit tellus, pars inplevere propinquos
+  Divisi montes, pars sedem nube sub alta
+  Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.
+    Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,
+  Phlegræis quantas effudit ad æthera voces                        305
+  Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi
+  Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit
+  Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire
+  Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.
+  Nec vero prima in tantis concursibus hasta                       310
+  Ulla fuit: stridens nimbus certante furore
+  Telorum simul effusus, cupidæque cruoris
+  Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella.
+  Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,
+  Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum                    315
+  Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.
+  Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,
+  Avertive potest pubes, aut ordine pelli
+  Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede
+  Si cœptet Calpen inpacto gurgite pontus.                         320
+    Amisere ictus spatium, nec morte peracta
+  Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu
+  Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit
+  Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.
+  Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri                  325
+  Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens
+  Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis.
+  Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo,
+  Contorum longo et proceræ cuspidis ictu,
+  Ceu primas agitent acies, certamina miscent.                     330
+  At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,
+  Missilibus certant pugnas æquare priorum.
+  Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti
+  Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem.
+  Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,                      335
+  Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;
+  At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:
+  Interdum stridens per nubila fertur arundo,
+  Interdumque ipsis metuenda falarica muris.
+    Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur,                   340
+  Mortali totum hunc aperire in secula voce
+  Posse diem? tantumne datis confidere linguæ,
+  Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis
+  Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,
+  Huc omnes cantus, Phœbumque vocate parentem.                     345
+  Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,
+  Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,
+  Nec libeat tentare Deis, an Troia proles
+  Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,
+  Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes                 350
+  Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,
+  Nullo major eris: mox sic labere secundis,
+  Ut sola cladum tuearis nomina fama.
+    Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum
+  Alternata vices incerto eluserat iras                            355
+  Eventu, mediaque diu pendente per ambas
+  Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.
+  Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,
+  Necdum maturas impellit ventus aristas,
+  Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim                 360
+  Alterno lente motu incurvata nitescit.
+    Tandem barbaricis perfractam viribus acri
+  Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
+  Laxati cunei, perque intervalla citatus
+  Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro                       365
+  Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una
+  Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo
+  Bellator timet Ausonius, per pectora sævas
+  Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.
+    Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ,                       370
+  Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,
+  Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat,
+  Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.
+  Is postquam frangi res, atque augescere vidit
+  Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum,                  375
+  Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,
+  Ni decori sat sint pariendo tempora leti.»
+  Dixit: et in medios, qua dextera concita Pœni
+  Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.
+    Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem                 380
+  Induere excelso cæsi gestamina trunco,
+  Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.
+  Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu
+  Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.
+  Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes                      385
+  Concordi virtute manus; sed perdidit acer,
+  Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram.
+  At Siccha auxilium, magno turbante dolore,
+  Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense
+  Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ                           390
+  Damnavit, dextraque jacet morientis amici.
+    Tandem convertit fatalia tela Nealcæ
+  Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,
+  Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis.
+  Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis                 395
+  Depulerat torrens, raptum contorquet in ora
+  Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ,
+  Ablatusque viro vultus: concreta cruento
+  Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
+  Orbibus elisis et trunca lumina fronte.                          400
+  Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro
+  Conatus, metuensque viro superesse cadenti.
+  Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus
+  Paupertas; sacro juvenes Præneste creati
+  Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.                   405
+  Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto
+  Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus.
+  Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum
+  Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem.
+  Arma fuere decus victori bina Symætho.                           410
+    Sed longum tanto lætari munere casus
+  Haud licitum Pœnis: aderat terrore minaci
+  Scipio, conversæ miseratus terga cohortis,
+  Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum
+  Curio, et a primo descendens consule Brutus.                     415
+  Atque his fulta viris acies repararet ademtum
+  Mole nova campum, subito ni turbine Pœnus
+  Agmina frenasset jam procurrentia ductor.
+  Isque ut Varronem procul inter prælia vidit,
+  Et juxta sagulo circumvolitare rubenti                           420
+  Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco:
+  Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem
+  Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram.
+    Heu miser! æquari potuisti funere Paulo,
+  Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum                       425
+  Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere,
+  Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?
+  Nam, rapido subitam portans in morte salutem
+  Procursu, cœpta in sese discrimina vertit
+  Scipio: nec Pœnum, quamquam est ereptus opimæ                    430
+  Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste
+  Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris
+  Exigere oblato tandem certamine pœnas.
+  Stabant educti diversis orbis in oris,
+  Quantos non alio vidit concurrere tellus                         435
+  Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor
+  Anteibat Latius, melior pietate fideque.
+    Desiluere cava turbati ad prælia nube,
+  Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Pœno;
+  Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ                     440
+  Contremuere acies: ater, qua pectora flectit
+  Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,
+  Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis.
+  Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen
+  Ut credas, oculi; summaque in casside largus                     445
+  Undantes volvit flammas ad sidera vertex.
+  At Mavors, moto proturbans aera telo,
+  Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum
+  Munere fundentem loricam incendia gestat,
+  Ac pulsat fulva consurgens æthera crista.                        450
+    Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim
+  Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes
+  Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque
+  Spectari Superis, addebant mentibus iras.
+    Jamque ictu valido libratam a pectore Pœni                     455
+  Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:
+  Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis
+  Exemplo doctus, porgebat protinus ensem
+  Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat.
+  Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente                   460
+  Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens
+  Lumina, turbato superavit Gorgona vultu.
+  Erexere omnes inmania membra chelydri
+  Ægide commota, primique furoris ad ictus
+  Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.                   465
+  Hic Dea convulsam rapido conamine partem
+  Vicini montis, scopulisque horrentia saxa
+  In Martem furibunda jacit, longeque relatos
+  Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.
+    At non hæc Superum fallebant prælia regem.                     470
+  Demittit propere subcinctam nubibus Irim,
+  Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur:
+  «I, Dea, et Œnotris velox adlabere terris,
+  Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,
+  Nec speret fixas Parcarum vertere leges:                         475
+  Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus
+  Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram,
+  Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.»
+    Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,
+  Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,                     480
+  «Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa
+  Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto
+  Cernere Gargani ferventia cædibus arva?»
+  Hæc effata, cava Pœnum in certamina nube
+  Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit.                      485
+    At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ
+  Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor
+  Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri
+  Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque
+  Instaurant Itali, versa formidine, cædem;                        490
+  Quum ventis positus custos, cui flamina carcer
+  Imperio compressa tenet, cælumque ruentes
+  Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique,
+  Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,
+  Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis                      495
+  Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor.
+  Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro,
+  Concepitque ignes, et flammea protulit ora,
+  Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna
+  Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem.                    500
+  Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque:
+  Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)
+  Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis
+  Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ
+  Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque;                   505
+  Atque omnis retro flatu obcursante refertur
+  Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.
+  Atque idem flatus Pœnorum tela secundant,
+  Et velut amento contorta hastilia turbo
+  Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.                    510
+  Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles
+  Ignavam mortem compresso mæret hiatu.
+  Ipse, caput flavum caligine conditus atra,
+  Vulturnus, multaque comam perfusus arena,
+  Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;                      515
+  Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,
+  Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.
+  Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes
+  Hostili jugulo ferrum, conamine ducto
+  Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.                      520
+  Nec satis Ausonias passim fœdare cohortes,
+  In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,
+  Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.
+    Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis
+  Æolius furor, et Martem subcendit in iras,                       525
+  Adfatur virgo socia Junone parentem:
+  «Quantos Gradivus fluctus in Punica castra
+  (Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet!
+  Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim?
+  Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet             530
+  Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),
+  Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ
+  Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis
+  Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.»
+    Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,                     535
+  «Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum
+  Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum
+  Antistet, conjux, Superis tua, discute telo
+  Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,
+  Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu                           540
+  Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.»
+    Contra quæ miti respondet Jupiter ore:
+  «Certatis fatis, et spes extenditis ægras.
+  Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,
+  Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis                       545
+  Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.
+  At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,
+  (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.
+  Nec longe cladis metæ: venit hora diesque,
+  Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.»                    550
+    Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,
+  Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.
+  Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas
+  Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque,
+  Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent.             555
+    Ut patuit liber Superum certamine tandem,
+  Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo
+  Pœnus, quo sensim cælestia fugerat arma,
+  Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque
+  Turrigeræ molem, tormentorumque labores.                         560
+  Atque ubi turbantem leviores ense catervas
+  Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis
+  Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem,
+  En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis
+  Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis                     565
+  Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras
+  Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis
+  Hasta comes dictis murali turbine pectus
+  Transforat, et voces venturas occupat ictu.
+    Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra                      570
+  Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.
+  Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas
+  Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,
+  Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.
+  Inmane stridens agitur, crebroque coacta                         575
+  Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.
+  Liventi dorso turris, flammaque, virisque,
+  Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando
+  Saxorum super arma ruit, passimque volanti
+  Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.                       580
+  Stat niveis longum stipata per agmina vallum
+  Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta
+  Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.
+  Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma
+  Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;                         585
+  Clamantemque ferens calcata per agmina portat.
+  Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax
+  Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,
+  Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis,
+  Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.                      590
+  Haud excussa novi virtus terrore pericli.
+  Utitur ad laudem casu, geminumque citato
+  Vicinus fronti lumen transverberat ense.
+  Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras
+  Vulnere, et erectis excussam cruribus alte                       595
+  Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.
+  Arma, virique simul, spoliataque bellua visu
+  Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.
+    Spargi flagrantes contra bellantia monstra
+  Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ,                     600
+  Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.
+  Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent
+  Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro
+  Ignis edax vento per propugnacula fertur.
+  Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor                      605
+  Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,
+  Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta
+  Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor.
+  It fera candenti torrente bitumine corpus
+  Amens, et laxo diducit limite turmas.                            610
+  Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;
+  Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.
+  Uritur inpatiens, et magni corporis æstu
+  Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;
+  Donec vicini tandem se fluminis undis                            615
+  Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore
+  Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis
+  Exstantem ripis flammam: tum denique sese
+  Gurgitis inmersit molem capiente profundo.
+    At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis                     620
+  Igne calet, circumfusi Rhœteia pubes
+  Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo
+  Eminus incessunt: ut qui castella per altos
+  Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.
+  Ausus digna viro, fortuna digna secunda,                         625
+  Extulerat dextram atque adversum comminus ensem
+  Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum
+  Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri
+  Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,
+  Et superas alte miserum jaculata per auras                       630
+  Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.
+    Has inter clades viso Varrone sub armis
+  Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit,
+  Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis
+  Staturum ante tuos currus promisimus urbi?                       635
+  Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!
+  Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,
+  Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,
+  Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus,
+  Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum                   640
+  Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,
+  Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.
+  Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.
+    Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo
+  Avia diducto, convertit Varro, manuque                           645
+  Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, pœnas,
+  Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.
+  Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati,
+  Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta
+  Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem                    650
+  Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.
+  Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum
+  Hos referam populo fasces? atque ora per urbes
+  Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse
+  Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?»              655
+    Plura indignantem telis propioribus hostes
+  Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis prælium restituit,
+et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni
+juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et
+ingenti cæde prosternuntur; 1-30.
+
+Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres,
+Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt;
+31-41.
+
+Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno,
+in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga
+salutem quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in
+maximum temere discrimen adducat; 42-58.
+
+At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter
+in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem,
+obtruncat; 59-82.
+
+Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere
+conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Pœnum
+a sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad
+Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe
+diversam campi partem citatim contendit; 83-91.
+
+Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.
+
+Paulus contra ingentem Pœnorum stragem edit, et Phorcyn interficit;
+170-184.
+
+Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem
+recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis,
+fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam
+Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum
+abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.
+
+Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora
+eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui
+effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio
+inmergit; 202-214.
+
+Paulus ipse cæco impetu in victores Pœnos fertur, et Viriathum, cæde
+Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem,
+interimit; 215-231.
+
+Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore
+obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.
+
+Tum Pœni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo
+super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta
+hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.
+
+Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi
+sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc
+pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum
+sit; 260-275.
+
+Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ
+repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam
+advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat;
+276-291.
+
+Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad
+ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique
+cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.
+
+Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus
+repletur; 309-325.
+
+Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria,
+minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die
+Romam proficisci constituit; 326-336.
+
+Temerario huic consilio Juno, et furoris Pœni, et iræ Jovis,
+fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium
+Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis
+fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur;
+337-370.
+
+Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a
+Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non
+dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.
+
+Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum,
+vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni
+ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet;
+377-386.
+
+Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis,
+armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium
+abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi
+præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis
+occupantur; 387-414.
+
+Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce
+Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant;
+415-425.
+
+Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare
+cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.
+
+Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero
+stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; 449-453.
+
+Præcipue convertit omnes equus Clœlii, qui, a Bageso captus, eum
+excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu
+advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; 454-471.
+
+Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat,
+et e Cinna, qui a Romanis ad Pœnos transfugerat, comperit, Clœlium
+genus duxisse a Clœlia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino
+regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.
+
+Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus
+grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; 503-512.
+
+Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem
+aliquando exoptat; 513-523.
+
+Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et
+in illis cadavera Pœnorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma
+Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.
+
+Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis
+insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi
+non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur;
+558-577.
+
+Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris
+tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent,
+et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.
+
+Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi
+cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia
+templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam
+defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et
+inpavidi; 592-604.
+
+Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad
+urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.
+
+Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium,
+iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum pœnis petere, neque
+hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli
+creatus sit; 615-622.
+
+Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt,
+quod de republica non desperaverit; 623-629.
+
+Ipse vero consul culpæ conscientia et indignationis popularis
+pœnarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis
+ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur;
+630-639.
+
+Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum
+rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari,
+delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos scribi jubent;
+640-649.
+
+Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam
+traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.
+
+
+  Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,
+  Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro
+  Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,
+  In medios fert arma globos, seseque periclis
+  Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.                         5
+  Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro,
+  Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga
+  Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,
+  Nil superest: idem sedes adeuntibus imas
+  Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde                         10
+  Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat,
+  Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:
+  Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi
+  Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;
+  Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus                 15
+  Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.
+    Abscessere retro, pavidique in terga relatos
+  Abduxere gradus: ut lætus valle remota
+  Quum capream venator agit, fessamque propinquo
+  Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,                   20
+  Si ferus adverso subitum se protulit antro,
+  Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una
+  Et color, et sanguis, et tela minora periclo;
+  Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.
+  Nunc in restantes mucronem comminus urget,                        25
+  Nunc trepidos ac terga mala formidine versos
+  Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,
+  Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers
+  Uni turba viro; atque alter si detur in armis
+  Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ.                          30
+    Tandem inclinato cornu sine more ruebat.
+  Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris
+  Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle
+  Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa
+  Miserunt muris: junxit fera tempora leti                          35
+  Sidonius non consimili discrimine miles:
+  Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;
+  Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis.
+  Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto
+  Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra,                             40
+  Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.
+  Per medios agitur, projecto lucis amore
+  Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur
+  Aspera, si obcumbat ductore superstite Pœno.
+    Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,                45
+  Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)
+  In faciem pavidi Juno conversa Metelli,
+  «Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,
+  Incassumque moves, fato renuente, furores?
+  Si superest Paulus, restant Æneia regna;                          50
+  Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem
+  Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus
+  Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi
+  (Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti.
+  Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis                      55
+  Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.
+  Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto
+  Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»
+    Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis
+  Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ              60
+  Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?
+  I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela
+  Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,
+  Intactusque abeas, atque intres mœnia Romæ
+  Cum Varrone simul: talin’, pavidissime, dignum                    65
+  Me vita, pulchraque indignum morte putasti?
+  Quippe furit Pœnus, qui nunc contraria bella
+  Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ
+  Virtutis patrum! quando certamen inire,
+  Cuive virum mallem memet componere, quam qui                      70
+  Et victus dabit et victor per secula nomen?»
+    Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,
+  Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum
+  Agmina, et in densis furantem membra maniplis
+  Per conferta virum et stipata umbonibus arma                      75
+  Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.
+  Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,
+  Erroresque feræ sollers per devia mersa
+  Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro
+  Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;                      80
+  Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,
+  Deprendit spissis arcana cubilia dumis.
+    At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis
+  Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ,
+  In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ,                            85
+  Avocat ignarum sævo a certamine Pœnum.
+  «Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,
+  O decus æternum Carthaginis! horrida juxta
+  Stagnantes consul molitur prælia ripas;
+  Et laus haud alio major datur hoste peremto.»                     90
+  Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat.
+    Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;
+  Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant
+  Arma senem circa nati; pauperque penatum,
+  Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros                 95
+  Bellator populos, factis et cæde docebat
+  Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.
+  Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,
+  Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu
+  Innumero cum turre feram, facibusque sequutis                    100
+  Ardentem monstri spectabat læta ruinam;
+  Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ
+  Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;
+  (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos
+  Sæva parens ultro in certamina, et addere passim                 105
+  Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,
+  Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.
+  Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido
+  Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,
+  Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,                     110
+  Explorat dubios Phœbea lampade natos.
+  Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis,
+  En medias hasta velox prætervolat auras.
+  Hæsit multiplici non alte cuspis in auro,
+  Ac senium invalido dependens prodidit ictu.                      115
+    Cui Pœnus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus
+  Exsanguem senio dextram? vix prima momordit
+  Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.
+  En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista
+  A nobis melius discet bellare juventus.»                         120
+  Sic propria miseri transfigit pectora corno.
+  At contra (horrendum) bis terna spicula dextra
+  Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ.
+  Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam
+  Venator premit obsesso quum Maurus in antro,                     125
+  Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant
+  Nondum sat firmo catuli certamina dente.
+  Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,
+  Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas
+  Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,                     130
+  Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat,
+  Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti
+  Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.
+    Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira
+  Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:               135
+  «Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni
+  Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat
+  Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»
+  Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,
+  Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens                   140
+  Arma super fratrum resupino concidit ore.
+  Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum
+  Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum
+  Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
+  Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,               145
+  Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)
+  Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
+  Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa
+  Inliso saxo, qua spina interstruit artus,
+  Obcumbit; fratrisque videt labentia membra                       150
+  Quercentis, quem funda procul per inane voluta
+  Sopierat, dum supremam Telesinus in auras
+  Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.
+    At fessus mærore simul, cursuque, metuque,
+  Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor                    155
+  Interdum insistens Perusinus membra ferebat.
+  Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis
+  Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum
+  Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.
+  Tentarat precibus sævum lenire furorem;                          160
+  Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,
+  Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
+  Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro
+  Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
+  Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus                165
+  Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum
+  Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;
+  Donec victa Deo late procumbit, et omnem
+  Conlabens operit spatioso stipite prolem.
+    Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor                 170
+  Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram
+  Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat
+  Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris
+  Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,
+  Unde genus tristique Deæ manabat origo.                          175
+  Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem
+  Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,
+  Dum lævum petit incumbens violentius inguen,
+  Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,
+  Adflictumque premens, tergo qua balteus imo                      180
+  Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,
+  Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem
+  Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,
+  Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.
+    Has inter strages rapido terrore coorti                        185
+  Invadunt terga, atque averso turbine miscent
+  Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos
+  Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:
+  Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
+  Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam                     190
+  In cædes aciem pone atque in terga ruentes
+  Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.
+  E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.
+  Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem
+  Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste                       195
+  Auferri signum, connisus corpore toto
+  Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.
+  Ac dum comprensam cæso de corpore prædam
+  Avellit, tardeque manus moribunda remittit,
+  Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi                     200
+  Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.
+    Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo
+  Iras sæva truces, sublatum pulvere campum
+  Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.
+  Jamque reluctantes stridens inmane procella                      205
+  Per longum tulit ad campi suprema, cavisque
+  Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.
+  Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi
+  Servabat tacito, non felix Curio, leto.
+  Namque, furens animi dum consternata moratur                     210
+  Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,
+  In præceps magna propulsus mole ruentum
+  Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus
+  Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.
+    Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla                    215
+  Nescius, adversa fronte incurrebat in arma
+  Vincentum consul: pereundi Martius ardor,
+  Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;
+  Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ
+  Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis                  220
+  Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.
+  Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli,
+  Post Paulum belli pars optima, conruit ictu
+  Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno
+  Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram                       225
+  Consul, et insani quamquam contraria venti
+  Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,
+  Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ
+  Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi
+  Carmina pulsata fundentem barbara cætra                          230
+  Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.
+  Hic fuit extremus cædum labor: addere bello
+  Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est
+  Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo.
+    Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca                     235
+  Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra
+  Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.
+  Inde pedem referens, labentia membra propinquo
+  Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,
+  Sedit terribilis clipeum super ore cruento:                      240
+  Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,
+  Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,
+  Stat teli patiens media tremebundus arena,
+  Ac, manante jubis rictuque et naribus unda
+  Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,                 245
+  Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.
+    Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato
+  Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,
+  Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.
+  Obrutus hic telis ferri per corpora Piso                         250
+  Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam
+  Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,
+  Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:
+  Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam
+  Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;                          255
+  «Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant
+  Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»
+  Sic ait, atque ægrum cœptanti adtollere corpus
+  Arduus insurgens totum permiscuit ensem.
+    Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,                       260
+  Lentulus effusis campum linquebat habenis;
+  Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,
+  Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
+  Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari
+  Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus                     265
+  Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere
+  Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,
+  Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,
+  Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
+  Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas                      270
+  Crudelis belli, vivisque in turbine tanto
+  Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)
+  Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum
+  Fessarum, cape cornipedem: languentia membra
+  Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.»                      275
+    Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem
+  Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!
+  Nec vero spes angustæ, quum talia restent
+  Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,
+  Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis              280
+  Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis.
+  Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.
+  Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta
+  Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi
+  Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem                   285
+  Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos
+  Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo
+  Pectora, nec manes tam parva intramus imago.
+  Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,
+  Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum             290
+  Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,
+  Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,
+  Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris
+  Letifero cedens tandem, projectaque corpus
+  Luctatur morti, et languentem pandit hiatum                      295
+  In vanos morsus, nec subficientibus iræ
+  Ictibus, extrema lambit venabula lingua.
+    Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti
+  Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ
+  Non exspectatum surgens defixerat ensem,                         300
+  Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
+  Exoptans animam certantem ponere dextra.
+  Sed vicere virum coeuntibus undique telis
+  Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.
+  Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens                   305
+  Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
+  Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi
+  Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.
+    Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,
+  Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis                       310
+  Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.
+  Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic
+  Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
+  Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ
+  Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes;                      315
+  Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,
+  Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore
+  Cornipedum derepta fero spumantia frena.
+  Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
+  Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.                     320
+  Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto
+  Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
+  Naufragium spargens operit freta; jamque per undas
+  Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,
+  Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ.                      325
+    At Pœnus, per longa diem certamina sævis
+  Cædibus emensus, postquam eripuere furori
+  Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem
+  Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.
+  Sed mens invigilat curis, noctisque quietem                      330
+  Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,
+  Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.
+  Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,
+  Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes,
+  Destinat, ac jam claustra manu, jam mœnia flamma                 335
+  Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.
+    Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto,
+  Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,
+  Incautum ardorem atque avidas ad futile votum
+  Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis                    340
+  Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro
+  Edomita inviti componit lumina fratris.
+  Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit,
+  Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis
+  Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi                345
+  Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos
+  Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.
+  Ductori precor inmittas nova somnia Pœno,
+  Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,
+  Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.»                     350
+    Imperium celer exsequitur, curvoque volucris
+  Per tenebras portat medicata papavera cornu.
+  Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima
+  Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas
+  Devexo capiti pennas, oculisque quietem                          355
+  Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.
+  Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:
+  Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim
+  Cingere, et insultans adstare ad mœnia Romæ.
+  Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis,                           360
+  Elata torquens flagrantia fulmina dextra,
+  Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,
+  Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis;
+  Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum
+  Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:                      365
+  «Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;
+  Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,
+  Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»
+  Adtonitum visis, majoraque bella paventem
+  Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;                     370
+  Nec lux terribili purgavit imagine mentem.
+    Quos inter motus somni vanosque tumultus,
+  Dedita per noctem reliquo cum milite castra
+  Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.
+  Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas                         375
+  Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,
+  Celatis Superum monitis clausoque pavore,
+  Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,
+  Ac nimium lætis excusat fidere rebus.
+  Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis                   380
+  Terga juberetur muris, ac signa referre,
+  «Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,
+  Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis
+  Munera destituis fato, patriamque moraris?
+  Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros               385
+  Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»
+    Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
+  Jam Latius sese Canusina in mœnia miles
+  Conligere, et profugos vicino cingere vallo,
+  Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris!                    390
+  Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum
+  Imperium, non subnixæ lictore secures.
+  Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,
+  Corpora debilibus nituntur sistere membris.
+  Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis                       395
+  In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ
+  Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:
+  Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
+  Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.
+  At multa thorax perfossus cuspide; et hærens                     400
+  Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.
+  Interdum mæsto socios clamore requirunt.
+  Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,
+  Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.
+  Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis                  405
+  Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam
+  Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.
+  Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;
+  Atque idem quantus dextra: sed cura futuri
+  Quos premit, aut fossas instant præducere muris,                 410
+  Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;
+  Quaque patet campus planis ingressibus hosti,
+  Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,
+  Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.
+    Ecce, super clades et non medicabile vulnus,                   415
+  Relliquias belli atque inperdita corpora Pœnis
+  Inpia formido ac major jactabat Erinnys.
+  Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant
+  Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.
+  Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,                       420
+  Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello
+  Pectora degeneremque manum ad deformia agebat
+  Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,
+  Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla
+  Pœnorum, aut patriæ penetraret fama relictæ.                     425
+    Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,
+  Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,
+  Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,
+  Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
+  Cœpta viri, ruptis foribus sese arduus infert.                   430
+  Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum
+  Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam
+  Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum
+  Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus
+  Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores,                         435
+  Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,
+  Perque caput, nullo levius mihi numine, patris
+  Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna
+  Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.
+  Ocius, en, testare Deos, si mœnia tædis                          440
+  Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,
+  Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,
+  Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,
+  Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo
+  Pœnorum melior parietur gloria cæso.»                            445
+  His excussa incepta minis: jamque ordine jusso
+  Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant
+  Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.
+    Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,
+  Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ                         450
+  Facta recensebat, pertractans vulnera visu,
+  Hannibal, et, magna circumstipante caterva,
+  Dulcia præbebat trucibus spectacula Pœnis.
+  Quas strages inter, confossus pectora telis,
+  Seminecem extremo vitam exhalabat in auras                       455
+  Murmure deficiens jam Clœlius, oraque nisu
+  Languida vix ægro et dubia cervice levabat.
+  Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem
+  Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,
+  Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.                      460
+  Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui
+  Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi
+  Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.
+  Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,
+  De more inflexis præbebat scandere terga                         465
+  Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.
+  Milite non illo quisquam felicius acri
+  Insultarat equo, vel si resupina citato
+  Projectus dorso ferretur membra, vel idem
+  Si nudo staret tergo, dum rapta volucris                         470
+  Transigeret cursu sonipes certamina campi.
+    At Libys, humanos æquantem pectore sensus
+  Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ
+  Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque
+  Erogitat, letique simul compendia donat.                         475
+  Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,
+  Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)
+  «Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est
+  Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,
+  Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim                      480
+  Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,
+  Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella
+  Clusina venere domo: si Porsena fando
+  Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.
+    «Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco,                485
+  Certabat pulsos per bella reponere reges.
+  Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus
+  Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,
+  Compressere odia, et positum cum fœdere bellum,
+  Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda                  490
+  Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata
+  Gens Italum pro laude pati! Bis Clœlia senos
+  Nondum complerat primævi corporis annos,
+  Una puellarum Laurentum, et pignora pacis
+  Inter virgineas regi transmissa catervas                         495
+  (Facta virum sileo): rege hæc, et fœdere, et annis,
+  Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim
+  Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:
+  Cui si mutasset sexum natura, reverti
+  Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,                     500
+  Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est
+  Et genus et clara memorandum virgine nomen.»
+    Talia dum pandit, vicinus parte sinistra
+  Per subitum erumpit clamor: permixta ruina
+  Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli                  505
+  Eruerant corpus media de strage jacentum.
+  Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis
+  Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna
+  Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!
+  Pulvere canities atro, arentique cruore                          510
+  Squalebat barba, et perfracti turbine dentes
+  Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.
+    Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor
+  Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,
+  Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,                   515
+  Et populo consul totas edissere Cannas.
+  Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,
+  Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste
+  Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,
+  Funere supremo et tumuli decoretur honore.                       520
+  Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus
+  Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt,
+  Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.»
+    Hæc ait, et socium mandari corpora terræ,
+  Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,                    525
+  Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,
+  Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,
+  Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos
+  Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni
+  Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ                   530
+  Populus alma comæ, validis adcisa lacertis,
+  Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.
+  Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,
+  Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos.
+  Funereas tum deinde pyras certamine texunt                       535
+  Officium infelix et munus inane peremtis;
+  Donec anhelantes stagna in Tartessia Phœbus
+  Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam
+  Orbita nigranti traxit caligine noctem.
+    Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena                   540
+  Ignibus, atque sui terris rediere colores,
+  Subponunt flammam, et manantia corpora tabo
+  Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem
+  Formido incerti casus, tacitusque pererrat
+  Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui                    545
+  Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.
+  At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo
+  Ingenti mons armorum surgebat ad astra.
+  Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem
+  Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:                       550
+  Primitias pugnæ et læti libamina belli
+  Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor,
+  «Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,
+  Arma electa dicat spirantum turba virorum.»
+    Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis                   555
+  Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras
+  Actus apex claro perfundit lumine campos.
+  Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo
+  Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.
+  Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti                        560
+  Stramine composuere toros: superaddita dona,
+  Funereum decus; expertis invisus et ensis,
+  Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,
+  Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.
+  Non conjux native aderant, non juncta propinquo                  565
+  Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris
+  Præcedens prisca exsequias decorabat imago.
+  Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus
+  Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui
+  Murice suspirans inicit velamina, et auro                        570
+  Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:
+  «I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas
+  Virtute et factis animas: tibi gloria leto
+  Jam parta insigni: nostros Fortuna labores
+  Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.»                   575
+  Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis
+  Æthereas anima exsultans evasit in auras.
+    Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;
+  Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.
+  Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem                        580
+  Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,
+  Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.
+  Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
+  Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,
+  Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ                       585
+  Natorum, septemque arces fumare videntur.
+  Lux una eversas bis centum in strage curules,
+  Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat
+  Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ;
+  Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,               590
+  Nec socium numero pariter leviore peremto.
+    Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus
+  Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans
+  Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est
+  (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis               595
+  Nequidquam armatos ausit subcedere muros.
+  Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,
+  Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma
+  Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim
+  Nudate, et clipeos in bella refigite captos.                     600
+  Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster
+  Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis
+  Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,
+  Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»
+    Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,                      605
+  Varronem adventare vagus per mœnia rumor
+  Spargit, et occulto perfundit pectora motu:
+  Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ
+  Litoribus solus vacuis ex æquore sospes
+  Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve                  610
+  Jactato dextras, ipsamque odere salutem
+  Unius amissa superantis puppe magistri.
+  Quam restare viro labem, qui adcedere portis
+  Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!
+    Hos mulcens questus Fabius deforme docebat                     615
+  Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.
+  Adversis etenim ferri non esse virorum,
+  Qui Martem inscribant genti, non posse dolores
+  Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.
+  Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum                   620
+  Inluxisse diem, quo castris viderit ire
+  Varronem, quam quo videat remeare sine armis.
+  His dictis sedere minæ, et conversa repente
+  Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno
+  Consulibus reputant cæsis erepta duobus.                         625
+  Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus
+  Gratantum, magnaque actum se credere mente
+  Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,
+  Laomedontiadum non desperaverit urbi.
+    Nec minus infelix culpæ, grandique pudore                      630
+  Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum
+  Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,
+  Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.
+  Quod vero reduci tum se populusque Patresque
+  Obferrent, non gratari; sed poscere natos                        635
+  Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes
+  Ire videbantur laceranda ad consulis ora.
+  Sic igitur muto lictore invectus in urbem,
+  Damnatum Superis adspernabatur honorem.
+    At Patres Fabiusque, procul mærore remoto,                     640
+  Præcipitant curas: raptim delecta juventa
+  Servitia armantur; nec claudit castra saluti
+  Postpositus pudor: infixum est Æneia regna
+  Parcarum in leges quacumque reducere dextra,
+  Proque arce, et sceptris, et libertatis honore                   645
+  Vel famulas armare manus. Primæva suorum
+  Corpora prætexto spoliant velamine, et armis
+  Insolitis cingunt: puerilis casside vultus
+  Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur.
+  Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro                        650
+  Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum
+  Millia), miranti durarunt prodere Pœno.
+  Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,
+  Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse
+  Damnatis Siculas longe meritare per oras                         655
+  Inpositum, donec Latio decederet hostis.
+  Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores
+  Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.
+
+
+
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Post Cannensem pugnam a Romanis ad Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii,
+Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Græcorum omnis fere ora,
+Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.
+
+Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut
+Roma, originem habuit; 28-32.
+
+Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem,
+peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a
+Patribus dissentiebat; 33-54.
+
+Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et
+malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus,
+legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e
+Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita
+animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.
+
+Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi
+Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed
+ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.
+
+Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui,
+qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia
+exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.
+
+Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata
+acerbioribus verbis perstringit; 88-97.
+
+Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in
+Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter
+ferat; 97-108.
+
+Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato
+gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se fœdus cum Hannibale
+facturos esse edicunt; 109-113.
+
+Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens,
+conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi
+serius Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos
+Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.
+
+Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt,
+resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; 130-154.
+
+Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit
+gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in
+prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et
+ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et
+consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque
+populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.
+
+Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur
+præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne
+recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti
+ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint,
+forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis,
+restituant se Romanis; 189-200.
+
+Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in
+castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus
+cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante
+senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam
+victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.
+
+Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro
+otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui
+stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas
+injici jubet; 225-241.
+
+Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem
+Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius
+extra portam in castra Pœnorum rapitur; 242-258.
+
+Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente
+cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo,
+cujus splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum
+tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione
+relaxatur; 259-287.
+
+Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ,
+in cujus honorem convivæ vinum libant; 288-302.
+
+Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias
+Hannibali molitur; 303-311.
+
+Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat
+posticis ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus
+subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.
+
+Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus,
+eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat,
+neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum
+certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem,
+tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum
+tot convivis, par sit; 329-350.
+
+Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem
+magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit
+obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus
+petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.
+
+Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et
+cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit;
+361-368.
+
+Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem
+proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.
+
+Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis
+liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo post
+moritur; 377-384.
+
+Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie
+enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut
+telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem
+inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia
+bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi
+rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.
+
+Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute
+bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus
+exsatiari possunt, 410-430.
+
+Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica
+facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit;
+431-482.
+
+Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem
+venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.
+
+Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas
+et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto
+exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium
+imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.
+
+Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet
+acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma,
+hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento,
+pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.
+
+Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per
+ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis
+inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.
+
+Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex
+pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam
+videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc
+victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna
+aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne
+daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a
+victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera
+sint, quæ modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii
+pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit,
+quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par
+putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam
+duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et
+dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quæ tamen
+optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem
+certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.
+
+Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem
+auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique
+consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in
+Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.
+
+
+  Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo
+  Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,
+  Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,
+  Fortuna titubante, fides: adjungere dextras
+  Certavere palam rumpenti fœdera Pœno,                              5
+  Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus:
+  Sævior ante alios iras servasse repostas,
+  Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.
+  Mox levis et sero pressurus fata pudore
+  Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.                      10
+  Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,
+  Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes
+  Manarent populos fœdi contagia morbi.
+  Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,
+  Fas superante metu, Pœnorum in castra cohortes.                   15
+  Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,
+  Ausonium laxare jugum: patefecit amicas
+  Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa
+  Thespiadum docuit submittere colla nepotes.
+  Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi                        20
+  Litoris, Argivos major qua Græcia muros
+  Servat, et Ionio luitur curvata profundo,
+  Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta,
+  Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.
+  Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ                      25
+  Incubuere malis Italum, veteresque doloris
+  Tota se socios properarunt jungere mole.
+    Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre
+  Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem,
+  Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu                 30
+  Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno
+  Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?
+  Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,
+  Consumtusque pudor peccando, unisque relictus
+  Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem                       35
+  Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.
+    Insuper exitio truculenta superbia agebat.
+  Nec vitiis deerant vires: non largior ulli
+  Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat)
+  Aurique argentique modus: madefacta veneno                        40
+  Assyrio manibus vestis, medioque dierum
+  Regales epulæ, atque ortu convivia solis
+  Deprensa, et nulla macula non inlita vita.
+  Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus
+  Invidia læta, et conlidens dissona corda                          45
+  Seditio. Sed enim interea temeraria pubis
+  Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.
+  Nec, quos vile genus despectaque lucis origo
+  Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi
+  Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas.                      50
+  Quin etiam exhilarare viris convivia cæde
+  Mos olim, et miscere epulis spectacula dira
+  Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum
+  Pocula, respersis non parco sanguine mensis.
+    Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras                  55
+  Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam
+  Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,
+  (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)
+  Hortatur summi partem deposcere juris,
+  Atque alternatos sociato consule fasces:                          60
+  Et, si partita renuant sedisse curuli,
+  Æquatumque decus geminasque videre secures,
+  Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ.
+  Ergo electa manus gressu fert dicta citato.
+  Antistat cunctis præcellens Virrius ore;                          65
+  Sed genus obscurum, nullique furore secundus.
+  Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu
+  Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit
+  Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;
+  Concordi fremitu renuentum effunditur asper                       70
+  Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat
+  Increpitans, vocumque tremit certamine templum.
+    Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa
+  Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta
+  Romuleis durastis, ait, subcedere muris?                          75
+  Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma
+  Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures
+  It vestras, in Tarpeia quum sede Latini
+  Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri
+  Propulsum dextra, qui tum mandata superbo                         80
+  Ore adportabat, tanto per limina templi
+  Turbine præcipitem revoluti corporis actum,
+  Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret
+  Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?
+  En ego progenies ejus, qui sede Tonantis                          85
+  Expulit orantem, et nuda Capitolia consul
+  Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum
+  Intentantem oculis, proavitaque facta parantem
+  Ut vidit majore adeo crudescere motu,
+  Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi!                 90
+  Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:
+  Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis?
+  Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,
+  Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,
+  Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis?                    95
+  I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces
+  Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis,
+  Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,
+  Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:
+  «Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,               100
+  O confuse nimis Gradivi turbine Varro,
+  Ut perferre queas furibunda insomnia consul?
+  Nonne exturbatos jam dudum limine templi
+  Præcipites agis ad portas? et discere cogis
+  Semiviros, quod sit nostro de more creati                        105
+  Consulis imperium? non unquam sobria pubes
+  Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.
+  Muros ante tuos (ut par est) debita ductor
+  Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti
+  Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.                  110
+  Nec non et foribus propere Campana juventus
+  Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ
+  Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.
+    Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis
+  Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago                         115
+  Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit,
+  Ductorem vestris devinctum colla catenis
+  Romam victor agis, posthac intrare Quirini
+  Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,
+  Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati                   120
+  Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.
+    Tantane, omnipotens, caligine mersa latere
+  Fata placet? veniet quondam felicior ætas,
+  Quum pia Campano gaudebit consule Roma,
+  Et per bella diu fasces perque arma negatos                      125
+  Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.
+  Pœna superborum tamen hæc durabit avorum,
+  Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,
+  Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,
+  Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem                   130
+  Virrius admiscens cecinit fatale cruenti
+  Turbatis signum belli. Furiata juventus
+  Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,
+  Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta
+  Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes                      135
+  Herculei socius decoris, Divisque propinquas
+  Transierit cursu rupes: ut cæde referta
+  Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem
+  Lydia Romano turbarit stagna cruore:
+  Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ                               140
+  Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem
+  Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.
+    His super excisam primori Marte Saguntum,
+  Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,
+  Juratumque viro bellum puerilibus annis                          145
+  Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis,
+  Tot fusis acie, stare inter prælia nullis
+  Adtactum telis. Superum quum munere detur
+  Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;
+  Fastus exsanguis populi vanumque tumorem                         150
+  Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,
+  Ceu famulis fasces æquataque jura negantis?
+  Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum
+  Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.
+    Talia jactantes jam lectam sorte parabant                      155
+  Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem.
+  Sed non invictum ponebat pectore robur
+  Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus
+  In medios cœtus, neque enim differre dabatur;
+  «Itis, ait, cives violanda ad jura parentum?                     160
+  Damnatumque caput temerati fœderis aris
+  Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti,
+  Sacram atque in magnis positam populisque virisque
+  Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire
+  Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,                  165
+  Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:
+  Is locus officio, quum cessant prospera, quumque
+  Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere,
+  Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.
+  Novi Dîs animas similes et pectora magnis                        170
+  Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,
+  Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.
+  Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem
+  Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis
+  Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere                        175
+  Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.
+  Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis
+  Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit
+  Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;
+  Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter                  180
+  Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum,
+  Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?
+  Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque
+  Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes?
+  Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque                     185
+  Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto
+  Armavit Natura bono, quam janua mortis
+  Quod patet, et vita non æqua exire potestas.»
+  Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.
+    Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno.                       190
+  Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu
+  Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno
+  Festinata citus per campos signa movebat.
+  Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,
+  Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex                     195
+  Molitur facinus; procumbat barbara pubes.
+  Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire
+  Si parat, obstructas replete cadavere portas,
+  Et ferro purgate nefas: hic denique solus
+  Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.»                       200
+    Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur,
+  Audita asperitate viri cœptoque feroci,
+  Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus
+  Adstabat muris, propereque arcessere lectos
+  Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,                    205
+  Armatumque fide pectus, rectique cupido,
+  Et major Capua mens inperterrita mole
+  Invicta stabat, torvoque minacia vultu
+  Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.
+  Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis                   210
+  Spernentem increpitans magno clamore profatur:
+  «Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!
+  Vecordi Decio, mecum certasse volenti
+  In decus et famam leti: rapite, ite citati,
+  Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante                      215
+  Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi
+  Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum,
+  Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora
+  Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.
+  Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta                     220
+  Versabant penitus dirum suspiria murmur.
+  Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,
+  Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,
+  Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.
+    Nec non et Decio propiora pericula mentem                      225
+  Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,
+  Quo laudes ducis invicti superaret inermis.
+  Non illum fuga, non clausi occuluere penates;
+  Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem
+  Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:                       230
+  Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis
+  Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis
+  Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte
+  Incessens victor dictis, «Solusne ruentem
+  Fulcire, et revocare paras a funere, Romam?                      235
+  O demens! en, qui Divum mihi munera tanta
+  Eripiat. Decio prorsus servabar inerti
+  Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,
+  Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris,
+  Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)                240
+  Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»
+  Dixerat hæc: necdum finem convicia norant.
+  Inlatus velut armentis super ardua colla
+  Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira
+  Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit,                245
+  Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.
+    At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit,
+  (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,
+  Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus
+  Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum                  250
+  Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.
+  En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum
+  Templorum intrati postes; jam panditur acri
+  Imperio carcer: perge, ac primordia tanta
+  Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras                    255
+  Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.»
+  Nec plura effari concessum: obnubitur atra
+  Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.
+    Exin victor ovans sedato pectore tandem
+  Spectandis urbis tectis templisque serenos                       260
+  Lætus circumfert oculos, et singula discit:
+  Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,
+  Quot bello pateant argenti ærisque talenta:
+  Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris
+  Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,                   265
+  Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.
+    Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo
+  Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra
+  Paullatim infusa properantem ad litora currum.
+  Instituunt de more epulas, festamque per urbem                   270
+  Regifice exstructis celebrant convivia mensis.
+  Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,
+  Præcipuis multoque procul splendentibus ostro
+  Adcipitur sublime toris: non una ministri
+  Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,                    275
+  His adolere focos, his ordine pocula ferre.
+  Nec non et certis struitur penus: aspera mensa
+  Pondera cælati fulgent antiquitus auri.
+    Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum
+  Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ                    280
+  Sidonius mensæ miles, faciemque superbi
+  Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.
+  Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores
+  Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:
+  Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram                        285
+  Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum
+  Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.
+    Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes
+  Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ
+  Inter bella tubæ permulcet cantibus aures.                       290
+  Namque Jovem et lætos per furta canebat amores,
+  Electræque toros Atlantidos: unde creatus,
+  Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti
+  Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.
+  Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo                  295
+  Assaracus, nulloque minor famave manuve
+  Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.
+  Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,
+  Campanæque manus: ante omnes ductor honori
+  Nominis augusto libat carchesia ritu;                            300
+  Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem
+  Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.
+    Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu
+  Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,
+  Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo                    305
+  Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis)
+  Mens una inviolata mero, nullisque venenis
+  Potando exarmata, decus pugnæque, necisque
+  Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.
+  Quoque esset miranda magis tam sacra libido,                     310
+  Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.
+    Is variis oneratum epulis atque atria tardo
+  Linquentem gressu comitatus pone parentem,
+  Postquam posse datum meditata aperire, novosque
+  Pandere conatus, et liber parte relicta                          315
+  Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna
+  Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque
+  Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum
+  Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti
+  Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille,                     320
+  Qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis.
+  Si perferre nequit spectacula tanta senectus,
+  Et tremit inceptis lasso majoribus ævo,
+  At tu securis concede penatibus, et me
+  Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas                   325
+  Hannibalem Superis, o quantum nomine major
+  Jam Pœno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore
+  Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;
+  Quum senior, tanti pondus conaminis ægra
+  Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem                    330
+  Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,
+  «Per si quid superest vitæ, per jura parentis,
+  Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,
+  Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam
+  Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento                        335
+  Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.
+  Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes
+  Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco
+  Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit,
+  Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense                      340
+  Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?
+  Fallit te, mensas inter quod credis inermem.
+  Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat
+  Majestas æterna ducem: si admoveris ora,
+  Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta,              345
+  Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.
+  Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum
+  Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle,
+  Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla
+  Et Decius non erudiunt componere mentem?»                        350
+    Talia commemorans, famæ majoris amore
+  Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:
+  «Nil ultra posco, refer in convivia gressum;
+  Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis
+  Sidoniæ fodienda manu tutantia regem.                            355
+  Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum,
+  Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum
+  Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.
+  Obponam membra, atque ensem extorquere negatum
+  Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ,                    360
+  Et magna Superum cura servatus in arma
+  Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt
+  Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ,
+  Et dignus fieri compos memorabilis ausi,
+  Amisit quantam posito conamine laudem,                           365
+  Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese
+  Festinant epulis, et tristia fronte serenant;
+  Donec læta virum solvit convivia somnus.
+    Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,
+  Jam rapido summis curru splendente sub undis;                    370
+  Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras
+  Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces
+  Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur
+  Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur
+  Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento                      375
+  Exuviæ, fausti Superis libamina belli.
+  Altera curarum Libycis demittitur oris
+  Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;
+  Ni pœnæ juvenem indignæ miseratus ab alto
+  Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.                       380
+  Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum
+  Eripuere minis, resolutaque vincula collo.
+  Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto
+  Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.
+    Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus                    385
+  Pœnorum mentes cæco per læta premendi
+  Exitio, et luxu corda inportuna domandi.
+  Spargere tela manu passim fallentia natis
+  Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.
+  Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno,                    390
+  Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis
+  Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:
+  Parvula nos arcu puerili spicula sensim
+  Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.
+  Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,          395
+  Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.
+  Amplexu multoque mero, somnoque virorum
+  Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,
+  Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.
+  Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,                      400
+  Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,
+  Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.
+  Ille sub hiberno somnos educere cælo
+  Jactator tectis malit consumere noctes;
+  Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato                             405
+  Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo
+  Inbellem donare diem: tum deinde madenti
+  Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas,
+  Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.»
+    Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto                410
+  Mittit se cælo niveis exercitus alis.
+  Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,
+  Et pariter fusis tepuerunt pectora telis.
+  Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus
+  Pieria liquefacta lyra: non acer aperto                          415
+  Desudat campo sonipes: non ulla per auras
+  Lancea nudatos exercet torta lacertos.
+  Mollitæ flammis lymphæ languentia somno
+  Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus.
+  Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor                   420
+  Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum
+  Hospitia, et patrias paullatim decolor artes
+  Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.
+    Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur
+  Altera Carthago Capua, intactumque secundæ                       425
+  Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant.
+  Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ
+  Campanis modus: adcumulant, variasque per artes
+  Scenarum certant epulas distinguere ludo;
+  Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton                    430
+  Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo.
+  Inprimis dulcem, Pœno lætante, per aures
+  Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.
+  Isque ubi mirantem resonantia pollice fila
+  Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas                       435
+  Aoniæ laudes sensim testudinis orsus,
+  Concordem citharæ movit per carmina linguam,
+  Vincere linquentes vitam quæ possit olores.
+  Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ.
+    «Argolicis quondam populis (mirabile dictu!)                   440
+  Exaudita chelys, lapidem testudine felix
+  Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.
+  Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas,
+  Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis,
+  Jussit in inmensum cantatas surgere turres:                      445
+  Altera, turbatum plectro moderata profundum,
+  Et tenuit phocas, et in omni Protea forma
+  Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso.
+  Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo
+  Heroum mentes et magni pectora Achillis,                         450
+  Centauro dilecta chelys compesceret iras,
+  Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni.
+  Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem
+  Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.
+  Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi,                   455
+  Tellurisque globum media compage locasset:
+  Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum,
+  Castaque Saturni monstrabat secula patris.
+    «Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi,
+  Auditus Superis, auditus manibus Orpheus,                        460
+  Emerito fulgent clara inter sidera cælo.
+  Hunc etiam mater, tota comitante sororum
+  Aonidum turba, mater mirata canentem.
+  Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus,
+  Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:                   465
+  Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes.
+    «Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu
+  Non mota volucris captiva pependit in æthra.
+  Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum
+  Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent,                   470
+  Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ
+  Adductum cantu venit mare: pallida regna
+  Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem
+  Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.
+  O diræ Ciconum matres, Geticique furores,                        475
+  Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa
+  In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.
+  Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum
+  Portarent fluctus, subito emicuere per undas
+  Ad murmur cete toto exsultantia ponto.»                          480
+  Sic tum Pierius bellis durata virorum
+  Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.
+    Interea placida adtulerant jam flamina terris
+  Magonem Libycis: lauro redimita subibat
+  Optatos puppis portus, pelagoque micabant                        485
+  Captiva arma procul celsa fulgentia prora.
+  At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late
+  Nauticus inplebat resonantia litora clamor,
+  Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis,
+  Centeno fractus spumabat verbere pontus.                         490
+    Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus
+  Procurrit fluctus, elataque turba favore
+  Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu.
+  Æquatur rector Divis: illum undique matres,
+  Illum turba minor moniti gaudere nepotes,                        495
+  Et senior manus, et juxta populusque, Patresque,
+  Mactatis Superum dignantur honore juvencis.
+  Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes
+  Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus,
+  Et multo Patrum stipatur curia cœtu.                             500
+  Tum, Divos veneratus avum de more vetusto,
+  «Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus
+  Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum,
+  Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.
+    «Est locus, Ætoli signat quem gloria regis,                    505
+  Possessus quondam prisca inter secula Dauno:
+  Humentes rapido circumdat gurgite campos
+  Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;
+  Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore
+  Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum.                    510
+  Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus
+  Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas,
+  Vix dum depulsa nigræ caligine noctis,
+  Invadunt campum, et late fulgentibus armis
+  Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi.                             515
+  Nos contra (nam germanum furor acer agebat
+  Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus.
+  Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.
+    «Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum
+  Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt                    520
+  Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo
+  Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros
+  Uni terga daret: vidi, quum Varro citato
+  Auferretur equo, projectis degener armis.
+  Quin et magnanimum, perfosso corpore telis,                      525
+  Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.
+  Ægates ille et servilia fœdera larga
+  Ultus cæde dies: non plus optasse liberet,
+  Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux
+  Si talis redeat, populis sis omnibus una                         530
+  Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.
+  Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis
+  Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante
+  Ora admirantum præfulgens annulus auro;
+  Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo.                  535
+  Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis
+  Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.
+  Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas
+  Casibus, et pateant non parca æraria dextris,
+  Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis                     540
+  Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»
+    Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora
+  Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum
+  Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:
+  «Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?                  545
+  Jam fas Dardanio me non servire colono?
+  Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno
+  Invidiæ nigroque undantia pectora felle,
+  Tandem tot titulis totque exorata tropæis,
+  Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu                     550
+  Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes,
+  Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.»
+  Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.
+    Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:
+  «Talia vesani juvenis convicia miror                             555
+  Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda
+  Non tarde adnoscas et virus futile linguæ.
+  Quin, ne mutatum vanis absistere credat,
+  Nunc pacem orandum, nunc inproba fœdere rupto
+  Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum                     560
+  Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso,
+  Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.
+    «Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,
+  Belligeramque feram: victus non plura dedissem.
+  Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros,                     565
+  Et jacet in campis Latium: deponere curas
+  Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere
+  In patria; liceat non exhaurire rapacis
+  Inpensis belli vacuatos sæpe penates.
+  Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra                 570
+  Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)
+  Haud procul est funesta dies: atrocia novi
+  Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.
+  Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa,
+  Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem.                  575
+  Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus
+  Exitium adcepto: citiusque hæc fœdera victor,
+  Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo
+  Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas
+  Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis                     580
+  Ille tuus par Gradivo, per secula tellus
+  Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,
+  Mœnia Romuleæ cur nondum viderit urbis?
+    «Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem
+  Nondum portandis habiles gravioribus armis?                      585
+  Æratas jussi texamus mille carinas,
+  Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris?
+  Ut longa imperia, atque armatos proroget annos
+  Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?
+  Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu)                  590
+  Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum
+  Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,
+  Quas homini novisse datum est: pax una triumphis
+  Innumeris potior: pax, custodire salutem
+  Et cives æquare potens, revocetur in arces                       595
+  Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe
+  Perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido
+  Armorum tenet, atque enses non reddere perstat
+  Poscenti patriæ; nil suppeditare furori
+  Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.»                    600
+    Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras
+  Dicendo) clamor turbat diversa volentum.
+  «Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis,
+  Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas
+  Victorem metas? nec opum adjumenta feremus?                      605
+  Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?»
+  Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus;
+  Absentique suum jactant sub teste favorem.
+  Mox eadem terris placitum traducere Hiberis,
+  Dum malus obtrectat facta inmortalia livor,                      610
+  Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.
+
+
+
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis
+trepidationem injicit, 1-14.
+
+Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.
+
+Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa
+esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu
+illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab
+eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu
+obpugnatur; 27-59.
+
+Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a
+Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria
+marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio
+Graccho repellitur; 60-103.
+
+Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et,
+dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat
+propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem,
+vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia
+ignibusque subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium,
+Misenum promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus
+Capuæ monstrantur; 104-160.
+
+A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero
+M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium
+exercitu, eruptionem facit, et, Pœnis fugatis, ducem eorum ad
+singulare certamen provocat; 161-198.
+
+Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis
+admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione fœdam suorum
+fugam sistit; 199-211.
+
+Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli
+artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps,
+formosissimus Pœnorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in prælio
+Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.
+
+Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam
+conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.
+
+Quo adtonitus periculo Pœnus ad castra trepide refugit, et vehementer
+in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat,
+Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti
+facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; 266-294.
+
+Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo
+res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post
+Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia
+inierant, quique, quum a Pœnis, ut de captivis redimendis agerent,
+frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in
+castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando;
+295-305.
+
+Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ
+inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ
+voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad
+æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ
+plebis; 306-319.
+
+Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui
+responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore,
+eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res
+divinæ subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.
+
+Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius
+Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et
+indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao,
+duce Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio
+Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; 342-375.
+
+Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis
+decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus
+oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Pœnorumque cædem facit;
+376-402.
+
+In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et
+Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi
+consciscit; 403-419.
+
+Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque
+incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum
+exurit; 420-433.
+
+Inde Tarentum expugnat præter arcem, a Romanis occupatam, et naves
+Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis
+haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare
+transvehit; 434-448.
+
+Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione
+arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.
+
+Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et
+temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt,
+quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur
+nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in
+insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat
+humanitatis; 463-478.
+
+Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio
+adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem
+huic urbi inminentem considet; 479-488.
+
+Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse,
+multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli
+Romam petendi; 489-506.
+
+Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem,
+et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; 507-523.
+
+Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde
+præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in
+Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad
+Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo
+terrorem incutit; 524-544.
+
+Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ, passim
+discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et
+præsidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.
+
+Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum
+quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis mœnia situmque
+urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio
+Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur,
+atque in castra redigitur; 558-573.
+
+Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam
+virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum;
+574-586.
+
+Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus
+parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.
+
+At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo
+obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem
+jaculatur; 602-626.
+
+Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira
+serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in
+Capitolio; 627-645.
+
+Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam
+eadem excipit serenitas; 646-667.
+
+Pœnus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat;
+668-685.
+
+Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites
+sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus
+urbem obpugnare statuit; 686-690.
+
+Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam
+ejus, sed potius coerceat; 691-700.
+
+Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut
+Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur;
+701-725.
+
+Quo adspectu perculsus Pœnus castra ab urbe refert, minitans se mox
+rediturum esse; 726-730.
+
+Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem
+deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis
+faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra
+posuerant Pœni; 731-752.
+
+
+  Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis
+  Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem
+  Inmitis condebat hiems, blandisque salubre
+  Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.
+  Prorumpit Capua Pœnus, vicinaque late                              5
+  Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma,
+  Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem
+  Evolvit serpens arcano membra cubili,
+  Et splendente die novus emicat, atque coruscum
+  Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat.                   10
+  At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,
+  Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,
+  Vallo se clausere simul, trepidique salutis
+  Exspectant ipsis metuentes mœnibus hostem.
+    Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma                     15
+  Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus
+  Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus,
+  Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,
+  Inlecebris somni torpentia membra fluebant,
+  Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis                       20
+  Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe
+  Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,
+  Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,
+  Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere;
+  Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa                    25
+  Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.
+    Prima instaurantem sensit certamina mitis
+  Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:
+  Sed portus traxere ducem secura volentem
+  Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis.                    30
+  Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis
+  Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.
+  Sirenum dedit una suum memorabile nomen
+  Parthenope muris Acheloias; æquore cujus
+  Regnavere diu cantus, quum dulce per undas                        35
+  Exitium miseris caneret non prospera nautis.
+  Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor)
+  Mœnia, non ullas valuit perfringere Pœnus
+  Tota mole vias, frustraque inglorius ausi
+  Pulsavit quatiens obstructas ariete portas.                       40
+    Stabat Cannarum Graia ad munimina victor
+  Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat
+  Eventu, qui post Dauni stagnantia regna
+  Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.
+  «En, qui nos segnes, et nescire addere cursum                     45
+  Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper
+  Non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ;
+  Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis
+  His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»
+    Talia jactabat, famæque pudore futuræ,                          50
+  Inritus incepta primus si absisteret urbe,
+  Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.
+  Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant
+  Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.
+    Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus                    55
+  Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu
+  Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;
+  Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre
+  Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.
+    Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus                        60
+  Defessos subiit, varioque lacessere motu
+  Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.
+  Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis
+  Certior arcebat muris, iterumque sedere
+  Portis, atque aditus iterum sperare vetabat.                      65
+  Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum
+  Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit
+  Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit,
+  Ante urbes standi Graias, oblite tuorum
+  Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat                   70
+  Nimirum major moles, et scandere cælum
+  Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur
+  Si similis tellus, aliæque repente sub astra
+  Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma
+  Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem                      75
+  Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri
+  Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?
+  An vobis gentes, quæcumque labore parastis,
+  Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum
+  Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti               80
+  Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,
+  Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»
+    Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis
+  Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.
+  Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit                    85
+  Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ
+  Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.
+  «Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi:
+  Majores fecere manus. Quum bella timeret
+  Dictæi regis, sic fama est, linquere terras                       90
+  Dædalus invenit, nec toto signa sequenti
+  Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras
+  Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.
+  Suspensum hic librans media inter nubila corpus
+  Enavit, Superosque novus conterruit ales.                         95
+  Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ
+  Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis
+  Pennarum remis, et non felicibus alis
+  Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori
+  Indulget subito, motis ad pectora palmis,                        100
+  Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.
+  Hic pro nubivago gratus pia templa meatu
+  Instituit Phœbo, atque audaces exuit alas.»
+    Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes
+  Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat.                   105
+  Ingemit adversis, respectansque inrita tecta
+  Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem.
+  Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles
+  Obficit audenti, defensantumque labores.
+  Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum                   110
+  Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua
+  Stagnorum terræque simul miracula lustrat.
+    Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes
+  Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse
+  Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat.                      115
+  Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam
+  Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti
+  Herculeum commendat iter, qua discidit æquor
+  Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.
+  Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso                    120
+  Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum;
+  Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens,
+  Et formidatus volucri, letale vomebat
+  Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes
+  Relligione sacer sævum retinebat honorem.                        125
+    Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas
+  Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces
+  Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus,
+  Interdumque novo perturbat lumine manes.
+  At juxta caligantes, longumque per ævum                          130
+  Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra
+  Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam
+  Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni
+  Semper anhelantes coctoque bitumine campos
+  Ostentant: tellus, atro exundante vapore                         135
+  Suspirans, ustisque diu calefacta medullis,
+  Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus.
+  Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris:
+  Interdumque cavas luctatus rumpere sedes,
+  Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci                          140
+  Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ
+  Mandit, et exesos labefactat murmure montes.
+  Tradunt Herculea prostratos mole gigantas
+  Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo
+  Torreri late campos, quotiesque minantur                         145
+  Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum.
+  Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta:
+  Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro
+  Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli
+  Ore ejectantem, et, si quando evadere detur,                     150
+  Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.
+    Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo
+  Depasti flammis scopuli, stratusque ruina
+  Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa.
+  Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro                          155
+  Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos:
+  Miratur pelagique minas terræque labores.
+    Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos
+  Inde Pherecyadum muros, frondentia læto
+  Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri:                           160
+  Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.
+    Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem
+  Turribus, et celso facilem tutatur adiri
+  Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma
+  Defendenda daret, verum ultro mœnia dextra                       165
+  Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.
+  Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor,
+  Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus
+  Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque.
+  Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi                   170
+  Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato
+  Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ
+  Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes
+  Ad lævam patrias et Larinatia signa,
+  Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso,                     175
+  Per tacitum ruptis subita vi fundite portis
+  Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa
+  In medios, equitumque traham certamina, porta.»
+  Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Pœni,
+  Et scalis spretos tentabant rumpere muros.                       180
+    Insonuere tuibæ passim, clamorque virorum,
+  Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu
+  Cornua, et in membris concussa furentibus arma.
+  Fertur acerba lues disjectis incita portis,
+  Effusæque ruunt inopino flumine turmæ;                           185
+  Inprobus ut fractis exundat molibus amnis,
+  Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor,
+  Ut rupto terras invadunt carcere venti.
+  Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque
+  Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat                     190
+  Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum
+  Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:
+  «Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est.
+  Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem
+  Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum,                  195
+  Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma,
+  Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes;
+  Spectemur soli: Marcellus prælia posco.»
+  Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam
+  Barcæo suadebat honor pretiumque pericli.                        200
+    Sed non hæc placido cernebat pectore Juno,
+  Cœptoque avertit suprema in fata ruentem.
+  Sistere perculsos ille et revocare laborat.
+  «Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris
+  Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa                    205
+  Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga
+  Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis
+  Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis,
+  Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.»
+  Vincebat clamore tubas, vocisque vigore                          210
+  Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures.
+    Polydamanteis juvenis Pedianus in armis
+  Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus,
+  Atque Antenorea sese de stirpe ferebat,
+  Haud levior generis fama sacroque Timavo                         215
+  Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.
+  Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes,
+  Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret,
+  Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ
+  Mallet, et Aonio plectro mulcere labores,                        220
+  Non ullum dixere parem; nec notior alter
+  Gradivo juvenis, nec Phœbo notior alter.
+  Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis
+  Pœnorum, juxta galeam atque insigne peremti
+  Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat,                      225
+  Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps,
+  Dilectus Pœno Cinyps, quo gratior ora
+  Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;
+  Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura
+  Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore                       230
+  Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.
+    Quem postquam, egregium cristis et casside nota
+  Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit,
+  Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago
+  Sedibus infernis, amissaque posceret arma,                       235
+  Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri
+  Portabis capitis, quæ non sine crimine vester
+  Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor?
+  En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes,
+  Et fugientis agit costis penetrabile telum.                      240
+  Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni
+  Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.
+  Solvitur omne decus leto, niveosque per artus
+  It Stygius color, et formæ populatur honores.
+  Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix                        245
+  Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.
+  Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,
+  Quum sese Veneri jactat splendore refecto,
+  Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris
+  Decrescens tenebris, languentia lumina condit.                   250
+  Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos
+  Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.
+    Tum, galeam magno socium clamore reportans,
+  Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo
+  Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis                      255
+  Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:
+  Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ,
+  Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,
+  Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens
+  Terrificis sævam fundit stridoribus hastam.                      260
+    Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis
+  Gestaris obposito tenuisset corpore telum.
+  Qui dum vicinis ductorem protegit armis,
+  Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,
+  Ingentesque minas mutata morte peregit.                          265
+  Avehitur raptim ductor, discrimine leti
+  Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.
+  Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum
+  Præcipitem versis Pœnorum exercitus armis.
+  Adsequitur telis hostis, longasque viritim                       270
+  Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos
+  Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.
+    Ille dies primus docuit, quod credere nemo
+  Auderet Superis, Martis certamine sisti
+  Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque,                  275
+  Massylamque feram; et vivis avulsa reportant
+  Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga
+  Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant
+  Marcellum decori: graditur comitante triumpho
+  Major, quam ferret quum victor opima Tonanti.                    280
+    Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,
+  Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore
+  Hostili labem eluerim? mea terga videre
+  Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum,
+  Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?                    285
+  Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus
+  Debellata bonis Capuæ, non degener ipse
+  Gestorum Ausoniis verti victricia signa,
+  Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,
+  Non secus atque Italo fugere a ductore paventes.                 290
+  Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga
+  Me revocante potes?» Fundebat talia Pœnus;
+  Et Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ,
+  Portantes spolium insigni clamore, ferebant.
+    At, consueta graves per longum audire suorum                   295
+  Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,
+  Adlato tandem faustæ certamine pugnæ,
+  Erigitur, primoque Deum se munere tollit.
+  Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,
+  Dum bellum tonat, et sese furata juventus                        300
+  Dat pœnas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ
+  Invenere dolos, jurataque fœdera Pœno
+  Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.
+  Punitur patriam meditati linquere terram
+  Consilium infelix scelerataque culpa Metelli.                    305
+  Talia corda virum: sed enim nec femina cessat
+  Mente æquare viros, et laudis poscere partem.
+    Omnis, præ sese portans capitisque manusque
+  Antiquum decus ac derepta monilia collo,
+  Certatim matrona ruit, belloque ministrant.                      310
+  Haud tanta cessisse viros in tempore tali
+  Laudis sorte piget; factoque in secula ituro
+  Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus
+  Subsequitur turba: in medium certamine magno
+  Privatæ cumulantur opes: nudare penates,                         315
+  Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus
+  Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.
+  Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,
+  Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.
+    Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha                     320
+  Portantes responsa viri: nam læta ferebant
+  Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret
+  Antrum, et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos.
+  «Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:
+  Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat,                     325
+  Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,
+  Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque
+  Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.
+  Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse
+  Delius avertet propiora pericula vates,                          330
+  Trojanos notus semper minuisse labores.
+  Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument
+  Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.
+  Ille trucem belli nubem sævasque procellas
+  In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi                       335
+  Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»
+    Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris
+  Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,
+  In Capitolinas certatim scanditur arces,
+  Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant.               340
+  Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.
+    Interea adsuetis senior Torquatus in armis,
+  Sardoas patrio quatiebat milite terras.
+  Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,
+  In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat.                    345
+  Proles pulchra viro, nec tali digna parente,
+  Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,
+  Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,
+  Barbarici studio ritus, refovebat in armis.
+  Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem                    350
+  Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras,
+  Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus
+  Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens,
+  Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.
+    Insula, fluctisono circumvallata profundo,                     355
+  Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras
+  Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.
+  Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,
+  Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens
+  Herculis, ex sese mutavit nomina terræ.                          360
+  Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas
+  Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.
+  Nec parvum decus, advecto cum classe paterna
+  Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.
+  Fama est, quum laceris Actæon flebile membris                    365
+  Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ,
+  Adtonitum novitate mali fugisse parentem
+  Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus:
+  Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.
+  Serpentum tellus pura, ac viduata venenis;                       370
+  Sed tristis cælo, et multa vitiata palude.
+  Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso
+  Exercet scopulis late freta, pallidaque intus
+  Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.
+  Cetera propensæ Cereris nutrita favore.                          375
+    Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro
+  Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ
+  Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.
+  Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;
+  Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late                   380
+  Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;
+  Et conferre gradum: media intervalla patentis
+  Conripiunt campi properatis eminus hastis.
+  Donec ad expertos enses, fidissima tela,
+  Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque,                 385
+  Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.
+    Non equidem innumeras cædes totque horrida facta
+  Sperarim tanto digne pro nomine rerum
+  Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem.
+  Sed vos, Calliope, nostro donate labori,                         390
+  Nota parum magni longo tradantur ut ævo
+  Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.
+    Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,
+  Miscebat primas acies, Latiæque superbum
+  Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus                    395
+  Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ:
+  Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.
+  Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,
+  Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,
+  Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)                       400
+  Spectandum sese non parva strage virorum
+  Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.
+  Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus
+  Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.
+    Risit nube sedens vani conamina cœpti,                         405
+  Et telum procul in ventos dimisit Apollo.
+  Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi
+  Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum
+  Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.
+  Hic canet inlustri primus bella Itala versu,                     410
+  Adtolletque duces cælo; resonare docebit
+  Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore
+  Ascræo famave seni.» Sic Phœbus, et Hosto
+  Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.
+  Vertuntur juvenis casu perculsa per agros                        415
+  Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ.
+  Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ,
+  Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum
+  Pectus, et ad manes urget vestigia nati.
+    At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri                     420
+  Contusus pugna, campos damnarat, et arma
+  Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras.
+  Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,
+  Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira,
+  Incussit sese, atque æquavit mœnia terræ.                        425
+  Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis
+  Defendentum armis, ægre reseraverat astu
+  Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.
+  Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,
+  Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset.                    430
+  Fumabat versis incensa Petilia tectis,
+  Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto,
+  At quondam Herculeam servare superba pharetram.
+    Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,
+  Portisque intrarant Pœni: sed enim arce corusca,                 435
+  Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.
+  Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu
+  Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor
+  Erumpit scopulos inter, patuloque recessu
+  Infundit campis secretum gurgite pontum)                         440
+  Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,
+  Arce superposita, claustris maris extulit astu,
+  Perque aversa tulit portatas arva carinas.
+  Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,
+  Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci,                       445
+  Æquoream rota ducebat per gramina puppim.
+  Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,
+  Innabat pelago veniens sine remige classis.
+    Nuntius interea vectis non more carinis
+  Terrentem freta curarum fervoribus inplet,                       450
+  Dum procul Œbalios amet expugnare nepotes,
+  Et primus rostris sulcet navalibus arva,
+  Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli
+  Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.
+  Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore                    455
+  Atque ira simul, inmani per proxima motu
+  Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.
+  Haud secus, amisso tigris si concita fetu
+  Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis
+  Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges;                     460
+  Donec fulmineo partus vestigia cursu
+  Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.
+    Obvius huic sparso Centenius agmine raptim
+  Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.
+  Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore                    465
+  Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes,
+  Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.
+  Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,
+  Millia: bis septem, quæ non sollertior ense,
+  Sed genus insignis, justis ducebat in armis                      470
+  Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum
+  Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:
+  Exsequiæ tantum famam nomenque volentem
+  Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.
+  Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus,             475
+  Conloquium et promissa petit dum perfida gentis
+  Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu,
+  Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.
+    Sed non, ut scitum celerare ad mœnia Pœnum,
+  Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque                       480
+  Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis
+  Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat;
+  Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque
+  Inpellebat agens properata ad bella cohortes.
+  Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos                  485
+  Uni ductores juveni placet. Arduus ipse
+  Tifata insidit, propior qua mœnibus instat
+  Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.
+    Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,
+  Vallatas socium portas, unaque negari                            490
+  Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit,
+  Anxius adventus, nunc ferro frangere cœtum
+  Obstantum meditatur; init nunc avia cœpto
+  Consilia, atque astu quærit tot millia portis
+  Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros.                  495
+  Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:
+  «Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam,
+  Non æquus regione loci? Capuaque vidente
+  Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,
+  Exscindi ante oculos patiar socialia tecta?                      500
+  Non ita me experti Fabius Fabiique magister
+  Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles
+  Evasi victor, sparsosque per arva juvencos
+  Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.
+  Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis                      505
+  Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»
+    Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem,
+  Non exspectato, Titan dum gurgite lucem
+  Spirantes proferret equos, inpellit in agmen
+  Voce manuque viros, et cœpta inmania pandit:                     510
+  «Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;
+  Et, quantum humani possunt se tendere passus,
+  Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,
+  Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris
+  Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas;                        515
+  Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,
+  Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»
+    Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret,
+  Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis
+  Aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso                       520
+  Fatali Æneadis campo. Vulturna citata
+  Transmittunt alno vada, postremique relinquunt
+  Tardandis Italis conruptas igne carmas.
+  Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,
+  Threiciamque Calen, vestras a nomine nati,                       525
+  Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho
+  Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis
+  Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,
+  Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ
+  Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde                     530
+  Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret
+  Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti
+  Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.
+    Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,
+  Linquens Telegoni pulsatos ariete muros,                         535
+  Haud dignam inter tanta moram: nec amœna retentant
+  Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.
+  Præceps ad ripas inmani turbine fertur,
+  Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis
+  Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.                   540
+    Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit,
+  Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis
+  Ilia prima vadis sacro se conjugis antro
+  Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ.
+  At matres Latiæ, ceu mœnia nulla supersint,                      545
+  Adtonitæ passim furibundis gressibus errant.
+    Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ,
+  Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta
+  Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti,
+  Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur.                   550
+  Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira,
+  Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.
+  Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ
+  Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur,
+  Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas                   555
+  Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat,
+  Ut jam Roma satis credat, defendere muros.
+    Pœnus ut ad somnos vix totam cursibus actæ
+  Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam
+  Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ,                   560
+  Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis
+  Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas.
+  Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur
+  Quadrupedante sono perculsæ mœnia Romæ.
+  Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat                 565
+  Infesta portas, fruiturque timore paventum.
+  Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat
+  Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.
+  Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes
+  Spectando partes, ni magno turbine adesset                       570
+  Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta.
+  Tum demum castris turmas inflexit ovantes
+  Spectata ductor satiatus pectora Roma.
+    Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit
+  Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores,                     575
+  Effundit rupto persultans agmina vallo,
+  Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra,
+  O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,
+  Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,
+  Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem;              580
+  Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.
+  Neu populi vos Martigenæ tardarit origo;
+  Intratam Senonum capietis millibus urbem,
+  Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis
+  Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum                      585
+  Exspectant de more senes, mortique parantur.»
+    Talibus hinc Pœnus: sed contra Œnotria pubes
+  Non ullas voces ducis aut præcepta requirit.
+  Sat matres stimulant, natique, et cara supinas
+  Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.                    590
+  Ostentant parvos, vagituque incita pulsant
+  Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.
+  Ire volunt, et pro muris obponere densi
+  Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.
+  Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ,                         595
+  Et simul erupit motis exercitus armis,
+  Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos
+  Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis
+  Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.
+  Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit,                 600
+  Non sponte ad nostros Pœnum venisse penates?
+  A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura
+  Conantem tristis cæli cum murmure vasto
+  Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.
+    Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem                    605
+  Romuleo Pœnum ut vidit subcedere vallo,
+  Cælicolis raptim excitis, defendere tecta
+  Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.
+  Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,
+  Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras,                    610
+  Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.
+  Concussi tremuere poli, cælumque tenebris
+  Clauditur, et terras cæco nox condit amictu.
+  Instat tempestas oculis, hostique propinquo
+  Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ                    615
+  Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.
+    Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis
+  Bella movent, quantis animos et pectora possint
+  Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,
+  Turbine confusum piceo et nigrante procella,                     620
+  Atque omnes circa campos spumantibus undis
+  Involvit. Celsus summo de culmine montis
+  Regnator Superum sublata fulmina dextra
+  Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,
+  Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta,                  625
+  Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.
+    Ambustis sed enim ductor Sidonius armis
+  Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem,
+  Murmuraque a ventis misceri vana docebat.
+  Tandem post clades socium cælique ruinam,                        630
+  Non hoste in nimbis viso, non ense, referri
+  Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.
+  «Ventis debebis nimirum hiemisque procellis
+  Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis
+  Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse                       635
+  In terras licet.» Infrendens dum talia fatur,
+  Ecce serenato clarum jubar emicat axe,
+  Purgatusque nitet discussis nubibus æther.
+  Æneadæ sensere Deum, telisque repostis
+  Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras,                     640
+  Et festa cingunt montis penetralia lauro.
+  Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,
+  Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum,
+  Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo
+  Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.»                 645
+    Sic adeo orantes pressere silentia, postquam
+  Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.
+  Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan
+  Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus,
+  Pœnus adest, nec se castris Œnotria pubes                        650
+  Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat
+  Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ
+  Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli
+  Per subitum cœpit, densæque subire tenebræ;
+  Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus                 655
+  Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante
+  Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,
+  Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:
+  Audivere lacus Erebi, mersusque profundis
+  Adnovit tenebris cælestia bella Typhœus.                         660
+  Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa
+  Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem
+  Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.
+    Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,
+  Læta serenati facies aperitur Olympi,                            665
+  Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem
+  Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.
+  Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos
+  Venturam cæli rabiem; modo patria virtus
+  In dextras redeat, nec Romam exscindere Pœni                     670
+  Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem
+  Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis
+  Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent
+  Stagna cruore virum? «Pugnat pro mœnibus, inquit,
+  Si rector Superum tot jactis fulmine telis,                      675
+  Inter tot motus cur me contra arma ferentem
+  Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces
+  Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque,
+  Qua vobis, quum pacta Patrum, quum fœdera adessent,
+  Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat;                  680
+  Donec equum Titan spumantia frena resolvit.
+  Nec nox composuit curas, somnusve frementem
+  Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.
+  Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum
+  Increpat, atque armis imitatur murmura cæli.                     685
+    Ut vero adcepit, tantum confidere Divis
+  Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras
+  Auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen:
+  Sic agitare fremens obsessos otia, jamque
+  Securam Hannibalis Romam, violentior instat.                     690
+  Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram
+  Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:
+  «Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque
+  Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci
+  Addes frena viro? fuerit delere Saguntum,                        695
+  Exæquare Alpes, inponere vincula sacro
+  Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit
+  Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?
+  Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,
+  Et parat adcensis imitari fulmina flammis.»                      700
+    His dictis, grates agit, ac turbata per auras
+  Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra,
+  «Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis,
+  Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram
+  Dimovit nubem, veroque adparuit ore.                             705
+  «Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono;
+  En, age; namque, oculis amota nube parumper,
+  Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras,
+  Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi
+  Parrhasio plena tenet et resonante pharetra,                     710
+  Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.
+    «At, qua vicinis tollit se collibus altæ
+  Molis Aventinus, viden’, ut Latonia virgo
+  Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas,
+  Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos?                            715
+  Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis
+  Inplerit dictum proprio de nomine campum.
+  Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus,
+  Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus
+  Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem                       720
+  Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.
+  Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem,
+  Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis
+  Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!
+  Cede Deis tandem, et Titania desine bella.»                      725
+    Sic effata, virum indocilem pacisque modique,
+  Mirantem Superum vultus et flammea membra,
+  Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit.
+    Respectans abit, et castris avulsa moveri
+  Signa jubet ductor, remeaturumque minatur.                       730
+  Redditur extemplo flagrantior æthere lampas,
+  Et tremula infuso resplendent cærula Phœbo.
+  At procul e muris videre ut signa revelli
+  Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim
+  Ostentant, nutuque docent, quod credere magno                    735
+  Non audent hærente metu; nec abire volentis,
+  Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda:
+  Ac tacitæ natis infigunt oscula matres,
+  Donec procedens oculis sese abstulit agmen,
+  Suspectosque dolos demto terrore resolvit.                       740
+    Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt,
+  Inque vicem amplexi permixta voce triumphum
+  Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant.
+  Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum,
+  Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus.                    745
+  Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis
+  Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas
+  Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur,
+  Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon.
+  Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda:                      750
+  Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis.
+  Tum festam repetunt, lustratis mœnibus, urbem.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam
+exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac
+tempestate perterriti præliis excesserint; 1-18.
+
+Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat;
+19-29.
+
+At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam
+inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81),
+ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea
+tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque
+agmine progreditur; 30-93.
+
+Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad
+perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum
+vineis urbi admovet; 94-110.
+
+Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis
+loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido
+profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; 111-137.
+
+Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus
+Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante
+hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque
+militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo
+Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et
+patenti hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo
+Campanis, incolumis evadit; 138-178.
+
+Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam
+obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis
+excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.
+
+Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum
+Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus
+Ascanium obtruncat; 213-248.
+
+Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et
+portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.
+
+Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis
+agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur;
+258-269.
+
+At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi
+conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo
+venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur;
+270-298.
+
+Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas
+aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant;
+299-313.
+
+Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat: sed
+quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan
+animos victorum mitigat; 314-350.
+
+Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur; Milo
+corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab
+Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio
+transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.
+
+Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi
+nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore
+confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique
+umbras conveniat; 381-396.
+
+Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes
+sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.
+
+Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra
+Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit,
+ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed
+quam primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.
+
+Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine
+futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem
+(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum
+(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum,
+Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus
+(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia
+mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in
+puerperio mortuam esse docet; 613-649.
+
+Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas
+extremaque fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia
+in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio
+restitutas esse; 650-704.
+
+Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius,
+Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus
+(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a
+filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri,
+Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem
+exhortatur (752-775); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur mirantes
+animæ (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses,
+Castor (798-805); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus, quam
+flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil,
+Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis,
+incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullæ, Pompeii ac
+Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.
+
+Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima
+Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; 868-893.
+
+Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios
+portumque redit; 894, 895.
+
+
+  Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
+  Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
+  Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
+  Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa
+  Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,                            5
+  Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.
+  Hic modo primores socium, modo jussa deorum,
+  Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde
+  Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus
+  Armorum tonitru, quas exanimatus in oras                          10
+  Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem
+  Intravit pectus? si nunc exsisteret alma
+  Carthago ante oculos, turrita celsa figura,
+  Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?
+  «Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos                  15
+  Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis
+  Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena
+  Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»
+    Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis
+  Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.                     20
+  Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso
+  Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,
+  Signa reportandi crescebat in agmine fervor.
+  Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
+  Exiguos format per prima volumina gyros,                          25
+  Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,
+  Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;
+  Donec postremo laxatis circulus oris
+  Contingat geminas patulo curvamine ripas.
+    At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque                 30
+  Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat
+  Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,
+  Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti
+  Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.
+  Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,                    35
+  «Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello
+  Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,
+  Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
+  Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno
+  Narrabat memori Diomedes condita mente),                          40
+  Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis
+  Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,
+  Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis
+  Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.
+  Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,                       45
+  Effigies ea quas unquam possederit, urbes.
+    «Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem
+  Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso
+  Custodes aditu templi, cæleste reportat
+  Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.                  50
+  Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem,
+  Æger delicti, Phrygium placare colendo
+  Numen, et Iliacos parat exorare Penates.
+  Ingens jam templum celsa surgebat in arce,
+  Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ:                                55
+  Quum medios inter somnos altamque quietem,
+  Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:
+  «Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore
+  «Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus
+  «Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis,                      60
+  «Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ.
+  «Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»
+  Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.
+    «Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,
+  Armaque Laurenti figebat Troia luco.                              65
+  Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,
+  Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
+  Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis
+  Prætendens dextra ramum canentis olivæ.
+  Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:                      70
+  «Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;
+  «Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis
+  «Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,
+  «Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.
+  «Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi,               75
+  «Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.
+  «Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus
+  Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.
+  Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ
+  Conripuit leto; neque tot de millibus unum                        80
+  Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»
+  His fractus ductor convelli signa maniplis
+  Optato lætis abitu jubet: itur in agros,
+  Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,
+  Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.                         85
+  Fama est, intactas longævi ab origine fani
+  Crevisse, in medium congestis undique donis,
+  Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum
+  Innumeris aurum, solo servante pavore.
+  Hac avidas mentes et barbara corda rapina                         90
+  Polluit, atque armat contemtu pectora divum.
+  Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro
+  Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.
+    Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit,
+  Victor, submoto patriis a finibus hoste,                          95
+  Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis
+  Portabat famam, miserisque extrema movebat.
+  Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:
+  «Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi
+  Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta,                       100
+  Et missum ad portas Pœnum, post jura petita
+  Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis
+  Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»
+  Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas
+  Educi turres, quîs vinceret ardua muri,                          105
+  Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis
+  Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos
+  Portarum postes, quateretque morantia claustra.
+    Hic latera intextus stellatis axibus agger,
+  Hic gravida armato surgebat vinea dorso.                         110
+  At postquam properata satis, quæ commonet usus,
+  Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros
+  Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet,
+  Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.
+    Cerva fuit, raro terris spectata colore,                       115
+  Quæ candore nivem, candore anteiret olores.
+  Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco
+  Signaret, grato parvæ mollitus amore,
+  Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.
+  Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,                    120
+  Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.
+  Aurato matres adsuetæ pectine mitem
+  Comere, et humenti fluvio revocare colorem.
+  Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ
+  Credebant, ac tura deum de more dabantur.                        125
+    Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam
+  Mille indefessos viridem duxisse per annos,
+  Seclorum numero Trojanis condita tecta
+  Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.
+  Nam, subito incursu sævorum agitata luporum,                     130
+  Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello
+  Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus
+  Extulerat sese portis, pavidaque petebat
+  Consternata fuga positos ad mœnia campos.
+  Exceptam læto juvenum certamine ductor                           135
+  Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra,
+  Fulvius, atque adsis orat, Latonia, cœptis.
+    Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis
+  Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem
+  Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona                          140
+  Adligat, et telis in morem indaginis ambit.
+  Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,
+  Evehitur porta sublimis Taurea cristis
+  Bellator, cui Sidonius superare lacerto
+  Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.                      145
+  Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti
+  Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis
+  Vicinum sese videt, et clamore propinquo,
+  «Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte
+  Bellandi, et merita mille inter prælia fama),                    150
+  Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ,
+  Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»
+    Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures,
+  Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.
+  Prævetitum namque et capital, committere Martem,                 155
+  Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma
+  Imperio solvit, patulumque invectus in æquor
+  Erigit undantem glomerato pulvere nubem.
+  Indignatus opem amenti, socioque juvare
+  Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,                    160
+  Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.
+  Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.
+  At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni
+  Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro
+  In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,               165
+  Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu
+  Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.
+  Tum strictum propere vagina detegit ensem.
+    Et jam ferrata rapiebat calce volantem
+  Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.                      170
+  Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:
+  Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.
+  Utque metus victum, sic ira et gloria portis
+  Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.
+  Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem                  175
+  Confisum nullo comitante inrumpere tectis,
+  Per mediam propere trepidantum interritus urbem
+  Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.
+    Hinc ardore pari nisuque incurrere muris
+  Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.                      180
+  Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber
+  Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.
+  Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:
+  Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras
+  Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.                    185
+  Lætatur non hortandi, non plura monendi
+  Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.
+  Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse
+  Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto
+  Ad portam, magnæque optat discrimina famæ.                       190
+    Tres claustra æquævo servabant corpore fratres,
+  Quîs delecta manus centeni cuique ferebant
+  Excubias, unaque locum statione tenebant.
+  Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri
+  Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus.                      195
+  Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;
+  Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu
+  Prælia moliri, et nudo non credere ferro;
+  Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.
+  Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam                       200
+  Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ,
+  Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant;
+  Una ignes sævos, ast altera pone sagittas
+  Fundebat, validam torquebat tertia cornum,
+  Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.                       205
+    Hos ubi non æquis variantes prælia consul
+  Conspexit telis, et portæ limina circum
+  Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,
+  Concitat intortam furiatis viribus hastam.
+  Letum triste ferens auras secat Itala taxus,                     210
+  Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,
+  Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.
+  At, non obsepto contentus limine Martem
+  Exercere levis bello, sed turbidus ausi,
+  Virrius incauto fervore eruperat amens                           215
+  Reclusa in campum porta, miseramque furori
+  Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma
+  Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.
+    Tifata umbrifero generatum monte Calenum
+  Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno                     220
+  Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem,
+  Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,
+  Atque obliqua trucis deducere cornua tauri
+  Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.
+  Is, dum præcipites expellit Virrius urbe,                        225
+  Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor
+  Thorace exierat, leviorque premebat anhelos
+  Pondere loricæ, et palantes victor agebat.
+  Jamque Veliternum media transegerat alvo,
+  Jam, solitum æquali ludo committere equestres                    230
+  Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso
+  Perculerat saxo: miser inplorabat amicum
+  Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:
+  Sed, validas sævo vires duplicante dolore,
+  Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem                      235
+  Scipio, solamen properans optabile in armis
+  Hostem prostrato morientem ostendere amico:
+  Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,
+  Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;
+  Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ,                   240
+  Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ
+  Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,
+  Quam longa est, uno remorum præterit ictu.
+    Ascanium Volesus, projectis ocius armis,
+  Quo levior peteret muros, per aperta volantem                    245
+  Adsequitur planta: dejectum protinus ense
+  Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus
+  Conruit ulterior procursus impete truncus.
+  Nec spes obsessis ultra reserata tueri
+  Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes                   250
+  Infandum! excludunt socios: tum cardine verso
+  Obnixi torquent obices, munimina sera.
+  Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.
+  Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,
+  Perfractæ rabido patuissent milite portæ.                        255
+    Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.
+  Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:
+  At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum
+  Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,
+  Tormentis finem metamque laboribus orat.                         260
+  Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.
+  Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem,
+  Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;
+  «Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis
+  Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset,                         265
+  Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:
+  Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi:
+  Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos
+  Portaret fasces nostro de nomine consul.
+  Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.                    270
+  Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam
+  Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;
+  Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,
+  Sopitoque necis morsu, medicamina cladis
+  Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.»                      275
+  Hæc ait, et turba repetit comitante penates.
+    Ædibus in mediis consurgens ilice multa
+  Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.
+  Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.
+  Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus                     280
+  Exsilio punita truci: despectat ab alto
+  Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.
+  Vox occulta subit, passim diffusa per auras:
+  «Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro:
+  Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro                      285
+  Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum
+  Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,
+  Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit
+  Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper
+  Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque                      290
+  Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque
+  Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,
+  Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.
+  Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
+  Porrigit, et large pœnas letumque ministrat.                     295
+  Virrius interea, dum dat penetrare medullas
+  Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret
+  Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.
+    Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.
+  Jamque superstantem muro, sociosque Milonem                      300
+  Voce adtollentem pubes campana videbat.
+  Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt
+  Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas
+  Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,
+  Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.                        305
+  Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus
+  Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.
+  Stabant innixi pilis exercitus omnis,
+  Spectabantque viros et læta et tristia ferre
+  Indociles, nunc propexis in pectora barbis                       310
+  Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem
+  Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis
+  Femineum tenues ululatum fundere in auras.
+    Atque ea dum miles miratur inertia facta,
+  Exspectatque ferox sternendi mœnia signum,                       315
+  Ecce repens tacito percurrit pectora sensu
+  Relligio, et sævas componit numine mentes;
+  Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno
+  In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,
+  Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ                       320
+  Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,
+  Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis
+  In spatium inmensum campis habitanda relinqui
+  Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ
+  Languescunt animis, et vis mollita senescit.                     325
+    Pan Jove missus erat, servari tecta volente
+  Troia, pendenti similis Pari semper, et imo
+  Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.
+  Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra
+  Verbera læta movens festa per compita cauda.                     330
+  Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,
+  Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:
+  Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
+  Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
+  Velat grata latus teneræ de corpore damæ.                        335
+  Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,
+  In qua non, librans corpus, similisque volanti
+  Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.
+  Interdum inflexus, medio nascentia tergo
+  Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ.                          340
+  Obtendensque manum solem infervescere fronti
+  Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.
+  Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque
+  Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,
+  Arcadiæ volucris saltus et amata revisit                         345
+  Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro
+  Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.
+    At legio Ausonidum, flammas ductore jubente
+  Arceri portis, stantesque relinquere muros,
+  (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.                   350
+  Multa deum templis domibusque nitentibus auro
+  Egeritur præda, et victus alimenta superbi,
+  Quisque bonis periere, virum de corpore vestes
+  Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,
+  Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.                            355
+  Nec modus argento, cælataque pondera facti
+  Tantum epulis auri; tum passim corpora longo
+  Ordine captiva, et domibus depromta talenta,
+  Pascere longinquum non deficientia bellum,
+  Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ.                      360
+    Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære
+  Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto
+  Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:
+  «Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno
+  Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,                    365
+  Tempora murali cinctus turrita corona.»
+  Tum sontes procerum meritosque piacula prima
+  Adciit, et justa punit commissa securi.
+    Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim
+  Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,                    370
+  Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus
+  Te majorem animam? et jusso lictore recisa
+  Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?
+  Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci
+  Obtutu torvum contra et furiale renidens,                        375
+  Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.
+  Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem.
+  Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim
+  Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum
+  Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.»                    380
+    Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,
+  Interea geminos terra crudelis Hibera
+  Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis,
+  Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.
+  Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe                        385
+  Scipio, post belli repetens extrema penates,
+  Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum
+  Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,
+  Pulsato lacerat violenter pectore amictus.
+  Non comites tenuisse valent, non ullus honorum                   390
+  Militiæve pudor: pietas irata sinistris
+  Cælicolis furit, atque odit solatia luctus:
+  Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.
+  Versatur species ante ora oculosque parentum.
+  Ergo excire parat manes animasque suorum,                        395
+  Adloquioque virum tantos mulcere dolores.
+  Hortatur vicina palus, ubi signat Averni
+  Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.
+  Noscere venturos agitat mens protinus annos.
+    Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi                        400
+  Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,
+  Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri
+  Pandit, et adspectus orat contingere patrum.
+  Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis
+  Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras                      405
+  Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ
+  Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.
+  Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.
+  Cetera, quæ poscis, majori vate canentur.
+  Namque tibi Elysio repetita oracula campo                        410
+  Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ
+  Cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram.
+  Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu
+  Flexerit, ad fauces vicini castus Averni
+  Duc prædicta sacris duro placamina Diti.                         415
+  Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»
+    Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis,
+  Adparat occulto monstrata piacula cœpto.
+  Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,
+  Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras,                   420
+  Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ
+  Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates
+  Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.
+  Tum, qua se primum rupta tellure recludit
+  Invisus cælo specus, atque eructat acerbam                       425
+  Cocyti laxo suspirans ore paludem,
+  Inducit juvenem, ferroque cavare refossam
+  Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,
+  Ordine mactari pecudes jubet: ater operto
+  Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ                         430
+  Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.
+  Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra,
+  Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.
+  Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.
+    «Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni,            435
+  Exclamat vates, patere: adcedentia cerno
+  Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.
+  Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo
+  Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat,
+  Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum                   440
+  Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri,
+  Eductumque tene vagina interritus ensem.
+  Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem,
+  Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ.
+  Interea cerne, ut gressus inhumata citatos                       445
+  Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:
+  Cui datur ante atros absumti corporis ignes,
+  Sanguine non tacto, solitas effundere voces.»
+  Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:
+  «Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ                    450
+  Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant
+  Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli
+  Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,
+  Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi
+  Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires                   455
+  Saucius ad muros, et Martis honore careres.»
+    Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem
+  Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris
+  Æternum demisit aquis: sed lenta meorum,
+  Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi                        460
+  Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,
+  Ut portet tumulis per longum membra paternis.
+  Quod te per nostri Martis precor æmula facta,
+  Arce, quæ putris artus, medicamina, servant,
+  Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.»                  465
+  Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi,
+  Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,
+  Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes
+  Discrimen servat populos, variatque jacentum
+  Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.                   470
+    Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,
+  Exanima obscœnis consumit corpora vultur.
+  Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est
+  Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus
+  Claudit odorato post funus stantia saxo                          475
+  Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.
+  Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro
+  Ora virum, et longum medicata reponit in ævum.
+  Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena
+  Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo                      480
+  Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?
+  At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent
+  Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.
+  Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos
+  Decrevere simul communibus urere flammis.                        485
+  At gente in Scythica subfixa cadavera truncis
+  Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»
+    Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ,
+  Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde
+  Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos,                        490
+  Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit
+  Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum
+  Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»
+    At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore
+  Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,                       495
+  In decus egregiæ vultus intenta juventæ,
+  «Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,
+  Cymæo populis vox nostra sonabat in antro.
+  Tunc te permixtum seclis rebusque futuris
+  Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum                         500
+  Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,
+  Aut servare fuit proavis sollertia vestris.
+  Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)
+  Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.
+  Namque tibi cerno properatum oracula vitæ                        505
+  Hinc petere, et patrios visu contingere manes.
+  Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,
+  Creditus ante annos Marti, ferroque resolves
+  Gaudia Pœnorum, et missum lætabere bello
+  Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.                        510
+  Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante
+  Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit
+  In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse
+  Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ,
+  Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.»              515
+  Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.
+    Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi,
+  Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.
+  Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores
+  Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,                      520
+  Paullisper gressum, et nobis manesque silentum
+  Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.»
+    Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis
+  Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras
+  Innumeri quondam populi: domus omnibus una.                      525
+  In medio vastum late se tendit inane;
+  Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer
+  Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo,
+  (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque
+  Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.               530
+    «Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat
+  Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.
+    «Altera, qui leges posuere atque inclita jura
+  Gentibus, et primas fundarunt mœnibus urbes.
+    «Tertia ruricolas Cereris, justissima turba                    535
+  Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno.
+    «Exin, qui lætas artes vitæque colendæ
+  Invenere viam, nec dedignanda parenti
+  Carmina fuderunt Phœbo, sua limina servant.
+    «Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ,                 540
+  Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.
+    «Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,
+  Vasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso
+  Expetit introitu, mortemque exercet inanem.
+    «Septima femineis reseratur porta catervis,                    545
+  Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.
+  Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas
+  Passis virginibus, turbæque in limine lucis
+  Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.
+    «Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,                    550
+  Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram
+  Elysios ducunt campos: hic turba piorum,
+  Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe:
+  Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,
+  Lethæos potat latices, oblivia mentis.                           555
+    «Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem
+  Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ.
+  Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis,
+  Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris.
+  Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum                     560
+  Itque reditque vias, et portis omnibus errat.
+    «Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,
+  Limosique lacus: late exundantibus urit
+  Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo
+  Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.                     565
+  Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri
+  Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.
+  At, magnis semper Divis regique Deorum
+  Jurari dignata palus, picis horrida rivo,
+  Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.                       570
+  Tristior his Acheron sanie crassoque veneno
+  Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,
+  Descendit nigra lentus per stagna palude.
+  Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.
+  Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra                    575
+  Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.
+  Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis
+  Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.
+    «Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,
+  Excubat, et manes permixto murmure terret!                       580
+  Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,
+  Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,
+  Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus,
+  Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,
+  Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,                   585
+  Errorque infido gressu, et Discordia gaudens
+  Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis
+  Centenis suetus Briareus recludere palmis,
+  Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,
+  Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum.                590
+  Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,
+  Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra
+  Audet adire ferum, dum fractis mille catenis
+  Viperea latrans circumligat ilia cauda.
+    «Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit                 595
+  Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.
+  Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur,
+  Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,
+  Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent
+  Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor.                        600
+    «Has inter formas conjux Junonis Avernæ,
+  Subgestu residens, cognoscit crimina regum.
+  Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ:
+  Circumerrant Furiæ, Pœnarumque omnis imago.
+  Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!                 605
+  Insultant duro imperio non digna nec æqua
+  Ad superos passi manes: quæque ante profari
+  Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.
+  Tunc alius sævis religatur rupe catenis:
+  Ast alius subigit saxum contra ardua montis:                     610
+  Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello.
+  Talia letiferis restant patienda tyrannis.
+    «Sed te maternos tempus cognoscere vultus,
+  Cujus prima venit non tardis passibus umbra.
+  Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.                           615
+  Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella
+  Pœnorum, Venus, insidias anteire laborans
+  Junonis, fusa sensim per pectora patrem
+  Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent,
+  Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.»                     620
+    Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ,
+  Et dedit alternos ambobus noscere vultus,
+  Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar,
+  Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,
+  Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.                      625
+  Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,
+  Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?»
+    Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores
+  Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum
+  Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles                            630
+  Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;
+  Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur
+  Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda.
+    «Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas
+  Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis,                    635
+  Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.
+  Sola die caperem medio quum forte petitos
+  Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit
+  Amplexus, non ille, meo veniente marito,
+  Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,                      640
+  Inplebat quamquam languentia lumina somnus,
+  Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit
+  Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,
+  Ingenti traxit curvata volumina gyro.
+  Sed mihi post partum non ultra ducere vitam                      645
+  Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,
+  Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!»
+  His alacer colla amplexu materna petebat;
+  Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.
+    Subcedunt simulacra virum concordia, patris                    650
+  Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,
+  Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri
+  Et nebulis similes animas adprendere certat.
+  «Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,
+  Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur                   655
+  Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem,
+  Momenta? obposito mutassem pectore mortem.
+  Quantos funeribus vestris gens Itala passim
+  Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,
+  Mavortis geminus surgit per gramina campo.»                      660
+    Nec passi plura, in medio sermone loquentis
+  Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago:
+  «Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;
+  Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ
+  Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.                    665
+    «Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget
+  Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,
+  Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla
+  Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti
+  Obtestor causas, Martis moderare furori.                         670
+  Sat tibi sint documenta domus! octava terebat
+  Arentem culmis messem crepitantibus æstas,
+  Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat
+  Germano devexa jugum Tartessia tellus.
+  Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto;                        675
+  Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste.
+  Nobis indomitus convertit terque quaterque
+  Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam
+  Inpolluta fides! peterem quum victor adesum
+  Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes                    680
+  Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri
+  Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.
+  Tunc hostis socio desertos milite, multum
+  Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.
+  Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est                  685
+  Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.»
+    Excipit inde suos frater conjungere casus:
+  «Excelsæ turris post ultima rebus in artis
+  Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.
+  Fumantes tædas, ac lata incendia passim,                         690
+  Et mille injecere faces. Nil nomine leti
+  De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro
+  Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis.
+  Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ
+  Cesserit adfusis obpressa Hispania Pœnis.»                       695
+    Contra quæ juvenis turbato fletibus ore:
+  «Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis
+  Carthago expendat pœnas. Sed continet acres
+  Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,
+  Excepit fessos, et notis Marcius armis                           700
+  Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat
+  Victores acie, atque exacta piacula cædis.»
+  His læti rediere duces loca amœna piorum:
+  Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.
+    Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra                   705
+  Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:
+  «Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,
+  Multum uno majora viro, descendere nocti,
+  Atque habitanda semel subigit quis visere regna?»
+  Cui contra tales effundit Scipio voces:                          710
+  «Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem
+  Lamentata diu! quam pene ruentia tecum
+  Traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras.
+  Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis
+  Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.»                      715
+  Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,
+  Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro
+  Absumtus Cannis stabat Servilius ore.
+  Adpellare viros erat ardor, et addere verba:
+  Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.                      720
+    Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi
+  Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum,
+  Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.
+  Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.
+    «Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ                   725
+  Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem
+  Thybridis in ripas regem, solusque revulso
+  Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.
+    «Si tibi dulce virum, primo qui fœdera bello
+  Phœnicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille                     730
+  Æquoreis victor cum classe Lutatius armis.
+  Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram,
+  Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa
+  Irarum servat rabiem: si jungere cordi est
+  Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.»                    735
+  Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,
+  Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:
+  «Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera vobis?
+  Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora?
+  Bella tuus toto natus contra omnia pacta                         740
+  Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes
+  Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte
+  Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»
+    Post quæ Pœnus ait: «Decimum modo cœperat annum
+  Excessisse puer, nostro quum bella Latinis                       745
+  Concepit jussu; licitum nec fallere Divos
+  Juratos patri: quod si Laurentia vastat
+  Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,
+  O pietas, o sancta fides, o vera propago!
+  Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato                 750
+  Celsus abit gressu, majorque recessit imago.
+    Exin designat vates, qui jura sub armis
+  Poscenti dederint populo, primique petitas
+  Miscuerint Italis Piræo litore leges.
+  Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora                       755
+  Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos
+  Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto
+  Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,
+  Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans
+  Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci                    760
+  Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»
+    Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur:
+  «Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni
+  Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque;
+  Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten                       765
+  Adstrinxit; cui stant sacro sua mœnia Nilo.»
+    Incipit Æneades: «Libyci certissima proles
+  Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos
+  Indubitata duces, similique cupidine rerum
+  Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum                770
+  Ad decus et summas laudum perduxerit arces.»
+  Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis.
+  Audendo bella expedias: pigra extulit artis
+  Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi
+  Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.»                    775
+  Hæc effatus abit. Crœsi mox advolat umbra,
+  Dives apud superos; sed mors æquarat egenis.
+    Atque hic, Elysio tendentem limite cernens
+  Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat
+  Purpurea effusos per colla nitentia crines,                      780
+  «Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget
+  Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur
+  Mirantes animæ, et læto clamore frequentant.
+  Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,
+  Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit                785
+  Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri,
+  Et fuit in tanto non parvum pectore numen.
+  Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,
+  Et cantu Musas et Phœbum æquavit honore.
+  Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris             790
+  Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.»
+  Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram,
+  «Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem
+  Hic caneret vates, quanto majora futuros
+  Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!                795
+  Felix Æacida, cui tali contigit ore
+  Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.»
+    Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens,
+  Heroum effigies majoresque adcipit umbras.
+  Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno,                   800
+  Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora
+  Miratur, geminos adspectat lætus Atridas,
+  Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta.
+  Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram:
+  Alternam lucem peragebat in æthere Pollux.                       805
+  Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.
+  Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes
+  Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.
+  «Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo
+  Trojugenas junxit sociata prole Latinis.                         810
+    «Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini?
+  Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim
+  Gens vicina procos, pastori rapta marito
+  Intravitque casæ, culmique e stramine fultum
+  Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis.               815
+  Adspice Carmentis gressus: Evandria mater
+  Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores.
+  Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ
+  Augurio valuit mentis, venturaque dixit
+  Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.                   820
+    «Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti
+  Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos.
+  Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,
+  Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,
+  Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,                      825
+  Tristia defensi ferro monimenta pudoris,
+  Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.
+  Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella,
+  Nondum passa marem, quales optabat habere
+  Quondam Roma viros, contemtrix Clœlia sexus.»                    830
+    Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,
+  Quæ pœnæ caussa, et qui sint in crimine manes.
+  Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus,
+  Et stetit adductis super ora trementia frenis,
+  Tullia, non ullos satis exhaustura labores,                      835
+  Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris
+  Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes
+  Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.
+  Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro
+  Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis                    840
+  Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem
+  Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro
+  Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.
+  Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur
+  Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,                      845
+  Armenti quondam custos inmanis Hiberi,
+  Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.
+  Nec par pœna tamen sceleri: sacraria Vestæ
+  Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.
+    «Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti              850
+  Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas
+  In fine enumerasse paro, et reineare tenebris.
+  Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro
+  Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva
+  In longum imperium consul; nec Sulla morari                      855
+  Jussa potest, aut amne diu potare soporo.
+  Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.
+  Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ,
+  Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam
+  Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum.                      860
+  Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum
+  Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,
+  Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo
+  Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa
+  Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!                  865
+  Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!
+  Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.»
+    Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro
+  Lamentor rebus Latiis: sed luce remota
+  Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,                 870
+  Perfidiæ Pœnus quibus aut Phlegethontis in undis
+  Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos
+  Ales in æternum laniabit morsibus artus?»
+  «Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur
+  Inviolata virum: patria non ossa quiescent.                      875
+  Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ
+  Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,
+  Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.
+  Damnatusque doli, desertis conjuge fida
+  Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,                        880
+  Atque una profugus lustrabit cærula puppe.
+  Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.
+    «Proh! quanto levius mortalibus ægra subire
+  Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque,
+  Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella                   885
+  Assyrio famulus regi, falsusque cupiti
+  Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo;
+  Donec, Prusiacas delatus segniter oras,
+  Altera servitia inbelli patietur in ævo,
+  Et latebram munus regni. Perstantibus inde                       890
+  Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem,
+  Pocula furtivo rapiet properata veneno,
+  Ac tandem terras longa formidine solvet.»
+    Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris.
+  Tum lætus socios juvenis portumque revisit.                      895
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum,
+commemoraturus, primum hujus insulæ situm, fertilitatem, poetas,
+veteres incolas (qui fuere Læstrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia,
+Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes
+scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta
+est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit
+Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas Æolias, et
+tria promontoria recenset; 1-78.
+
+Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac
+fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum
+erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum,
+inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed
+Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.
+
+Qui quum ad Pœnos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum
+omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Pœnis,
+pars Romanis favebat; 96-109.
+
+In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius
+Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam
+adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat;
+110-124.
+
+Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli
+populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus,
+Beryam Pœnum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia
+benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.
+
+Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et
+legatis, quos præmiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta
+reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.
+
+Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina,
+Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ,
+Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique
+Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et
+Symæthum fluvios, adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna;
+192-247.
+
+Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum,
+Ergetum, Melite, Calacte, Cephalœdis et Tauromenium; 248-257.
+
+Reliquæ Siciliæ urbes a Pœnorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos,
+Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ,
+Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola,
+Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.
+
+Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum
+multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et
+præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus
+incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus,
+Carthagine natis et Pœnis materno genere; 277-291.
+
+Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum
+obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum
+miræ altitudinis incendio delet; 292-315.
+
+Omnia vero consilia cœptaque Romanorum disjicit ars unius hominis,
+Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris
+tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque,
+quibus ea, quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento
+ludificatur; 316-352.
+
+Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana
+concurrit; 353-384.
+
+Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem
+Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit;
+384-407.
+
+In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis
+inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus
+navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.
+
+Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.
+
+Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis;
+462-476.
+
+Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquæ innans rostro
+navis transfigitur; 481-486.
+
+In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis
+ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur
+bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.
+
+Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur,
+concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Pœnorum, in eam inruentium,
+pondere depressa mergitur; 516-559.
+
+Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et
+capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.
+
+Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam
+facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore
+autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi
+avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Pœnorumque
+absumuntur; 580-617.
+
+Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia
+ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ
+et primo impetu expugnatur; 618-640.
+
+Victores mœnia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis
+vetustæ præda potiuntur; 641-665.
+
+Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque
+parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur
+tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum
+formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset,
+interfecerat; 665-679.
+
+Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de
+Marcelli humanitate; 680-684.
+
+
+  Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus
+  Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.
+  Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna
+  Æneadum, modo Sicanios adcedere portus,
+  Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,                         5
+  Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,
+  Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti,
+  Extremumve diem et terrarum invisere metas.
+  Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.
+  Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.                 10
+    Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus,
+  Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis
+  Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente.
+  Namque per occultum cæca vi turbinis olim
+  Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ                           15
+  Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,
+  Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.
+  Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus
+  Sævo dividuos conjungi pernegat æstu.
+  Sed spatium, quod dissociat consortia terræ,                      20
+  Latratus fama est (sic arta intervenit unda)
+  Et matutinos volucrum tramittere cantus.
+    Multa solo virtus: jam reddere fœnus aratris,
+  Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,
+  Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,                    25
+  Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.
+  Hic et Pæonios arcano sulfure fontes,
+  Hic Phœbo digna et Musis venerabere vatum
+  Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,
+  Quique Syracosia resonant Helicona Camena.                        30
+  Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret,
+  Portus æquoreis sueta insignire tropæis.
+    Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna,
+  Vomere verterunt primum nova rura Sicani.
+  Pyrene misit populos, qui nomen ab amne                           35
+  Adscitum patrio terræ inposuere vacanti.
+  Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit
+  Possessis bello mutata vocabula regnis.
+  Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos
+  Mœnibus e centum non fausta ad prælia Minos,                      40
+  Dædaleam repetens pœnam: qui fraude nefanda
+  Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,
+  Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba
+  Bellandi studio Siculis subsedit in oris.
+    Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,                    45
+  Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,
+  In longum ex sese donarunt nomina muris.
+  Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam,
+  Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.
+  Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris,                      50
+  Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,
+  Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.
+  Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat
+  Alpheon, sacræ portantem signa coronæ.
+    At non æquus amat Trinacria Mulciber antra;                     55
+  Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,
+  Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.
+  Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis
+  Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem
+  Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores                       60
+  Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro
+  Flammarum exundat torrens, piceaque procella
+  Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.
+  Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus
+  Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,                    65
+  Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)
+  Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore
+  Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi
+  Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.
+    Quid referam Æolio regnatas nomine terras?                      70
+  Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?
+  Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni
+  Pulsata Ionio respondent saxa profundo;
+  Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,
+  Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas.                            75
+  At, qua diversi lateris frons tertia terris
+  Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,
+  Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.
+    His longo mitis placide dominator in ævo
+  Præfuerat terris Hieron, tractare sereno                          80
+  Imperio vulgum pollens, et pectora nullo
+  Parentum exagitare metu, pactamque per aras
+  Haud facilis temerare fidem, socialia jura
+  Ausoniis multos servarat casta per annos.
+  Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,                    85
+  Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti,
+  Et placida indomitos adcepit regia mores.
+  Namque, bis octonis nondum rex præditus annis,
+  Caligare alto in solio, nec pondera regni
+  Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.                     90
+  Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,
+  Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi
+  Cura pudor: tam præcipiti materna furori
+  Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum
+  Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles.                     95
+    Ergo ardor subitus Pœnorum incepta fovendi:
+  Nec sceleri mora: conjungit nova fœdera, pacto,
+  Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.
+  Sed stabant pœnæ, tumulumque negabat Erinnys,
+  Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.                  100
+  Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento
+  Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,
+  Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,
+  Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt
+  Femineam cædem, atque insontum rapta sororum                     105
+  Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis
+  Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,
+  Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum
+  Defit, quæ neutro sociari fœdere malit.
+    Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis                          110
+  Exitio regis trepidis, sublimis honore
+  (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)
+  Marcellus classem Zanclæis adpulit oris.
+  Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni,
+  Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma                      115
+  Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum
+  Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores
+  Concipiat, perstetque suas non pandere portas:
+  Incumbit bello, ac totam per proxima raptim
+  Armorum effundit flammato pectore pestem.                        120
+  Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps
+  Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum
+  Expulit in terras, sequitur cum murmure molem
+  Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.
+    Prima Leontinos vastarunt prælia campos,                       125
+  Regnatam diro quondam Læstrigone terram.
+  Instabat ductor, cui tarde vincere Graias
+  Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto;
+  (Femineum credas maribus concurrere vulgum)
+  Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.                     130
+  Sternuntur passim; pedibusque evadere letum
+  Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem
+  Promisit fuga, præveniens dux occupat ense.
+    «Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,
+  Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.                      135
+  Pigro luctandi studio certamen in umbra
+  Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,
+  Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:
+  Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»
+  Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;                        140
+  Solaque, quod superest secum certamina norunt,
+  Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.
+  Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,
+  Euripi magis unda furit; pontumve sonantem
+  Ejicit angusto violentius ore Propontis;                         145
+  Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,
+  Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.
+    Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta
+  Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo
+  Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,                150
+  Servitium facile et dominantis mollia jussa
+  Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras
+  Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis
+  Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:
+  Atque is, dum medios inter fera prælia miscet,                   155
+  Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso
+  Pœnorum a populis, sociataque bella gerenti,
+  Ærato cassis munimine clauserat ora,
+  Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem
+  Instabiles retro gressus prosternit arena.                       160
+  At miser, audita victoris voce, trementem
+  Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,
+  Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit,
+  Jungebatque preces, atque addere verba parabat.
+    Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,                  165
+  Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro
+  Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:
+  «Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare;
+  Fas hostem servare mihi: multo optimus ille
+  Militiæ, cui postremum est primumque, tueri                      170
+  Inter bella fidem: tu letum evadere nobis
+  Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.
+  Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi,
+  Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;
+  Si tibi per medios ignes mediosque per enses                     175
+  Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro
+  Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.
+    At, compos Sicula primum certaminis ora
+  Cœpti, Marcellus victricia signa, quieto
+  Agmine progrediens, Ephyræa ad mœnia vertit.                     180
+  Inde Syracosias castris circumdedit arces.
+  Sed ferri languebat amor: sedare monendo
+  Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat.
+  Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle
+  Credant esse metum) laxis servatur omissa                        185
+  Obsidio claustris: quin contra intentior ipse
+  Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;
+  Et struit arcana necopina pericula cura.
+  Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri
+  Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus                     190
+  Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.
+    Interea, dum incerta labat sententia clausis,
+  Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:
+  Incumbens Messana freto, minimumque revulsa
+  Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:                    195
+  Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhœo,
+  Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,
+  Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.
+  Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,
+  Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus:                    200
+  Et, justi quondam portus, nunc litore solo
+  Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.
+  Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso
+  Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo,
+  Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ.                         205
+  Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ
+  Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone
+  Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum
+  Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,
+  Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.                       210
+    Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat
+  Taurum parma trucem, pœnæ monimenta vetustæ.
+  Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,
+  Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras
+  Credere erat stabulis armenta effundere voces.                   215
+  Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis
+  Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.
+    Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa,
+  Et, qui præsenti domitant perjura, Palici,
+  Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;                      220
+  Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines,
+  Et dulci gratam Nereida perluit unda.
+  Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,
+  Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,
+  In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,                    225
+  Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.
+  Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,
+  Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:
+  Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei
+  Hipparin, ac facilem superari gurgite parco                      230
+  Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.
+    Litora Thermarum, prisca dotata Camena,
+  Armavere suos, qua mergitur Himera ponto
+  Æolio; nam dividuas se scindit in oras;
+  Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.                235
+  Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,
+  Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.
+    Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:
+  Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,
+  Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit,                     240
+  Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.
+  Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector
+  Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto
+  Egit in inlicitas currum per inania terras.
+  Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit                          245
+  Adtonitos cæli visus lucemque paventes
+  In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.
+    Romanos Petræa duces, Romana petivit
+  Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,
+  Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba                     250
+  Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,
+  Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo
+  Cæruleis horret campis pascentia cete,
+  Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,
+  Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,               255
+  Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.
+  Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.
+    Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.
+  Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,
+  Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ.                             260
+  Tergemino venit numero fecunda Panormos;
+  Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor
+  Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.
+  Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli
+  Sederunt; non frondosis Morgentia campis                         265
+  Abstinuit Marte infido: comitata Menæis
+  Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,
+  Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.
+  Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,
+  Et mox servili vastata Triocala bello,                           270
+  Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,
+  Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,
+  Nec major Megara Mute concordibus ausis
+  Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,
+  Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes                    275
+  Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.
+    Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros
+  Milite conlecito variisque inpleverat armis.
+  Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus
+  Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:                          280
+  Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,
+  Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis
+  Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,
+  Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes
+  Unum naufragium, mersasque inpune profundo                       285
+  Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.
+  Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,
+  Pœni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus
+  Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris
+  Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum                  290
+  Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.
+    Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum
+  Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,
+  Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,
+  Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari                       295
+  Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem
+  Induere arma sibi, telorum turbine vasto
+  Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.
+  Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.
+  Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,                      300
+  Exibat, tabulata decem cui crescere Graius
+  Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.
+  Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa
+  Certabant, calidæque picis diffundere pestem.
+    Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber                  305
+  Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.
+  Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,
+  Gliscentemque trahens turris per viscera labem,
+  Perque altam molem, et toties crescentia tecta,
+  Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis              310
+  Robora, et, ingenti simul exundante vapore
+  Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.
+  Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ
+  (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu
+  Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ.                         315
+  Par contra pelago miseris fortuna carinis.
+  Namque ubi se propius tectis urbique tulere,
+  Qua portus muris pacatas adplicat undas,
+  Inprovisa novo pestis conterruit astu.
+  Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,                  320
+  Navali similis malo, præfixa gerebat
+  Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri
+  Bellantes curvi rapiebat in aera ferri
+  Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.
+  Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem                     325
+  Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum
+  Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.
+  Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,
+  Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),
+  Per subitum rursus laxatis arte catenis                          330
+  Tanta præcipitem reddebant mole profundo,
+  Ut totam haurirent undæ cum milite puppem.
+    His super insidiis angusta foramina murus
+  Arte cavata dabat, per quæ confundere tela
+  Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.                   335
+  Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem
+  Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.
+  Calliditas Graia, atque astus pollentior armis
+  Marcellum, tantasque minas, terraque marique
+  Arcebat, stabatque ingens ad mœnia bellum.                       340
+    Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,
+  Ingenio facile ante alios telluris alumnos,
+  Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent.
+  Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu
+  Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne                       345
+  Pendeat instabilis tellus; cur fœdere certo
+  Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,
+  Noverat, atque una pelagi lunæque labores,
+  Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus.
+  Non illum mundi numerasse capacis arenas                         350
+  Vana fides: puppes etiam constructaque saxa
+  Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.
+    Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,
+  Adnabat centum late Sidonia velis
+  Classis subsidio, et scindebat cærula rostris.                   355
+  Erigitur subitas in spes Arethusia proles,
+  Adjungitque suas, portu progressa, carinas.
+  Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos
+  Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis.
+  Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti                  360
+  Albescit pulsu facies, perque æquora late
+  Spumat canenti sulcatus gurgite limes.
+  Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna
+  Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor
+  Personat, et clamat scopulis clamoris imago.                     365
+  Ac jam diffusus vacua bellator in unda
+  Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus,
+  Navali claudens humentem indagine campum.
+    At simili curvata sinu diversa ruebat
+  Classis, et artabat lunato cærula gyro.                          370
+  Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris,
+  Per vacuum late cantu resonante profundum,
+  Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton
+  Expavit tortæ certantia murmura concbæ.
+  Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu                     375
+  Incumbunt proni, positisque in margine puppis
+  Extremæ plantis nutantes spicula torquent,
+  Sternitur effusis pelagi media area telis,
+  Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus
+  Cærula nigranti findit spumantia sulco.                          380
+    Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu
+  Detergent remos: aliæ per viscera pinus
+  Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,
+  Quo retinent. Medias inter sublimior ibat
+  Terribilis visu puppis, qua nulla per omne                       385
+  Egressa est Libycis major navalibus ævum.
+  Sed quater hæc centum numeroso remige pontum
+  Pulsabat tonsis; veloque superba capaci
+  Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes
+  Conligeret flatus, lento se robore agebat,                       390
+  Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.
+  Procurrunt levitate agili, docilesque regentis
+  Audivisse manum, Latio cum milite puppes.
+    Has ut per lævum venientes æquor Himilco
+  In latus obliquas, jussamque incurrere proram                    395
+  Conspexit, propere Divis in vota vocatis
+  Æquoris, intento volucrem de more sagittam
+  Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,
+  Et calamo monstravit iter, diversa relaxans
+  Brachia, deduxit vultu comitante per auras                       400
+  In vulnus telum, ac residentis puppe magistri
+  Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda
+  Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.
+  Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,
+  Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,                       405
+  In medium perlapsa globum, transverberat ictu
+  Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.
+    Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor
+  Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.
+  Numen erat celsæ puppis vicina Dione.                            410
+  Sed superingestis propior quæ subdita telis
+  Bella capessebat, media subsedit in unda,
+  Divisitque fretum: clamantum spumeus ora
+  Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo,
+  Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.                   415
+  Hic, audax ira, magno per cærula saltu
+  Corbulo transgressus (nam textam robore turrim
+  Adpulerant nexæ ferri compage triremes)
+  Evadit tabulata super, flammaque comantem
+  Multifida pinum celso de culmine quassat.                        420
+  Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,
+  Amentante Noto, Pœnorum aplustribus ignes.
+    Intrat diffusos pestis Vulcania passim,
+  Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso
+  Summis remigio; sed enim tam rebus in artis                      425
+  Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.
+  At rapidus fervor, per pingues unguine tædas
+  Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.
+  Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,
+  Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus                        430
+  Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.
+  Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,
+  Murali saxo per lubrica sanguine transtra
+  Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus.
+  Fax nidore gravi fœdavit comminus auras,                         435
+  Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum
+  Missile adorata contorquet Sabrata puppe.
+  Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ,
+  Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte,
+  «Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,             440
+  Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.»
+  Has inter voces tremulo venit agmine cornus,
+  Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis.
+    Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,
+  Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam                   445
+  Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu
+  Fulmineo populatus inevitabilis ardor
+  Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.
+  Primus, ope æquorei funis delapsus in undas,
+  Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus,                    450
+  Ambustus socium remis aufertur Himilco.
+  Proxima nudarunt miserandi fata Batonis
+  Desertam ductore ratem: bonus ille per artem
+  Crudo luctari pelago, atque exire procellas.
+  Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,                 455
+  Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,
+  Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.
+  Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum,
+  Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.»
+  Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem                460
+  Excipit, et large sacra inter cornua fundit.
+    Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen
+  Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,
+  Et mutare casas infido marmore visum.
+  At princeps generis quanto majora paravit                        465
+  Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt
+  Sicelides Musæ: dexter donavit avena
+  Phœbus Castalia, et jussit, projectus in herba
+  Si quando caneret, lætos per prata, per arva
+  Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.                    470
+  Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,
+  Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem
+  Siren adsuetos effudit in æquore cantus;
+  Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis;
+  Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops.                        475
+  Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ.
+    Innatat ecce super transtris fumantibus asper
+  Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem;
+  Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,
+  Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.                       480
+  Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni
+  Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda
+  Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor
+  Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.
+  Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum                    485
+  Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.
+  Ipse adeo senis ductor Rhœteius ibat
+  Pulsibus, et valido superabat remige ventos.
+  Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus
+  Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni,                       490
+  Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas.
+    Sicania Æoliden portabant transtra Podætum.
+  Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos
+  Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda
+  (Nec sat maturus laudum) bellique cupido,                        495
+  Arma puer niveis aptarat picta lacertis,
+  Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra.
+  Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu
+  Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:
+  Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum;                      500
+  (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!)
+  Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur
+  De duce Marcello Superos temerarius, hasta.
+  Excepit raptim vulnus letale remissa.
+  Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu                    505
+  Exigeret discum, jaculo seu nubila supra
+  Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas
+  Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi
+  Transiret velox saltu, decuere labores.
+  Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,                   510
+  Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?
+  Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,
+  Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,
+  Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,
+  Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.                        515
+    Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)
+  Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io
+  Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,
+  Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ.
+  Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:                     520
+  Comminus et gladio terrestria prælia miscent.
+  Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit,
+  Monstravitque viam: vastas et mole catenas
+  Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,
+  Ac parat hostili resoluta puppe receptos                         525
+  Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.
+    Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro;
+  Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat.
+  Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti
+  Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira                     530
+  Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido.
+  Isque relaxatis membrorum pondere vinclis
+  Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,
+  Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta
+  Ni propere duro nitentem exsurgere velox                         535
+  Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.
+  Namque manus servat dum suetos languida ductus,
+  Ignavum summa traxit super æquora remum.
+  Perculsi cuneo Pœni densentur in unum,
+  Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,             540
+  Insiliente mari, submergitur alveus undis.
+    Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro,
+  Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto
+  Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus
+  Armat naufragio: remis male fervidus ille                        545
+  Festinat spoliare ratem, discrimine nullo
+  Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.
+  Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ
+  Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.
+  Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto.                   550
+  Singultante anima propulsa refunditur unda.
+    Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis
+  Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem
+  Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes
+  Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.                     555
+  Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.
+  Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque,
+  Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.
+  Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis
+  Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras,                       560
+  Exigua sese furatus Himilco carina.
+    Concessere mari tandem Graiusque Libysque,
+  Et jam captivæ vinclis ad litora longo
+  Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto
+  Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo                      565
+  Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.
+  Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.
+  Ardet et Europe nivei sub imagine tauri
+  Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu;
+  Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem                     570
+  Nereis humenti moderatur roscida freno.
+  Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,
+  Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ,
+  Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.
+  At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,                    575
+  Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.
+  Ducitur et Libyæ puppis signata figuram,
+  Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne,
+  Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.
+    Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros              580
+  Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,
+  Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,
+  Invidia Divum pelagique labore, parata,
+  Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo.
+  Criniger æstiferis Titan fervoribus auras,                       585
+  Et patulam Cyanen lateque palustribus undis
+  Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,
+  Temporaque auctumni, lætis florentia donis,
+  Fœdavit, rapidoque adcendit fulminis igni.
+  Fumabat crassus nebulis caliginis aer:                           590
+  Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;
+  Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;
+  Atque ater picea vapor exspirabat in æthra.
+    Vim primi sensere canes: mox nubibus atris
+  Fluxit deficiens penna labente volucris:                         595
+  Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes
+  Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.
+  Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor
+  Corpore manabat tremulo: descendere fauces
+  Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum.                       600
+  Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela
+  Igneus efflatur sitientum spiritus ora.
+  Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,
+  Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore
+  Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.                  605
+  Heu dolor! insignis notis bellator in armis
+  Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem
+  Dona superba virum, multo Mavorte parata!
+    Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo
+  Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.                  610
+  Passim etiam deserta jacent inhumataque late
+  Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.
+  Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,
+  Nec leviore quatit Trinacria mœnia luctu,
+  Pœnorumque parem castris fert atra laborem.                      615
+  Æquato par exitio, et communis ubique
+  Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.
+    Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,
+  Incolumi ductore, viros, clademque rependit
+  Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo                   620
+  Primum letiferos repressit Sirius æstus,
+  Et minuere avidæ mortis contagia pestes;
+  Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,
+  Propulsa invadit piscator cærula cymba;
+  Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat                     625
+  Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.
+    Circumstant alacres signa, auditisque tubarum
+  Respirant læti clangoribus: itur in hostem;
+  Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro
+  Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda                    630
+  In morem pecudum effudere cubilibus atris
+  Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta
+  Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,
+  Quam debellari morbis, placet. Ardua primus
+  Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo                        635
+  Et macie galeis abscondunt ora, malusque,
+  Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.
+  Infundunt rapidum convulsis mœnibus agmen,
+  Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,
+  Totque uno introitu capiuntur militis arces.                     640
+    Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem
+  Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis.
+  Tot delubra Deum, totque intra mœnia portus;
+  Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,
+  Certantesque mari moles; adde ordine longo                       645
+  Innumeras spatioque domos æquare superbas
+  Rura: quid, inclusos porrecto limite longis
+  Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?
+  Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;
+  Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis                    650
+  Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta?
+  Hic Agathocleis sedes ornata tropæis:
+  Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas
+  Artificum manibus: non usquam clarior illo
+  Gloria picturæ seclo: non æra juvabat                            655
+  Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro
+  Vestis, spirantes referens subtemine vultus,
+  Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto
+  Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem
+  Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela.                      660
+    Jam simul argento fulgentia pocula, mixta
+  Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum
+  Numen ab arte datum servantia: munera rubri
+  Præterea ponti, depexaque vellera ramis,
+  Femineus labor. His tectis opibusque potitus                     665
+  Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto
+  Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,
+  Inque suo positum nutu, stent mœnia regum,
+  An nullos oriens videat lux crastina muros,
+  Ingemuit nimium juris, tantumque licere                          670
+  Horruit, et, propere revocata militis ira,
+  Jussit stare domos, indulgens templa vetustis
+  Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis
+  Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo
+  Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.                       675
+  Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti
+  Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas,
+  Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.
+    At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,
+  Certarunt victi victoribus: æmulus ipse                          680
+  Ingenii Superum servando condidit urbem.
+  Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum,
+  Et dabit antiquos ductorum noscere mores.
+  Felices populi! si, quondam ut bella solebant,
+  Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.            685
+  At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,
+  Effrenum arceret populandi cuncta furorem,
+  Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Cnæo et Publio Scipionibus in Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce,
+qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad
+Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam
+audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.
+
+P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius,
+quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut
+patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis
+cognatorum, qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam
+domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra
+parentis ac patrui res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos
+imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.
+
+Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti
+fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ _Voluptas_ ac _Virtus_
+diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam
+blande adpellando deleniat; 18-31.
+
+Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet
+militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis,
+periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem
+commendat; 32-67.
+
+Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani
+origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani
+brevique voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac
+perennibus præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis
+patriæque defensionem exhortatur; 68-120.
+
+Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit;
+121-128.
+
+Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi
+deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit
+omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi
+opinantur; 129-134.
+
+Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita
+cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam
+maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis
+occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque
+contremit; 135-145.
+
+Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et
+certatim dant nomina; 146-151.
+
+Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci
+Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei
+promont. et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves
+subduci jubet; 152-179.
+
+Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer
+auctor est, ut prius quam tres Pœnorum duces, qui trifariam exercitus
+in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem
+Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem
+præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.
+
+Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad mœnia subit,
+C. Lælius cum classe intrat portum; 200-231.
+
+Contra Aris, Pœnorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum
+altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et,
+quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui
+adscendunt, onere franguntur; 232-236.
+
+Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum
+claudat urbem, facilem per illud pedibus ad mœnia transitum dari, eo
+secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia
+obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.
+
+Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique
+meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Lælio, dat dona; 251-262.
+
+Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniæ
+adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ continentia
+ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus celebratur;
+263-285.
+
+Interea Philippus, Macedonum rex, fœdere cum Pœnis Acarnanibusque
+junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque
+expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; 286-311.
+
+Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus
+infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat,
+donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.
+
+Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in
+cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite
+amabat; 320-333.
+
+Anno autem insequenti in Apulia cæditur M. Claudius Marcellus consul
+et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam
+eripuisset confecti belli; 334-342.
+
+Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo
+cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque
+equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur;
+343-365.
+
+Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis
+consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus
+hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma
+excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo;
+366-380.
+
+Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum
+honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.
+
+Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem
+incutit Hispaniæ populis, et tres Pœnorum duces omnem salutis spem in
+eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.
+
+Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte
+primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda
+instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide
+confugit; 410-439.
+
+Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Lælii,
+viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria conspicui;
+439-470.
+
+Pœni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus
+ingentem prædam concedit militibus; 471-492.
+
+Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi
+auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat;
+493-514.
+
+Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ
+imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc
+terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem,
+in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem
+conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum,
+Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.
+
+Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est,
+deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegæ,
+viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi
+judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti
+patriæ opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat;
+560-600.
+
+Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium
+crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per
+tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum
+procedit; 601-625.
+
+Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum
+agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad
+pugnam excitant; 626-665.
+
+Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim,
+Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem,
+Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et
+Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.
+
+Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris
+corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat;
+711-739.
+
+Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve
+vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes;
+740-777.
+
+Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus
+cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio
+obtruncat; 778-807.
+
+Cæso duce reliqui Pœni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam ipsa
+nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis
+posita, redit; 807-812.
+
+Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ
+cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus
+castra inde movet; 813-823.
+
+
+  At nova Romuleum carpebat cura senatum,
+  Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,
+  Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo
+  Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.
+  Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges                       5
+  Concedat tellus, propioraque bella pavescat.
+  Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti
+  Imperio circumspectant, Divosque precantur,
+  Qui laceris ausit ductor subcedere castris.
+    Absterret juvenem, patrios patruique piare                      10
+  Optantem manes, tristi conterrita luctu,
+  Et reputans annos, cognato sanguine turba.
+  Si gentem petat infaustam, inter busta suorum
+  Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,
+  Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;                   15
+  Nec promtum teneris inmania bella lacertis
+  Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.
+    Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,
+  Ædibus extremis volvebat pectore curas;
+  Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras                   20
+  Adlapsæ, haud paullum mortali major imago,
+  Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.
+  Altera Achæmenium spirabat vertice odorem,
+  Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,
+  Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:                          25
+  Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras
+  Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.
+  Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam
+  Composita mutata coma; stans vultus, et ore
+  Incessuque viro propior, lætique pudoris,                         30
+  Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ.
+    Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:
+  «Quis furor hic, non digne puer, consumere bello
+  Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude
+  Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque?                         35
+  Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?
+  Tune etiam tentare paras Atlantica regna,
+  Sidoniasque domos? moneo, certare periclis
+  Desine, et armisonæ caput objectare procellæ.
+  Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit                        40
+  Per medias volitare acies, mediosque per ignes.
+  Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum,
+  Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:
+  Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis
+  Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ.                      45
+  At si me comitere, puer, non limite duro
+  Jam tibi decurrat concessi temporis ætas.
+  Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:
+  Non glaciem Arctoam, non experiere furentis
+  Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento                           50
+  Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus
+  Sub galea pulvis, partique timore labores:
+  Sed current albusque dies, horæque serenæ;
+  Et molli dabitur victu sperare senectam.
+  Quantas ipse Deus lætos generavit in usus                         55
+  Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!
+  Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi,
+  Inperturbata placidus tenet otia mente.
+    «Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas
+  Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor.                      60
+  Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem
+  Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.
+  Huc adverte aures; currit mortalibus ævum,
+  Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque
+  Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,                     65
+  Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema
+  Dimisisse meas sero non ingemit horas?»
+    Postquam conticuit, finisque est addita dictis,
+  Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit,
+  Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras,                      70
+  Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis
+  Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti
+  Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti
+  Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores
+  Hos terris Natura Deo: sed fœdere certo                           75
+  Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.
+  At, quîs ætherei servatur seminis ortus,
+  Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem
+  Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos
+  Captivo Liber quum signa referret ab Euro,                        80
+  Caucaseæ currum duxere per oppida tigres?
+  Quid suspiratos magno in discrimine nautis
+  Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum?
+    «Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus
+  Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;                        85
+  Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum
+  Segnem atque obscœnam passim stravisset in alvum?
+  Ad laudes genitum, capiat si munera Divum
+  Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum
+  Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti                     90
+  Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo,
+  Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late
+  Florentes quondam luxus quas verterit urbes.
+  Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,
+  Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.                       95
+  Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris
+  Circa te semper volitans Infamia pennis:
+  Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu,
+  Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.
+    «Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.                 100
+  Casta mihi domus, et celso stant colle penates:
+  Ardua saxoso perducit semita clivo.
+  Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)
+  Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:
+  Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse,                     105
+  Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto
+  Infra te cernes hominum genus. Omnia contra
+  Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.
+  Stramine projectus duro patiere sub astris
+  Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.                     110
+  Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses,
+  Testes factorum stare arbitrabere Divos.
+  Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent,
+  Arma feres primus: primus te in mœnia tolles
+  Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.                     115
+  Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,
+  Nec donum deforme viro fragrantis amomi;
+  Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat
+  Imperium, superare manu, laurumque superbam
+  In gremio Jovis excisis deponere Pœnis.»                         120
+    Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus,
+  Exemplis lætum vultuque audita probantem
+  Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas
+  Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra,
+  Exclamat; venient, venient mea tempora quondam                   125
+  Quum docilis nostris magno certamine Roma
+  Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.»
+  Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.
+    At juvenis, plenus monitis, ingentia corde
+  Molitur, jussæque calet virtutis amore.                          130
+  Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,
+  Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.
+  Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,
+  Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.
+  Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis              135
+  Pectora subrepit terror, molemque paventes
+  Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.
+    Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,
+  Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro
+  Effulgens maculis, ferri inter nubila visus                      140
+  Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,
+  Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis,
+  Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum
+  Addidit augurio fulmen pater, et vaga late
+  Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.                       145
+  Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant
+  Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos
+  Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.
+    Certatim comites rerum bellique ministros
+  Adglomerant sese, atque acres sociare labores                    150
+  Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
+  Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.
+  It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.
+  Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus
+  Isthmon curvata sublime suberigit unda,                          155
+  Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,
+  Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma
+  Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:
+  «Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta
+  Ordimur, si justa paro, decurrere classi                         160
+  Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.
+  Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda
+  Adspirans aura propellit carbasa flatus.
+    Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes
+  Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis                       165
+  Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto
+  Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
+  Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis
+  Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,
+  Barbarus inmani quum territet adcola ritu,                       170
+  Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque
+  Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
+  Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
+  Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus
+  Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ                       175
+  Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus
+  Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
+  Considunt portu; securæ gurgite clauso
+  Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.
+    Nox similes morti dederat placidissima somnos;                 180
+  Visa viro stare effigies ante ora parentis,
+  Atque hac adspectu turbatum voce monere:
+  «Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
+  Et post fata decus, bellorum dira creatrix
+  Evastanda tibi tellus, et cæde superbi                           185
+  Ductores Libyæ cauta virtute domandi,
+  Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
+  Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ
+  Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes
+  Ter gemina cum mole viros? Absiste labore                        190
+  Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.
+    «Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,
+  Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.
+  Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis
+  Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri,                  195
+  Non portu, celsove situ, non dotibus arvi
+  Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.
+  Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.
+  Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»
+    Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,                  200
+  Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.
+  Surgit, et infernis habitantia numina lucis
+  Ac supplex patrios compellat nomine manes:
+  «Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:
+  Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,                     205
+  Inferias mittam fusis insignis Hiberis,
+  Et tumulis addam sacros certamine ludos.»
+    Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen
+  Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.
+  Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps,                        210
+  Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)
+  Ante suos it victor equus; currumque per auras
+  Haud ulli durant visus æquare volantem.
+  Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens
+  Sensim adtollebat propius subeuntibus arces                      215
+  Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.
+  Ac pelago vectus servata Lælius hora,
+  Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi,
+  A tergo adfusis cingebat tecta carinis.
+    Carthago, impenso naturæ adjuta favore,                        220
+  Excelsos tollit pelago circumflua muros.
+  Artatas ponti fauces modica insula claudit,
+  Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.
+  At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis,
+  Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,                     225
+  Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.
+  Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
+  Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,
+  Et tuta æterno defendit mœnia fluctu.
+  Audax, ceu plano gradiens victricia campo                        230
+  Ferret signa, jugum certabat scandere miles.
+    Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis
+  Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem
+  Pugnabat natura soli; parvoque superne
+  Bellantum nisu passim per prona voluti                           235
+  Truncato instabiles fundebant corpore vitam.
+  Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,
+  Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,
+  Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,
+  Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:                     240
+  Hinc tacite nitens informidatus adire
+  Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem,
+  Perque undas muris pedes advolat; inde citati
+  A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris
+  Incustoditam sine milite liquerat urbem.                         245
+  Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis
+  Pœnus colla dedit, populumque addixit inermem.
+  Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem
+  Vallari castris, captamque adspexit eamdem
+  Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.                     250
+    Aurora ingrediens terris exegerat umbras:
+  Principio statuunt aras: cadit ardua taurus
+  Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.
+  Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus
+  Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;               255
+  Hic torque aurato circumdat bellica colla;
+  Ille nitet celsus muralis honore coronæ.
+  Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque,
+  Ter dena bove et æquorei certaminis alto
+  Donatur titulo, Pœnique recentibus armis                         260
+  Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique
+  Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.
+    Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque
+  Captivæ spectantur opes, digestaque præda.
+  Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta,                  265
+  Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:
+  Cetera bellantum dextræ pulchroque labori.
+  Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,
+  Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor.
+  Hanc notam formæ concessit lætus ovansque                        270
+  Indelibata gaudenti virgine donum.
+  Tum vacui curis vicino litore mensas
+  Instituunt, festoque agitant convivia ludo
+  Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici,
+  Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque                   275
+  Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.»
+    Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras
+  Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,
+  Femineo socium violarunt fœdus amore;
+  Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,                   280
+  Captivis non plena toris: tibi barbara soli
+  Sanctius Iliaca servata est Phœbade virgo.
+  Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant;
+  Donec nox, atro circumdata corpus amictu,
+  Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.                      285
+    Emathio interea tellus Ætola tumultu
+  Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.
+  Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.
+  Caussa novi motus, Pœnis regique Philippo
+  In bellum Ausonium sociatæ fœdere vires.                         290
+  Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni
+  Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille.
+  Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:
+  Quaque per Illyricum Taulantius incola litus
+  Exiguos habitat non ullo nomine muros,                           295
+  Turbidus incessit telis: ille æquore vectus,
+  Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens,
+  Epirum cassis lustrabat futilis ausis.
+    Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,
+  Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello                        300
+  Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis
+  Leucatæ, et Phœbi vidit citus Actia templa.
+  Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque
+  Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano
+  Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.                   305
+  Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire
+  Mœnia prægaudens, tristem Calydona Dianæ,
+  Œneasque domos, Curetica tecta, subibat,
+  Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis.
+    Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron,               310
+  Parnasusque biceps, Phœboque loquentia saxa.
+  Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates,
+  Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,
+  Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,
+  Incepto tamen haud facilis desistere vano,                       315
+  Belli per Graias umbram circumtulit oras;
+  Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit
+  Spem positam in Tyriis, et supplex fœdera sanxit
+  Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.
+    Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti                       320
+  Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem
+  Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis
+  Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum
+  Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.
+  Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,                   325
+  Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ
+  Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,
+  Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ
+  Cogitur, et magnis muliebria vincere corda
+  Pollicitis, si reclusas tramittere portas                        330
+  Concedat Libycus rector: votique potitus
+  Evicto Fabius Pœno circumdata telis
+  Incustodita penetravit mœnia nocte.
+    Sed quisnam aversos Phœbum tunc jungere ab urbe
+  Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem                       335
+  Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?
+  Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo
+  Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,
+  (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)
+  Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.                     340
+  Forsan Scipiadæ confecti nomina belli
+  Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo.
+    Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum
+  Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):
+  Curarum comes et summi Crispinus honoris                         345
+  Marcello socius communia bella ciebat.
+  Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas
+  Mens silvas, medioque viros inponere monti,
+  Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.
+  Si cordi est, te participem, Crispine, laboris                   350
+  Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.»
+  Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese
+  Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma
+  Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu;
+  «Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.                    355
+  Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana
+  Qualem te vidi, nondum permitteret ætas
+  Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu.
+  Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,
+  Et me disce novum Martem tentare magistro.»                      360
+    Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:
+  «Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his,
+  His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno
+  Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores,
+  Atque atris arma adspersit non prospera guttis.                  365
+  Vixdum finitis intrarant vocibus artas
+  Letiferi collis fauces, quum turba volucris
+  Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur
+  Æthereo similes, cæca fundente latebra
+  Armatos in bella globos. Circumdata postquam                     370
+  Nil restare videt virtus, quod debeat ultra
+  Jam Superis, magnum secum portare sub umbras
+  Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ
+  Altius insurgit, nunc sævit comminus ense.
+  Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli,                     375
+  Ni telum adversos nati venisset in artus.
+  Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu
+  Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.
+  Obvia nudatum tramittit lancea pectus,
+  Labensque inpresso signavit gramina mento.                       380
+    At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor
+  Infixum adverso vidit sub pectore telum,
+  Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere
+  Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,
+  Ausonii columen regni: sed dextera nostræ                        385
+  Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.»
+  Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri
+  Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara.
+  Convectant silvis ingentia robora; credas
+  Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,                     390
+  Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.
+  Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis.
+  Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan
+  Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ
+  Exsequias animæ, et cinerem donate supremi                       395
+  Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.»
+  Alterius par atque eadem fortuna laborum
+  Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.
+    Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis
+  Armorum eventus campis: Carthaginis omnes                        400
+  Per subitum raptæ pernix victoria late
+  Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,
+  Si socias jungant vires: ingentibus orsum
+  Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis
+  Fulmina, sublimi vallatam vertice montis                         405
+  Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,
+  Non toto rapuisse die, qua Martius ille
+  Hannibal in terra consumto verterit anno,
+  Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum.
+    Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,                     410
+  Tendebat, fratris spirans ingentia facta,
+  Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris
+  Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:
+  Tantaque majestas terra rectoris Hibera,
+  Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.                       415
+    Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem
+  Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ
+  Fundamenta, novam cœpere mapalibus urbem.
+  Et lætus, repetens gentis primordia, ductor
+  Festa coronatis agitabat gaudia signis,                          420
+  Pacificans Divos: fraternum læna nitebat
+  Demissa ex humeris donum, quam fœderis arti
+  Trinacrius Libyco rex inter munera pignus
+  Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis.
+  Aurata puerum rapiebat ad æthera penna                           425
+  Per nubes aquila, intexto librata volatu.
+  Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,
+  Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo
+  Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.
+  Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.                    430
+  Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,
+  Permiscetque mero ructatos ore cruores.
+    Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte
+  Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:
+  Ecce inter medios hostilia nuntius arma,                         435
+  Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.
+  Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum
+  Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:
+  Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit
+  Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.                     440
+  Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum
+  Excepit; geminæque acies velut omine motæ.
+  Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis,
+  Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,
+  In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire                       445
+  Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur,
+  Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus,
+  Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen
+  Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri
+  Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ.                         450
+    Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus
+  Permixtum Pœnis, et vix credenda furentem,
+  Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix
+  Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.
+  Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,                     455
+  Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.
+  Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem
+  Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.
+  Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures
+  Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat                         460
+  In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret
+  Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.
+  Tunc e furtiva tractantem prælia luce
+  Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum
+  Subposito mater partu subduxerat olim.                           465
+  Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.
+  Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,
+  Femineo clamore Dracen extrema rogantem:
+  Hujus cervicem gladio inter verba precesque
+  Amputat: absciso durabant murmura collo.                         470
+    At non ductori Libyco par ardor in armis.
+  Frondosi collis latebras ac saxa capessit
+  Avia, nec cædes extremave damna movebant
+  Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,
+  Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum;                   475
+  Dimissa in colles pugna silvasque ferantur
+  Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem
+  Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore
+  Armorum exuto, et parma celatus Hibera,
+  In montes abit, atque volens palantia linquit                    480
+  Agmina: desertis Latius victricia signa
+  Inmittit miles castris: non urbe recepta
+  Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas
+  A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:
+  Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,                        485
+  Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,
+  Enatat intento prædæ fiber avius hoste.
+  Inpiger occultis Pœnus postquam abditur umbris,
+  Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur
+  Rursus bella retro, et superari certior hostis.                  490
+  Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,
+  HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR.
+    Terrore interea posito trans ardua montis
+  Bebrycia populos armabat Pœnus in aula,
+  Mercandi dextras largus, belloque parata                         495
+  Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces
+  Augebant animos argenti pondera et auri,
+  Parta metalliferis longo discrimine terris.
+  Hinc nova complerunt haud tardo milite castra
+  Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent,                      500
+  Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.
+  Jamque, hieme adfecta, mitescere cœperat annus.
+  Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,
+  Miratur domitas Alpes, ac pervia montis
+  Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ,                       505
+  Germanique vias divinis comparat ausis.
+    Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit
+  Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro,
+  Adtollit muros, qui post hæc mœnia, fratri
+  Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ                    510
+  Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse
+  Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso
+  Inde alacer, qua munitum declivis ab alto
+  Agger monstrat iter, properatis devolat armis.
+  Non tanto strepuere metu primordia belli:                        515
+  Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire
+  Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella
+  Sanguine ductores Italo conjungere Martem,
+  Et duplicare acies; venturum ad mœnia cursu
+  Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta                      520
+  Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.
+    His super infrendens sic secum Œnotria tellus:
+  «Tantone, heu Superi! spernor contemta furore
+  Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem
+  Nati Saturnum nostris considere in oris,                         525
+  Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,
+  Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt
+  In Superos bella, extremo de litore rapta
+  Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens
+  In nostros descendit agros: quot corpora texi                    530
+  Cæsorum, stratis toties deformis alumnis!
+  Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;
+  Inmatura seges rapido subciditur ense;
+  Culmina villarum nostrum delapsa feruntur
+  In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis.                     535
+  Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,
+  Perpetiar, miseras quærentem exurere belli
+  Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,
+  Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,
+  Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis,                    540
+  Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat,
+  Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,
+  Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.
+    Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,
+  Pœnum vicini servabat cespite valli.                             545
+  Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago:
+  «Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ
+  Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.
+  Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis,
+  Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste,                550
+  Victores fecisse tremant: fulgentibus armis
+  Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum
+  Gallorum a populis servat per secula nomen.
+  Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,
+  Serus deletæ post auxiliabere Romæ.                              555
+  Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri
+  Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.»
+  His dictis abit, atque abscedens visa paventem
+  Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.
+    Rumpit flammato turbatus corde soporem,                        560
+  Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,
+  Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur
+  Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben.
+  Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.
+  Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,                        565
+  Qua duri bello gens Marrucina, fidemque
+  Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.
+  Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes,
+  Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis
+  Hibernis, et Achæmenio velocior arcu                             570
+  Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem
+  Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,
+  In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.
+  Hortandi genus acer habet præcedere ductor.
+  Illum augent cursus adnisi æquare sequendo,                      575
+  Atque indefessi noctemque diemque feruntur.
+    At Roma adversi tantum mala gliscere belli
+  Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem
+  Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse
+  Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,                   580
+  Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.
+  Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli
+  Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma
+  Avertisse suo cognorit devia vallo,
+  Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo                           585
+  Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat
+  Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo
+  Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore
+  Servandi decoris, quonam se fine minanti
+  Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.                       590
+  Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ
+  Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci
+  Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.
+    Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem
+  Floruerat primo clarus pugnator in ævo.                          595
+  Mox falso læsus non æqui crimine vulgi,
+  Secretis ruris tristes absconderat annos.
+  Sed, postquam gravior moles terrorque periclo
+  Poscebat propiore virum, revocatus ad arma
+  Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram.                        600
+    At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum
+  Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.
+  Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,
+  Et properi signum adcursus, sonipesque, virique
+  Substricti corpus, bis clarum buccina signum.                    605
+  Præterea gemino prodebant juncta magistro
+  Castra regi: verum, fratri si vita supersit,
+  Qui tandem licitum socias conjungere vires
+  Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)
+  Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.                     610
+  Nec consulta fugæ segni formidine differt.
+    Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis
+  Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant:
+  Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,
+  Et muta elabi tacito jubet agmina passu.                         615
+  Inlunem nacti per rura tacentia noctem
+  Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli
+  Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas
+  Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto
+  Circumagit spatio sua per vestigia ductos.                       620
+    Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis
+  Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu
+  In sese redit, hac, casso ducente labore,
+  Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,
+  Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum.                       625
+    Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis
+  Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late
+  Tempestas operit campos: nondum arma manusque
+  Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem
+  Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ                       630
+  Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro
+  Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.
+  Deponunt abitus curam, trepidique coactas
+  Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.
+    Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)                     635
+  Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto
+  Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,
+  «Per decora, extremo vobis quæsita sub axe,
+  Per fratris laudes oro, venisse probemus
+  Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat                       640
+  Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus
+  Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ,
+  Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.
+  Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.
+  Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno                    645
+  Corporibus properate solo: quicumque timeri
+  Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,
+  Et pœna et latebris infracto Livius ævo
+  Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,
+  Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri                     650
+  Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»
+    At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores
+  Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,
+  Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra.
+  Heu! temere abducto liquisti robore castra,                      655
+  Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem.
+  Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»
+    Parte alia, insignis nudatis casside canis,
+  Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem
+  In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,                    660
+  Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro
+  Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes.
+  Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,
+  Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,
+  Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?»               665
+  Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro
+  Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet.
+  Illum, per cuneos et per densissima campi
+  Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,
+  Turbati fugere Macæ, fugere feroces                              670
+  Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.
+    Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis
+  Inproba miscebat securus prælia fati,
+  Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis
+  Fixurum vano tumidus promiserat ore.                             675
+  Ardebat gemma Garamantide cærula vestis,
+  Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo,
+  Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.
+  Casside cornigera dependens infula sacros
+  Præ se terrores Divumque ferebat honorem.                        680
+  Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis
+  Spicula, et armatus peragebat bella veneno.
+  Necnon, cornipedis tergo de more repostus,
+  Sustentata genu per campum pondera conti
+  Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.                     685
+    Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,
+  Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum
+  Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.
+  Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores
+  Barbarico senior, telumque intorsit, et una                      690
+  Prædam animamque simul victori victor ademit.
+    Adsilit, audito tristis clamore ruinæ,
+  Hasdrubal, et cœptantem Arabum raptare peremto
+  Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes
+  Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.                      695
+  Jam conrepta miser geminis velamina palmis
+  Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.
+  Concidit, et sacras vestes atque aurea fila
+  Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.
+  At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ,                     700
+  Qua celebre invicti nomen posuere Philæni,
+  Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis
+  Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli
+  Exercens cura, gelido nunc flumine soles
+  Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba                     705
+  Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ,
+  Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,
+  Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.
+  Obcubuit clipei transfixo proditus ære,
+  Et sero ingemuit stabulis exire paternis.                        710
+    Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:
+  Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci
+  Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt
+  Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.
+  Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes,                       715
+  Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci
+  Laxat vis subita, et fessos errore viarum,
+  Nec soli faciles; longique laboris anhelos
+  Avertit patrius genti pavor: addere tergo
+  Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,                        720
+  Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,
+  Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta
+  Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.
+  Cedentes urguet, totas largitus habenas,
+  Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert                    725
+  Cornipedem: tunc aversi turgentia colla
+  Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram
+  Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem
+  Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.
+    Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)                  730
+  «Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
+  Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
+  Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis
+  Donarunt pravi suffragia tristia campi!»
+    Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem                   735
+  Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat
+  Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.
+  Celsus, ceu prima reflorescente juventa,
+  Ibat consul, ovans major majorque videri.
+  Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,                     740
+  Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis
+  Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?
+  Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis
+  Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis
+  Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum                    745
+  Principium, mihi cognatum Sidonia Dido
+  Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar
+  Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,
+  Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum
+  Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris                       750
+  Æquant germano passæ mea prælia gentes.»
+  Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,
+  Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,
+  Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras
+  Ærati clipei et loricæ tegmina summo                             755
+  Incidit haud felix humero, parceque petitum
+  Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:
+  Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.
+    Turbati Rutuli, confusaque pectora visu
+  Terrifico: tunc increpitans conamina consul:                     760
+  «Femineis læsum vana inter cornua corpus
+  Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.
+  Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint
+  Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens
+  Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.                        765
+  Jamque per extentos alterna strage virorum
+  Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam
+  Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.
+  Ut, quum venatu saltus exercet opacos
+  Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri,                       770
+  Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,
+  Omnis Naiadum plenis comitata pharetris
+  Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.
+  Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,
+  Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,              775
+  Multa strage jacent: exsultat vertice montis
+  Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.
+    Audito ante alios senioris vulnere, rumpit
+  Per medios Nero sævus iter, visaque virorum
+  Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est               780
+  Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem,
+  Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens
+  In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem
+  Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,
+  Per longum sterili ad pastus jactata profundo,                   785
+  Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,
+  Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam,
+  Absorbet late permixtum piscibus æquor.
+  Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit,
+  Elabere mihi: non hic nemora avia fallent                        790
+  Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,
+  Ut quondam terra fallax deprensus Hibera
+  Evasti nostram mentito fœdere dextram.»
+    Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.
+  Nam latere extremo cuspis librata resedit.                       795
+  Invadit stricto super hæc interritus ense,
+  Conlapsique premens umbone trementia membra,
+  «Si qua sub extremo casu mandata referri
+  Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»
+  Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo.                         800
+  Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
+  Actutum vindex; mea si suprema referre
+  Fratri verba paras, mando, Capitolia victor
+  Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa
+  Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura                   805
+  Ferventemque ira mortis transverberat ense,
+  Et rapit infidum victor caput: agmina fuso
+  Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.
+    Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,
+  Quum vires parco victu somnoque reducunt;                        810
+  Ac, nondum remeante die, victricia signa,
+  Qua ventum, referunt clausis formidine castris.
+  Tum Nero, procera sublimia cuspide portans
+  Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,
+  Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum                  815
+  Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,
+  Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant,
+  Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»
+  Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo
+  Constanter mala, et, inferias in tempore dignas                  820
+  Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.
+  Tum, castris procul amotis, adversa quiete
+  Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio
+agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.
+
+Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque
+Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti
+prohibet; 11-14.
+
+Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis
+tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla
+vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus
+ducem seditio exsisteret; 15-22.
+
+Romanorum contra cœptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in
+Hispania quoque, unde Pœni pelluntur; 23-27.
+
+Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
+Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior
+Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in
+iis stragem edit; 28-43.
+
+Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum
+fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi
+percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.
+
+Tanti viri præsidio orbati Pœni terga vertunt, et Hannon vivus
+capitur; 68-77.
+
+Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam
+cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; 78-93.
+
+Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; 94-106.
+
+Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi
+vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte
+Tartessum revertitur; 107-114.
+
+In Pœnorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc
+omine fausto flammæ capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque
+fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione
+congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.
+
+Quo fœdere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et
+præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum
+gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem,
+opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat;
+168-179.
+
+Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius,
+terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum
+populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam
+pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.
+
+Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium
+dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.
+
+Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu
+senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.
+
+Postero die orta luce adit Syphacem, et fœdus cum eo facit; 229-261.
+
+Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni
+et captivitatem ei portendunt; 262-274.
+
+Juncto fœdere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo
+Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen
+ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.
+
+Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania
+cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis
+propositis invitat; 284-311.
+
+Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius
+Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur;
+312-456.
+
+Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et
+Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.
+
+Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri
+tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his
+gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt;
+527-556.
+
+Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis
+ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.
+
+Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt,
+sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito
+frondescit et in quercum mutatur; 575-591.
+
+Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi
+consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut
+Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.
+
+Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus
+Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya
+geratur; 603-644.
+
+Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in
+Africam trajiciat; 645-700.
+
+
+  Bruttia mœrentem casus patriæque suosque
+  Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus
+  In tempus posita ad renovandum bella coquebat:
+  Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,
+  Amisso taurus regno gregis, avia clauso                            5
+  Molitur saltu certamina, jamque feroci
+  Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu
+  Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit
+  Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto
+  Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.                   10
+  Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti
+  Adjumenta forent, prava obtrectante suorum
+  Invidia revocare animos, ac stare negata
+  Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.
+  Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim                     15
+  Quæsitus terror, velut inviolabile telis
+  Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,
+  Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum
+  Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua
+  Agmina, barbarico tot discordantia ritu                           20
+  Corda virum mansere gradu, rebusque retusis
+  Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.
+    Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat
+  Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera
+  Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis.                        25
+  Jam Mago, exutus castris, agitante pavore
+  In Libyam propero tramisit cærula velo.
+    Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,
+  Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon
+  Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris                     30
+  Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.
+  Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,
+  Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor
+  Magna adeo Ausonius majori mole premebat:
+  Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben                        35
+  Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,
+  Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit.
+  Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo
+  Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram)
+  Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu                       40
+  Cæduntur passim cœpti munimina valli
+  Inperfecta: supercontexere herbida lapsos
+  Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.
+    Vix uni mens digna viro, novisse minores
+  Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ.                  45
+  Cantaber ingenio membrorum et mole timeri
+  Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis
+  More securigera miscebat prælia dextra.
+  Et, quamquam fundi se circum pulsa videret
+  Agmina, deleta gentilis pube catervæ,                             50
+  Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis
+  Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis
+  Adversæ; seu læva acies in bella vocaret,
+  Obliquo telum reflexum Marte rotabat.
+  At, quum pone ferox aversi in terga veniret                       55
+  Victor, nil trepidans retro jactare bipennem
+  Callebat, nulla belli non parte timendus.
+  Huic ducis invicti germanus turbine vasto
+  Scipio contorquens hastam, cudone comantes
+  Disjecit crines; namque altius acta cucurrit                      60
+  Cuspis, et elata procul est ejecta securi.
+    At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,
+  Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem
+  Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras
+  Pondere belligero pulsati tegminis umbo.                          65
+  Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu
+  Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.
+  Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors
+  Avertit fuga confestim dispersa per agros.
+  Nec pugnæ species, sed pœnæ tristis imago                         70
+  Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.
+  Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,
+  Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli
+  Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.
+  Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant,               75
+  Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!
+  Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»
+    Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma,
+  Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert
+  Explorator eques: raptat dux obvia signa.                         80
+  At, postquam optatam lætus contingere pugnam
+  Vidit, et ad letum magno venientia cursu
+  Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit,
+  Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma
+  Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis                  85
+  Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes
+  Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,
+  Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me
+  Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes.
+  Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ                       90
+  Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe
+  Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum
+  Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»
+    Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor
+  Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.                        95
+  Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,
+  Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,
+  Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes;
+  Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,
+  Torret anhelantem sævis ardoribus orbem;                         100
+  Tantum acies hominumque ferox discordia ferro
+  Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus
+  Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra
+  Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.
+  Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.                    105
+  Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.
+  Stat tamen una loco perfossis debilis armis,
+  Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.
+  Nec finem daret ille dies animosaque virtus,
+  Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo,                          110
+  Et parco summum violasset vulnere corpus,
+  Suasissetque fugam: rapido certamina linquit
+  In latebras evectus equo, noctisque per umbram
+  Ad Tartessiacos tendit per litora portus.
+    Proximus in pugna ductori Marte manuque                        115
+  Regnator Nomadum fuerat; mox fœdere longo
+  Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.
+  Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,
+  Carpenti somnos subitus rutilante coruscum
+  Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est               120
+  Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.
+  Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum
+  Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.
+  At grandæva, Deum prænoscens omina, mater,
+  «Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi                   125
+  Condite, ait; duret capiti per secula lumen.
+  Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce
+  Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.
+  Hic tibi Dardaniæ promittit fœdera gentis,
+  Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,                    130
+  Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»
+  Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant
+  Monstra, nec a Pœnis ulli virtutis honores,
+  Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.
+    Aurora obscuri tergebat nubila cæli,                           135
+  Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:
+  Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.
+  Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno
+  Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:
+  «Cælestum monita et sacræ responsa parentis,                     140
+  Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus
+  Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.
+  Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe
+  Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,
+  Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit                      145
+  Incertæ mentis levitas, et mobile pectus;
+  Aut spes et læti sectamur præmia Martis.
+  Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.
+  Tu, quando Herculeis finisti prælia metis,
+  Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.                       150
+  Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro
+  Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ
+  Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»
+    Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram
+  Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur,                      155
+  Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues
+  Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ
+  Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,
+  Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis.
+  Cetera quæ in Libyam portari incendia suades,                    160
+  Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum
+  Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»
+  Hinc juveni dona insignem velamine picto
+  Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse
+  Dejecto victor Magone animique probarat,                         165
+  Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras
+  Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.
+  Exin, firmato sociali fœdere regis,
+  Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.
+    Massylis regnator erat ditissimus oris,                        170
+  Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant
+  Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys.
+  Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror
+  Bellorum, nec non Marti delecta juventus.
+  Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,              175
+  Gætulisve magis fucaret vellus ahenis.
+  Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,
+  Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum
+  Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.
+  Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ,                   180
+  Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,
+  Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens
+  Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.
+    Audito, pariter populorum in regna duorum
+  Advenisse duces, qui tota mole laborent,                         185
+  Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,
+  Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne
+  Imperat, et tanto regni se tollit honore.
+  Tum lætos volvens oculos adversa per ora,
+  Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:              190
+    «Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena
+  Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor
+  Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem.
+  Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades
+  Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ                    195
+  Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis
+  Ductores miro quondam me cernere amore.
+  Tum mihi dona viri præda delecta tulere,
+  Arma simul, regnoque meo tum cognita primum
+  Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra                200
+  Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros
+  Militiæ, qui dispersas sine lege catervas
+  Vestro formarent ritu ad certamina Martis.
+  Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis)
+  Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,                      205
+  Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,
+  Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.
+  Quare, age, lætus habe nostros intrare penates,
+  Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas
+  Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente.                      210
+  Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces,
+  Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.
+    «Quanta per Ausonios populos torrentibus armis
+  Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,
+  Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos                    215
+  Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,
+  Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem
+  Considunt bella, et deponitis arma volentes?
+  Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.
+  Haud deformis erit vobis ad fœdera versis                        220
+  Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura
+  Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus
+  Scipio demonstrat; vanique absistere cœpti
+  Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos.
+  Suadendi modus hic: quodque est de parte diei                    225
+  Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.
+  Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,
+  Et dura in noctem curarum vincula solvunt.
+    Jamque novum terris pariebat limine primo
+  Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant                      230
+  Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,
+  Sed prorupturis rutilabant æquora flammis:
+  Exigit e stratis corpus, vultuque sereno
+  Scipio contendit Massyli ad limina regis.
+  Illi mos patrius fetus nutrire leonum,                           235
+  Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.
+  Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,
+  Et fera tractabat ludentum interritus ora.
+  Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,
+  Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti                     240
+  Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta
+  Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.
+  Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes
+  Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.
+    Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ:                      245
+  «Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire
+  Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,
+  O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus
+  Tardavit medio pontus: non ardua regnis
+  Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis                     250
+  Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.
+  Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus
+  Syrtibus, et latis proavita potentia campis
+  Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus
+  Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.                  255
+  Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli
+  Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»
+    Audivit læto Massylus et adnuit ore,
+  Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit,
+  Omina, nec votis Superi concordibus absint,                      260
+  Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.»
+  Et simul exstructis cespes subrexerat aris;
+  Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni;
+  Quum subito abruptis fugiens altaria taurus
+  Exsiluit vinclis, mugituque excita late                          265
+  Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco
+  Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;
+  Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo
+  Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.
+  Talia Cælicolæ casuro tristia regno                              270
+  Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati.
+  Hinc fractum bello regem solioque revulsum,
+  Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,
+  Qui tunc orabat socialia fœdera supplex.
+  His actis repetit portum, puppesque secundo                      275
+  Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.
+    Concurrere avidæ gentes, variosque subacta,
+  Pyrene misit populos: mens omnibus una.
+  Concordes regem adpellant, regemque salutant.
+  Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.                    280
+  Sed, postquam miti rejecit munera vultu,
+  Ausonio non digna viro, patriosque vicissim
+  Edocuit ritus, et Romam nomina regum
+  Monstravit nescire pati, tum versus in unam,
+  Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto,                    285
+  Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique
+  Convocat, ac medio in cœtu sic deinde profatur:
+    «Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas
+  Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,
+  Aut his occideret campis, aut, axe relicto                       290
+  Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:
+  Jam vestra tumulos terra celebrare meorum
+  Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.
+  Mente favete pari, atque aures advertite vestras.
+  Septima quum solis renovabitur orbita cælo,                      295
+  Quique armis ferroque valent, quique arte regendi
+  Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta
+  Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,
+  Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ.
+  Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda;                 300
+  Nec quisquam nostri discedet muneris expers.»
+  Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.
+    Jamque dies prædicta aderat, cœtuque sonabat
+  Innumero campus, similatasque ordine justo
+  Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.                       305
+  Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles
+  Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.
+  Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo
+  Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.
+  Tum manes vocat excitos, laudesque virorum                       310
+  Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.
+  Inde refert sese circo, et certamina prima
+  Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.
+  Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum,
+  Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,                      315
+  Atque fores oculis et limina servat equorum.
+    Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,
+  Et toto prima emicuit vix ungula cornu,
+  Tollitur in cælum furiali turbine clamor:
+  Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur                  320
+  Quisque suos currus, magnaque volantibus idem
+  Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus
+  Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.
+  Instant præcipites, et equos clamore gubernant.
+  Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras                       325
+  Erigitur globus, atque operit caligine densa
+  Cornipedumque vias, aurigarumque labores.
+  Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.
+  Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen
+  Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,                  330
+  Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus
+  Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.
+    Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu
+  Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat
+  Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.                335
+  Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam
+  Majorem credunt præcepto limite partem.
+  At, quîs interior cura, et prudentia circi
+  Altior, effusas primo certamine vires
+  Damnare, et cassis longe increpitare querelis                    340
+  Indispensato lassantem corpora nisu:
+  «Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)
+  Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.»
+  Heu surdas aures! fertur securus equorum,
+  Nec meminit, quantum campi decurrere restet.                     345
+    Proximus, a primo distans, quantum æquore currus
+  Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat
+  Astur Panchates, patrium frons alba nitebat
+  Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:
+  Ingentes animi, membra haud procera, decusque                    350
+  Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas
+  Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.
+  Crescere sublimem, atque augeri membra putares.
+  Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.
+    Tertius æquata currebat fronte Peloro                          355
+  Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret
+  Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento
+  Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.
+  At, docilis freni et melior parere, Pelorus
+  Non unquam effusum sinuabat devius axem;                         360
+  Sed lævo interior stringebat tramite metam.
+  Insignis multa cervice, et plurimus idem
+  Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!)
+  Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis
+  Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.                       365
+  Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum:
+  Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.
+  Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde
+  Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum
+  Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas                          370
+  Victor Tydides magnis abduxerat ausis.
+  Jamque, fere medium evecti certamine campum,
+  In spatia addebant; nisusque adprendere primos
+  Panchates animosus equos, super altior ire,
+  Et præcedentem jam jamque adscendere currum                      375
+  Pone videbatur, curvatisque ungula prima
+  Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.
+    At postremus Atlas; sed non et segnior ibat
+  Postremo Durio: pacis de more putares
+  Æquata fronte et concordi currere freno.                         380
+  Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus
+  Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire
+  Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi
+  Adsiduo violenter equos, ceu monte procella
+  Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente                 385
+  Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,
+  Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,
+  Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:
+  «Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam
+  Erepto? consurge, vola, perlabere campum                         390
+  Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo
+  Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,
+  Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,
+  Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo
+  Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos                 395
+  Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit.
+  Confremit et cælum, et percussus vocibus altis
+  Spectantum circus: fertur sublime per auras
+  Altius adtollens cervicem victor ovantem
+  Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.                  400
+    At postremus Atlas, Durius postremus in orbem
+  Exercent artes, lævos nunc adpetit ille
+  Conatus, nunc ille premit, certatque subire
+  Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;
+  Donec, confisus primævæ flore juventæ,                           405
+  Obliquum Durius conversis pronus habenis
+  Obposuit currum, atque eversum propulit axem
+  Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:
+  «Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?
+  Et nobis et equis letum commune laboras.»                        410
+  Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe
+  Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo
+  Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto
+  Lora suis victor, mediaque Pelorus arena
+  Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.                       415
+  Nec longum Cyrni defessos prendere currus.
+  Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum
+  Discentem, rapido prætervolat incitus axe:
+  Inpellit currum clamor vocesque faventum.
+  Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi              420
+  Ora superposuit sonipes, flatusque vapore
+  Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.
+  Incubuit campo Durius, misitque citatos
+  Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur,
+  Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter.                       425
+    Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore.
+  Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.
+  Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,
+  Quantum divini præcellat seminis ortus.
+  Victor dona dabis, statuesque altaria patri.»                    430
+  Et, ni successu nimio lætoque pavore
+  Proditus elapso foret inter verba flagello,
+  Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.
+  Tum vero infelix, veluti delapsa corona
+  Victoris capiti foret, in se versus ab ira,                      435
+  Auratam medio discindit pectore vestem,
+  Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi:
+  Nec jam subducto parebat verbere currus.
+  Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.
+    Interea metis, certus jam laudis, agebat                       440
+  Sese Panchates, et præmia prima petebat
+  Arduus; effusas lenis per colla, per armos
+  Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi
+  Adtollens gressus, magno clamore triumphat.
+    Par donum solido argento cælata bipennis                       445
+  Omnibus, at vario distantia cetera honore.
+  Primus equum volucrem, Massyli munera regis
+  Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus
+  E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,
+  Aurifero perfusa Tago: villosa leonis                            450
+  Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis
+  Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,
+  Quamvis perfracto senior subsederat axe,
+  Adcitum donat ductor, miseratus et ævum
+  Et sortem casus: famulus florente juventa                        455
+  Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.
+    His actis ductor læta ad certamina plantæ
+  Invitat, positisque adcendit pectora donis:
+  «Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas
+  Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,               460
+  Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ.
+  Tertius extremam tauro solabere palmam.
+  Cetera contenti discedent turba duobus
+  Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»
+    Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora                      465
+  Ostendere simul vulgi clamore secundo.
+  Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades.
+  Mox subit, adspersus prima lanugine malas,
+  Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne
+  Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat.                   470
+  Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali
+  Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem
+  Eurytus: excelso nutritum colle crearat
+  Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes.
+  Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ,                   475
+  Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes
+  Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.
+    Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,
+  Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda,
+  Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras                       480
+  Ocius effusis nervo exturbante sagittis.
+  Diversa et studia et clamor, pendentque faventes
+  Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli
+  Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur,
+  Nullaque tramissa vestigia signat arena.                         485
+  Omnes primævi, flaventiaque ora decori,
+  Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.
+    Extulit, incumbens medio jam limite, gressum
+  Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat
+  Præcedens spatiis. Instat non segnius acer                       490
+  Hesperos, ac prima stringit vestigia planta
+  Progressæ calcis: satis est huic esse priori;
+  Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.
+  Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore
+  Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.                  495
+  Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,
+  Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,
+  Celsus inexhaustas effundit turbine vires
+  Non exspectato, subitusque erumpit, et auras
+  Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam                      500
+  Æthereo nexis cursu talaribus ire.
+  Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:
+  Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,
+  Hesperon infestat sua per vestigia pressum.
+  Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ                   505
+  Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.
+    Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent
+  Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,
+  Tartessos fratrem medio Therone premebat.
+  Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron                      510
+  Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.
+  Unus erat super, et metæ propioribus ægros
+  Urebat finis stimulis: quascumque reliquit
+  Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires,
+  Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque                    515
+  Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.
+  Et forsan gemina meruissent præmia palma,
+  Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus
+  Theronis, fusam late per lactea colla
+  Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira,                         520
+  Traxissetque comam: tardato lætus ovansque
+  Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor
+  Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.
+  Cetera promisso donata est munere pubes,
+  Intonsasque comas viridi redimita corona                         525
+  Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.
+    Hinc graviora virum certamina, comminus ensis
+  Destrictus, bellique feri simulacra cientur.
+  Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ,
+  Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,                     530
+  Hi crevere pares ferro; spectacula digna
+  Martigena vulgo, suetique laboris imago.
+  Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?
+  Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo
+  Innumero fratres, cavea damnante furorem,                        535
+  Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris.
+  Is genti mos dirus erat; patriumque petebant
+  Orbati solium lucis discrimine fratres.
+    Concurrere animis, quantis confligere par est,
+  Quos regni furor exagitat; multoque cruore                       540
+  Exsatiata simul portantes corda sub umbras
+  Obcubuere: pari nisu per pectora adactus
+  Intima descendit mucro; superaddita sævis
+  Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,
+  Dirus in invitas effugit spiritus auras.                         545
+  Nec manes pacem passi; nam corpora junctus
+  Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis
+  Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.
+    Cetera distincto donata est munere turba,
+  Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,                       550
+  Inpressis dociles terram proscindere aratris:
+  Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum
+  Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda.
+  Nec non argenti, nec non insignia vestis
+  Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti                    555
+  Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.
+    Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi
+  Postrema, et metæ certarunt vincere finem
+  Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,
+  Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,                      560
+  Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,
+  Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi
+  Prærapida potuere fuga, venator Aconteus,
+  Indibilisque, diu lætus bellare Latinis,
+  Jam socius, volucresque vagas deprendere nube                    565
+  Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.
+  Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:
+  Est donum serva, albentes invertere lanas
+  Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant
+  Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam,                        570
+  Adcepto lætus puero discessit Ilerdes,
+  Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.
+  Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus
+  Nec timidos agitare canes latratibus aprum.
+    Quos postquam clamor plaususque probavit honores,              575
+  Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro
+  Nomina magna vocant læti manesque jacentum,
+  Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat
+  Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.
+  Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,                        580
+  Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis,
+  Et frater thoraca tulit multiplicis auri,
+  Lælius Asturica rapidos de gente jugales,
+  Contorquet magnis victricem viribus hastam
+  Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.                     585
+  Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo
+  Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit.
+  Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami,
+  Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.
+  Ad majora jubent præsagi tendere vates;                          590
+  Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.
+    Quo super augurio, pulsis de litore cunctis
+  Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque
+  Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.
+  Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,                        595
+  Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.
+  Sed frigens animis, nec bello prospera turba
+  Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant,
+  Magnosque horrebant cauta formidine casus.
+    Ergo, ubi delato consul sublimis honore                        600
+  Ad Patres consulta refert, deturque potestas,
+  Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus
+  Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:
+  «Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi
+  Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas,                  605
+  Ne credat nos invidiæ certamine consul
+  Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen
+  Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude
+  Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit,
+  Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.                 610
+  Bella nova in Libyæ moliris ducere terras?
+  Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis
+  Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major
+  Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos,
+  Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis                   615
+  Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus
+  Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.
+  Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est
+  Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes
+  Deseris, ac septem denudas proditor arces.                       620
+    «An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,
+  Non dira illa lues notis jam mœnibus urbis
+  Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis
+  Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas
+  Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli                       625
+  Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta
+  Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?
+  Vince domi, et trinis mœrentem funera lustris
+  Ausoniam purga bello: tum tende remotos
+  In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos                    630
+  Molire; angustæ prohibent nunc talia cœpta
+  Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ
+  Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi
+  Tenderet ad ripas, revocato milite primus
+  Descendenti avide superatis Alpibus ultro                        635
+  Obposuit sese Hannibali: tu consul abire
+  A victore paras hoste, atque avellere nobis
+  Scilicet hoc astu Pœnum? si deinde sedebit
+  Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,
+  Capta damnabis consulta inprovida Roma.                          640
+  Sed fac turbatum convertere signa, tuæque
+  Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,
+  Cujus tu vallum vidisti e mœnibus urbis.»
+  Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.
+    Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim                      645
+  Magnanimis leto gemino, quum tota subisset
+  Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,
+  Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi,
+  Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis
+  Excepi nubem belli, solusque ruenti                              650
+  Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.
+  Tum grandæva manus, puero male credita bella,
+  Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat.
+  Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum
+  Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas,                  655
+  Inbellesque anni, necdum maturus ad arma
+  Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas
+  Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus
+  Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe
+  Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi                          660
+  Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit
+  Romano Phœbum solventem litore currus.
+  Adscivit reges idem: nunc ultimus actis
+  Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi
+  Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus                    665
+  Intremit, aut ægros simulat mentita timores,
+  Ne finem longis tandem peperisse ruinis
+  Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis
+  Experta, et robur florentibus auximus annis.
+    «Ne vero fabricate moras; sed currere sortem                   670
+  Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum
+  Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto
+  Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo
+  Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,
+  Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,                675
+  Si segnes clauso traheremus prælia vallo.
+  Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,
+  Laurentes potuit populos et Troia adire
+  Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?
+  Et potuit Latium longo depascere bello?                          680
+  Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?
+  Et Tyrias agitare domos? Secura pericli
+  Litora lata patent, et opima pace quieta
+  Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri
+  Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum                        685
+  Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.
+    «Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra
+  In Latio fecere senem, cui tertia large
+  Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,
+  Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem               690
+  Avertam patriæ sedes: an Roma videbit
+  Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?
+  Carthago inmunis nostros secura labores
+  Audiet interea, et portis bellabit apertis?
+  Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis                   695
+  Ariete Sidonio turres, si templa suorum
+  Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»
+    Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,
+  Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati
+  Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt.                     700
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem
+pelli Italia vincique posse, si mater Idæa a Pessinunte Romam
+transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum,
+Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romæ esset:
+missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres
+judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire
+jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ deinde inter cymbalorum
+tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim
+trahitur; 1-22.
+
+Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata,
+ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata,
+sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.
+
+Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet,
+et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque
+viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.
+
+Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium
+Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Pœnos, literas dat, quibus
+etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo
+Romano initæ societatis fallat; 59-82.
+
+Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta
+noctu incendit; 83-91.
+
+Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix
+e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.
+
+Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam
+juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in
+Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur;
+109-145.
+
+Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Pœnorumque iterum fugam
+capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem
+propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant;
+146-157.
+
+Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo
+certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium
+inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia
+adjutus esset: 158-200.
+
+Terram tamen hostilem, etsi invitus mœstusque, relinquit, nec Romani
+duces discessum ejus remorantur; 201-217.
+
+Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc
+redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.
+
+Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente
+tristem lamentatur sortem suam; 236-282.
+
+Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal
+classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit;
+283-291.
+
+Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua
+ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot
+exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
+alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; 292-337.
+
+Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi
+poscunt; 338-340.
+
+Magna hæc rerum molimina procul e nubibus mœsto vultu lustrat Juno,
+quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Pœnos adjuvare desinat,
+neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum
+sit, inferat moram; 341-356.
+
+Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare
+et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut
+neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui
+patiatur; 357-369.
+
+His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem
+præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille
+nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur;
+370-384.
+
+Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum
+certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe
+clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora
+aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.
+
+Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer
+juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in
+turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.
+
+Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem
+sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.
+
+Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio
+fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.
+
+Alia campi parte Scipio Pœnos, usu militiæ famaque rerum gestarum
+Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis;
+479-508.
+
+Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat;
+509-521.
+
+Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa
+Scipionis imagine; 522-533.
+
+Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec
+procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.
+
+Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit
+campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito
+conlabitur; 548-557.
+
+Tum Pœnus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere
+in animum inducit; 558-566.
+
+Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se
+erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a
+campo removet; 567-580.
+
+Interea Pœni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie
+excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum
+late fuga sparguntur; 581-596.
+
+Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis
+pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.
+
+Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem
+sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit;
+605-617.
+
+Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio
+Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis
+ac terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem
+invehitur; 618-628.
+
+Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et
+tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in
+ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar,
+insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut
+Camillus, laudibus in cælum tollitur; 629-654.
+
+
+  Hostis ut Ausoniis discederet advena terris,
+  Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ,
+  Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam
+  Laomedonteæ sacrandam mœnibus urbis:
+  Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni                      5
+  Concilio Patrum, præsentis degeret ævi
+  Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!
+  Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe
+  Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,
+  Obvius adcitis properabat Scipio sacris,                          10
+  Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella
+  Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.
+  Isque ubi longinquo venientia numina ponto
+  Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora
+  Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim,                       15
+  Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem
+  Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.
+    Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque
+  Certabant rauco resonantia tympana pulsu;
+  Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte                       20
+  Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro;
+  Quique Idæa juga et lucos novere silentes.
+  Hos inter fremitus ac læto vota tumultu,
+  Substitit adductis renuens procedere vinclis
+  Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit.                    25
+  Tum puppe e media magno clamore sacerdos,
+  «Parcite pollutis contingere vincula palmis,
+  Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ,
+  Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;
+  Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica                    30
+  Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat
+  Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»
+    Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,
+  Claudia, non æqua populi mala credita fama,
+  In puppim versis palmisque oculisque profatur:                    35
+  «Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis
+  Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,
+  Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,
+  Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,
+  Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.»                 40
+  Tum secura capit funem; fremitusque leonum
+  Audiri visus subito, et graviora per auras
+  Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ.
+  Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),
+  Contraque adversas ducentem prævenit undas.                       45
+  Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,
+  Finem armis tandem, finemque venire periclis.
+    Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra
+  Abscondit late propulsis puppibus æquor,
+  Cui numen pelagi placaverat hostia taurus,                        50
+  Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta.
+  Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ
+  Armigeræ Jovis ante oculos cœpere volucres
+  Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.
+  Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti                        55
+  Tantum progressos liquida sub nube volatus,
+  Quantum non frustra speculantum lumina servant,
+  Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.
+    Nec segnis, tanta in semet veniente procella,
+  Africa terribilem magno sub nomine molem                          60
+  Regis opes contra et Massyla paraverat arma:
+  Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus
+  Terror erat: campos pariter vallesque refusas
+  Litoraque inplerat, nullo decorare tapete
+  Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras                     65
+  Condebant jaculis stridentibus æthera nubes.
+  Inmemor is dextræque datæ junctique per aras
+  Fœderis, et mensas testes, atque hospita jura,
+  Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore,
+  Ruperat, atque toros regni mercede pararat.                       70
+  Virgo erat eximia specie claroque parente,
+  Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis,
+  Ceu face subcensus prima tædaque jugali,
+  Vertit opes gener ad Pœnos, Latiæque soluto
+  Fœdere amicitiæ, dotalia transtulit arma.                         75
+    Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem
+  Ductori monuisse fuit, missique minantur,
+  Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet:
+  Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos
+  Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe,                      80
+  Si renuat, blando nimium facilique marito
+  Statura obsequia et thalami flagrantis amores.
+    Sic Latius permixta minis, at cassa movebat
+  Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures.
+  Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses                     85
+  Advocat, et, castas polluti fœderis aras
+  Testatus, varia Martem movet inpiger arte.
+    Castra, levi calamo cannaque intecta palustri,
+  Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,
+  Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,                     90
+  Ac tacita spargit celata incendia nocte.
+  Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem
+  Cœperunt ignes, et se per pinguia magno
+  Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras,
+  Et frenos volucri propellunt lumine flammæ.                       95
+  It totis inimica lues cum turbine castris,
+  Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo
+  Arida, et ex omni manant incendia tecto.
+  Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis
+  Excitis somno, multorumque ora vocantum                          100
+  Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor
+  Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque
+  Conripit: exundat pestis, semiustaque castra
+  Ardenti volitant per nubila summa favilla.
+    Ipsius ingenti regis tentoria saltu                            105
+  Lugubre increpitans late circumvolat ardor;
+  Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles
+  E somno ac stratis rapuisset multa precantem.
+  Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires
+  Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno                        110
+  Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis,
+  Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,
+  Inmanes animos; adflataque barbarus ora
+  Castrorum flammis, et se velamine nullo
+  Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas                     115
+  Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem,
+  Nec claro potuisse die, nec sole tuente,
+  A quoquam vinci: jactarat talia vecors;
+  Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat
+  Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ.                   120
+    Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,
+  Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps
+  Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat,
+  Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce.
+  Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat                       125
+  Viso rege procul raptis exercitus armis.
+  Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo
+  Massylus volitet, deposcens prælia, rector?
+  Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras
+  Cælicolum, et casti ductoris fœdera rupit.                       130
+  Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.»
+  Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt.
+  Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem
+  Naribus hasta volans, erexitque ore cruento
+  Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras.                    135
+  Corruit asper equus, confixaque cuspide membra
+  Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.
+  Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos
+  Adnitentem artus, revocato a vulnere telo,
+  Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum)                 140
+  Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis,
+  Sceptriferas arta palmas vinxere catena.
+    Ducitur ex alto dejectus clumine regni,
+  Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque
+  Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor.                         145
+  Prostratis opibus regni Phœnissa metuntur
+  Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum
+  Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.
+    Stabat Carthago, truncatis undique membris
+  Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem                          150
+  Hannibal absenti retinebat nomine molem.
+  Id reliquum fessos opis auxiliique ciere
+  Rerum extrema jubent: huc confugere paventes,
+  Postquam se Superum desertos numine cernunt.
+  Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina,                    155
+  Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis,
+  Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.
+    Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras,
+  Et fera ductoris turbabant somnia mentem.
+  Namque gravis curis carpit dum nocte quietem,                    160
+  Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum
+  Visus erat simul adversos mucronibus in se
+  Destrictis ruere, atque Itala depellere terra:
+  Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis
+  In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat.                     165
+  Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes
+  Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque
+  Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo
+  Truderet, et rapidis daret absportare procellis.
+    His ægrum visis adeunt, mandata ferentes,                      170
+  Legati, patriæque extrema pericula pandunt:
+  Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas
+  Regnator tulerit Libyæ, letoque negato,
+  Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret
+  Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,              175
+  Non una concussa fuga: se, triste profatu,
+  Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti
+  Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.
+  Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet
+  Litora dum Pœnus, detracturum ignibus atris,                     180
+  In quam se referat, patriam, suaque incluta facta.
+  Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque,
+  Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.
+    Audivit torvo obtutu defixus, et ægra
+  Expendit tacite cura secum ipse volutans,                        185
+  An tanti Carthago foret: sic deinde profatur:
+  «O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam
+  Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes,
+  Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam,
+  Atque æquasse solo potui, traducere captam                       190
+  Servitum gentem, Latioque inponere leges.
+  Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis
+  Submisso tirone negant recreare maniplos,
+  Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes
+  Hannoni placet, induitur tota Africa flammis:                    195
+  Pulsat Agenoreas Rhœteia lancea portas.
+  Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus
+  Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra.
+  Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque
+  Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.»                      200
+    Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes
+  Propellit, multumque gemens movet æquore classem.
+  Non terga est ausus cedentum invadere quisquam,
+  Non revocare virum: cuncti præstare videntur,
+  Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat                 205
+  Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste
+  Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster
+  Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco
+  Interea voto non auras poscit amicas,
+  Contentus caruisse Noto, pacemque quietam                        210
+  Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum
+  Sidonius visus converterat undique miles;
+  Ductor defixos Itala tellure tenebat
+  Intentus vultus, manantesque ora rigabant
+  Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat.                  215
+  Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates
+  Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.
+    Ut vero adfusis puppes procedere ventis,
+  Et sensim cœpere procul subsidere montes,
+  Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus;             220
+  Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc
+  Indignus reditu, qui memet finibus unquam
+  Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis
+  Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ.
+  Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela                     225
+  A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque
+  Detraxi solio? sparsissem incendia montes
+  Per septem bello vacuos, gentique superbæ
+  Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.
+  Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro                  230
+  Quis prohibet, rursumque ad mœnia tendere gressus?
+  Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum,
+  Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas.
+  Flectite in Italiam proras, avertite classem.
+  Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.»                         235
+    Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto
+  Prospexit, vertique rates ad litora vidit,
+  Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo
+  Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.
+  Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas                    240
+  Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit.
+  Tum, penitus telo molitus regna tridenti
+  Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu,
+  Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt
+  Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.                 245
+    Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster
+  Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda.
+  Insequitur sublime ferens nigrantibus alis
+  Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer
+  Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus.                  250
+  Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare
+  Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum.
+  Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira
+  Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ.
+  Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella                   255
+  Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum
+  Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,
+  Ductoris frangit super ora trementia fluctum.
+  Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:
+    «Felix, o frater, Divisque æquate cadendo,                     260
+  Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis
+  Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,
+  Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.
+  At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ
+  Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam                         265
+  Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,
+  Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»
+    Talia dum mæret, diversis flatibus acta
+  In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris
+  Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.                    270
+  Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ
+  Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras,
+  Et fluctus supra, vento librante, pependit.
+  At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa
+  Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes.                275
+  Increpuere ictu proræ; tum murice acuto
+  Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.
+  Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto
+  Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,
+  Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho                        280
+  Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum,
+  Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.
+    Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,
+  Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ
+  Interea, genitor: satis ad majora minarum.                       285
+  Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba
+  Hoc Carthago decus, nullo superabile bello
+  Progenuisse caput, nostrosque in funera Pœni
+  Æneadas undis totoque eguisse profundo.»
+  Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus;                  290
+  Obviaque adversis propellunt agmina castris.
+    Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda
+  Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram
+  Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.
+  «Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi                           295
+  Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus
+  Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa
+  Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima
+  Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.
+  Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi,                     300
+  Mœnia sublimis Capuæ de culmine muri
+  Excelso fusa moribundum propulit hasta.
+  Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen
+  Fulvius excepit non unum pectore vulnus.
+  Huc prima te siste acie, cui consul in armis                     305
+  Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,
+  Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ
+  Servili fers ora ducis subfixa veruto.
+    «Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum
+  Non ipso minus ense tuum, fortissime Pœnum                       310
+  O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo
+  Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis
+  Mersisti fundo luctantem vana tribunum.
+  At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas
+  Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum,                        315
+  Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.
+  Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos,
+  Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo
+  Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?
+  Quum videam, quorum ferro manibusque capaces                     320
+  Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis
+  Nunc mihi, qui primus torques in mœnia telum
+  Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?
+    «Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra,
+  Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras                    325
+  Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas
+  Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas?
+  Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum,
+  Exhorter, quos nobilitant primordia belli?
+  Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso,                      330
+  Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore,
+  Vincendoque senex patriam post trina labantem
+  Lustra, et non visos tam longa ætate penates,
+  Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora,
+  Confisus vobis, repeto: non altera restat                        335
+  Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.
+  Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»
+  Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba
+  Ausonius miles, quoties dux cœperat ora
+  Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.                   340
+    Hæc procul aeria speculantem nube sororem
+  Ut vidit Divum genitor, mœstosque sub acri
+  Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:
+  «Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:
+  Num Pœni casus ducis, et Carthaginis angit                       345
+  Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores
+  Sidonios: gentem contra et fatalia regna
+  Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli
+  Fractis fœderibus populo modus? Ipsa malorum
+  Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,                    350
+  Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.
+  Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem
+  Inmisti Latio; tremuerunt mœnia Romæ,
+  Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos
+  Humani generis: tempus componere gentem.                         355
+  Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»
+    Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans,
+  Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi:
+  Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:
+  Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet,                   360
+  Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum
+  Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,
+  Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.
+  Illud te gemini per mutua pignora amoris
+  Et soror et conjux oro, tranare pericla                          365
+  Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,
+  Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.
+  Stent etiam contusa malis mea mœnia, fracto
+  Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.»
+    Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:                370
+  «Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ.
+  Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,
+  Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt
+  Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,
+  Qui nunc servatas evertat funditus arces.                        375
+  Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,
+  Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto,
+  Et terras inplere volet redeuntibus armis.
+  Novi feta viri bello præcordia; sed lex
+  Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna                          380
+  Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam
+  Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;
+  Ne, si miscebit latis fera prælia campis,
+  Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»
+    Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,                   385
+  Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt
+  Sidera: non alio graviores tempore vidit
+  Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,
+  Majores certare duces; discriminis alta
+  In medio merces, quidquid tegit undique cælum.                   390
+  Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro,
+  Excelsumque caput penna nutante levabat
+  Crista rubens, sævus magno de nomine terror
+  Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.
+  At contra ardenti radiabat Scipio cocco,                         395
+  Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una
+  Cælarat patrui spirantes prælia dira
+  Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.
+  Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,
+  In ducibus stabat spes et victoria solis.                        400
+  Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,
+  Scipio si Libycis esset generatus in oris,
+  Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.
+  Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,
+  Haud dubitant terras Itala in ditione futuras.                   405
+    Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis
+  Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem.
+  Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora
+  Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.
+  Sternitur in medium contemtrix turba pericli,                    410
+  Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis,
+  Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.
+  Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi,
+  In primas Macetum turmas inmania membra
+  Infert, et jaculo circumvolat alite campum.                      415
+  Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules
+  Agmina falcifero circumvenit arta covino.
+  Graia phalanx patrio densarat more catervas,
+  Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.
+  Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus                   420
+  Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.
+    Rarescit multo laxatus vulnere miles,
+  Atque aperit patulas prostrato corpore late
+  Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ
+  Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.                     425
+  Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo
+  Mantua labenti genitrix dimiserat ævo.
+  Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.
+  At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem
+  Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ                        430
+  Haud valuit misero defendere Daunia tela.
+    Sævior his Latios vastabat Bruttia signa
+  Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus
+  Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque
+  Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?                          435
+  Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore
+  Insuper externas petitis perfundere terras?»
+    Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo
+  Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit,
+  Et vitæ vocisque vias simul incita clausit.                      440
+  Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano
+  Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,
+  Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.
+  Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus
+  Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,»               445
+  Vociferans subit, et convertit prælia dextra.
+  Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno
+  Adtollit campis ferventi pastus arena
+  Colla Parætonius serpens, lateque per auras
+  Undantem torquet perfundens nubila tabem.                        450
+    Continuo infesta portantem cuspide vulnus
+  Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen
+  Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.
+  Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis
+  Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,                       455
+  Quærebatque miser morienti lumine fratrem,
+  Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,
+  Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat,
+  Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.
+    Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero                      460
+  Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra,
+  Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam
+  Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda
+  Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit
+  Itala? tum manes inimicos æde repellat                           465
+  Æterna, socioque abigat me frater Averno.»
+  Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,
+  Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris
+  Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.
+  Extendit labens palmas, Heriumque jacentem                       470
+  Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.
+  Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ,
+  Convertitque ruens per longum hostilia terga:
+  Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum
+  Terrificant, summique labat domus alta parentis,                 475
+  Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora
+  Lux atrox micat, et præsens adstare viritim
+  Creditur intento perculsis Jupiter igne.
+    Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,
+  Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,                    480
+  Aspera pugna novas varia sub imagine leti
+  Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;
+  Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;
+  Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;
+  Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus.                      485
+  Ipse super strages ductor Rhœteius instat;
+  Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,
+  Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors
+  Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam
+  Perrumpit stridens sub pondere belliger axis.                    490
+    Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque
+  Nomina obit ferro: claris spectata per orbem
+  Stragibus obcumbit late inter tela juventus.
+  Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi
+  Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;                        495
+  Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique
+  Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta
+  Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque
+  Irent direptum, mactantur comminus uno
+  Exitio; redduntque animas, temerata ferebant                     500
+  Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas
+  Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus
+  Plena acies propere retro exanimata ruebat.
+  Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis
+  Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus                   505
+  Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:
+  Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,
+  Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.
+    Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum
+  Prælia sectantem, et leviori Marte teneri,                       510
+  Omnes in caussam belli auctoremque malorum
+  Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus
+  Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis
+  Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis,
+  Profectum Latio: contra, si concidat unus,                       515
+  Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.
+  Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,
+  Rimaturque ducem: juvat in certamina summa
+  Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota
+  Spectante Ausonia; celsus clamore feroci                         520
+  Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.
+    Quas postquam audivit voces conterrita Juno,
+  Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,
+  Effigiem informat Latiam, propereque coruscis
+  Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque                      525
+  Romulei ducis, atque humeris inponit honorem
+  Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis
+  Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.
+  Tum par effigies fallacis imagine vana
+  Cornipedis moderanda cito per devia passu                        530
+  Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ.
+  Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro
+  Scipio Junoni similatus tela coruscat.
+  At, viso lætus rectore ante ora Latino,
+  Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus                        535
+  Quadrupedi citus inponit velocia membra,
+  Et jacit adversam properati turbinis hastam.
+    Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,
+  Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti
+  Jam compos voti, ferrata calce cruentat                          540
+  Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas.
+  «Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?
+  Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.»
+  Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem,
+  Donec longinquo frustratum duxit in arva                         545
+  Diversa spatio procul a certamine pugnæ.
+  Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.
+    Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco
+  Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem
+  Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis?                   550
+  Sed non avelles unquam, quicumque secundus
+  Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem
+  Eripies verum nobis.» Frena inde citati
+  Convertit furibundus equi, campumque petebat,
+  Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore                      555
+  Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo
+  Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.
+  Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra
+  Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum
+  Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ.                 560
+  Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,
+  Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens
+  Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum
+  Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit
+  Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una                   565
+  Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.
+    Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora
+  Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,
+  Atque his adloquitur versantem ingloria fata:
+  «Quænam te silvis adcedere caussa subegit                        570
+  Armatum nostris? num dura ad prælia tendis,
+  Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?
+  Si velox gaudes ire, et compendia grata
+  Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.»
+  Adnuit, atque onerat promissis pectora largis                    575
+  Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ
+  Magna repensuros, nec se leviora daturum.
+  Præcipitem et vasto superantem proxima saltu
+  Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,
+  Non gratam invito servat celata salutem.                         580
+    Interea Cadmea manus, deserta pavensque,
+  Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit
+  Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,
+  Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.
+  Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto                     585
+  Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.
+  Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis
+  Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes
+  Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,
+  Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:                      590
+  Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.
+  Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra
+  Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,
+  Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,
+  Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres                          595
+  Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.
+    At fessum tumuto tandem regina propinquo
+  Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ
+  Adparent admota oculis vestigia pugnæ.
+  Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem,                        600
+  Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem
+  Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)
+  Prostratis facies aperitur dira maniplis.
+  Tum superas Juno sedes turbata revisit.
+  Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,                 605
+  Quum secum Pœnus: «Cælum licet omne soluta
+  In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant,
+  Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo;
+  Decedesque prius regnis, quam nomina gentes
+  Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo                610
+  Securam te, Roma, mei; patriæque superstes
+  Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna
+  Præcellis, resident hostes: mihi satque superque,
+  Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus,
+  Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.»                615
+  Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos
+  Inde petit retro montes tutasque latebras.
+    Hic finis bello: reserantur protinus arces
+  Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,
+  Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis                     620
+  Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.
+  Excelsæ tum sæva rates spectacula Pœnis
+  Flammiferam adcepere facem, subitaque procella
+  Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.
+    Mansuri compos decoris per secula rector,                      625
+  Devictæ referens primus cognomina terræ,
+  Securus sceptri, repetit per cærula Romam,
+  Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.
+  Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat
+  Lumina, et auratæ servabant colla catenæ.                        630
+  Hic Hannon, clarique genus Phœnissa juventa,
+  Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,
+  Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas,
+  Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.
+    Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas                   635
+  Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ,
+  Terrarum finis Gades, ac laudibus olim
+  Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare
+  Solis equos dulci consuetus fluminis unda:
+  Frondosumque apicem subigens ad sidera mater                     640
+  Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,
+  Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.
+  Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,
+  Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.
+  Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro,              645
+  Martia præbebat spectanda Quiritibus ora.
+  Qualis odoratis descendens Liber ab Indis
+  Egit pampineos frenata tigride currus.
+  Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum,
+  Incessit campis tangens Tirynthius astra.                        650
+  Salve, invicte parens, non concessure Quirino
+  Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.
+  Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum,
+  Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.
+
+
+
+
+FINIS.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Errata
+
+  I.505
+    «Conditor Alcide  [_open quote conjectural_]
+  III.712
+    ... in terris Hannibal auras.»»  [_second » added by transcriber_]
+  V.549
+    conlapsaque membra  [-labsa-]
+  VII.458,472
+    «Dumque hic aligeris ...
+    «Sed victæ fera bella Deæ
+      [_continuing « added by transcriber_]
+  VIII Argumentum
+    278-297  [278-279]
+  VIII.49
+    ... breviterque antiqua revolvam.»  [_close quote conjectural_]
+  VIII.152
+    «Adcepi infelix ...  [_open quote conjectural_]
+  VIII.533
+    ... multo cum milite Graia,  [_no line-end punctuation_]
+  IX.216
+    ... tende in Capitolia cursum.»  [_close quote missing_]
+  XII.658
+    Quo tremat et Rhodope  [RRodope]
+  XIV Argumentum
+    Ornytos ... natat; 477-480. / et Scyron ... transfigitur; 481-486.
+    [_punctuation and capitalization unchanged_]
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by 
+Caius Silius Italicus
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+***** This file should be named 27219-0.txt or 27219-0.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/2/1/27219/
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/27219-0.zip b/27219-0.zip
new file mode 100644
index 0000000..8f1afe5
--- /dev/null
+++ b/27219-0.zip
diff --git a/27219-8.txt b/27219-8.txt
new file mode 100644
index 0000000..41d0a06
--- /dev/null
+++ b/27219-8.txt
@@ -0,0 +1,14775 @@
+Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by Caius Silius Italicus
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Punicorum Libri Septemdecim
+
+Author: Caius Silius Italicus
+
+Editor: Nicolaus Eligius Lemaire
+
+Release Date: November 9, 2008 [EBook #27219]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ISO-8859-1
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Biblioth�que nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+[Transcriber's Note:
+
+This text is intended for users whose text readers cannot use the "real"
+(Unicode/UTF-8) version of the file. The most visible difference is
+that the "oe" ligature, used consistently in the original, is shown as
+separate letters.
+
+The inconsistent handling of nested quotations is in the original.
+
+The text and Argument of the _Punica_ are taken from the 1823 critical
+edition of N. E. Lemaire. The full version, with notes, critical
+apparatus and supplementary material, is separately available from
+Project Gutenberg.]
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 CAIUS SILIUS
+                   ITALICUS.
+
+                   PUNICORUM
+               LIBRI SEPTEMDECIM
+
+          ad Optimas Editiones Collati
+            cum Varietate Lectionum
+            Perpetuis Commentariis
+     Pr�fationibus Argumentis et Indicibus
+
+                    Curante
+
+                 N. E. LEMAIRE
+
+
+                 Volumen Prius
+
+        [Decoration: publisher's device]
+
+                   PARISIIS
+
+      Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire
+            Poeseos Latin� Professor
+
+                  MDCCCXXIII
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+C. SILII ITALICI
+
+PUNICORUM
+
+
+
+
+LIBER PRIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Exposito totius operis argumento; 1-20.
+
+Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.
+
+Qu� prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam
+opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Rom� �mulam,
+aliquando eversuros esse, Poenis et potissimum Hannibali, quem natura
+crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindict�, pr�liorumque avidum et
+sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum,
+animum incendit; 29-69.
+
+Ad idem bellum, ineunte etiam �tate, Hannibal a patre suo Hamilcare,
+altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, qu� ex
+victim� immolat� extis futura ejus fata et res gestas auguratur,
+solenni jurejurando adigitur; 70-139.
+
+Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero,
+viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispani� regulum, cruci
+subfigit; 140-164.
+
+Famulus autem Tagi c�de Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter
+tormenta risu serenaque l�titia exsultat; 165-181.
+
+Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Poenis
+et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.
+
+Iste fortis, animosus, glori�que cupidus, omni militi� labore se
+exercet, et s�pius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi
+reservat; 239-267.
+
+Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit
+moram, quin Saguntum, Hispani� Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc
+causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat;
+268-295.
+
+Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum
+murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.
+
+Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium
+facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.
+
+Tum Murrus Poenos subeuntes fortiter et ingenti c�de repellit, donec
+tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat,
+confossus perit; 376-517.
+
+Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium
+multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo
+versatur, vit� discrimine Junonis interventu eripitur, et �gre se ad
+vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.
+
+Quum itaque, duce Poenorum sauciato et pr�terea imminente jam nocte,
+pr�lium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerend�
+occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato
+de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt;
+556-573.
+
+Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.
+
+Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato,
+adeunt; 608-629.
+
+Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam foederis cum
+Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis
+periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem
+dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.
+
+Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo
+adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus
+auctor est, ut Hannibal ad meritam poenam poscatur, Carthaginique, si
+eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q.�Fabius
+Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et
+legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Poenorum sua sponte,
+an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira
+mixtus patres ad consilium Lentuli pr�ferendum impellit; 672-694.
+
+
+  Ordior arma, quibus c�lo se gloria tollit
+  �neadum, patiturque ferox Oenotria jura
+  Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum
+  Antiqu� Hesperi�, quantosque ad bella crearit,
+  Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti                       5
+  Gens Cadmea super regno certamina movit;
+  Qu�situmque diu, qua tandem poneret arce
+  Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro
+  Juratumque Jovi foedus conventaque patrum
+  Sidonii fregere duces; atque impius ensis                         10
+  Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.
+  Sed medio finem bello excidiumque vicissim
+  Molit� gentes; propiusque fuere periclo,
+  Qu�s superare datum. Reseravit Dardanus arces
+  Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo                           15
+  Poenorum, ac muris defendit Roma salutem.
+    Tantarum causas irarum odiumque perenni
+  Servatum studio, et mandata nepotibus arma
+  Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.
+  Jamque adeo magni repetam primordia motus.                        20
+    Pygmalioneis quondam per caerula terris
+  Pollutum fugiens fraterno crimine regnum
+  Fatali Dido Libyes adpellitur or�:
+  Tum pretio mercata locos, nova moenia ponit,
+  Cingere qua secto permissum litora tauro.                         25
+  Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)
+  Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen
+  Optavit profugis �ternam condere gentem.
+  Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte
+  Exserere, ac missas etiam trans �quora classes                    30
+  Totum signa videt victricia ferre per orbem,
+  Jam propius metuens, bellandi corda furore
+  Phoenicum exstimulat. Sed enim conamine prim�
+  Contuso pugn�, fractisque in gurgite coeptis
+  Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens                      35
+  Arma remolitur. Dux agmina subficit unus
+  Turbanti terras pontumque movere paranti.
+    Jamque De� cunctas sibi belliger induit iras
+  Hannibal: hunc audet solum componere fatis.
+  Sanguineo tum l�ta viro, atque in regna Latini                    40
+  Turbine mox s�vo venientum haud inscia cladum,
+  �Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,
+  Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,
+  Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;
+  Dum Romana tu�, Ticine, cadavera rip�                             45
+  Non capiant, similisque mihi per Celtica rura
+  Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis
+  Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo
+  Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;
+  Dum Cannas tumulum Hesperi�, campumque cruore                     50
+  Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,
+  Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis
+  Per clipeos, galeasque virum, c�sosque per artus
+  Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.�
+  H�c ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.                    55
+    Ingenio motus avidus fideique sinister
+  Is fuit; exsuperans astu; sed devius �qui.
+  Armato nullus Divum pudor; improba virtus,
+  Et pacis despectus honos; penitusque medullis
+  Sanguinis humani flagrat sitis: his super, �vi                    60
+  Flore virens, avet �gates abolere, parentum
+  Dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto.
+  Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.
+  Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,
+  Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.                     65
+  S�pe etiam famuli turbato ad limina somno
+  Expavere trucem per vasta silentia vocem,
+  Ac largo sudore virum invenere futuras
+  Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.
+    Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva                    70
+  Addiderat quondam puero patrius furor: ortus
+  Sarrana prisci Barc� de gente, vetustos
+  A Belo numerabat avos: namque orba marito
+  Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri
+  Belides juvenis vitaverat arma tyranni,                           75
+  Et se participem casus sociarat in omnes.
+  Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,
+  Ut fari primamque datum distinguere lingua
+  Hannibali vocem, sollers nutrire furores,
+  Romanum sevit puerili in pectore bellum.                          80
+    Urbe fuit media sacrum genetricis Eliss�
+  Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,
+  Quod taxi circum et pice� squalentibus umbris
+  Abdiderant, c�lique arcebant lumine, templum.
+  Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim                     85
+  Exuerat Regina loco. Stant marmore moesto
+  Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum
+  A Belo series: stat gloria gentis Agenor,
+  Et qui longa dedit terris cognomina Phoenix.
+  Ipsa sedet tandem �ternum conjuncta Sych�o:                       90
+  Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum
+  Stant ar� c�lique Deis Ereboque potenti.
+  Hic, crine effuso, atque Henn�� numina div�,
+  Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.
+  Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras                     95
+  Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.
+  Tum magico volitant cantu per inania manes
+  Exciti, vultusque in marmore sudat Eliss�.
+  Hannibal h�c patrio jussu ad penetralia fertur,
+  Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.                 100
+  Non ille evantis Massyl� palluit iras,
+  Non diros templi ritus, adspersaque tabo
+  Limina, et audito surgentes carmine flammas.
+  Olli permulcens genitor caput, oscula libat,
+  Adtollitque animos hortando, et talibus implet:                  105
+    �Gens recidiva Phrygum Cadme� stirpis alumnos
+  Foederibus non �qua premit: si fata negarint
+  Dedecus id patri� nostra depellere dextra,
+  H�c tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella
+  Latura exitium Laurentibus! horreat ortus                        110
+  Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,
+  Te surgente, puer, Lati� producere matres.�
+    His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:
+  �Romanos terra atque undis, ubi competet �tas,
+  Ferro ignique sequar, Rhoeteaque fata revolvam.                  115
+  Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,
+  Non cels� obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.
+  Hanc mentem juro nostri per numina Martis;
+  Per Manes, Regina, tuos.� Tum nigra triformi
+  Hostia mactatur Div�, raptimque recludit                         120
+  Spirantis artus poscens responsa sacerdos,
+  Ac fugientem animam properatis consulit extis.
+    Ast ubi qu�sitas artis de more vetust�
+  Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:
+  ��tolos late consterni milite campos,                            125
+  Id�oque lacus flagrantes sanguine cerno.
+  Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,
+  Cujus in aerio pendent tua vertice castra!
+  Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant
+  Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe                      130
+  Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus
+  Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,
+  Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.
+  Heu! qu�nam subitis horrescit turbida nimbis
+  Tempestas, ruptoque polo micat igneus �ther?                     135
+  Magna parant Superi: tonat alti regia c�li;
+  Bellantemque Jovem cerno.� Venientia fata
+  Scire ultra vetuit Juno, fibr�que repente
+  Conticuere: latent casus longique labores.
+  Sic clausum linquens arcano pectore bellum,                      140
+  Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,
+  Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,
+  Occubuit s�vo Tyrius certamine ductor.
+  Interea rerum Hasdrubali traduntur haben�,
+  Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,                       145
+  B�ticolasque viros furiis agitabat iniquis.
+  Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,
+  Et fructus regni feritas erat: asper amore
+  Sanguinis, et metui demens credebat honorem;
+  Nec nota docilis poena satiare furores.                          150
+  Ore excellentem et spectatum fortibus ausis
+  Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque
+  Immemor, erecto subfixum robore moestis
+  Ostentabat ovans populis sine funere regem.
+  Auriferi Tagus adscito cognomine fontis                          155
+  Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.
+  M�onium non ille vadum, non Lydia mallet
+  Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro
+  Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.
+  Primus inire manu, postremus ponere Martem.                      160
+  Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis
+  Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta
+  Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas
+  Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.
+  Quem postquam diro suspensum robore vidit                        165
+  Deformem leti famulus, clam conripit ensem
+  Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,
+  Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.
+  At Poeni succensi ira, turbataque luctu
+  Et s�vis gens l�ta, ruunt tormentaque portant.                   170
+  Non ignes candensque chalybs, non verbera passim
+  Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,
+  Carnificesve manus, penitusve infusa medullis
+  Pestis, et in medio lucentes vulnere flamm�
+  Cessavere: ferum visu dictuque, per artem                        175
+  S�viti� extenti, quantum tormenta jubebant,
+  Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,
+  Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.
+  Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,
+  Spectanti similis, fessosque labore ministros                    180
+  Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.
+    H�c inter spret� miseranda piacula poen�,
+  Erepto trepidus ductore exercitus, una
+  Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.
+  Hinc studia adcendit patri� virtutis imago,                      185
+  Hinc fama in populos jurati didita belli,
+  Hinc virides ausis anni fervorque decorus,
+  Atque armata dolis mens et vis insita fandi.
+    Primi ductorem Libyes clamore salutant;
+  Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:                      190
+  Continuoque ferox oritur fiducia menti,
+  Cessisse imperio tantum terr�que marisque.
+  �oliis candens austris et lampade Phoebi
+  �stifero Libye torquetur subdita Cancro,
+  Aut ingens Asi� latus, aut pars tertia terris.                   195
+  Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus
+  Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:
+  At qua diversas clementior adspicit Arctos,
+  Herculeo dirimente freto, diducta propinquis
+  Europes videt arva jugis: ultra obsidet �quor;                   200
+  Nec patitur nomen proferri longius Atlas,
+  Atlas subducto tracturus vertice c�lum.
+  Sidera nubiferum fulcit caput, �thereasque
+  Erigit �ternum compages ardua cervix:
+  Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris                    205
+  Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,
+  Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.
+  Tum gemin� laterum cautes maria alta fatigant;
+  Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,
+  Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.                      210
+  Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,
+  Serpentum largo coquitur fecunda veneno.
+  Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,
+  Nec Cerere Henn�a, Phario nec victa colono.
+  Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;                 215
+  Qu�s inter geminas per ludum mobilis aures
+  Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.
+  Altrix bellorum bellatorumque virorum
+  Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.
+    Altera complebant Hispan� castra cohortes,                     220
+  Auxilia Europa genitoris parta trop�is.
+  Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,
+  Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:
+  Non Eleus eat campo ferventior axis.
+  Prodiga gens anim�, et properare facillima mortem.               225
+  Namque ubi transcendit florentes viribus annos,
+  Inpatiens �vi spernit novisse senectam,
+  Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:
+  Electri gemino pallent de semine ven�,
+  Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.                 230
+  Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus
+  Visceribus lacer� telluris mergitur imis,
+  Et redit infelix effosso concolor auro.
+  Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,
+  Quique super Gravios lucentes volvit arenas,                     235
+  Infern� populis referens oblivia Lethes.
+  Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,
+  Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.
+    H� postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
+  Utque dati rerum freni, nunc arte paterna                        240
+  Conciliare viros; armis consulta Senatus
+  Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,
+  Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,
+  Si valli festinet opus: nec cetera segnis,
+  Qu�cumque ad laudem stimulant: somnumque negabat                 245
+  Natur�, noctemque vigil ducebat in armis;
+  Interdum projectus humi: turb�que Libyss�
+  Insignis sagulo duris certare maniplis:
+  Celsus et in magno pr�cedens agmine ductor
+  Imperium perferre suum: tum vertice nudo                         250
+  Excipere insanos imbres c�lique ruinam.
+  Spectarunt Poeni, tremuitque exercitus Astur,
+  Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis
+  Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes
+  Turbato transiret equo: nec pulvere fessum                       255
+  Agminis ardenti labefecit Sirius astro.
+  Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,
+  Candentique globo medius coquit �thera fervor,
+  Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:
+  Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.                     260
+  Idem conreptis sternacem ad pr�lia frenis
+  Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;
+  Ignotique amnis tranare sonantia saxa,
+  Atque e diversa socios arcessere ripa.
+  Idem expugnati primus stetit aggere muri;                        265
+  Et quoties campo rapidus fera pr�lia miscet,
+  Qua sparsit ferrum, latus rubet �quore limes.
+    Ergo instat fatis, et, rumpere foedera certus,
+  Quo datur, interea Romam comprendere bello
+  Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.                     270
+  Prima Saguntinas turbarunt classica portas,
+  Bellaque sumta viro belli majoris amore.
+  Haud procul Herculei tollunt se litore muri,
+  Clementer crescente jugo, qu�s nobile nomen
+  Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.                       275
+  Hic comes Alcid� remeabat in agmine Thebas
+  Geryone exstincto, c�loque ea facta ferebat.
+  Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras
+  Armarat, ternaque caput cervice gerebat.
+  Haud alium vidit tellus, cui ponere finem                        280
+  Non posset mors una viro, dur�que Sorores
+  Tertia bis rupto torquerent stamina filo.
+  Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor
+  Armenta ad fontes medio fervore vocabat,
+  Quum tumidas fauces adcensis sole venenis                        285
+  Calcatus rupit letali vulnere serpens;
+  Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.
+  Mox profugi ducente Noto advertere coloni,
+  Insula quos genuit Graio circumflua ponto,
+  Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.                     290
+  Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,
+  Sedis inops; misit largo quam dives alumno,
+  Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.
+  Libertas populis pacto servata decusque
+  Majorum, et Poenis urbi imperitare negatum.                      295
+    Admovet abrupto flagrantia foedere ductor
+  Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.
+  Ipse caput quassans circumlustravit anhelo
+  Muros s�vus equo, mensusque paventia tecta,
+  Pandere jamdudum portas ac cedere vallo                          300
+  Inperat, et longe clausis sua foedera, longe
+  Ausoniam fore, nec veni� spem Marte subactis;
+  Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque
+  In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer
+  Intorto sancit jaculo, figitque per arma                         305
+  Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.
+  Concidit exacti medius per viscera teli;
+  Effusisque simul pr�rupto ex aggere membris,
+  Victori moriens tepefactam retulit hastam.
+  At multo ducis exemplum clamore secuti                           310
+  Involvunt atra telorum moenia nube.
+  Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque
+  Ora duci portans, ceu solus bella capessit.
+  Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,
+  Terque levi ducta circum caput altus habena                      315
+  Permissum ventis abscondit in aere telum.
+  Hic valido librat stridentia saxa lacerto:
+  Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.
+  Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,
+  Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,                       320
+  Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:
+  Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas
+  Contendit nervo, atque insultat fraude pharetr�:
+  Dacus ut armiferis Getic� telluris in oris,
+  Spicula qu� patrio gaudens acuisse veneno                        325
+  Fundit apud ripas inopina binominis Histri.
+    Cura subit, collem turrita cingere fronte,
+  Castelloque urbem circumvallare frequenti.
+  Heu priscis numen populis, at nomine solo
+  In terris jam nota Fides! stat dura juventus:                    330
+  Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.
+  Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,
+  Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes
+  Intendunt vires; adductis stridula nervis
+  Phocais effundit vastos ballista molares,                        335
+  Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,
+  Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.
+  Alternus resonat clangor: certamine tanto
+  Conseruere acies, veluti circumdata vallo
+  Roma foret; clamatque super, �Tot millia, gentes                 340
+  Inter tela sat�, jam capto stamus in hoste?
+  Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona virtus,
+  Primiti�que ducis! Taline inplere paramus
+  Italiam fama? tales pr�mittere pugnas?�
+    Adcens� exsultant mentes, haustusque medullis                  345
+  Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.
+  Invadunt manibus vallum, c�sasque relinquunt
+  Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,
+  Inponitque globos pugnantum desuper urbi.
+  Armavit clausos, ac portis arcuit hostem                         350
+  Librari multa consueta falarica dextra,
+  Horrendum visu robur, celsisque nivos�
+  Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;
+  Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui
+  Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.                355
+  Fulminis h�c ritu, summis e moenibus arcis
+  Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.
+  Qualis sanguineo pr�stringit lumina crine,
+  Ad terram c�lo decurrens ignea lampas.
+  H�c ictu rapido pugnantum s�pe per auras,                        360
+  Adtonito ductore, tulit fumantia membra.
+  H�c vast� lateri turris ceu turbine fixa,
+  Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,
+  Arma virosque simul pressit flagrante ruina.
+  Tandem condensis act� testudinis armis                           365
+  Subducto Poeni vallo, c�caque latebra,
+  Pandunt prolapsam subfossis moenibus urbem.
+  Terribilem in sonitum procumbens aggere victo
+  Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,
+  Mugitum ingentem c�lo dedit. Alpibus altis                       370
+  Aeri� rupes, scopulorum mole revulsa
+  Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.
+  Surgebat cumulo certatim prorutus agger,
+  Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent
+  Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.                       375
+    Emicat ante omnes prim�vo flore juvent�
+  Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem
+  Matre Saguntina Graius, geminoque parente
+  Dulichios Italis miscebat prole nepotes.
+  Hic magno socios Aradum clamore vocantem.                        380
+  Qua corpus loricam inter galeamque patescit,
+  Conantis motus speculatus, cuspide sistit,
+  Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:
+  �Fallax Poene, jaces: certe Capitolia primus
+  Scandebas victor! qu� tanta licentia voti?                       385
+  Nunc Stygio fer bella Jovi.� Tum fervidus hastam
+  Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;
+  Oraque dum calcat jam singultantia leto;
+  �Hac iter est, inquit, vobis ad moenia Rom�,
+  O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.�                  390
+  Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,
+  Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.
+  Dives agri, dives pecoris, fam�que negatus
+  Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.
+  Felix heu! nemorum, et vit� laudandus opac�,                     395
+  Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!
+  Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.
+  Cui s�vum adridens; �Narrabis Hamilcaris umbris
+  Hanc, inquit, dextram, qu� jam post funera vulgi
+  Hannibalem vobis comitem dabit:� et ferit alte                   400
+  Insurgens gladio cristat� cassidis �ra,
+  Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.
+  Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo
+  Septus, et horrentes effingens crine galeros;
+  Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta                    405
+  Karthalo, non pavidus fetas mulcere le�nas;
+  Flumineaque urna c�latus Bagrada parmam;
+  Et vast� Nasamon Syrtis populator Hyempsal,
+  Audax in fluctu laceras raptare carinas;
+  Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.                       410
+  Nec non serpentem diro exarmare veneno
+  Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,
+  Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.
+  Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,
+  Insignis flexo galeam per tempora cornu,                         415
+  Heu! frustra reditum sortes tibi s�pe locutas
+  Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.
+  Et jam corporibus cumulatus creverat agger,
+  Perfus�que atra fumabant c�de ruin�.
+  Tum ductorem avido clamore in pr�lia poscit                      420
+  Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,
+  Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto
+  Horrescit s�tis dorso, et postrema capessit
+  Pr�lia, canentem mandens aper ore cruorem,
+  Jamque gemit geminans contra venabula dentem.                    425
+    At parte ex alia qua se insperata juventus
+  Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque
+  Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque
+  Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,
+  Cantato nuper senior quem fecerat igni                           430
+  Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens
+  Fidebat magica ferrum crudescere lingua:
+  Quantus Bistoniis late Gradivus in oris
+  Belligero rapitur curru, telumque coruscans,
+  Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella                       435
+  Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.
+  Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,
+  Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Gal�sum,
+  Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;
+  Daunum etiam, grata quo non spectatior alter                     440
+  Voce movere fora, atque orando fingere mentes,
+  Nec legum custos sollertior, aspera telis
+  Dicta admiscentem: �Qu�nam te, Poene, patern�
+  Huc adigunt Furi�? non h�c Sidonia tecta
+  Feminea fabricata manu, pretiove parata,                         445
+  Exsulibusve datum dimensis litus arenis;
+  Fundamenta Deum Romanaque foedera cernis.�
+  Ast illum, toto jactantem talia campo,
+  Ingenti raptum nisu, medioque virorum
+  Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,               450
+  Hannibal ad poenam lent� mandaverat ir�.
+  Increpitansque suos inferri signa jubebat;
+  Perque ipsos c�dis cumulos, stragemque jacentum
+  Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat
+  Nomine, et in pr�das stantem dabat inprobus urbem.               455
+    Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem
+  Diversam Marte infausto, Murroque secundos
+  Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens
+  Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.
+  Letiferum nutant fulgentes vertice crist�:                       460
+  Crine ut flammifero terret fera regna cometes,
+  Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes
+  Fax c�lo radios, ac s�va luce coruscum
+  Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.
+  Pr�cipiti dant tela viam, dant signa, virique;                   465
+  Atque amb� trepidant acies: jacit igneus hast�
+  Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.
+  Talis ubi �g�o surgente ad sidera ponto
+  Per longum vasto Cori cum murmure fluctus
+  Suspensum in terras portat mare, frigida nautis                  470
+  Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens
+  Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.
+  Non cuncta e muris unum incessentia tela,
+  Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem
+  Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum                      475
+  Fulgentis gale� conspexit, et arma cruento
+  Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:
+  �En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,
+  Romani Murrus belli mora! Foedera, faxo,
+  Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.                  480
+  Fer tecum castamque fidem servataque jura:
+  Deceptos mihi linque Deos.� Cui talia Murrus:
+  �Exoptatus ades! mens olim pr�lia poscit,
+  Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum
+  Pr�mia, et Italiam tellure inquire sub ima.                      485
+  Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem
+  Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.�
+    H�c inter cernens subeuntem comminus hostem,
+  Pr�ruptumque loci fidum sibi, conripit ingens
+  Aggere convulso saxum, et nitentis in ora                        490
+  Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.
+  Subsedit duro concussus fragmine muri.
+  Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit
+  Virtus pressa loco; frendens luctatur, et �gro
+  Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.                      495
+  Sed postquam propior vicino lumine fulsit,
+  Et tota se mole tulit, velut incita clausum
+  Agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem
+  Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.
+  Mille simul dextr�, densusque micare videtur                     500
+  Ensis, et innumer� nutare in casside crist�.
+  Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos
+  Igne micet: trahit instanti languentia leto
+  Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:
+  �Conditor Alcide, cujus vestigia sacra                           505
+  Incolimus, terr� minitantem averte procellam,
+  Si tua non segni defenso moenia dextra.�
+    Dumque orat c�loque adtollit lumina supplex;
+  �Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis
+  Justius adfuerit: ni displicet �mula virtus,                     510
+  Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis
+  Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;
+  Et, Troj� quondam primis memorate ruinis,
+  Dexter ades Phrygi� delenti stirpis alumnos.�
+  Sic Poenus, pressumque ira simul exigit ensem,                   515
+  Qua capuli statuere mor�; teloque relato
+  Horrida labentis perfunditur arma cruore.
+  Ilicet ingenti casu turbata juventus
+  Procurrit: nota arma viri corpusque superbo
+  Victori spoliare negant: coit aucta vicissim                     520
+  Hortando manus, et glomerata mole feruntur.
+  Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat �reus hastis;
+  Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi
+  Certatim jaciunt: decis� vertice crist�,
+  Dereptumque decus nutantum in c�de jubarum:                      525
+  Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,
+  Et stant loric� squamis horrentia tela;
+  Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.
+  Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.
+  Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco                   530
+  Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo
+  Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.
+  Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris
+  Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.
+    Hic subitus scisso densa inter nubila c�lo                     535
+  Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas
+  Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.
+  Inde inter nubes ventorum turbine coeco
+  Ultrix injusti vibravit lancea belli,
+  Ac femine adverso librata cuspide sedit.                         540
+    Tarpei� rupes, Superisque habitabile saxum;
+  Et vos, virginea lucentes semper in ara,
+  Laomedonte� Trojana altaria flamm�;
+  Heu! quantum vobis fallacis imagine teli
+  Promisere Dei? propius si pressa furenti                         545
+  Hasta foret, claus� starent mortalibus Alpes,
+  Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.
+    Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice cels�
+  Nava rudimenta, et primos in Marte calores,
+  Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,                      550
+  Advolat, obscura circumdata nube, per auras,
+  Et validam duris evellit ab ossibus hastam.
+  Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,
+  Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu
+  Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.                      555
+    Nox tandem optatis terras pontumque tenebris
+  Condidit, et pugnas erepta luce diremit.
+  At dur� invigilant mentes, molemque reponunt
+  Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,
+  Et fractis rebus violentior ultima virtus.                       560
+  Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre
+  Certat opem in dubiis miserando nava labori,
+  Saxaque mananti subvectat vulnere miles.
+  Jam Patribus clarisque senum sua munia cur�:
+  Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,                 565
+  Defessis subeant rebus, revocentque salutem,
+  Et Latia extremis inplorent casibus arma.
+    �Ite citi, remis velisque inpellite puppim,
+  Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis
+  Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.              570
+  Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,
+  Antiquaque domo meliora arcessite fata.
+  Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.�
+  Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,
+  Et fugiunt tumido per spumea c�rula velo.                        575
+  Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,
+  Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos
+  Adflarat montes, roseasque movebat habenas.
+  Jam celsa e muris exstructa mole juventus
+  Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.                       580
+  Rerum omnes pendent actus, et milite m�sto
+  Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,
+  Inque ducem vers� tanto discrimine cur�.
+    Interea Rutulis longinqua per �quora vectis
+  Herculei ponto coepere exsistere colles,                         585
+  Et nebulosa jugis adtollere saxa Monoeci.
+  Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna
+  Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,
+  Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;
+  Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,                    590
+  Haud ulli contra fiducia surgere vento.
+  Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant
+  �quora, et injecto conduntur gurgite montes:
+  Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.
+  Hunc postquam Bore� dirum evasere furorem,                       595
+  Alternos m�sti casus bellique marisque,
+  Et dubium rerum eventum sermone volutant.
+  �O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt
+  Fata loco? sacr�ne manent in collibus arces?
+  An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?                    600
+  Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,
+  Si nondum insultat templorum Poenicus ignis
+  Culminibus, Lati�que valent subcurrere classes.�
+  Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,
+  Donec Laurentes puppis defertur ad oras,                         605
+  Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,
+  In pontum flavo descendit gurgite Thybris.
+    Hinc consanguine� subeunt jam moenia Rom�.
+  Concilium vocat augustum, castaque beatos
+  Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis                     610
+  Consul, et �quantem Superos virtute Senatum.
+  Facta animosa viros, et recti sacra cupido
+  Adtollunt, hirt�que tog�, neglectaque mensa,
+  Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;
+  Exiguo faciles, et opum non indiga corda,                        615
+  Ad parvos curru remeabant s�pe penates.
+    In foribus sacris, primoque in limine templi
+  Captivi currus, belli decus, armaque rapta
+  Pugnantum ducibus, s�v�que in Marte secures,
+  Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,                      620
+  Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,
+  �gates cernas, fusaque per �quora classe
+  Exactam ponto Libyen testantia rostra:
+  Hic gale� Senonum, pensatique inprobus auri
+  Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis                   625
+  Arma revertentis pompa gestata Camilli:
+  Hic spolia �acid�, hic Epirotica signa,
+  Et Ligurum horrentes coni, parm�que relat�
+  Hispana de gente rudes, Alpinaque g�sa.
+    Sed postquam clades patefecit et horrida bella                 630
+  Orantum squalor, pr�sens adstare Sagunti
+  Ante oculos visa est extrema precantis imago.
+  Tum senior m�sto Sicoris sic incipit ore:
+  �Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur
+  Marte satam populi ferro parere subacti,                         635
+  Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.
+  Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:
+  Et, quem insana freta, aut coetus genuere ferarum,
+  Vidimus Hannibalem: procul his a moenibus, oro,
+  Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete                      640
+  Fatifer� juvenem dextr�: qua mole sonantes
+  Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?
+  Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,
+  Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis
+  Molitur populos, majoraque moenia qu�rit.                        645
+  Spumeus hic, medio qui surgit ab �quore, fluctus,
+  Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.
+  An tanti pretium motus, ruptique per enses
+  Foederis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,
+  Creditis, ut statuat superat� jura Sagunto?                      650
+  Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,
+  Ne ser� redeant post aucta pericula cur�.
+  Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc
+  Semina fumarent belli: vestr�ne Sagunto
+  Spernendum consanguineam protendere dextram?                     655
+  Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,
+  Omnis ab �stifero sitiens Libys inminet axe.
+  Per vos culta diu Rutul� primordia gentis,
+  Laurentemque Larem, et genetricis pignora Troj�,
+  Conservate pios, qui permutare coacti                            660
+  Acrisioneis Tirynthia culmina muris.
+  Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni
+  Juvisse egregium; vos et Campana tueri
+  Moenia, depulso Samnitum robore, dignum
+  Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,                        665
+  Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,
+  Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,
+  Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,
+  Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.
+  Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,                    670
+  Despiciar, vesterque luat cur foedera sanguis?�
+    Tandem, ut finit� voces, miserabile visu!
+  Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,
+  Adfigunt proni squalentia corpora terr�.
+  Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.                 675
+  Lentulus, ut cernens adcens� tecta Sagunti,
+  Poscendum poen� juvenem, celerique negantis
+  Exuri bello Carthaginis arva jubebat.
+  At Fabius, cauta speculator mente futuri,
+  Nec l�tus dubiis, parcusque lacessere Martem,                    680
+  Et melior clauso bellum producere ferro,
+  Prima super tantis rebus pensanda: ducisne
+  Ceperit arma foror, Patres an signa moveri
+  Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.
+  Providus h�c, ritu vatis, fundebat ab alto                       685
+  Pectore pr�meditans Fabius surgentia bella.
+  Ut s�pe, e celsa grand�vus puppe magister,
+  Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,
+  Summo jamdudum substringit lintea malo.
+  Sed lacrim�, atque ira mixtus dolor inpulit omnes                690
+  Pr�cipitare latens fatum: lectique Senatu,
+  Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis
+  Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;
+  Nec Divum oblitis indicere bella morentur.
+
+
+
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti
+portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt;
+1-24.
+
+Hac occasione usus, dux Poenorum milites ad periculum sibi inminens
+propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde
+Romanis inferendum exstimulat; 25-55.
+
+Asbyte, Iarb�, G�tulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique
+adsueta, cum grege mulierum Poenis auxilio venit; 56-88.
+
+Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi
+peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem
+inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Doryl� et
+Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e
+muro se pr�cipitat; 89-147.
+
+Tum Theron, Herculis sacerdos, pugn� succedens, clava sua magnam
+hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam,
+interficit, et caput, hast� adfixum, ostentat; 148-205.
+
+Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis c�dem vindicare
+parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt;
+Theron autem, dum suos revocare et moenibus hostem prohibere conatur,
+gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes
+raptatur; 206-269.
+
+Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus,
+frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit.
+Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille,
+inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia
+temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute
+valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.
+
+Hic vero, factioni Barcin�, qu� apud milites plebemque plurimum gratia
+valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis,
+duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene,
+inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.
+
+Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et
+Hannibalem Romanis dedendum censet: qu� sententia omnium fere, qui
+adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Poenis
+indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.
+
+H�c dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui
+defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare
+perseverat, et l�tus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi
+dono missa, in quibus pr�ter alia origines et fata Carthaginis,
+singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.
+
+Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam
+procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita
+crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis
+famem tolerare cogantur; 457-474.
+
+Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam
+Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, qu�, ejus precibus mota,
+fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non
+recusent; 475-525.
+
+Sed conatus Fidei non fugit Junonem, qu� pr�ter opinionem prope urbem
+est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.
+
+H�c Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburin�, morte
+Murri viduat�, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil
+jam spei reliquum sit, morte voluntaria �ternum servitium effugiant;
+543-579.
+
+Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit;
+580-591.
+
+Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi
+persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua
+instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum
+rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum,
+conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto,
+Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.
+
+
+  C�ruleis provecta vadis jam Dardana puppis
+  Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,
+  Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,
+  Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis
+  Abstulit una dies, quum Fors non �qua labori                       5
+  Patricio Cremer� maculavit sanguine ripas.
+  Huic comes �quato sociavit munere curas
+  Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.
+  Is, cultam referens insigni nomine plebem,
+  Ausonios atavo ducebat consule fastus.                            10
+  Hos ut depositis portum contingere velis
+  Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,
+  Jam medio seram bello poscentia pacem,
+  Ductorisque simul conceptas foedere poenas;
+  Ocius armatas passim per litora turmas                            15
+  Ostentare jubet minitantia signa, recensque
+  Perfusos clipeos, et tela rubentia c�de.
+  �Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,
+  Tyrrhen� clangore tub�, gemituque cadentum.
+  Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis                 20
+  Festinent: notum, quid c�de calentibus armis,
+  Quantum ir� liceat, motusve quid audeat ensis.�
+  Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,
+  Converso Tyrios petierunt remige Patres.
+    Hic alto Poenus fundentem vela carinam                          25
+  Incessens dextra; �Nostrum, pro Jupiter! inquit,
+  Nostrum ferre caput parat illa per �quora puppis.
+  Heu! c�c� mentes, tumefactaque corda secundis!
+  Armatum Hannibalem poen� petit inpia tellus.
+  Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri                      30
+  Ante exspectatum; portisque focisque timebis,
+  Qu� nunc externos defendis, Roma, Penates.
+  Tarpeios iterum scopulos pr�ruptaque saxa
+  Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,
+  Nullo jam capti vitam pensabitis auro.�                           35
+    Incensi dictis animi, et furor additus armis;
+  Conditur extemplo telorum nubibus �ther,
+  Et densa resonant saxorum grandine turres.
+  Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,
+  Inque oculis profug� Martem exercere carin�.                      40
+  Ipse autem incensas promissa piacula turmas
+  Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,
+  Ac repetens questus furibundo personat ore:
+  �Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas
+  Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.                        45
+  Si t�det coepti, culpandave movimus arma,
+  Ausoniam ponto propere revocate carinam;
+  Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.
+  Nam cur, Eoi deductus origine Beli,
+  Tot Liby� populis, tot circumfusus Hiberis,                       50
+  Servitium perferre negem? Rhoeteius imo
+  Inperet �ternum, et populis seclisque propaget
+  Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.�
+  Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt
+  In stirpem �neadum, ac stimulant clamoribus iras.                 55
+    Discinctos inter Libyas populosque bilingues,
+  Marmaricis audax in bella Oenotria signis
+  Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarb�.
+  Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medus�,
+  Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes                     60
+  Battiadas late imperio sceptrisque regebat;
+  Cui patrius Nasamon, �ternumque arida Barce,
+  Cui nemora Autololum, atque infid� litora Syrtis
+  Parebant, nullaque levis G�tulus habena.
+  Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,                      65
+  Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,
+  Et sua fatidico repetebat nomina luco.
+  H�c ignara viri, vacuoque adsueta cubili,
+  Venatu et silvis primos defenderat annos:
+  Non calathis mollita manus, operatave fuso,                       70
+  Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta
+  Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.
+  Quales Threici� Rhodopen Pang�aque lustrant
+  Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant
+  Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Get�que,                 75
+  Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.
+    Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem
+  Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci
+  Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine l�vam
+  Thermodontiaca munita in pr�lia pelta,                            80
+  Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.
+  Pars comitum bijugo curru, pars c�tera dorso
+  Fertur equi; nec non Veneris jam foedera pass�
+  Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.
+  Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos                      85
+  Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,
+  Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras
+  Spicula contorquens summa ponebat in arce.
+    Hanc, hasta toties intrantem moenia, Mopsus
+  Non tulit, et celsis senior Gortynia muris                        90
+  Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras
+  Dirigit aligero letalia vulnera ferro.
+  Cres erat, �risonis Curetum advectus ab antris,
+  Dict�os agitare puer levioribus annis
+  Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.                          95
+  Ille vagam c�lo demisit s�pe volucrem,
+  Ille procul campo linquentem retia cervum
+  Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu
+  Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.
+  Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,                       100
+  Eois quamquam certet Gortyna sagittis.
+  Verum ut opum levior venatu extendere vitam
+  Abnuit, atque art� res exegere per �quor,
+  Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes
+  Intrarat miseram fato ducente Saguntum.                          105
+  Coryti fratrum ex humeris calamique paterni
+  Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.
+  Hic medius juvenum Massyl� gentis in agmen
+  Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.
+  Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes               110
+  Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagitt�,
+  Inpubem malas, tam cert� obcurrere Lyxum
+  Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.
+  Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,
+  Desertum non grata Jovem per vota vocabat.                       115
+  Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,
+  Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe
+  Corpore pr�ripuit letum, calamumque volantem,
+  Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,
+  Et prim� ferrum a tergo videre sorores.                          120
+  At comitis frendens casu labentia virgo
+  Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes
+  Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris
+  Viribus intorquet letalem in moenia cornum.
+  Illa volans humerum rapido transverberat ictu                    125
+  Conantis Doryl�, junctis jam cornibus arcus,
+  Et ducti spatium nervi complente sagitta,
+  Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.
+  Tum subitum in vulnus pr�ceps devolvitur altis
+  Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra                         130
+  Effusi versa calami fluxere pharetra.
+  Exclamat paribus frater vicinus in armis
+  Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:
+  Atque illum, raptim promentem in pr�lia telum,
+  Hannibal excussi pr�vertit turbine saxi.                         135
+  Labuntur gelido torpentia frigore membra,
+  Deficiensque manus pharetr� sua tela remisit.
+    At pater in gemino natorum funere Mopsus
+  Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:
+  Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.               140
+  Poenitet heu! sero, dulces liquisse penates,
+  Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,
+  Postquam �vum senior percussaque pectora frustra
+  Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,
+  Nil opis in dextra, vast� se culmine turris                      145
+  Pr�cipitem jacit, et delapsus pondere prono
+  Membra super nati moribundos explicat artus.
+    Dum cadit externo Gortynius advena bello,
+  Jam nova molitus stimulato milite Theron,
+  Alcid� templi custos ar�que sacerdos,                            150
+  Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,
+  Et fera miscebat reserata pr�lia porta.
+  Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,
+  Sed fisus latis humeris et mole juvent�
+  Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.                      155
+  Exuvi� capiti inposit� tegimenque leonis
+  Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.
+  Centum angues idem Lern�aque monstra gerebat
+  In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.
+  Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam                160
+  Nomine avi, Maurumque Sacen, a moenibus actos
+  Palantesque fuga pr�ceps ad litora cursu
+  Egerat, atque una spumabant �quora dextra.
+  Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,
+  Marmarid� nec c�de Rothi, nec c�de Jugurth�,                     165
+  Asbytes currum et radiantis tegmina l�n�
+  Poscebat votis, gemmataque lumina pelt�,
+  Atque in belligera versabat virgine mentem.
+  Quem ruere ut telo vidit regina cruento,
+  Obliquos detorquet equos, l�vumque per orbem                     170
+  Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,
+  Adverso rapitur sinuata per �quora curru.
+  Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,
+  Incita pulveream campo trahit ungula nubem,
+  Adversum late stridens rota prolerit agmen,                      175
+  Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.
+  Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen
+  Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,
+  Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,
+  Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica                180
+  Fallacis toties revoluto stamine tel�
+  Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:
+  Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem
+  Adfecit leto, t�d�que ad funera vers�.
+  Gens extrema viri campis deletur Iberis                          185
+  Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,
+  Et servat cursum perfractis ossibus axis.
+    Jamque aderat remeans virgo, inter pr�lia postquam
+  Distringi Therona videt, s�vamque bipennem
+  Perlibrans medi� fronti, spolium inde superbum                   190
+  Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.
+  Nec segnis Theron tant� spe laudis in ipsos
+  Adversus consurgit equos, villosaque fulvi
+  Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.
+  Adtoniti terrore novo rictuque minaci                            195
+  Quadrupedes jactant resupino pondere currum.
+  Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas
+  Occupat, incussa gemina inter tempora clava,
+  Ferventesque rotas turbataque frena pavore
+  Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,                       200
+  Ac rapta properans c�dem ostentare bipenni,
+  Amputat e curru revolut� virginis ora.
+  Necdum ir� posit�: celsa nam figitur hasta
+  Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum
+  Inperat, et propere currus ad moenia vertant,                    205
+  H�c c�cus fati, divumque abeunte favore,
+  Vicino Theron edebat pr�lia leto.
+  Namque aderat toto ore ferens iramque minasque
+  Hannibal, et c�sam Asbyten, fixique trop�um
+  Infandum capitis furiata mente dolebat.                          210
+  Ac simul �rati radiavit luminis umbo,
+  Et concussa procul membris velocibus arma
+  Letiferum intonuere, fugam perculsa repente
+  Ad muros trepido convertunt agmina cursu:
+  Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis                    215
+  E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;
+  Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquos�
+  Sparsa super flores examina tollit Hymettos,
+  Ad dulces ceras, et odori corticis antra
+  Mellis apes gravid� properant, densoque volatu                   220
+  Raucum connex� glomerant ad limina murmur.
+  Pr�cipitat metus adtonitos, c�cique feruntur.
+  Heu blandum c�li lumen! tantone cavetur
+  Mors reditura metu, nascentique addita fata?
+  Consilium damnant, portaque atque aggere tuto                    225
+  Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,
+  Interdumque manu, interdum clamore minisque,
+  �State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magn�,
+  State, venit pugn�! muro tectisque Sagunti
+  Hac abigam Poenos dextra: spectacula tantum                      230
+  Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,
+  Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.�
+    At Poenus rapido pr�ceps ad moenia cursu,
+  Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,
+  Tendebat: stat primam urbem murosque patentes                    235
+  Postposita c�de et dilata invadere pugna.
+  Id postquam Hercule� custos videt inpiger ar�,
+  Emicat, et velox formidine pr�venit hostem.
+  Gliscit Eliss�o violentior ira tyranno.
+  �Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,                     240
+  Supplicium, ut pandas, inquit, tua moenia leto.�
+  Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum
+  Mucronem: sed contortum prior impete vasto
+  Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore
+  Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant                     245
+  �re inlisa cavo nodos� pondera clav�.
+  At viduus teli, et frustrato proditus ictu,
+  Pernici velox cursu rapit incita membra,
+  Et celeri fugiens perlustrat moenia planta.
+  Instat atrox terga increpitans fugientia victor.                 250
+  Conclamant matres, celsoque e culmine muri
+  Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto
+  Adpellant, seras fesso nunc pandere portas
+  Posse volunt: quatit hortantum pr�cordia terror,
+  Ne simul adcipiant ingentem moenibus hostem.                     255
+  Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti
+  Poenus, et ostentans spectantem e moenibus urbem,
+  �I, miseram Asbyten leto solare propinquo.�
+  H�c dicens, jugulo optantis dimittere vitam
+  Infestum condit mucronem, ac regia l�tus                         260
+  Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis,
+  Qu�s aditum port� trepidantum sepserat agmen,
+  Victor agit, curruque volat per ovantia castra.
+    At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi
+  Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,                    265
+  Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.
+  Hinc letale viri robur tegimenque tremendum
+  In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,
+  Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.
+    Poenorum interea qu�s rerum summa potestas,                    270
+  Consultant bello super, et qu� dicta ferantur
+  Ausoni� a populis, oratorumque minaci
+  Adventu trepidant: movet hinc foedusque, fidesque,
+  Et testes Superi, jurataque pacta parentum;
+  Hinc popularis amor coeptantis magna juvent�;                    275
+  Et sperare juvat belli meliora: sed olim
+  Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,
+  Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:
+  �Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum
+  Ir� se valuere) premunt formidine vocem.                         280
+  Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.
+  Testabor Superos, et c�lo nota relinquam,
+  Qu� postrema salus rerum patri�que reposcit.
+  Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto
+  H�c serus vates Hannon canit: anxia rupi                         285
+  Pectora; ne castris innutriretur et armis
+  Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,
+  Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;
+  Ut, qui stelligero speculatur sidera c�lo,
+  Venturam pelagi rabiem, Caurique futura                          290
+  Pr�dicit miseris haud vanus flamina nautis.
+  Consedit solio, rerumque invasit habenas.
+  Ergo armis foedus, fasque omne abrumpitur armis:
+  Oppida quassantur, longeque in moenia nostra
+  �neadum adrect� mentes, disjectaque pax est.                     295
+  Exagitant Manes juvenem furi�que patern�,
+  Ac funesta sacra, et conversi foedere rupto
+  In caput infidum Superi, Massylaque vates.
+  An nunc ille, novi c�cus caligine regni,
+  Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,                     300
+  (Sic propria luat hoc poena, nec misceat urbis
+  Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros
+  Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.
+  Lavimus Henn�as animoso sanguine valles,
+  Et vix conducto produximus arma Lacone.                          305
+  Nos ratibus laceris Scyll�a replevimus antra,
+  Classibus et refluo spectavimus �quore raptis
+  Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.
+  Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!
+  �gates, Liby�que procul fluitantia membra.                       310
+  Quo ruis? et patri� exitio tibi nomina qu�ris?
+  Scilicet immens�, visis juvenalibus armis,
+  Subsident Alpes! subsidet mole nivali
+  Alpibus �quatum adtollens caput Apenninus!
+  Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis                   315
+  Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?
+  Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.
+  Pubescit castris miles, galeaque teruntur
+  Nondum signat� flava lanugine mal�.
+  Nec requies �vi nota, exsanguesque merendo                       320
+  Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.
+  Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas
+  Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;
+  Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.
+  Si bello absistis, nec te victoribus obfers,                     325
+  Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?�
+  Gestar ad h�c: namque inpatiens asperque coquebat
+  Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis
+  Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:
+  �Concilione, inquit, Liby�, Tyrioque Senatu,                     330
+  Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum
+  Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.
+  Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,
+  Nunc freta Sicani�, et Scyll�i litoris undas;
+  Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat                335
+  Dardanias: tanta adcumulat pr�conia leto
+  Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.
+  Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi
+  Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.
+  Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis                 340
+  Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,
+  Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis
+  Regulus Hectore�: vidi, quum robore pendens,
+  Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.
+  Nec vero terrent puerilia protenus ora                           345
+  Sub galea et press� properata casside mal�.
+  Indole non adeo segni sumus! adspice; turm�
+  Quot Libyc� certant annos anteire labore,
+  Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,
+  Quum primam tenero vocem proferret ab ore,                       350
+  Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem
+  Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.
+  Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos
+  Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,
+  (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)             355
+  Per c�lum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas
+  Desperare vias, laudemque timere secundam.
+  Sed Liby� clades, et primi incendia belli
+  Adgerat, atque iterum pro libertate labores
+  Hannon ferre vetat: ponat formidinis �stus,                      360
+  Parietibusque domus inbellis femina servet
+  Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,
+  Qu�s procul a Tyria dominos depellere Byrsa,
+  Vel Jove non �quo, fixum est: sin fata repugnant,
+  Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,                         365
+  Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam
+  �ternum famulam; liberque Acheronta videbo.
+  Nam qu�, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma
+  Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;
+  Tum delecta manus scutorum incendat acervos,                     370
+  Uranturque rates, ac toto absistite ponto.
+  D� procul, o! merita est numquam si talia plecti
+  Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas
+  Ductoris servate manus!� Ut deinde resedit,
+  Factaque censendi, Patrum de more, potestas;                     375
+  Hic Hannon reddi propere certamine rapta
+  Instat, et auctorem violati foederis addit.
+    Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,
+  Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen
+  Oravere Deum. At postquam discordia sentit                       380
+  Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;
+  Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,
+  Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis
+  Bellum se gestare sinu pacemque profatus,
+  Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis                  385
+  Inperat, ac, s�vo neutrum renuente Senatu,
+  Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,
+  �Adcipite infaustum Liby�, eventuque priori
+  Par, inquit, bellum:� et laxos effundit amictus.
+  Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.                      390
+    Atque ea dum profug� regnis agitantur Eliss�,
+  Adcisis velox populis, qu�s �gra lababat
+  Ambiguo sub Marte fides, pr�daque gravatus
+  Ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti.
+    Ecce autem clipeum, s�vo fulgore micantem,                     395
+  Oceani gentes ductori dona ferebant,
+  Callaic� telluris opus, galeamque coruscis
+  Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni
+  Albentis, nive� tremulo nutamine penn�;
+  Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;                   400
+  Pr�terea textam nodis, auroque trilicem
+  Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.
+  H�c, �re et duri chalybis perfecta metallo,
+  Atque opibus perfusa Tagi, per singula l�tis
+  Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.                   405
+    Condebat prim� Dido Carthaginis arces,
+  Instabatque operi subducta classe juventus.
+  Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque
+  Partiris, just� Bitia venerande senect�.
+  Ostentant caput effossa tellure repertum                         410
+  Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.
+  Has inter species orbatum classe, suisque,
+  �nean pulsum pelago, dextraque precantem
+  Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.
+  Infelix, ac jam vultu spectabat amico.                           415
+  Hinc et speluncam, furtivaque foedera amantum
+  Callaic� fecere manus: it clamor ad auras,
+  Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo
+  Occultant al� venantum corpora silvis.
+  Nec procul �neadum vacuo jam litore classis,                     420
+  �quora nequidquam revocante petebat Elissa.
+  Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido
+  Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,
+  Ardentemque rogum media spectabat ab unda
+  Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.                      425
+  Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,
+  Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,
+  Et primo bella �neadum jurabat ab �vo.
+  At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;
+  Spirantem credas certamina anhela movere:                        430
+  Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.
+    Nec non et l�vum clipei latus aspera signis
+  Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem
+  Led�is veniens victor Xanthippus Amyclis.
+  Juxta triste decus pendet sub imagine poen�                      435
+  Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.
+  L�tior at circa facies, agitata ferarum
+  Agmina venatu, et c�lata mapalia fulgent.
+  Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri
+  Adsuetas patrio mulcet sermone le�nas.                           440
+  It liber campi pastor, cui fine sine ullo
+  Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum
+  Armenti vigilem patrio de more sequuntur,
+  G�saque, latratorque Cydon, tectumque, focique
+  In silicis venis, et fistula nota juvencis.                      445
+  Eminet excelso consurgens colle Saguntos,
+  Quam circum inmensi populi condensaque cingunt
+  Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.
+  Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,
+  Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.                       450
+  Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas,
+  Poenorum populos Romana in bella vocabat.
+  Tali sublimis dono, nova tegmina latis
+  Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:
+  �Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!                    455
+  Quas, belli judex, poenas mihi, Curia, pendes!�
+    Jamque senescebat vallatis moenibus hostis,
+  Carpebatque dies urbem, dum signa manusque
+  Exspectant fessi socias: tandem �quore vano
+  Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,                     460
+  Et propius suprema vident: sedet acta medullis
+  Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.
+  Est furtim lento misere durantia tabo
+  Viscera, et exurit siccatas sanguine venas
+  Per longum celata fames: jam lumina retro                        465
+  Exesis fugere genis; jam lurida sola
+  Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa
+  Exstant, consumtis visu deformia membris.
+  Humentis rores noctis terramque madentem
+  Solamen fecere mali, cassoque labore                             470
+  E sicco frustra presserunt robore succos.
+  Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris
+  Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos
+  Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.
+    Desuper h�c c�lo spectans Tirynthius alto                      475
+  Inlacrimat fract� nequidquam casibus urbis.
+  Namque metus magnique tenent pr�cepta parentis,
+  Ne s�v� tendat contra decreta noverc�.
+  Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanct�
+  Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.                      480
+  Arcanis Dea l�ta, polo tum forte remoto
+  C�licolum magnas volvebat conscia curas,
+  Quam tali adloquitur Neme� pacator honore:
+  �Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,
+  Qua sine non tellus pacem, non �quora norunt,                    485
+  Justiti� consors, tacitumque in pectore numen,
+  Exitiumne tu� dirum spectare Sagunti,
+  Et tot pendentem pro te, Dea, cernere poenas
+  Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam
+  Te matres, vincente fame, te moesta virorum                      490
+  Ora vocant, primaque sonant te voce minores.
+  Fer c�lo auxilium, et fessis da surgere rebus.�
+    H�c satus Alcmena, contra cui talia virgo:
+  �Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi,
+  Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.                    495
+  Sed me pollutas properantem linquere terras
+  Sedibus his, tectisque novis succedere adegit
+  Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui
+  Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,
+  Ac furias auri, nec vilia pr�mia fraudum,                        500
+  Et super h�c ritu horrificos ac more ferarum
+  Viventes rapto populos, luxuque solutum
+  Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.
+  Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;
+  Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:                    505
+  Nemo insons; pacem servant commercia culp�.
+  Sed secura tua fundata ut moenia dextra
+  Dignum te servent memorando fine vigorem,
+  Dedita nec fessi transmittant corpora Poeno,
+  Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;                    510
+  Extendam leti decus, atque in secula mittam,
+  Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.�
+    Inde severa levi decurrens �there virgo
+  Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;
+  Invadit mentes, et pectora nota pererrat,                        515
+  Inmittitque animis numen: tum fusa medullis
+  Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.
+  Arma volunt, tentantque �gros ad pr�lia nisus.
+  Insperatus adest vigor, interiusque recursat
+  Dulcis honos Div�, et sacrum pro virgine letum.                  520
+  It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,
+  Vel leto graviora pati, s�vasque ferarum
+  Adtentare dapes, et mensis addere crimen.
+  Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem
+  Casta Fides, paribusque famem compescere membris.                525
+    Quam simul invis� gentis conspexit in arce
+  Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,
+  Virgineum increpitat miscentem bella furorem,
+  Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram
+  Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,                        530
+  Et palmas tendens; �Hos, inquit, Noctis alumna,
+  Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,
+  Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua
+  Effectus studiumque tuum de nube videbo.
+  Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,                        535
+  Qu�s Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros
+  Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora
+  Cerberus, ac, mixto qu� spumant felle, venena,
+  Et quidquid scelerum, poenarum quidquid et ir�
+  Pectore fecundo coquitur tibi, congere pr�ceps                   540
+  In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.
+  Hac mercede Fides constet delapsa per auras.�
+    Sic voce instimulans, dextra Dea concita s�vam
+  Eumenida incussit muris, tremuitque repente
+  Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.               545
+  Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum
+  Multus colla micat squalenti tergore serpens.
+  Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,
+  Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri
+  Pectora circumstant Planctus, Moerorque, Dolorque,               550
+  Atque omnes adsunt Poen�, formaque trifauci
+  Personat insomnis lacrimos� Janitor aul�.
+  Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum
+  Tiburn�, gressumque simul, sonitumque loquentis.
+  H�c bello vacuos et s�vi turbine Martis                          555
+  Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;
+  Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.
+  Cui vultus induta pares disjectaque crinem
+  Eumenis in medios inrumpit turbida coetus,
+  Et moestas lacerata genas; �Quis terminus, inquit?               560
+  Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,
+  Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras
+  Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:
+  Eripe te, conjux, miserand� casibus urbis,
+  Et fuge, si terras adimit victoria Poeni,                        565
+  Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,
+  Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.
+  Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.
+  Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?
+  Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.                 570
+  At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,
+  Post belli casus vastique pericula ponti,
+  Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum
+  Nocte obita Liby� gremio captiva jacebo.
+  Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus                   575
+  Posse capi, qu�s telum ingens contra aspera mors est,
+  Vestris servitio manibus subducite matres.
+  Ardua virtutem profert via: pergite primi
+  Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.�
+    His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,                     580
+  Inde petit tumulum, summo quem vertice montis
+  Amphitryoniades spectandum ex �quore nautis
+  Struxerat, et grato cineres decorarat honore.
+  Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima
+  C�ruleus maculis auro squalentibus anguis.                       585
+  Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,
+  Oraque vibranti stridebant sibila lingua:
+  Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem
+  Volvitur, et muris propere delabitur altis,
+  Ac similis profugo vicina ad litora tendit,                      590
+  Spumantisque freti pr�ceps inmergitur undis.
+    Tum vero excuss� mentes, ceu prodita tecta
+  Expulsi fugiant Manes, umbr�que recusent
+  Captivo jacuisse solo: sperare saluti
+  Pert�sum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.                 595
+  Haud gravior duris Divum inclementia rebus,
+  Quam leti proferre moras: abrumpere vitam
+  Ocius adtoniti qu�runt, lucemque gravantur.
+  Certatim structus subrect� molis ad astra
+  In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque                600
+  Long� pacis opes qu�sitaque pr�mia dextris,
+  Callaico vestes distinctas matribus auro,
+  Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,
+  Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.
+  Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque               605
+  Infaustos jaciunt enses, et condita bello
+  Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi
+  Victoris pr�dam flammis donare supremis.
+    Qu� postquam congesta videt feralis Erinnys,
+  Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis               610
+  Quassat, et inferna superos caligine condit.
+  Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo
+  �ternum invictis infelix gloria servat.
+  Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,
+  Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,              615
+  Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.
+  Invitas maculant cognato sanguine dextras,
+  Miranturque nefas aversa mente peractum,
+  Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,
+  Et rabie cladum, perpess�que ultima vit�,                        620
+  Obliquos versat materna per ubera visus:
+  Hic, raptam librans dilect� in colla securim
+  Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem
+  Projecta damnat stupefactus membra bipenni.
+  Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys                    625
+  Incutit, atque atros insibilat ore tumores.
+  Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito
+  Effluxere tori, et subiere oblivia t�d�.
+  Ille jacit, totis connisus viribus, �grum
+  In flammas corpus, densum qua turbine nigro                      630
+  Exundat fumum piceus caligine vertex.
+    At medios inter coetus pietate sinistra,
+  Infelix Tymbrene, furis; Poenoque parentis
+  Dum properas auferre necem, reddentia formam
+  Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.                   635
+  Vos etiam primo gemini cecidistis in �vo,
+  Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,
+  Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis
+  Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.
+  Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,                        640
+  Eurymedon, inter miser� lamenta senect�:
+  Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,
+  Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;
+  Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.
+  Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat                645
+  Cum planctu, gemin�que nota decepta figur�,
+  Funera mutato revocabat nomine mater;
+  Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,
+  Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.
+    Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,                   650
+  Et fidei poenas, et tristia fata piorum
+  Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu
+  Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.
+  Urbs, habitata diu Fidei, c�loque parentem
+  Murorum repetens, ruit inter perfida gentis                      655
+  Sidoni� tela, atque inmania facta suorum,
+  Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;
+  Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro
+  Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.
+  Ardet in excelso proceri vertice montis                          660
+  Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,
+  Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:
+  Ardent tecta Deum; resplendet imagine flamm�
+  �quor, et in tremulo vibrant incendia ponto.
+    Ecce inter medios c�dum Tiburna furores,                       665
+  Fulgenti dextram mucrone armata mariti,
+  Et l�va infelix ardentem lampada quassans,
+  Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu
+  Pectora nudatis ostendens s�va lacertis,
+  Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.                     670
+  Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,
+  Iraque turbatos exercet regia Manes,
+  Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,
+  Tartareo est operata Jovi, poenasque ministrat.
+  Arma viri, multo nuper defensa cruore,                           675
+  Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,
+  Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.
+  Tunc rapiens letum, �Tibi ego h�c, ait, optime conjux,
+  Ad Manes, en, ipsa fero.� Sic ense recepto
+  Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.                       680
+    Semiambusta jacet nullo discrimine passim
+  Infelix obitus, permixto funere, turba.
+  Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem
+  Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti
+  Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat                    685
+  Gutture ructatus large cruor: incubat atris
+  Semes� stragis cumulis; aut, murmure anhelo
+  Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.
+  Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,
+  Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;               690
+  Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.
+  Inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem.
+  Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys
+  Junoni laudata redit, magnamque superba
+  Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.                       695
+    At vos, sidere�, quas nulla �quaverit �tas,
+  Ite, decus terrarum, anim�, venerabile vulgus,
+  Elysium et castas sedes decorate piorum.
+  Cui vero non �qua dedit victoria nomen,
+  (Audite; o gentes, neu rumpite foedera pacis,                    700
+  Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe
+  Errabit toto, patriis projectus ab oris;
+  Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.
+  S�pe Saguntinis somnos exterritus umbris
+  Optabit cecidisse manu; ferroque negato,                         705
+  Invictus quondam Stygias bellator ad undas
+  Deformata feret liventi membra veneno.
+
+
+
+
+LIBER TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis
+inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.
+
+Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in
+foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.
+
+Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.
+
+Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in
+Africam amandat; 61-157.
+
+Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore
+obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius
+cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum
+memorat; 158-213.
+
+Hoc visu l�tus extemplo copias ex hibernis educit, qu� sigillatim
+recensentur; 214-405.
+
+Has per Pyren�um saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum
+agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe
+omnium Galli� fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.
+
+Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad
+Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et t�dio laborum
+malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati,
+duodecimo demum die evadunt; 477-556.
+
+Gravissimo labore jam pr�ter omnium opinionem exantlato, Venus de
+periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.
+
+Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim
+finiendi, fili� dolorem levat, et futuram Rom� fortunam splendidumque
+Flavi� gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.
+
+Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum
+superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, qu� Gallis proxima
+gens est, castra ponit; 630-646.
+
+Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis,
+cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum
+portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.
+
+
+  Postquam rupta fides Tyriis, et moenia cast�,
+  Non �quo Superum genitore, eversa Sagunti;
+  Extemplo positos finiti cardine mundi
+  Victor adit populos, cognataque limina Gades.
+  Nec vatum mentes agitare et pr�scia corda                          5
+  Cessatum super imperio: citus �quore Bostar
+  Vela dare, et rerum pr�noscere fata jubetur.
+  Prisca fides adytis longo servatur ab �vo,
+  Qua sublime sedens, Cirrh�is �mulus antris,
+  Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,                      10
+  Fatidico pandit venientia secula luco.
+  Hinc omen coeptis, et casus scire futuros
+  Ante diem, bellique vices novisse petebat.
+    Exin clavigeri veneratus numinis aras
+  Captivis onerat donis, qu� nuper ab arce                          15
+  Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.
+  Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani
+  Inpositas durare trabes, solasque per �vum
+  Condentum novisse manus: hinc credere gaudent
+  Consedisse Deum, seniumque repellere templis.                     20
+  Tum, qu�s fas et honos adyti penetralia nosse,
+  Femineos prohibent gressus, ac limine curant
+  S�tigeros arcere sues: nec discolor ulli
+  Ante aras cultus; velantur corpora lino,
+  Et Pelusiaco pr�fulget stamine vertex.                            25
+  Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum
+  Sacrificam lato vestem distinguere clavo.
+  Pes nudus, tons�que com�, castumque cubile:
+  Inrestincta focis servant altaria flamm�.
+  Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum                       30
+  Majestate locum, et sacro inplevere timore.
+    In foribus labor Alcid� Lern�a recisis
+  Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis
+  Ora Cleon�i patulo c�lantur hiatu.
+  Ast Stygius, s�vis terrens latratibus umbras,                     35
+  Janitor, �terno tum primum tractus ab antro,
+  Vincla indignatur, metuitque Meg�ra catenas.
+  Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos
+  �ripedis ramos superantia cornua cervi.
+  Nec levior vinci Libyc� telluris alumnus                          40
+  Matre super, stratique genus deforme bimembres
+  Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.
+  Inter qu� fulget sacratis ignibus Oete,
+  Ingentemque animam rapiunt ad sidera flamm�.
+    Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,                  45
+  Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi
+  Injectum terris subitum mare, nullaque circa
+  Litora, et infuso stagnantes �quore campos.
+  Nam qua c�ruleis Nereus evolvitur antris,
+  Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,                        50
+  Proruptum exundat pelagus, c�cosque relaxans
+  Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.
+  Tum vada, ceu s�vo penitus permota tridenti,
+  Luctantur terris tumefactum inponere pontum.
+  Mox remeat gurges, tractoque relabitur �stu,                      55
+  Ac ratis erepto campis deserta profundo,
+  Et fusi transtris exspectant �quora naut�.
+  Cymothoes ea regna vag�, pelagique labores
+  Luna movet: Luna, inmissis per c�rula bigis,
+  Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.           60
+    H�c propere spectata duci: nam multa fatigant.
+  Curarum prima exercet, subducere bello
+  Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.
+  Virgineis juvenem t�dis, primoque Hymen�o
+  Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.                         65
+  At puer, obsess� generatus in ore Sagunti,
+  Bissenos lun� nondum compleverat orbes.
+  Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,
+  Adfatur ductor: �Spes o Carthaginis alt�,
+  Nate, nec �neadum levior metus, amplior, oro,                     70
+  Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,
+  Qu�s superes bellator avum, jamque �gra timoris
+  Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.
+  Ni pr�saga meos ludunt pr�cordia sensus,
+  Ingens hic terris crescit labor: ora parentis                     75
+  Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces,
+  Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.
+  Si quis forte Deum tantos inciderit actus,
+  Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;
+  Hoc pignus belli, conjux, servare labora!                         80
+  Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;
+  Tangat Eliss�as palmis puerilibus aras,
+  Et cineri juret patrio Laurentia bella.
+  Inde, ubi flore novo pubescet firmior �tas,
+  Emicet in Martem, et calcato foedere victor                       85
+  In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.
+  Tu vero, tanti felix quam gloria partus
+  Exspectat, veneranda fide, discede periclis
+  Incerti Martis, durosque relinque labores:
+  Nos claus� nivibus rupes, subpostaque c�lo                        90
+  Saxa manent, nos, Alcid� mirante noverca,
+  Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes.
+  Quod si promissum vertat Fortuna favorem,
+  L�vaque sit coeptis, te longa stare senecta
+  �vumque extendisse velim: tua justior �tas,                       95
+  Ultra me inproper� ducant cui fila Sorores.�
+    Sic ille: at contra Cirrh�i sanguis Imilce
+  Castalii, cui materno de nomine dicta
+  Castulo Phoebei servat cognomina vatis,
+  Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:                      100
+  Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,
+  Concutiens thyrso atque armata M�nade Calpen,
+  Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,
+  Milichus indigenis late regnarat in oris,
+  Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.                  105
+  Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,
+  Barbarica paulum vitiato nomine lingua.
+    Qu� tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:
+  �Mene, oblite tua nostram pendere salute,
+  Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota                        110
+  Primiti�que tori, gelidos ut scandere tecum
+  Deficiam montes conjux tua? crede vigori
+  Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.
+  Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,
+  Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro.                  115
+  I felix, i numinibus votisque secundis,
+  Atque acies inter flagrantiaque arma, relict�
+  Conjugis et nati curam servare memento.
+  Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,
+  Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,                     120
+  Objectasque caput telis, nec te ulla secundo
+  Eventu satiat virtus: tibi gloria soli
+  Fine caret, credisque viris ignobile letum
+  Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,
+  Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.                125
+  Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque
+  Averte, et serva caput inviolabile Teucris.�
+    Jamque adeo egressi steterant in litore primo,
+  Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,
+  Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;                           130
+  Quum, lenire metus properans, �gramque levare
+  Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:
+  �Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!
+  Et pace et bello cunctis stat terminus �vi,
+  Extremumque diem primus tulit: ire per ora                       135
+  Nomen in �ternum paucis mens ignea donat,
+  Quos Pater �thereis C�lestum destinat oris.
+  An Romana juga, et famulas Carthaginis arces
+  Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras
+  Increpitans genitor: stant ar� atque horrida sacra               140
+  Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis hor�
+  Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una
+  Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis
+  Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?
+  Quantum etenim distant a morte silentia vit�?                    145
+  Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:
+  Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta
+  Gloria, quum longo titulis celebratur in �vo.
+  Te quoque magna manent suscepti pr�mia belli:
+  Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis,                 150
+  Iliac�que nurus, et dives Dardanus auri.�
+    Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,
+  Confisus pelago celsa de puppe magister
+  Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.
+  H�rent intenti vultus, et litora servant,                        155
+  Donec, iter liquidum volucri rapiente carina,
+  Consumsit visus pontus, tellusque recessit.
+    At Poenus belli curis avertere amorem
+  Adparat, et repetit properato moenia gressu.
+  Qu� dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,                   160
+  Tandem sollicito cessit vis dura labori,
+  Belligeramque datur somno componere mentem.
+    Tum pater omnipotens gentem exercere periclis
+  Dardaniam, et fama s�vorum tollere ad astra
+  Bellorum meditans, priscosque referre labores,                   165
+  Pr�cipitat consulta viri; segnemque quietem
+  Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.
+  Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram
+  Aligero lapsu portabat jussa parentis.
+  Nec mora: mulcentem securo membra sopore                         170
+  Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:
+  �Turpe duci totam somno consumere noctem,
+  O rector Liby�; vigili stant bella magistro.
+  Jam maria effusas cernes turbare carinas,
+  Et Latiam toto pubem volitare profundo,                          175
+  Dum lentus coepti terra cunctaris Ibera.
+  Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,
+  Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?
+  En age, si quid inest animo par fortibus ausis,
+  Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:                  180
+  Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:
+  Victorem ante alt� statuam te moenia Rom�.�
+    Jamque videbatur dextram injectare, graduque
+  L�tantem trahere in Saturnia regna citato;
+  Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras                  185
+  Exterrent s�vis a tergo sibila linguis;
+  Ingentique metu Divum pr�cepta paventi
+  Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.
+  Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto
+  Contorta amplexu, tractasque per invia rupes,                    190
+  Ater letifero stridebat turbine serpens.
+  Quantus non �quas perlustrat flexibus Arctos,
+  Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:
+  Inmani tantus fauces diducit hiatu,
+  Adtollensque caput nimbosis montibus �quat.                      195
+  Congeminat sonitus rupti violentia c�li,
+  Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.
+  Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec alt�
+  Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras
+  Miscuerat lucem somno Deus) ardua qu� sit,                       200
+  Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra
+  Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.
+  Cui gelidis alm� Cyllenes editus antris:
+  �Bella vides optata tibi: te maxima bella,
+  Te strages nemorum, te moto turbida c�lo                         205
+  Tempestas, c�desque virum, magn�que ruin�
+  Id�i generis, lacrimosaque fata sequuntur.
+  Quantus per campos populatis montibus actas
+  Contorquet silvas squalenti tergore serpens,
+  Et late humectat terras spumante veneno:                         210
+  Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro
+  Involves bello Italiam, tantoque fragore
+  Eruta convulsis prosternes oppida muris.�
+    His �grum stimulis liquere Deusque soporque:
+  It membris gelidus sudor; l�toque pavore                         215
+  Promissa evolvit somni, noctemque retractat.
+  Jamque Deum regi Martique sub omine fausto
+  Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro
+  Placatus meritis monitor Cyllenius aris.
+  Extemplo edicit convellere signa, repensque                      220
+  Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.
+    Prodite, Calliope, fam�, quos horrida coepta
+  Excierint populos, tulerintque in regna Latini;
+  Et quas indomitis urbes armarit Iberis,
+  Quasque Par�tonio glomerarit litore turmas                       225
+  Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,
+  Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam
+  S�vior it trucibus tempestas acta procellis;
+  Nec bellum raptis tam dirum mille carinis
+  Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem.                   230
+    Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,
+  Membra levis, celsique decus fraudata superbum
+  Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos
+  Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique
+  Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque                       235
+  Cingere inadsuetum; et rubr� velamine vestis
+  Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.
+  His rector fulgens ostro super altior omnes
+  Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu
+  Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis.                  240
+    Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,
+  Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrs�.
+  Tum, qu� Sicanio pr�cinxit litora muro,
+  In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.
+  Sed dux in sese converterat ora Sych�us,                         245
+  Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore
+  Maternum inplebat genus, et resonare superbo
+  Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.
+    Adfuit undosa cretus Berenicide miles,
+  Nec tereti dextras in pugnam armata dolone                       250
+  Destituit Barce sitientibus arida venis.
+  Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis
+  Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.
+  Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,
+  Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.                      255
+    Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,
+  Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos,
+  Et Tingin rapido mittebat ab �quore Lixus.
+  Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,
+  Qu�que procul cavit non �quos Ruspina fluctus,                   260
+  Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.
+  Ducit tot populos ingens et corpore et armis,
+  Herculeam factis servans ac nomine famam,
+  Ant�us, celsumque caput super agmina tollit.
+    Venere �thiopes, gens haud incognita Nilo,                     265
+  Qui magneta secant: solis honor ille metalli,
+  Intactum chalybem vicino ducere saxo.
+  His simul, inmitem testantes corpore solem,
+  Exusti venere Nub�: non �rea cassis,
+  Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;                      270
+  Tempora multiplici mos est defendere lino,
+  Et lino munire latus, scelerataque succis
+  Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.
+  Tum primum castris Phoenicum tendere ritu
+  Cinyphii didicere Mac�: squalentia barba                         275
+  Ora viris, humerosque tegunt velamine capri
+  S�tigero; panda manus est armata cateia.
+  Versicolor contra c�tra, et falcatus ab arte
+  Ensis Adyrmachidis, ac l�vo tegmina crure.
+  Sed mensis asper populus, victuque maligno:                      280
+  Nam calida tristes epul� torrentur arena.
+  Quin et Massyli fulgentia signa tulere,
+  Hesperidum veniens lucis domus ultima terr�.
+  Pr�fuit intortos demissus vertice crines
+  Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas,                    285
+  Atque inter frondes revirescere viderat aurum.
+    Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,
+  Misceri gregibus G�tulia sueta ferarum,
+  Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.
+  Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva                290
+  Mos, atque errantes circumvectare penates.
+  Hinc mille alipedes turm�, velocior Euris
+  Et doctus virg� sonipes, in castra ruebant.
+  Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet
+  Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber                           295
+  Nare sagax e calle feras, perterrita late
+  Agmina pr�cipitant volucres formidine cervi.
+  Hos agit haud l�to vultu, nec fronte serena,
+  Asbytes nuper c�s� germanus, Acherras.
+    Marmarid�, medicum vulgus, strepuere catervis;                 300
+  Ad quorum cantus serpens oblita veneni,
+  Ad quorum tactum mites jacuere cerast�.
+  Tum, chalybis pauper, Banjur� cruda juventus,
+  Contenti parca durasse hastilia flamma,
+  Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis.                   305
+  Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,
+  Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;
+  Tanta fuga est! certant penn�, campumque volatu
+  Quum rapuere, pedum frustra vestigia qu�ras.
+  Spectati castris, quos succo nobilis arbor                       310
+  Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.
+  Quique atro rabidas effervescente veneno
+  Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.
+  Fama docet, c�s� rapuit quum Gorgonis ora
+  Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem;                       315
+  Inde Medus�is terram exundasse chelydris.
+  Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,
+  Neritia Meninge satus, cui tragula semper
+  Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.
+  Hinc coit �quoreus Nasamon, invadere fluctu                      320
+  Audax naufragia, et pr�das avellere ponto:
+  Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,
+  Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha
+  Invento primam Libyen perfudit olivo.
+    Nec non totus adest vesper, populique reposti.                 325
+  Cantaber ante omnes, hiemisque �stusque famisque
+  Invictus, palmamque ex omni ferre labore.
+  Mirus amor populo, quum pigra incanuit �tas,
+  Inbelles jam dudum annos pr�vertere saxo,
+  Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis                 330
+  Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.
+    Venit et Auror� lacrimis perfusus in orbem
+  Diversum, patrias fugit quum devius oras,
+  Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.
+  His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem,                    335
+  Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,
+  Aut molli pacata celer rapit esseda collo.
+  Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer
+  Metiri, jaculove extendere pr�lia Mauro.
+    Venere et Celt� sociati nomen Iberis.                          340
+  His pugna cecidisse decus, corpusque cremari
+  Tale nefas: c�lo credunt Superisque referri,
+  Inpastus carpat si membra jacentia vultur.
+    Fibrarum, et penn�, divinarumque sagacem
+  Flammarum misit dives Call�cia pubem,                            345
+  Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,
+  Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,
+  Ad numerum resonas gaudentem plaudere c�tras.
+  H�c requies ludusque viris, ea sacra voluptas.
+  Cetera femineus peragit labor: addere sulco                      350
+  Semina, et inpresso tellurem vertere aratro
+  Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,
+  Callaici conjux obit inrequieta mariti.
+  Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis
+  Extractum lustris; primo Viriathus in �vo,                       355
+  Nomen Romanis factum mox nobile damnis.
+    Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,
+  Aut Vasco, insuetus gale�, ferre arma morati.
+  Non, qu� Dardanios post vidit, Ilerda, furores,
+  Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem,                 360
+  Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.
+  Jamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma,
+  Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:
+  Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,
+  Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo;                     365
+  Et quos nunc Gravios violato nomine Graium
+  Oene� misere domus �tolaque Tyde.
+  Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,
+  Phocaic� dant Empori�, dat Tarraco pubem
+  Vitifera, et Latio tantum cessura Ly�o.                          370
+  Hos inter clara thoracis luce nitebat
+  Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis
+  Atque altrix celsa mittebat S�tabis arce,
+  S�tabis et telas Arabum sprevisse superba,
+  Et Pelusiaco filum componere lino.                               375
+  Mandonius populis, domitorque insignis equorum
+  Inperitat C�so, et socio stant castra labore.
+    At Vettonum alas Balarus probat �quore aperto.
+  Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,
+  Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum,                380
+  Et Venerem occultam genitali concipit aura.
+  Sed non multa dies generi, properatque senectus,
+  Septimaque his stabulis longissima ducitur �stas.
+    At non Sarmaticos adtollens Uxama muros
+  Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma                  385
+  Haud �vi fragilis sonipes, crudoque vigore
+  Asper frena pati, aut jussis parere magistris.
+  Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum
+  Et rictu horrificant galeas; venatibus �vum
+  Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt.             390
+    Fulgent pr�cipuis Parnasia Castulo signis,
+  Et celebre Oceano atque alternis �stibus Hispal,
+  Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,
+  Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra
+  Nebride, et arcano M�nas nocturna Ly�o.                          395
+  Arganthoniacos armat Carteia nepotes.
+  Rex proavis fuit humani ditissimus �vi,
+  Ter denos decies emensus belliger annos.
+  Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo,
+  Et Munda, Emathios Italis paritura labores:                      400
+  Nec decus aurifer� cessavit Corduba terr�.
+  Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,
+  Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,
+  �quales �vi; genuit quos ubere ripa
+  Palladio B�tis umbratus cornua ramo.                             405
+    Talia Sidonius per campos agmina ductor
+  Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,
+  Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,
+  Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.
+  Non aliter, quoties perlabitur �quora curru,                     410
+  Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn
+  Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris
+  Nereidum chorus, et sueto certamine nandi
+  Candida perspicuo connectunt brachia ponto.
+    At Pyren�i frondosa cacumina montis                            415
+  Turbata Poenus terrarum pace petebat.
+  Pyrene celsa nimbosi verticis arce
+  Divisos Celtis late prospectat Iberos,
+  Atque �terna tenet magnis divortia terris.
+  Nomen Bebrycia duxere a virgine colles,                          420
+  Hospitis Alcid� crimen; qui, sorte laborum
+  Geryon� peteret quum longa tricorporis arva,
+  Possessus Baccho, s�va Bebrycis in aula
+  Lugendam form� sine virginitate reliquit
+  Pyrenen, letique Deus, si credere fas est,                       425
+  Causa fuit leti miser� Deus: edidit alvo
+  Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,
+  Confestim dulces liquit turbata penates.
+  Tum noctem Alcid� solis plangebat in antris,
+  Et promissa viri silvis narrabat opacis;                         430
+  Donec moerentem ingratos raptoris amores,
+  Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem
+  Diripuere fer�: laceros Tirynthius artus,
+  Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens
+  Palluit invento dilect� virginis ore.                            435
+  At voce Herculea percussa cacumina montis
+  Intremuere jugis: moesto clamore ciebat
+  Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum
+  Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,
+  Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo,                 440
+  Defletumque tenent montes per secula nomen.
+    Jamque per et colles, et densos abjete lucos
+  Bebryci� Poenus fines transcenderat aul�.
+  Inde ferox qu�situm armis per inhospita rura
+  Volcarum populatur iter, tumidique minaces                       445
+  Adcedit Rhodani festino milite ripas.
+  Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali
+  Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem
+  Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,
+  Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo.                    450
+  Auget opes stanti similis, tacitoque liquore
+  Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis
+  Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva
+  Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.
+  Invadunt alacres inimicum pontibus amnem:                        455
+  Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,
+  Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.
+  Fluminea sonipes religatus ducitur alno,
+  Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:
+  Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum                   460
+  Connexas operire trabes, ac ducere in altum
+  Paulatim rip� resolutis aggere vinclis.
+  At gregis inlapsu fremebundo territus acris
+  Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis
+  Torsit arenoso minitantia murmura fundo.                         465
+    Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,
+  Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.
+  Turbidus hic truncis saxisque Druentia l�tum
+  Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,
+  Avulsas ornos, et adesi fragmina montis                          470
+  Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,
+  Ac vada translato mutat fallacia cursu,
+  Non pediti fidus, patulis non puppibus �quus:
+  Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis
+  Corpora multa virum spumanti vertice torquens,                   475
+  Inmersit fundo laceris deformia membris.
+    Sed jam pr�teritos ultra meminisse labores
+  Conspect� propius demsere paventibus Alpes.
+  Cuncta gelu canaque �ternum grandine tecta
+  Atque �vi glaciem cohibent: riget ardua montis                   480
+  �therei facies, surgentique obvia Phoebo,
+  Duratas nescit flammis mollire pruinas.
+  Quantum Tartareus regni pallentis hiatus
+  Ad manes imos atque atr� stagna paludis
+  A supera tellure patet: tam longa per auras                      485
+  Erigitur tellus, et c�lum intercipit umbra.
+  Nullum ver usquam, nullique �statis honores:
+  Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur
+  Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes
+  Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos.                   490
+  Jam cuncti flatus ventique furentia regna
+  Alpina posuere domo: caligat in altis
+  Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.
+  Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,
+  Ossaque cum Pelio, cumque H�mo cesserit Othrys.                  495
+  Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:
+  Scindentem nubes, frangentemque ardua montis
+  Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis
+  Intemerata gradu magna vi saxa domantem.
+    At miles dubio tardat vestigia gressu,                         500
+  Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,
+  Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.
+  Contra qu� ductor (non Alpibus ille, nec ullo
+  Turbatus terrore loci; sed languida monstris
+  Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem):                 505
+  �Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,
+  Post belli decus atque acies, dare terga nivosis
+  Montibus, et segnes submittere rupibus arma?
+  Nunc, o! nunc, socii, dominantis moenia Rom�
+  Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen.                 510
+  Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.�
+  Nec mora: commotum promissis ditibus agmen
+  Erigit in collem, et vestigia linquere nota
+  Herculis edicit magni, crudisque locorum
+  Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle.                    515
+  Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus
+  Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.
+  Tum, qua durati concreto frigore collis
+  Lubrica frustratur canenti semita clivo,
+  Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu                     520
+  Nix resoluta viros, altoque e culmine pr�ceps
+  Humenti turmas operit delapsa ruina.
+  Interdum adverso glomeratas turbine Corus
+  In media ora nives fuscis agit horridus alis:
+  Aut rursum inmani stridens avulsa procella                       525
+  Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem
+  Contorto rotat in nubes sublimia flatu.
+  Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,
+  Erexere gradum, crescit labor: ardua supra
+  Sese aperit fessis, et nascitur altera moles,                    530
+  Unde nec edomitos exsudatosque labores
+  Respexisse libet; tanta formidine plana
+  Exterrent repetita oculis, atque una pruin�
+  Canentis, quacumque datur permittere visus,
+  Ingeritur facies. Medio sic navita ponto,                        535
+  Quum dulces liquit terras, et inania nullos
+  Inveniunt ventos securo carbasa malo,
+  Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis
+  �quoribus fessus renovat sua lumina c�lo.
+    Jamque, super clades atque inportuna locorum,                  540
+  Inluvie rigid�que com� squalore perenni
+  Horrida semiferi promunt e rupibus ora;
+  Atque effusa cavis exesi pumicis antris
+  Alpina invadit manus, adsuetoque vigore
+  Per dumos, notasque nives, atque invia pernix                    545
+  Clausum montivagis infestat cursibus hostem.
+  Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo
+  Infect� rubuere nives: hic, nescia vinci,
+  Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;
+  Dumque premit sonipes duro vestigia cornu,                       550
+  Ungula perfossis h�sit comprensa pruinis.
+  Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt
+  Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.
+  Bis senos soles, totidem per vulnera s�vas
+  Emensi noctes, optato vertice sidunt,                            555
+  Castraque pr�ruptis suspendunt ardua saxis.
+    At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,
+  Adfatur genitorem, et rumpit moesta querelas:
+  �Quis poen� modus, aut pereundi terminus, oro,
+  �neadis erit? et quando terrasque fretumque                      560
+  Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros
+  A te concessa Poenus parat urbe nepotes?
+  Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur
+  Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.
+  Quo Troj� extremos cineres, sacramque ruinam,                    565
+  Assaracique larem, et Vest� secreta feramus,
+  Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,
+  Exsilia errantes totum qu�s�sse per orbem?
+  Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?�
+    His Venus; et contra genitor sic deinde profatur:              570
+  �Pelle metus, neu te Tyri� conamina gentis
+  Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit
+  Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis
+  Mole viros spectare paro, atque expendere bello.
+  Gens ferri patiens, ac l�ta domare labores,                      575
+  Paulatim antiquo patrum desuescit honori;
+  Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris,
+  Et semper fam� sitiens, obscura sedendo
+  Tempora agit, mutum volvens inglorius �vum,
+  Sanguine de nostro populus, blandoque veneno                     580
+  Desidi� virtus paulatim evicta senescit.
+  Magn� molis opus, multoque labore parandum,
+  Tot populos inter, soli sibi poscere regna.
+  Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum
+  Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro                      585
+  Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus,
+  Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.
+  Hi tantum parient Latio per vulnera regnum,
+  Quod luxu, et multum mutata mente nepotes
+  Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus,                 590
+  Qui Poenum revocet patri�, Latioque repulsum
+  Ante su� muros Carthaginis exuat armis.
+  Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur �vo.
+  Exin se Curibus virtus c�lestis ad astra
+  Efferet, et sacris augebit nomen Iulis                           595
+  Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.
+  Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen,
+  Inque Caledonios primus trahet agmina lucos:
+  Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros,
+  Palmiferamque senex bello domitabit Idumen.                      600
+  Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,
+  Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.
+  Tum juvenis, magno pr�cellens robore mentis,
+  Excipiet patriam molem, celsusque feretur,
+  �quatum imperio tollens caput: hic fera gentis                   605
+  Bella Pal�stin� primo delebit in �vo.
+  At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,
+  Jam puer auricomo pr�formidate Batavo.
+  Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:
+  Sacrilegas inter flammas servabere terris;                       610
+  Nam te longa manent nostri consortia mundi.
+  Huic laxos arcus olim Gangetica pubes
+  Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.
+  Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,
+  Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.                        615
+  Idem, indignantem transmittere Dardana signa,
+  Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.
+  Quin et Romuleos superabit voce nepotes,
+  Qu�s erit eloquio partum decus: huic sua Mus�
+  Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus,              620
+  Et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur.
+  Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,
+  Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,
+  Et junget nostro templorum culmina c�lo.
+  Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas                       625
+  Imperio terras patrio rege. Tarda senectam
+  Hospitia excipient c�li, solioque Quirinus
+  Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:
+  Siderei juxta radiabunt tempora nati.�
+    Dum pandit seriem venturi Juppiter �vi,                        630
+  Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,
+  Lapsantem dubio devexa per invia nisu
+  Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.
+  Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci
+  Pr�rupto turbant, et cautibus obvia rupes.                       635
+  Stant clausi, moerentque moras et dura viarum;
+  Nec refovere datur torpentia membra quiete.
+  Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis
+  Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.
+  Jamque ubi nudarunt silva densissima montis,                     640
+  Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem
+  Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro
+  Dat gemitum putris resoluto pondere moles,
+  Atque aperit fessis antiqui regna Latini.
+  His tandem ignotas transgressus casibus Alpes,                   645
+  Taurinis ductor statuit tentoria campis.
+    Interea, voces Jovis atque oracula portans,
+  Emensis aderat Garamantum l�tus arenis
+  Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:
+  �Maxime Belide, patriis qui moenibus arces                       650
+  Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.
+  Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:
+  Nos p�ne �quoribus tellus violentior hausit.
+  Ad finem c�li medio tenduntur ab orbe
+  Squalentes campi: tumulum natura negavit                         655
+  Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens
+  Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:
+  Vel si, perfracto populatus carcere terras,
+  Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus
+  Invasere truces capientem pr�lia campum,                         660
+  Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.
+  Has observatis valles enavimus astris:
+  Namque dies confundit iter; peditemque profundo
+  Errantem campo, et semper media arva videntem,
+  Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.                        665
+  Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna
+  Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,
+  Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.
+  Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,
+  Qu� nascente die, qu� deficiente tepescit,                       670
+  Qu�que riget, medius quum sol adcendit Olympum,
+  Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.
+  Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas
+  Ostentat senior, l�taque ita mente profatur:
+  �Has umbras nemorum, et connexa cacumina c�lo,                   675
+  �Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.
+  �Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,
+  �In gremio Thebes geminas sedisse columbas?
+  �Quarum, Chaonias pennis qu� contigit oras,
+  �Inplet fatidico Dodonida murmure quercum.                       680
+  �At qu�, Carpathium super �quor vecta, per auras
+  �In Libyen niveis tranavit concolor alis,
+  �Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:
+  �Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,
+  �Ductore electo gregis, (admirabile dictu!)                      685
+  �Lanigeri capitis media inter cornua perstans
+  �Marmaricis ales populis responsa canebat.
+  �Mox subitum nemus atque annoso robore lucus
+  �Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,
+  �A prima venere die: prisco inde pavore                          690
+  �Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.�
+  Dumque ea miramur, subito stridore tremendum
+  Inpuls� patuere fores, majorque repente
+  Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos
+  Effulgens nivea, et populi concurrere certant.                   695
+  Inde ubi mandatas effudi pectore voces,
+  Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro
+  Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,
+  Ac major nota jam vox prorumpit in auras:
+  �Tenditis in Latium, belloque agitare paratis                    700
+  �Assaraci prolem, Libyes: coepta aspera cerno,
+  �Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram
+  �In latus Hesperium flammam exspirare furentes
+  �Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.
+  �Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati                       705
+  �Deposcis, claroque ferox das vela labori,
+  �Invade �toli ductoris Iapyga campum:
+  �Sidonios augebis avos, nullique relinques,
+  �Altius Ausoni� penetrare in viscera gentis;
+  �Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna.                     710
+  �Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,
+  �Dum carpet superas in terris Hannibal auras.��
+    Talia portabat l�tis oracula Bostar,
+  Inplebatque viros pugn� propioris amore.
+
+
+
+
+LIBER QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici
+ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe
+et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque
+animo bellum comparatur; 1-38.
+
+Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem
+sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis
+consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens
+ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55.
+
+Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89.
+
+Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad pr�lium
+se expediunt; 90-100.
+
+Primus omnium Bogus auspex, ex l�to prodigio certam victori� spem
+augurans, telum in Romanos emittit; 101-142.
+
+Quo facto in prima Poenorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo,
+qui magnam hostium stragem edit; 143-188.
+
+Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215.
+
+Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter
+propulsat Scipio consul, qui ingenti eos c�de prosternit; 216-247.
+
+Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum
+provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299.
+
+Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus,
+equites Poenorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio
+utrimque eventu pugnatur; 300-323.
+
+Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum
+c�dit; 324-354.
+
+Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas
+acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt;
+355-400.
+
+Mox foedam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes
+inruit; 401-416.
+
+Pr�sentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove
+missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante,
+per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem,
+gravi vulnere saucium, in conspectu Poenorum, admiratione tam egregii
+spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479.
+
+Noctis interventu pr�lium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio
+tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti
+inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul,
+compositis Sicili� rebus, colleg� conjungitur; 480-497.
+
+Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra
+communit; et, ne quod rei gerendi� pr�mitteret tempus, hostes ad novam
+pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis glori�que cupidus, non
+detrectat; 498-524.
+
+Magna tum c�de ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt,
+ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter
+cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive,
+nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur;
+525-597.
+
+Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident,
+quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis
+necant; 598-621.
+
+Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet
+vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio
+venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637.
+
+Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas
+effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris
+motus, pr�senti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis
+undarum coercetur; 638-697.
+
+Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Rom� C. Flaminius,
+vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad
+intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721.
+
+L�tus hic nuntius a Junone, in deum pr�sidem Trasymeni lacus conversa,
+ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire
+conatur, et, vi tempestatis in paludibus, pr�ter homines et jumenta,
+altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra
+locat; 722-762.
+
+Dum h�c in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et
+sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt;
+sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio
+permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807.
+
+Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem
+deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse
+vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit;
+808-829.
+
+
+  Fama per Ausoni� turbatas spargitur urbes,
+  Nubiferos montes, et saxa minantia c�lo
+  Adcepisse jugum, Poenosque per invia vectos;
+  �mulaque Herculei jactantem facta laboris
+  Descendisse ducem: diros canit inproba motus,                      5
+  Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro
+  Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.
+  Adstruit auditis, docilis per inania rerum
+  Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres
+  Bellorum raptim curas; subitusque per omnem                       10
+  Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.
+  Pila novant, ac detersa rubigine s�vus
+  Induitur ferro splendor; niveumque repost�
+  Instaurant gale� coni decus: hasta juvatur
+  Amento; revocantque nova fornace bipennes.                        15
+  Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas
+  Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.
+  Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum
+  Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.
+  Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,                      20
+  Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque
+  Retractant turres, edit quas longior �tas.
+  Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis
+  Et fidos certant obices arcessere silva:
+  Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister                    25
+  Pr�cipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.
+  Deseruere larem: portant cervicibus �gras
+  Adtoniti matres, ducentesque ultima fila
+  Grand�vos rapuere senes: tum crine soluto
+  Ante agitur conjux; dextra l�vaque trahuntur                      30
+  Parvi, non �quo comitantes ordine, nati.
+  Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.
+    At Patres, quanquam exterrent inmania coepta,
+  Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa
+  Decepere, tamen crudam contra aspera mentem                       35
+  Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis
+  Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,
+  Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.
+    Sed Liby� ductor tuto fovet agmina vallo,
+  Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;                     40
+  Solandique genus, l�tis ostentat ad Urbem
+  Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.
+  At non et rerum curas, consultaque belli
+  Stare probat, solusque nequit perferre quietem.
+  Armifer� quondam prisca inter tempora gentes                      45
+  Ausonium invasere latus, sedesque beatas,
+  Et metui peperere manu: mox inpia bella
+  Tarpeius pater et capti sensere Quirites.
+  Hic dum sollicitat donis, et inania corda
+  Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;                     50
+  Jam consul, volucri pervectus litora classe,
+  Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;
+  Ingentesque duces, pelagi terr�que laborem
+  Diversum emensos, propiora pericula vallo
+  Jungebant, magn�que aderant primordia cladis.                     55
+  Namque ut, conlatis admoto consule castris,
+  Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris
+  Adcens� viso poscebant hoste cohortes;
+  Debellata procul, qu�cumque vocantur Iberis,
+  Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor                         60
+  Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem
+  Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,
+  Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum
+  Amphitryoniad� fuerit labor, isse sub armis
+  Poenorum turmas, equitemque per ardua vectum                      65
+  Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.
+    Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:
+  �Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis
+  Cautibus, atque �gre torpentia membra trahentem.
+  En age, qui sacros montes, rupesque profundas                     70
+  Transiluit, discat, quanto stat celsius arce
+  Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,
+  An vestros rupisse globos: det inania fam�,
+  Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,
+  Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum                 75
+  Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines
+  Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.
+  Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum
+  Carthago, anne eadem mittat, qu�, mersa sub �quor,
+  �gates inter vasto jacet obruta ponto.�                           80
+    H�c ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.
+  C�ruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso
+  Perspicuus servat turbari nescia fundo,
+  Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.
+  Vix credas labi; ripis tam mitis opacis                           85
+  Argutos inter volucrum certamine cantus,
+  Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.
+    Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris
+  Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.
+  Explorare locos consul, collisque propinqui                       90
+  Ingenium, et campis qu� sit natura, parabat.
+  Par studium Poeno, similesque in pectore cur�.
+  Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.
+    Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,
+  Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro                 95
+  Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer
+  Vincentum lituos hinnitus s�vit equorum:
+  Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.
+  Ambobus velox virtus, geminusque cupido
+  Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.                  100
+    Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,
+  Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;
+  Quum subitum liquida, non ullis nubibus, �thra
+  Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.
+  Accipiter, medio tendens a limite solis,                         105
+  Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,
+  Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,
+  Idem nunc rostro, duris nunc ictibus al�,
+  Ter quinas dederat s�va inter vulnera leto.
+  Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor                    110
+  Gliscere; et urgebat trepidam jam c�de priorum,
+  Incertamque fug�, pluma labente, columbam;
+  Donec Phoebeo veniens Jovis ales ab ortu
+  In tenues tandem nubes dare terga coegit.
+  Tum victrix l�tos signa ad Romana volatus                        115
+  Convertit; prolesque ducis qua parte decora
+  Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,
+  Clangorem bis terque dedit, rostroque corusc�
+  Perstringens conum gale�, se reddidit astris.
+    Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes                  120
+  Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):
+  �Poene, bis octonos Italis in finibus annos,
+  Audaci similis volucri, sectabere pubem
+  Ausoniam, multamque feres cum sanguine pr�dam:
+  Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna                     125
+  Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:
+  Adsis o, firmesque tu�, Pater, alitis omen.
+  Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu
+  Mentitur superos pr�pes, postrema subact�
+  Fata, puer, Liby�, et majus Carthagine nomen.�                   130
+    Contra l�ta Bogus Tyrio canit omina regi,
+  Et faustum accipitrem, c�sasque in nube volucres
+  �neadis cladem et Veneris portendere genti.
+  Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,
+  Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.                   135
+  Illa volans patuli longe per inania campi
+  Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,
+  Dum prim� decus adfectat decerpere pugn�,
+  Obvia quadrupedis pr�ceps Catus ora tulisset.
+  Sic elanguescens, ac jam casura, petitum                         140
+  Invenit vulnus, c�demque adcepit ab hoste
+  Cornus, et oblat� stetit inter tempora frontis.
+  Incurrunt acies, magnoque fragore per �quor
+  Suspendunt cuncti frenis sublime reductos
+  Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras                    145
+  It sonipes, rapidaque volans per aperta procella
+  Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.
+  Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala
+  Arietat in primos, obicitque inmania membra.
+  Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat                    150
+  Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;
+  Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro
+  Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.
+  Colla viri fulvo radiabant lactea torque,
+  Auro virgat� vestes, manic�que rigebant                          155
+  Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.
+    Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum
+  Prima phalanx; spiss�que ruunt conferta per arma
+  Und� Boiorum: sociata examina densent
+  Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum                       160
+  Pectoribus toto volvuntur corpora campo.
+  Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum
+  Lubrica belliger� sorbet vestigia turm�.
+  Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,
+  Et circumvolitans tetros a sanguine rores                        165
+  Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.
+  Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori
+  Purpureo moriens victricia sanguine tingis.
+  Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in pr�lia mentes
+  Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,                     170
+  H�sit barbaricum sub anhelo gutture telum,
+  Et clausit raucum letali vulnere murmur.
+  At sonus, extremo morientis fusus ab ore,
+  Flexa pererravit mutis jam cornua labris.
+  Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;                      175
+  Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,
+  Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque
+  Dum petit, ac l�vo meditatur fallere gyro,
+  Hasta viri femur et pariter per anhela volantis
+  Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.                180
+  Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,
+  Sternit pr�cipitem tepido te, Farfare, telo;
+  Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,
+  Egregium Ausoni� decus, ac memorabile nomen,
+  Si dent fata moras, aut servent foedera Poeni.                   185
+  Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello
+  Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,
+  Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.
+    Nec locus est Tyriis belli, pugn�ve, sed omnem
+  Celticus inplevit campum furor: inrita nulli                     190
+  Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.
+  Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,
+  Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat
+  Rebus in adversis exceptum pectore letum,
+  Cuspide flammat equum, ac dispergit g�sa lacerto;                195
+  Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro
+  Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,
+  Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso
+  Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.
+  Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor                       200
+  C�sariem crinemque tibi, Gradive, vovebat
+  Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.
+  Sed Parc� intonsa non exaudita voventem
+  Ad Manes traxere coma: per candida membra
+  It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.                     205
+  At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus
+  Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,
+  Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti
+  Adnectunt nervi, decisaque vulnere l�va
+  Laxatis paulum moribunda pependit habenis;                       210
+  Dumque micans tremulo conatu lora retentat,
+  Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.
+  Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque
+  Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti
+  Ora viri, patrio Divos clamore salutat.                          215
+    Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,
+  Adcitas propere castris in pr�lia consul
+  Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,
+  Candenti sublimis equo: trahit undique lectum
+  Divitis Ausoni� juvenem, Marsosque, Coramque,                    220
+  Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,
+  Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,
+  Indutosque simul gentilia lina Faliscos;
+  Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris
+  Pomifera arva creant Anienicol� Catilli;                         225
+  Quosque in pr�gelidis duratos Hernica rivis
+  Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.
+  Ibant in Martem terr� dominantis alumni,
+  Damnati Superis, nec jam reditura juventus.
+  Scipio, qua medius pugn� vorat agmina vertex,                    230
+  Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum
+  Inferias c�sis mactat Labarumque Padumque,
+  Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,
+  Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.
+  Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:                       235
+  Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,
+  Atque �quat celsus residentis consulis ora
+  Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,
+  Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens
+  Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,                   240
+  Ictu quadrupedis fulva porrectus arena
+  Elisa incussis amisit calcibus ora.
+  Perfurit Ausonius turbata per �quora ductor,
+  Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo
+  Icarium fundo victor mare; navita vasto                          245
+  Jactatur sparsus lacerata classe profundo,
+  Cunctaque canenti perfunditur �quore Cyclas.
+    Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,
+  Armat contemtu mentem necis: horrida barba
+  Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis                      250
+  Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.
+  Invadit Tarium, vicino consule pugnas
+  Miscentem, s�visque virum circumtonat armis.
+  Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos
+  Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore                     255
+  Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.
+  Longa cruor sparso linquit vestigia campo,
+  Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.
+  Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat
+  Ulcisci consul manes, quum dira per auras                        260
+  Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,
+  Haud notum vultu: surgit violentior ira
+  Comminus, atque oculos optato in corpore figit.
+  Tum, stimulans grato plaus� cervicis honore,
+  Cornipedem adloquitur: �vulgum Martemque minorem                 265
+  Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne
+  Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi pr�mia pono
+  Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,
+  Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.�
+  Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat                           270
+  In pugnam, ac vacuo poscebat pr�lia campo.
+  Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.
+  Ut juss� cessere retro, spatiumque dederunt
+  Hinc atque hinc al�, et medio stetit �quore pugna:
+  Quantus Phlegr�is telluris alumnus in arvis                      275
+  Movit signa Mimas, et c�lum exterruit armis;
+  Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur
+  Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.
+  �Nemone incens� capt�que superfuit urbi,
+  Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,                   280
+  Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;� et una
+  Contorquet nodis et obusto robore diram
+  Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,
+  Ac nimio jactu servasse inprovida campi
+  Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.                  285
+  Cui consul: �ferre h�c umbris proavoque memento,
+  Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique
+  Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.�
+  Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,
+  Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras                      290
+  Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,
+  Atque altum tota metitur cuspide pectus.
+  Procumbit lata porrectus in arva ruina,
+  Et percussa gemit tellus ingentibus armis.
+  Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,                    295
+  Pugnatura fretis subter c�cisque procellis,
+  Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.
+  Inmugit Nereus, divisaque c�rula pulsu
+  Inlisum adcipiunt irata sub �quora montem.
+  Ductore amisso pedibus se credere Celt�:                         300
+  Una spes anima, tantusque pependerat ardor.
+  Ac veluti summo venator densa Picano
+  Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram
+  Inmittit passim dumosa per invia pestem;
+  Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,                     305
+  Nigranti piceus sensim caligine vertex
+  Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;
+  Mox subita in tanto lucent incendia monte.
+  Fit sonitus; fugere fer�, fugere volucres,
+  Atque ima longe trepidant in valle juvenc�.                      310
+    At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,
+  Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum
+  Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi
+  Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.
+  Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;                  315
+  Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;
+  Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,
+  Aut illi l�vos sinuant in cornua gyros:
+  Texunt alterno glomerata volumina cursu,
+  Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.                      320
+  Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,
+  Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi
+  Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.
+    Advolat aurato pr�fulgens murice ductor
+  Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.                   325
+  Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem
+  Extulit, et magno percussit lumine campos,
+  Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit
+  Vertere terga pudor: nec leti cura decori,
+  Sed fugere infixum est, terr�que optantur hiatus.                330
+  Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,
+  Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras
+  Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat
+  Desertas victrix valles, jamque ora reducto
+  Paulatim nudat rictu, ut pr�sentia mandens                       335
+  Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.
+  Non illum Metabus, non illum celsior Ufens
+  Evasere tamen, quamvis hic alite planta,
+  Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.
+  Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens                     340
+  Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite c�so
+  Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.
+  Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque
+  Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro
+  Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.                    345
+  Fit socius leti conjecta Massicus hasta,
+  Vitiferi sacro generatus vertice montis,
+  Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto
+  Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,
+  Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.                      350
+  Exoritur rabies c�dum, ac vix tela furori
+  Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,
+  Pesque pedem premit, et nutantes casside crist�
+  Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.
+    Tergemini primam ante aciem fera pr�lia fratres                355
+  Miscebant, quos Led�o Sidonia Barce
+  Xanthippo felix uteri inter bella crearat.
+  Res Grai�, ductorque parens, ac nobile Amycl�
+  Nomen, et injectus Spartanis colla catenis
+  Regulus, inflabant veteri pr�cordia fama.                        360
+  Marte probare genus, factisque Lacona parentem
+  Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes
+  Taygeta, et tandem bellis innare subactis
+  Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.
+  Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt                  365
+  Ausonii, totidem numero; quos miserat altis
+  Egeri� genitos inmitis Aricia lucis,
+  �tatis mentisque pares: at non dabat ultra
+  Clotho dura lacus, aramque videre Dian�.
+  Namque ut in adversos, inpacti turbine pugn�,                    370
+  Eumachus et Critias, et l�tus nomine patris
+  Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones
+  Inter se furibunda movent, et murmure anhelo
+  Squalentes campos et longa mapalia complent:
+  Omnis in occultas rupes atque avia pernix                        375
+  Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,
+  Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;
+  Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento
+  Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.
+  Haud secus Egeri� pubes, hinc Virbius acer,                      380
+  Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.
+  Subsidens paulum perfossa proruit alvo
+  Albanum Critias (ast illi cuncta repente
+  Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);
+  Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat                       385
+  Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis
+  Adnexam parm� decidit vulnere l�vam,
+  Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu
+  Infelix manus, atque h�sit labentibus armis.
+  Ultima restabat fusis jam palma duobus                           390
+  Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus
+  Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,
+  Et tandem �quat� geminato funere pugn�.
+  Inde alterna viris transegit pectora mucro,
+  Inque vicem erepta posuerunt pr�lia vita.                        395
+  Felices leti, pietas quos addidit umbris!
+  Optabunt similes venientia secula fratres,
+  �ternumque decus memori celebrabitur �vo;
+  Si modo ferre diem, serosque videre nepotes
+  Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.                 400
+    At consul toto palantes �quore turmas
+  Voce tenet, dum voce viget: �quo signa refertis?
+  Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi
+  Si sors visa loci, pugn�que lacessere frontem;
+  Post me state, viri, et pulsa formidine tantum                   405
+  Adspicite! has dextras capti genuere parentes.
+  Quo fugitis? qu� spes victis? Alpesne petemus?
+  Ipsam turrigero portantem vertice muros
+  Credite submissas Romam nunc tendere palmas.
+  Natorum passim raptus, c�demque parentum,                        410
+  Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.
+  Hoc arcete nefas!� Postquam inter talia crebro
+  Clamore obtus� crassoque a pulvere fauces,
+  Hinc l�va frenos, hinc dextra conripit arma,
+  Et latum objectat pectus, strictumque minatur                    415
+  Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.
+    Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,
+  Consulis egregii movere pericula mentem.
+  Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:
+  �Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,                    420
+  Haud dubie extremus terret labor: eripe pugn�
+  Ardentem, oblitumque sui dulcedine c�dum.
+  Siste ducem Liby�: nam plus petit inprobus uno
+  Consulis exitio, tota quam strage cadentum.
+  Pr�terea (cernis) tener� qui pr�lia dextr�                       425
+  Jam credit puer, atque annos transcendere factis
+  Molitur, longumque putat pubescere bello;
+  Te duce primitias pugn�, te magna magistro
+  Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.�
+    H�c rerum sator: at Mavors in pr�lia currus                    430
+  Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri
+  Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum
+  Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum
+  Sudatum thoraca capit, quassatque per auras
+  Titanum bello satiatam sanguinis hastam,                         435
+  Atque inplet curru campos: exercitus una
+  Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti
+  Innumer� facies, frenisque operata regendis
+  Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.
+  Fertur ab inmenso tempestas horrida c�lo,                        440
+  Nigrantesque globos et turbida nubila torquens
+  Involvit terras: quatitur Saturnia sedes
+  Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,
+  Audito curru, fontique relabitur amnis.
+    Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes                      445
+  Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,
+  Armorum spolium, et rorantia consulis ora.
+  Stabat Fortun� non cedere certus, et acri
+  Mole retorquebat crudescens c�dibus hastas.
+  Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore                        450
+  Membra madent: cecidere jub�, gyroque per orbem
+  Artato, Garamas jaculis propioribus instat,
+  Et librat s�va trajectum cuspide ferrum.
+    Hic puer ut patrio defixum corpore telum
+  Conspexit, maduere gen�, subitoque trementem                     455
+  Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.
+  Bis conatus erat pr�currere fata parentis,
+  Conversa in semet dextra: bis transtulit iras
+  In Poenos Mavors: fertur per tela, per hostes
+  Intrepidus puer, et Gradivum passibus �quat.                     460
+  Continuo cessere globi, latusque repente
+  Adparet campo limes: metit agmina tectus
+  C�lesti clipeo, et sternit super arma jacentum
+  Corporaque auctorem teli, multasque paternos
+  Ante oculos animas, optata piacula, mactat.                      465
+  Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,
+  Innixum cervice ferens humeroque parentem,
+  Emicat: adtonit� tanta ad spectacula turm�
+  Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis
+  Late cedit Iber: pietasque insignis et �tas                      470
+  Belligeris fecit miranda silentia campis.
+  Tum celso e curru Mavors, �Carthaginis arces
+  Exscindes, inquit, Tyriosque ad foedera coges.
+  Nulla tamen longo tanta exorietur in �vo
+  Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,               475
+  Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:
+  Sed nequeunt meliora dari.� Tum nubila Mavors
+  �theraque, emenso terras jam sole, capessit,
+  Et fessas acies castris clausere tenebr�.
+    Condebat noctem devexo Cynthia curru,                          480
+  Fraternis adflata rotis, et ab �quore Eoo
+  Surgebant rose� media inter c�rula flamm�.
+  At consul tristis, campos Poenisque secundam
+  Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.
+  Jamque dies rapti cursu navoque labore,                          485
+  Et medio abruptus fluitabat in amne solutis
+  Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,
+  Eridani rapidas aderat quum Poenus ad undas.
+  Dumque vada et molles aditus, per devia flexo
+  Circuitu petit, et stagni languentia qu�rit,                     490
+  Interdum rapta vicinis saltibus alno
+  Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.
+  Ecce aderat, Trebi�que simul vicina tenebat
+  Trinacrio adcitus per c�rula longa Peloro,
+  Gracchorum proles, consul: gens inclita magno                    495
+  Atque animosa viro, multusque in imagine claris
+  Pr�fulgebat avus titulis bellique domique.
+    Nec Poeni, positis trans amnem in gramine castris,
+  Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,
+  Increpitansque super ductor: �Quis tertius Urbi                  500
+  Jam superest consul? qu�nam altera restat in armis
+  Sicania? en omnes Lati�, Daunique nepotum
+  Convenere manus: feriant nunc foedera mecum
+  Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,
+  At tu, donata tela inter Martia luce,                            505
+  Infelix anim�, sic, sic vivasque, tuoque
+  Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub �vi
+  Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.
+  Pugnantem cecidisse meum est.� H�c personat ardens:
+  Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis                       510
+  Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.
+    Nec Latius vallo miles debere salutem
+  Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.
+  Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto
+  Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes               515
+  Cassidis Aurunc� cristas, humeroque refulget
+  Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno
+  Respectans clamore vocat, quaque obvia densos
+  Artat turba globos, rumpens iter �quore fertur.
+  Ut torrens celsi pr�ceps e vertice Pindi                         520
+  Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore
+  Avulsum montis volvit latus; obvia passim
+  Armenta, inmanesque fer�, silv�que trahuntur;
+  Spumea saxosis clamat convallibus unda.
+    Non, mihi M�oni� redeat si gloria lingu�,                      525
+  Centenasque pater det Phoebus fundere voces,
+  Tot c�des proferre queam, quot dextera magni
+  Consulis, aut contra Tyri� furor edidit ir�.
+  Murranum ductor Liby�, ductorque Phalantum
+  Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,                      530
+  Alter in alterius fuderunt comminus ore.
+  Monte procelloso Murranum miserat Anxur,
+  Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.
+  Ut primum insigni fulsit velamine consul,
+  Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus                     535
+  Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,
+  Et summ� figit tremebundam margine parm�.
+  Cui consul, namque ira coquit: �Pone, inprobe, quidquid
+  Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.�
+  Sic ait, intorquens directo turbine robur,                       540
+  Et dirum tota tramittit cuspide lumen.
+  Nec levior dextra generatus Hamilcare s�vit:
+  Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;
+  Mevanas Varenus, arat cui divitis uber
+  Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis                    545
+  Candentes gelido perfundit flumine tauros.
+  Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura
+  Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.
+  Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.
+  Hinc pila, hinc Libyc� certant subtexere cornus                  550
+  Densa nube polum; quantumque interjacet �qui
+  Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt
+  Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.
+    Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis
+  Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum                        555
+  Persultabat equo, mediosque invectus in hostes
+  Appula non vana torquebat spicula dextra.
+  Huic horret thorax Samnitis pellibus urs�,
+  Et galea annosi vallatur dentibus apri.
+  Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret                    560
+  In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,
+  Hinc Mago, hinc s�vus pariter videre Maharbal,
+  Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi
+  Invadunt trepidum gemina inter pr�lia taurum,
+  Nec partem pr�d� patitur furor: haud secus acer                  565
+  Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.
+  It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:
+  Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,
+  Incertumque fuit, letum cui cederet hast�.
+  Et jam, dispersis Romana per agmina signis,                      570
+  Palantes agit, ad ripas, miserabile! Poenus
+  Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.
+    Tum Trebia infausto nova pr�lia gurgite fessis
+  Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.
+  Haurit subsidens fugientum corpora tellus,                       575
+  Infidaque soli frustrata voragine sorbet;
+  Nec niti, lentoque datur convellere limo
+  Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci
+  H�rent devincti gressus, resolutaque ripa
+  Inplicat, aut c�ca prosternit fraude paludis.                    580
+  Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,
+  Dum sibi quisque viam per inextricabile litus
+  Pr�ripit, et putri luctatur cespite, lapsi
+  Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.
+  Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta                    585
+  Dum parat, et celso connisus corpore prensat
+  Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,
+  Contorta rip� pendens adfigitur hasta.
+  Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,
+  Luctantemque vado permixta morte coercet.                        590
+  Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;
+  Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora
+  Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.
+  Enabat tandem medio vix gurgite pulcher
+  Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;                        595
+  Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo
+  Inpulit asper equus, fessumque sub �quora mersit.
+    Adcumulat clades subito conspecta per undas
+  Vis elephantorum turrito concita dorso.
+  Namque vadis pr�ceps rapitur, ceu proruta cautes                 600
+  Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem
+  Pr� se pectore agit, spumantique incubat alveo.
+  Explorant adversa viros, perque aspera duro
+  Nititur ad laudem virtus interrita clivo.
+  Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem                       605
+  Et fam� nudam inpatiens, �Spectabimur, inquit,
+  Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.
+  Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis
+  Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.�
+  Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit                  610
+  Spicula s�va fer�, telumque in vulnere linquit.
+  Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum
+  Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso
+  Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.
+  Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,                     615
+  Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos
+  Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.
+  Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,
+  Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,
+  Donec, consumtis longo certamine telis,                          620
+  Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.
+    Ecce per adversum, quanquam tardata morantur
+  Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem
+  Scipio, et innumeris infestat c�dibus hostem.
+  Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum                 625
+  Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.
+  Maz�us jaculo, Gestar prosternitur ense;
+  Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.
+  Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,
+  Et, quantum longo ferri tenuata rigore                           630
+  Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.
+  Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.
+  Nec leto qu�sita quies: turgentia membra
+  Eridano Trebia, Eridanus dedit �quoris undis.
+  Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.               635
+  Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,
+  Fulvos aurifera servantes arbore ramos?
+    Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;
+  Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,
+  Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris                    640
+  Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.
+  Sensit, et adcensa ductor violentius ira,
+  �Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas
+  Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis
+  Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,                   645
+  Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,
+  Inlabique Pado dabitur: qu�nam ista repente
+  Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?�
+    Talia jactantem consurgens agger aquarum
+  Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.                  650
+  Arduus adversa mole incurrentibus undis
+  Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.
+  Nec non a tergo fluctus stridente procella
+  Spumeus inrorat summas adspergine cristas.
+  Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum                    655
+  Subducta tellure Deus; percussaque longe
+  Raucum saxa sonant; und�que ad bella parentis
+  Excit� pugnant, et ripas perdidit amnis.
+  Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum
+  Adtollit cum voce caput: �Poenasne superbas                      660
+  Insuper, et nomen Trebi� delere minaris,
+  O regnis inimice meis? quot corpora porto
+  Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,
+  Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.
+  C�de, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.              665
+  Adde modum dextr�, aut campis incumbe propinquis.�
+    H�c, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto
+  Mulciber, obscur� tectus caligine nubis.
+  Ingravat ad c�lum sublatis Scipio palmis:
+  �Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,                  670
+  Talin' me leto tanta inter pr�lia nuper
+  Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra
+  Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;
+  Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,
+  Quam patri� fratrique probem.� Tum percita dictis                675
+  Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem
+  Conjugis invicti vires: agit undique flammas
+  Dispersus ripis ignis, multosque per annos
+  Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.
+  Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos                     680
+  Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.
+  Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;
+  Jam, solo restans trunco, dimisit in altum
+  Populus adsuetas ramis habitare volucres.
+  Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos                      685
+  Absorbet latices, s�voque urgente vapore
+  Siccus inarescit ripis cruor: horrida late
+  Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit
+  Tellus, ac stagnis alt� sedere favill�.
+    Miratur pater �ternos cessare repente                          690
+  Eridanus cursus; Nympharumque intima m�stus
+  Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.
+  Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta
+  Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:
+  Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.                          695
+  Tum demum admiss� voces et vota precantis,
+  Orantique datum ripas servare priores;
+  Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas
+  Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.
+  At Poenus, multo fluvium veneratus honore,                       700
+  Gramineas undis statuit socialibus aras,
+  Nescius heu! quanto Superi majora moverent,
+  Et quos Ausoni� luctus, Trasymene, parares.
+    Boiorum nuper populos turbaverat armis
+  Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,                     705
+  Corde levem atque astus inopem contundere gentem.
+  Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.
+  Hunc, l�vis Urbi genitum ad fatalia damna
+  Ominibus, parat imperio Saturnia fesso
+  Ductorem, dignumque virum veniente ruina.                        710
+  Inde ubi prima dies juris, clavumque regend�
+  Invasit patri�, ac sub nutu castra fuere;
+  Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem
+  Nescius, adcepit miser� si jura carin�,
+  Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis                  715
+  Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis
+  Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.
+  Ergo agitur raptis pr�ceps exercitus armis
+  Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci
+  Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum                   720
+  M�onios Italis permixta stirpe colonos.
+    Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur
+  Laude super tanta monitor Deus: omnia somni
+  Condiderant, �grisque dabant oblivia curis,
+  Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,                   725
+  Et madid� frontis crines circumdata fronde
+  Populea, stimulat subitis pr�cordia curis,
+  Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.
+  �O felix fam�, et Latio lacrimabile nomen,
+  Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,                        730
+  Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?
+  Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.
+  Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti
+  Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum
+  Sanguinis, et patrias satiabis c�dibus umbras.                   735
+  Nobis persolves meritos securus honores.
+  Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit
+  Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.�
+    His agitur monitis, et l�tam numine pubem
+  Protinus aerii pr�ceps rapit aggere montis.                      740
+  Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo
+  Piniferum c�lo miscens caput, Apenninus.
+  Condiderat nix alta trabes, et vertice celso
+  Canus apex structa surgebat ad astra pruina.
+  Ire jubet: prior exstingui labique videtur                       745
+  Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.
+  Scandunt pr�rupti nimbosa cacumina saxi,
+  Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.
+  Plana natant, putrique gelu liquentibus undis
+  Invia limosa restagnant arva palude.                             750
+  Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex
+  S�vitia quatitur c�li, manante per ora
+  Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,
+  Optatum bene credit emi quocumque periclo
+  Bellandi tempus: non frontis parcit honori,                      755
+  Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur
+  In pretium belli dare, si victoria poscat;
+  Satque putat lucis, Capitolia cernere victor
+  Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.
+  Talia perpessi tandem inter s�va locorum                         760
+  Optatos venere lacus; ubi deinde per arma
+  Sumeret amissi numerosa piacula visus.
+    Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:
+  Causa vi� non parva viris; nec l�ta ferebant.
+  Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,                  765
+  Poscere c�de Deos veniam, ac flagrantibus aris
+  (Infandum dictu!) parvos inponere natos.
+  Urna reducebat miserandos annua casus,
+  Sacra Thoante� ritusque imitata Dian�.
+  Cui fato sortique Deum de more petebat                           770
+  Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.
+  Sed propior metus armati ductoris ab ira,
+  Et magna ante oculos stabat genitoris imago.
+    Asperat h�c foedata genas, lacerataque crines,
+  Atque urbem complet m�sti clamoris Imilce.                       775
+  Edonis ut Pang�a super trieteride mota
+  It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.
+  Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres
+  Clamat, �Io conjux! quocumque in cardine mundi
+  Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,                780
+  Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis
+  Urbis Dardani� muris, vibrantia tela
+  Excipis intrepidus clipeo, s�vamque coruscans
+  Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.
+  Interea tibi prima domus atque unica proles                      785
+  Heu! gremio in patri� Stygias raptatur ad aras.
+  I nunc, Ausonios ferro populare penates,
+  Et vetitas molire vias! I, pacta resigna
+  Per cunctos jurata Deos! sic pr�mia reddit
+  Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!                 790
+  Qu� porro h�c pietas, delubra adspergere tabo?
+  Heu prim� scelerum caus� mortalibus �gris,
+  Naturam nescire Deum! justa ite precari
+  Ture pio, c�dumque feros avertite ritus.
+  Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,                 795
+  Sit satis ante aras c�sos vidisse juvencos;
+  Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,
+  Me, me, qu� genui, vestris absumite votis.
+  Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?
+  An flend� magis �gates, et mersa profundo                        800
+  Punica regna forent, olim si sorte cruenta
+  Esset tanta mei virtus pr�repta mariti?�
+    H�c, dubios vario Divumque hominumque timore,
+  Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,
+  Abnueret sortem, an superum pareret honori.                      805
+  Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,
+  Magnanimi metuens inmitia corda mariti.
+    His avide auditis ductor sic deinde profatur:
+  �Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat
+  Hannibal �quatus Superis? qu� pr�mia digna                       810
+  Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque
+  Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo
+  Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.
+  At puer armorum et belli servabitur heres.
+  Spes, o nate, me�, Tyriarumque unica rerum,                      815
+  Hesperia minitante, salus, terraque fretoque
+  Certare �neadis, dum stabit vita, memento.
+  Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.
+  Vos quoque, D� patrii, quorum delubra piantur
+  C�dibus, atque coli gaudent formidine matrum,                    820
+  Huc l�tos vultus totasque advertite mentes.
+  Namque paro sacra, et majores molior aras.
+  Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:
+  Tu l�vos propior colles adcede, Choaspe:
+  Ad claustra et fauces ducat per opaca Sych�us.                   825
+  Ast ego te, Trasymene, vago cum milite pr�ceps
+  Lustrabo, et Superis qu�ram libamina belli.
+  Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,
+  Qu� spectata, viri, patriam referatis in urbem.�
+
+
+
+
+LIBER QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes
+Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.
+
+Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine
+incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias
+superat; 24-52.
+
+Quo facto, confestim pugn� signum proponit, et, neque variis prodigiis
+territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa
+suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.
+
+Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat,
+omnibusque jam ad pr�lium rite pr�paratis animum suorum, magna ex
+parte fractum, verbis confirmat; 105-185.
+
+Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet,
+suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes
+ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii
+quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.
+
+Tum Picentes pugnam capessunt, et Poenis secunda fortuna, Romanis ira
+ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur;
+208-228.
+
+Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.
+
+Nerius et Volunx pereunt; 258-267.
+
+Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque
+impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi
+sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.
+
+Nec minus tristem vit� exitum habet Mamercus, qui, dum c�so signifero
+Lusitano vexilloque ei erepto foedam suorum fugam sistit, permultis
+vulneribus confossus cadit; 333-343.
+
+Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo
+in castris sanetur; 344-375.
+
+Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerend�
+occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn,
+giganti similem, ingentemque aliorum Poenorum numerum prosternit;
+376-456.
+
+Dum h�c in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab
+Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sych�us Tauranum
+aliosque trepidos c�dit, et arbores, in quas conscenderant, vel
+bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum
+consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.
+
+Interim, Hannibal cum fratre sanato in pr�lium redit, et pr�ter alios
+Fontanum, Butam, L�vinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium
+obtruncat; 530-583.
+
+Qua hostium strage edita, ex m�sto vultu et clamore Poenorum, qui
+exanimum Sych�i corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo
+pr�sagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen
+provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.
+
+Sed repente ingens terr� motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum
+jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit;
+611-631.
+
+Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans,
+populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat:
+quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum,
+qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo
+obruitur; 632-666.
+
+Pr�lio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa
+virtutis Roman�, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicu�,
+admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam
+nocte in castra redit; 667-678.
+
+
+  Ceperat Etruscos occulto milite colles
+  Sidonius ductor, perque alta silentia noctis
+  Silvarum anfractus c�cis insiderat armis.
+  At parte e l�va, restagnans gurgite vasto,
+  Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis,                       5
+  Et late multo foedabat proxima limo:
+  Qu� vada, Faunigen� regnata antiquitus Arno,
+  Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.
+  Lydius huic genitor, Tmoli decus, �quore longo
+  M�oniam quondam in Latias advexerat oras                          10
+  Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris;
+  Isque insueta tub� monstravit murmura primus
+  Gentibus, et bellis ignava silentia rupit.
+  Nec modicus voti natum ad majora fovebat.
+  Verum ardens puero, castumque exuta pudorem,                      15
+  (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres)
+  Litore conreptum stagnis demisit Agylle,
+  Flore capi juvenum prim�vo lubrica mentem
+  Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.
+  Solat� viridi penitus fovere sub antro                            20
+  Naides, amplexus undosaque regna trementem.
+  Hinc dotale lacus nomen, lateque hymen�o
+  Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.
+    Et jam curriculo nigram nox roscida metam
+  Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux                       25
+  Protulerat, stabatque nitens in limine primo,
+  Quum minus abnuerit noctem des�sse viator,
+  Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas,
+  Pr�grediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat
+  Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis,                  30
+  Insertique globo pedites, et inutile Marti
+  Lixarum vulgus, pr�sago cuncta tumultu
+  Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.
+  Tum super ipse lacus, densam caligine c�ca
+  Exhalans nebulam, late conruperat omnem                           35
+  Prospectum miseris, atque atr� noctis amictu
+  Squalebat pressum picea inter nubila c�lum.
+    Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto
+  Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet.
+  Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta,                       40
+  Incustoditum, mox inremeabile, litus.
+  Namque sub angustas artato limite fauces
+  In fraudem ducebat iter, geminumque receptis
+  Exitium, hinc rupes, hinc und� claustra premebant.
+  At cura umbroso servabat vertice montis                           45
+  Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.
+  Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas,
+  Ore levem patulo texens de vimine nassam,
+  Cautius interiora ligat, mediamque per alvum,
+  Sensim fastigans, compressa cacumina nectit,                      50
+  Ac fraude artati remeare foraminis arcet
+  Introitu facilem, quem traxit ab �quore, piscem.
+    Ocius interea propelli signa jubebat
+  Excussus consul fatorum turbine mentem,
+  Donec flammiferum tollentes �quore currum                         55
+  Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato,
+  Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat
+  Caligo in terras nitido resoluta sereno.
+  Tunc ales, priscum populis de more Latinis
+  Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum                    60
+  Explorant super eventu, ceu pr�scia luctus,
+  Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit.
+  Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras
+  Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem
+  Incerta cervice ferens, altaria liquit.                           65
+  Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,
+  Teter humo lacera nitentum erupit in ora
+  Exsultans cruor, et c�dis documenta futur�
+  Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:
+  Ac super h�c Divum genitor, terrasque fretumque                   70
+  Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis
+  Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,
+  Ictusque �therea per stagna patentia flamma
+  Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.
+  Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas                      75
+  Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!
+    Atque hic, egregius lingu�, nomenque superbum,
+  Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva
+  Ostentans ales proavit� insignia pugn�,
+  Plenus et ipse De�m, et socium terrente pavore,                   80
+  Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:
+  �Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,
+  Per patrios, consul, muros, suspensaque nostr�
+  Eventu pugn� natorum pignora, cedas
+  Oramus Superis, tempusque ad pr�lia dextrum                       85
+  Opperiare: dabunt idem camposque diemque
+  Pugnandi; tantum ne dedignare secundos
+  Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam
+  Qu� stragem Liby� portet, tum signa sequentur
+  Nulla vulsa manu, vescique interritus ales                        90
+  Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.
+  An te pr�stantem belli fugit, inproba quantum
+  Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis
+  Adversa fronte; at circa nemorosa minantur
+  Insidias juga, nec l�va stagnantibus undis                        95
+  Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.
+  Si certare dolis et bellum ducere cordi est,
+  Interea rapidis aderit Servilius armis,
+  Cui par imperium, et vires legionibus �qu�.
+  Bellandum est astu: levior laus in duce dextr�.�                 100
+    Talia Corvinus, primoresque addere passim
+  Orantum verba, et divisus quisque timori
+  Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari
+  Flaminium, ne C�licolis contendere perstet.
+    Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira,                       105
+  Auditoque furens socias non defore vires:
+  �Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes
+  Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum
+  Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?
+  Quas ego tunc animas dextra, qu� corpora fudi,                   110
+  Irata tellure sata, et vix vulnere vitam
+  Reddentes uno! Jacuere ingentia membra
+  Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.
+  Scilicet has sera ad laudes Servilius arma
+  Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho                           115
+  Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam?
+  Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis,
+  Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem
+  Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum
+  Auspicium Latio, quod in armis dextera pr�stat.                  120
+  An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti
+  Ut teneat vallo? Poenus nunc occupet altos
+  Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem?
+  Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Rom�
+  Inl�sus contendat iter? deforme sub armis                        125
+  Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus
+  Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris
+  Agmina circumstant, Trebi� qui gurgite, quique
+  Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.�
+    Nec mora: jam medio coetu signisque sub ipsis                  130
+  Postrema aptabat nulli exorabilis arma.
+  �re atque �quorei tergo flavente juvenci
+  Cassis erat munita viro; cui vertice surgens
+  Triplex crista jubas effundit crine Suevo:
+  Scylla super, fracti contorquens pondera remi,                   135
+  Instabat, s�vosque canum pandebat hiatus:
+  Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus
+  Boiorum c�so capiti inlacerabile victor
+  Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.
+  Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos                      140
+  Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro.
+  Tum clipeum capit, adspersum quem c�dibus olim
+  Celticus ornarat cruor, humentique sub antro,
+  Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra,
+  Ingentem Assaraci c�lo nutribat alumnum.                         145
+  Hinc ensem lateri, dextr�que adcommodat hastam.
+  Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena,
+  Caucasiam instratus virgato corpore tigrim.
+  Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum,
+  Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet:              150
+  �Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem
+  Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora.
+  Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque
+  Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris
+  Ticini frater ripis jacet: at meus alta                          155
+  Metitur stagna Eridani sine funere natus.
+  H�c sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris
+  Privati rabies, is vero ingentia sumat
+  E medio, fodiant qu� magnas pectus in iras;
+  Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum,                    160
+  Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi,
+  Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis
+  Qu�sit� fibr�, vanusque moratur haruspex,
+  Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.�
+    Turbidus h�c, visoque artis in millibus atras                  165
+  Bellatore jubas aptante: �Est, Orphite, munus,
+  Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti
+  Dona Jovi portet feretro suspensa cruento?
+  Nam cur h�c alia pariatur gloria dextra?�
+  Hinc pr�vectus equo, postquam inter pr�lia notam                 170
+  Adcepit vocem; �Procul hinc te Martius, inquit,
+  Murrane, ostendit clamor, videoque furentem
+  Jam Tyria te c�de: venit laus quanta! sed, oro,
+  H�c angusta loci ferro patefacta relaxa.�
+    Tum Soracte satum, pr�stantem corpore et armis,                175
+  �quanum noscens, patrio cui ritus in arvo,
+  Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis,
+  Exta ter innocuos l�tum portare per ignes:
+  �Sic in Apollinea semper vestigia pruna
+  Inviolata teras, victorque vaporis ad aras                       180
+  Dona serenato referas solennia Phoebo;
+  Concipe, ait, dignum factis, �quane, furorem
+  Vulneribusque tuis: socio te c�dis et ir�
+  Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem
+  Cinyphi�que globos dubitarim inrumpere turm�.�                   185
+    Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem
+  Ferre valet, longo �neadis quod flebitur �vo.
+  Increpuere simul feralia classica signum,
+  Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.
+    Heu dolor, heu lacrim�, nec tot post secula ser�!              190
+  Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma
+  Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,
+  Et Libys, et torta Baliaris s�vus habena
+  Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:
+  Tum, quo non alius venalem in pr�lia dextram                     195
+  Ocior adtulerit conductaque bella probarit,
+  Cantaber, et gale� contemto tegmine Vasco.
+  Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque
+  Consona vox urget, signum clamore vicissim
+  Per colles Tyria circumfundente corona.                          200
+    Avertere Dei vultus, fatoque dederunt
+  Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni
+  Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem
+  Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo
+  Tristem m�renti solatur pectine luctum.                          205
+  Sola, Apennini residens in vertice, diras
+  Exspectat c�des inmiti pectore Juno.
+    Prim� Picentum, rupto ceu turbine fusa
+  Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes
+  Invadunt ultro, et poenas pro morte futura,                      210
+  Turbato victore, petunt adcensa juventus;
+  Et, velut erepto metuendi libera c�lo,
+  Manibus ipsa suis pr�sumta piacula mittit.
+  Funditur unanimo nisu et concordibus ausis
+  Pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi                       215
+  Submittunt clipeos curvato pondere teli.
+  Acrius hoc rursum Libys, ut pr�sentia s�vi
+  Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim
+  Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.
+    Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo                  220
+  Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.
+  Stridit Tartarea nigro sub pectore Div�
+  Letiferum murmur, feralique horrida cantu
+  Buccina lymphatas agit in certamina mentes.
+  His iras adversa fovent, crudusque ruente                        225
+  Fortuna stimulus spem projecisse salutis:
+  Hos dexter Deus, et l�to Victoria vultu
+  Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.
+    Abreptus pulchro c�dum Lateranus amore,
+  Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes.             230
+  Quem postquam florens �quali Lentulus �vo
+  Conspexit, nimium pugn�, nimiumque cruoris,
+  Infestas inter non �quo Marte catervas
+  Fata inritantem, nisu se concitat acri;
+  Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat                         235
+  Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta
+  Occupat, et socium duris se casibus addit.
+  Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci
+  Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.
+    Actus in adversos casu (namque obvia ferre                     240
+  Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum
+  Damnasset Stygi� nocti?) pr�fracta gerebat
+  Syrticus excelso decurrens robora monte;
+  Et quatiens acer nodosi pondera rami,
+  Flagrabat gemin� nequidquam c�dis amore.                         245
+  �Non hic �gates, infidaque litora nautis,
+  O juvenes, motumque novis sine Marte procellis
+  Fortunam bello pelagus dabit: �quoris olim
+  Victores, media sit qualis discite terra
+  Bellator Libys, et meliori cedite regno.�                        250
+  Ac simul infesto Lateranum pondere trunc�
+  Arboris urgebat, jungens convicia pugn�.
+  Lentulus huic frendens ira: �Trasymenus in altos
+  Adscendet citius colles, quam sanguine roret
+  Iste pio ramus.� Subsidensque ilia nisu                          255
+  Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro
+  Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.
+    Nec minus adcensis in mutua funera dextris
+  Parte alia campi s�vit furor. Altus Iertes
+  Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi                          260
+  Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis
+  Pondera thesauris, patrio nec regia quondam
+  Pr�fulgens ebore, et possessa mapalia soli
+  Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri
+  Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo               265
+  Congestis opibus donisque refersit opimis,
+  Nudum Tartarea portabit navita cymba.
+    Juxta bellator juvenilibus Appius ausis
+  Pandebat campum c�de; atque, ubi plurima virtus,
+  Nullique adspirare vigor, decus inde petebat.                    270
+  Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero,
+  Nequidquam extrem� longinquus cultor aren�
+  Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo
+  Degustat cuspis generosum extrema cruorem.
+  Intonuere min�, violentaque lumina flammis                       275
+  Exarsere novis: furit et diffulminat omnem
+  Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus
+  Martia commendat mananti sanguine membra.
+  Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet
+  Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva                       280
+  Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas
+  Conligit accipitrem cernens in nube columba;
+  Aut dumis subit, albenti si sensit in �thra
+  Librantem nisus aquilam, lepus ore citato.
+  Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem                   285
+  Demetit, ac mutat successu s�vior hostem.
+    Stabat fulgentem portans in bella bipennem
+  Cinyphius; socerique miser Magonis inire
+  Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces,
+  Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus                         290
+  Foedere promiss� post Dardana pr�lia t�d�.
+  Huic inmittit atrox violentas Appius iras,
+  Conantique gravem fronti librare securim,
+  Altior insurgens, galeam super exigit ictum:
+  At fragilis valido conamine solvitur ensis                       295
+  �re in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces
+  Umbonem incerto detersit futilis ictu.
+  Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum,
+  Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans
+  Appius, et lapsu resupino in terga cadentem                      300
+  Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet.
+  Vidit conjuncto miscens certamina campo
+  Labentem socer; et lacrim� sub casside fus�
+  Cum gemitu; rapidusque ruit: data foedera nuper
+  Adcendunt animos exspectatique nepotes.                          305
+    Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra
+  Lustrabat visu; propiorque a fronte corusc�
+  Lux gale� s�vas paulum tardaverat iras.
+  Haud secus, e specula pr�ceps delatus opaca,
+  Subsidens campo submissos contrahit artus,                       310
+  Quum vicina trucis conspexit cornua tauri,
+  Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta
+  Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta
+  Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem,
+  Et sparsa pugnas meditantem spectat arena.                       315
+    Hic prior intorquens telum sic Appius infit:
+  �Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus;
+  Et generum comitare, socer.� Per tegmina velox
+  Tunc �risque moras l�vo stetit hasta lacerto.
+  At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam                   320
+  Perlibrat, magni donum memorabile fratris,
+  C�so quam victor sub moenibus ille Sagunti
+  Abstulerat Durio, ac spectat� nobile pugn�
+  Germano dederat portare in pr�lia pignus.
+  Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris              325
+  Adjutum nisu, letalem pertulit ictum;
+  Exsanguesque viri conantis vellere ferrum
+  In vulnus cecidere manus: jacet �quore nomen
+  Clarum M�onio, atque Ital� pars magna ruin�
+  Appius: intremuere lacus, corpusque refugit                      330
+  Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento
+  Exspirans premit, atque admors� inmurmurat hast�.
+    Nec fati melior Mamercus corpore toto
+  Exsolvit poenas, nulli non saucius hosti.
+  Namque per adversos, qua Lusitana ciebat                         335
+  Pugnas dira manus, raptum cum sanguine c�si
+  Signiferi magna vexillum mole ferebat,
+  Et trepida infelix revocabat signa suorum.
+  Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis,
+  Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid                  340
+  Pr�bebat tellus, sparsis vix pervia telis,
+  Injecit pariter; pluresque in corpore nullo
+  Invenere locum perfossis ossibus hast�.
+    Advolat interea fraterni vulneris ira
+  Turbatus Liby� ductor, visoque cruore,                           345
+  Num lateri cuspis, num toto pondere telum
+  Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.
+  Utque metum leti procul, et leviora pavore
+  Cognovit, proprio tectum gestamine pr�ceps
+  Ex acie rapit, et tutis a turbine pugn�                          350
+  Constituit castris. Medicas hinc ocius artes,
+  Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus
+  Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu
+  Exigere, et somnum tacto misisse chelydro,
+  Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes                   355
+  Perque Par�toni� celebratum litora Syrtis.
+  Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon
+  Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum,
+  Telorumque graves ictus sedare medendo.
+  Atque is deinde suo moriens c�lestia dona                        360
+  Monstravit nato, natusque heredis honori
+  Tramisit patrias artes; quem deinde secutus
+  Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers
+  Monstrata augebat studio, multaque vetustum
+  Hammonis comitem numerabat imagine patrem.                       365
+  Tum proavita ferens leni medicamina dextra
+  Ocius, intortos de more adstrictus amictus,
+  Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus.
+  At Mago, exuvias secum, c�sique volutans
+  Hostis mente necem, fraternas pectore curas                      370
+  Pellebat dictis, et casum laude levabat:
+  �Parce metu, germane; meis medicamina nulla
+  Adversis majora feres: jacet Appius hasta
+  Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat,
+  Sat nobis actum est; sequar hostem l�tus ad umbras.�             375
+    Qu� dum turbatos avertunt �quore campi
+  Ductores, valloque tenent; ex agmine Poenum
+  Cedentem consul tumulo speculatus ab alto,
+  Atque atram belli castris se condere nubem,
+  Turbidus extemplo trepidantes milite m�sto                       380
+  Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat
+  Jam rarescentes acies: tum voce feroci
+  Poscit equum, ac medi� ruit in certamina vallis.
+  Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum
+  Inlidit terris, molitur Juppiter altas                           385
+  Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia c�lo,
+  Intremuere simul tellus, et pontus, et �ther,
+  Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.
+    Incidit adtonitis inopino turbine Poenis
+  Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa                   390
+  Pervasit miseris conspecti consulis horror.
+  It medius, ferroque ruens densissima, latum
+  Pandit iter: clamor vario discrimine vocum
+  Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.
+  Ceu pater Oceanus quum s�va Tethye Calpen                        395
+  Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis
+  Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.
+  Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas
+  Audit Tartessos latis distermina terris,
+  Audit non parvo divisus gurgite Lixus.                           400
+    Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras
+  Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem
+  Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.
+  Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum
+  Crediderat, vanis deceptus in alite signis.                      405
+  Sed non augurio Parcarum inpellere metas
+  Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis
+  Suspiciens oculis c�lum, Superosque reposcit
+  Tempora promiss� media jam morte senect�.
+  Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum                   410
+  Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.
+    Laurigeris decus illud avis navaque juventa
+  Florebat: sed Massylus subciderat ensis
+  Pubescente caput mala, properoque virentes
+  Delerat leto bellator barbarus annos.                            415
+  Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema
+  Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti
+  Ore simul cervix; juvit punire feroci
+  Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.
+    Quis Deus, o Mus�, paribus tot funera verbis                   420
+  Evolvat, tantisque umbris in carmine digna
+  Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi
+  Prim�vos juvenes, mortisque in limine cruda
+  Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis?
+  Sternitur alternus vastis concursibus hostis:                    425
+  Nec spoliare vacat, pr�d�que advertere mentem.
+  Urget amor c�dum, clausis dum detinet hostem
+  Fraternum castris vulnus, funditque ruitque
+  Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul
+  Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci                     430
+  Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis
+  Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa
+  Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.
+    Miscebat campum, membrorum in pr�lia portans
+  Celsius humano robur, visaque paventes                           435
+  Mole gigantei vertebat corporis alas
+  Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque
+  Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torv�
+  Frontis c�saries, et crinibus �mula barba
+  Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro,                     440
+  Et villosa feris horrebant pectora s�tis.
+    Adspirare viro propioremque addere Martem
+  Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,
+  Incessebatur tutis ex agmine telis.
+  Tandem, vesanos palantum in terga ferenti                        445
+  Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna
+  Intravit torvum Gortynia lumen arundo,
+  Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul
+  Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas
+  Inrupit costas, hirtoque a pectore primum                        450
+  Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat
+  Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,
+  Donec, abundanter defuso sanguine, late
+  Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:
+  Spiritus exundans vicinum pulvere moto                           455
+  Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.
+    Nec minor interea tumulis silvisque fremebat
+  Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,
+  Et saxa et dumi rorantes c�de nitebant.
+  Exitium trepidis, letique et stragis acerb�                      460
+  Causa Sych�us erat: Murranum ille eminus hasta
+  Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,
+  Dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos.
+  Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso
+  Qu�sivit montes leto, ac felicia Baccho                          465
+  �quana, et Zephyro Surrentum molle salubri.
+  Addiderat misero comitem, pugn�que ferocis
+  Gaudebat tristi victor novitate Sych�us.
+  Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam
+  In silvam, et prisc� reclinis ab ictibus ulmi                    470
+  Terga tuebatur trunco, frustraque relictos
+  Tauranus comites suprema voce ciebat.
+  Transegit juvenem, ac perfossis incita membris
+  H�sit in obposito cuspis Sidonia ligno.
+    Quid vobis? qu�nam ira De�m, vel mente sinistra                475
+  Qu� sedit formido, viri? qui, Marte relicto,
+  Ramorum qu�sistis opem: non �quus in artis
+  Nimirum rebus suasor metus: arguit asper
+  Exitus eventu pravi consulta timoris.
+  Annosa excelsos tendebat in �thera ramos                         480
+  �sculus, umbrosum magnas super ardua silvas
+  Nubibus insertans altis caput, instar, aperto
+  Si staret campo, nemoris, lateque tenebat
+  Frondosi nigra tellurem roboris umbra.
+  Par juxta quercus, longum molita per �vum                        485
+  Vertice canenti proferre sub astra cacumen,
+  Diffusas patulo laxabat stipite frondes,
+  Umbrabatque coma summi fastigia montis.
+  Huc Henn�a cohors, Triquetris quam miserat oris
+  Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti                      490
+  Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,
+  Certatim sese tulit, adscendensque vicissim
+  Pressit nutantes incerto pondere ramos.
+  Mox alius super, atque alius consistere tuto
+  Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri                    495
+  Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:
+  Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.
+    Turbatos una properans consumere peste
+  Conripit �ratam jam dudum in bella bipennem,
+  Deposito clipeo mutatus tela, Sych�us.                           500
+  Incumbunt soci� dextr�, magnoque fragore
+  Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.
+  Fluctuat infelix concusso stipite turba;
+  Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,
+  Fronde super tremuli vix tota cacuminis h�rens                   505
+  Jactatur, nido pariter nutante, volucris.
+  Procubuit tandem multa devicta securi
+  Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,
+  Elisitque virum spatiosa membra ruina.
+    Inde ali� cladum facies: contermina c�dis                      510
+  Conlucet, rapidoque involvitur �sculus igni.
+  Jamque inter frondes, arenti robore gliscens
+  Verticibus s�vis, torquet Vulcanus anhelos
+  Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.
+  Nec tela interea cessant: semiusta gementum,                     515
+  Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.
+    H�c inter miseranda virum certamina consul
+  Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sych�o.
+  At juvenis dubio tant� discrimine pugn�
+  Occupat eventum telo tentare priorem;                            520
+  Cui medio leviter clipeo stetit �ris in ora
+  Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.
+  Sed non et consul misso concredere telo
+  Fortunam optat� c�dis parat, ac latus ense
+  Haurit; nec crud� tardarunt tegmina parm�.                       525
+  Labitur infelix, atque adpetit ore cruento
+  Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus
+  Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem
+  Adcipit, et longo componit lumina somno.
+    Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors                   530
+  Casibus alternat, jam castris Mago relictis,
+  Jam Liby� ductor properantia signa citato
+  Raptabant cursu, et cessata reponere avebant
+  Tempora c�de virum, ac multo pensare cruore.
+  It globus intorquens nigranti turbine nubem                      535
+  Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,
+  Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,
+  Undanti circum tempestas acta procella
+  Volvitur, atque altos operit caligine montes.
+  Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum                           540
+  Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis
+  Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregell�
+  Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.
+    Haud dispar fortuna tibi, L�vine; sed auso
+  Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi                      545
+  Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,
+  (Autololum moderator erat) quem poplite c�so
+  Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas
+  Fraxinus inrupit, conlabsaque membra sub ictu
+  Hoste superfuso subita cecidere ruina.                           550
+    Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat
+  Mille viros, nulli victus vel ponere castra,
+  Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros
+  Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.
+  Quem postquam Liby� ductor virtute feroci                        555
+  Exsultare videt (namque illi vulnere pr�ceps
+  Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);
+  Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,
+  Et dignum sese ratus in certamina s�vo
+  Comminus ire viro, referenti e corpore telum                     560
+  Advolat, et fodiens pectus, �Laudande laborum,
+  Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.
+  Ad manes leti perfer decus: Itala gentis
+  Ni tibi origo foret, vita donatus abires.�
+  Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum,                    565
+  Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar
+  Clarum spectato dederat certamine nomen.
+  Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma
+  Ille quidem cruda mente, et viridissimus ir�
+  Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam                       570
+  Prodebant ictus: stipula crepitabat inani
+  Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.
+    Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus
+  Armigero Poenum ductor, �Certamina prim�
+  Hic lue nunc, inquit, pugn�: te notus Hamilcar                   575
+  Hac trahit ad manes dextra.� Tum librat ab aure
+  Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese
+  Transigit: extracta foedavit cuspide sanguis
+  Canitiem, ac longos finivit morte labores.
+  Nec minus Herminium primis obtruncat in armis,                   580
+  Adsuetum, Trasymene, tuos pr�dantibus hamis
+  Exhaurire lacus, patri�que alimenta senect�
+  Ducere suspenso per stagna jacentia lino.
+    Interea exanimem m�sti super arma Sych�um
+  Portabant Poeni, corpusque in castra ferebant.                   585
+  Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes
+  Ductor, pr�sago percussus pectora luctu,
+  �Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum
+  Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis
+  Flagrantem et nimio primi Mavortis amore,                        590
+  Atra, Sych�e, dies properato funere carpsit?�
+  Utque, dato gemitu, lacrim� adsensere ferentum,
+  Et dictus pariter c�dis m�rentibus auctor;
+  �Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus
+  Cuspidis Iliac�: dignus Carthagine, dignus                       595
+  Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater
+  Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra
+  Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.
+  At mihi Flaminius, tam m�sti causa doloris,
+  Morte sua minuet luctus: h�c pompa sequetur                      600
+  Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma,
+  Non violasse mei corpus mucrone Sych�i.�
+    Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem,
+  Iraque anhelatum proturbat pectore murmur,
+  Ut multo adcensis fervore exuberat undis,                        605
+  Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.
+  Tum pr�ceps ruit in medios, solumque fatigat
+  Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille
+  Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors
+  Coeperat, et campo junctus jam stabat uterque;                   610
+  Quum subitus per saxa fragor, motique repente
+  (Horrendum) colles, et summa cacumina totis
+  Intremuere jugis: nutant in vertice silv�
+  Pinifero, fract�que ruunt super agmina rupes.
+  Inmugit penitus convulsis ima cavernis                           615
+  Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus;
+  Atque umbras late Stygias inmensa vorago
+  Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi
+  Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos
+  Sublatus montes et sede excussus avita,                          620
+  Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.
+  Jamque eadem populos magnorumque oppida regum
+  Tempestas et dira lues stravitque tulitque.
+  Ac super h�c reflui pugnarunt montibus amnes,
+  Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto                      625
+  Apenninicol� fugere ad litora Fauni.
+    Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,
+  Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,
+  Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,
+  Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit                        630
+  Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.
+  Quis consul terga increpitans (nam turbine mot�
+  Ablatis terr� inciderat) �Quid deinde, quid, oro,
+  Restat, io, profugis? vos en ad moenia Rom�
+  Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis                      635
+  Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres
+  Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,
+  Disce mori! dabit exemplum non vile futuris
+  Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam
+  Consulis adspiciat: solus, si tanta libido                       640
+  Est vobis rabiesque fug�, tela omnia solus
+  Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras
+  Hac anima, vestras revocabo ad pr�lia dextras.�
+    Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,
+  Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri                       645
+  Nomen erat gentile viro, fusisque catervis
+  Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat
+  Vulnera barbaric� mentis; noscensque superbi
+  Victoris vultus, �Tune, inquit, maximus ille
+  Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,                       650
+  Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.
+  Nec vos poeniteat, populares, fortibus umbris
+  Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit
+  Insistens victos alta ad Capitolia patres.
+  Ultrix hora vocat.� Pariter tunc undique fusis                   655
+  Obruitur telis, nimboque ruente per auras
+  Contectus, nulli dextra jactare reliquit
+  Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto
+  Ulterior ductore fuit: namque agmine denso
+  Primores juvenum, l�va ob discrimina Martis                      660
+  Infensi Superis dextrisque, et cernere Poenum
+  Victorem plus morte rati, super ocius omnes
+  Membra ducis stratosque artus certamine magno
+  Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas
+  Injecere manus. Sic densi c�dis acervo,                          665
+  Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,
+  Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,
+  In medias fratre invectus comitante catervas
+  C�sorum juvenum Poenus, �Qu� vulnera cernis?
+  Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum,                670
+  Armatusque jacet servans certamina miles.
+  Hos, en, hos obitus nostr� spectate cohortes!
+  Fronte min� durant, et stant in vultibus ir�.
+  Et vereor, ne, qu� tanta creat indole tellus
+  Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint                     675
+  Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.�
+    Sic fatus cessit nocti, finemque dedere
+  C�dibus infus� subducto sole tenebr�.
+
+
+
+
+LIBER SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Postero die, ubi primum inluxit, patet foeda hominum equorumque
+strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.
+
+Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt,
+Bruttius et L�vinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in
+terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Poenisque ejus capt�
+gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem
+laniando exspirat; 14-53.
+
+Dum Poeni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per
+agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem
+qu�runt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu
+sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et c�co ac
+mirifico casu fores cas� pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli
+miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera
+fovet; 54-100.
+
+Tum juvenem, de foeda suorum clade querentem, exhortatur ad animi
+magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad
+Bagradam cum serpente magnitudinis portentos�, et deinde cum Poenis
+feliciter pugnasse; 101-302.
+
+Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse;
+303-345.
+
+Et quum aliquot annis post a Poenis, ut de pace, et si eam non posset
+impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset,
+jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse,
+et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia
+subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere;
+346-551.
+
+Interim Rom� ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adcept�;
+ingens trepidatio et tumultus oritur, matron�que in primis, vag� per
+vias, qu� suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur;
+552-573.
+
+Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto
+filio, quem Marus domum reduxerat, l�titia exsultat, Diisque gratias
+agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.
+
+Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat,
+committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione
+adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi s�va
+tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu
+Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et
+nobilitate civitatis su� facile princeps, qui singulari prudentia
+cautisque consiliis se parem Hannibali ducem pr�stat; 589-640.
+
+Poenus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Itali� regiones
+exercitum pr�da onustum ducit, et postremo castra in Campaniam
+movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum
+Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit,
+dirui jubet; 641-716.
+
+
+  Jam, Tartessiaco quos solverat �quore, Titan
+  In noctem diffusus equos jungebat Eois
+  Litoribus, primique novo Phaethonte retecti
+  Seres lanigeris repetebant vellera lucis.
+  Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat                   5
+  Insani Mavortis opus: simul arma virique
+  Ac mixtus sonipes, dextr�que in vulnere, c�si
+  H�rentes hastis: passim clipeique, jub�que,
+  Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat
+  Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat                        10
+  Frustra seminecum qu�rentia lumina c�lum.
+  Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo
+  �ternum tumulis orbata cadavera ponto.
+    Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.
+  Bruttius ingenti miserand� c�dis acervo,                          15
+  Non �quum ostentans confosso corpore Martem,
+  Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat
+  Per stragem, nervis interlabentibus, artus,
+  Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper
+  Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit                     20
+  Plus �vi, nec magnanima puer addere sese
+  Pubescente gena castris optarat, et acri
+  Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor
+  Obrueret bello Divis melioribus arma.
+  Inde honor ac sacr� custodia Marte sub omni                       25
+  Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.
+  Namque necis certus, capt� prohibere nequiret
+  Quum Poenos aquil�, postquam subsidere fata
+  Viderat et magna pugnam inclinare ruina,
+  Occulere interdum et terr� mandare parabat.                       30
+  Sed, subitis victus telis, labentia membra
+  Prostravit super, atque injecta morte tegebat.
+  Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore
+  Reddita, vicini de strage cadaveris hasta
+  Erigitur, soloque vigens conamine late                            35
+  Stagnantem c�de et facilem discedere terram
+  Ense fodit, clausamque aquil� infelicis adorans
+  Effigiem, palmis languentibus �quat arenas.
+  Supremus fessi tenues tum cessit in auras
+  Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem.                      40
+    Juxta cernere erat merit� sibi poscere carmen
+  Virtutis sacram rabiem. L�vinus ab alto
+  Priverno, vitis Lati� pr�signis honore,
+  Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat
+  Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis                     45
+  Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo
+  Invenit Marti telum dolor. Ore cruento
+  Pugnatum, ferrique vicem dens pr�buit ir�.
+  Jam lacer� nares, foedataque lumina morsu,
+  Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris                   50
+  Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:
+  Nec satias, donec mandentia linqueret ora
+  Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.
+    Talia dum pr�bet tristis miracula virtus,
+  Diverso interea fugientes saucia turba                            55
+  Jactantur casu, silvisque per avia c�cis
+  Ablati furtim multo cum vulnere solos
+  Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura
+  Exterrent, pennaque levi commota volucris.
+  Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba                   60
+  Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.
+    Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,
+  Qui longum semper fama gliscente per �vum,
+  Infidis servasse fidem memorabere Poenis,
+  Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella                     65
+  Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,
+  Et dulces tristi repetebat sorte penates
+  Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris
+  Vulneribus qui ferret opem: per devia, fract�
+  Innitens hast�, furtoque ereptus opac�                            70
+  Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,
+  Ac fessus parvi (qu�cumque ibi fata darentur)
+  Limina pulsabat tecti; quum membra cubili
+  Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis
+  Miles, et haud surda tractarat pr�lia fama)                       75
+  Procedit, renovata focis et paupere Vesta
+  Lumina pr�tendens, utque ora agnovit, et �grum
+  Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)
+  Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,
+  Funesti rumore mali jam saucius aures:                            80
+  �Quod scelus, o nimius vit�, nimiumque ferendis
+  Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,
+  Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem
+  Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,
+  Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta                     85
+  Expulerint eversa meo de corde, dolorem.
+  Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro
+  Regulus, ac stirpem tant� perjura recidit
+  Surgentem Carthago domus.� Inde �gra reponit
+  Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe                   90
+  Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,
+  Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli
+  Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.
+  Exin cura seni, tristem depellere fesso
+  Ore sitim, et parca vires arcessere mensa.                        95
+  Qu� postquam properata, sopor sua munera tandem
+  Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.
+  Necdum exorta dies, Marus instat vulneris �stus
+  Expertis medicare modis, gratumque teporem,
+  Exutus senium, trepida pietate ministrat.                        100
+    Hic juvenis, m�stos tollens ad sidera vultus,
+  Cum gemitu lacrimisque simul: �Si culmina nondum
+  Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,
+  Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem
+  Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis               105
+  �quos Iliacis oculos. Amisimus Alpes,
+  Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater
+  Stragibus Eridanus, tuque insignite trop�is
+  Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.
+  Sed quid ego h�c? gravior quanto vis ecce malorum!               110
+  Vidi crescentes Trasymeni c�dibus undas,
+  Prostrataque virum mole: inter tela cadentem
+  Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes,
+  Dignam me poen� tum nobilitate patern�
+  Strage hostis qu�sisse necem, ni tristia letum,                  115
+  Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.�
+    Cetera acerbantem questu lenire laborans
+  Effatur senior: �Patrio, fortissime, ritu
+  Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.
+  Talis lege Deum clivoso tramite vit�                             120
+  Per varios pr�ceps casus rota volvitur �vi.
+  Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem
+  Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo
+  Inferior, tuus ille parens decora alta paravit
+  Restando adversis, nec virtutem exuit ullam                      125
+  Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.
+  Vix puerile mihi tempus confecerat �tas,
+  Quum primo malas signabat Regulus �vo.
+  Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos,
+  Donec D�s Ital� visum est exstinguere lumen                      130
+  Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem
+  Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.
+  Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum
+  Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo
+  Qu� cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis                  135
+  Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona
+  Non pr�latus eques. Verum superavit honores
+  Omnes hasta meos; cui me libare Ly�i
+  Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.�
+    �Turbidus arentes lento pede sulcat arenas                     140
+  Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne
+  Victus limosas extendere latius undas,
+  Et stagnante vado patulos involvere campos.
+  Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,
+  Per ripas l�ti s�vis consedimus arvis.                           145
+  Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris
+  Servabat sine sole nemus, crassusque per auras
+  Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.
+  Intus dira domus, curvoque inmanis in antro
+  Sub terras specus, et tristes sine luce tenebr�.                 150
+  Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira
+  Telluris genitum, cui par vix viderit �tas
+  Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas
+  Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.
+  Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis                   155
+  Alvum deprensi satiabant fonte leones,
+  Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis
+  Armenta, et tract� foeda gravitate per auras,
+  Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant
+  Ossa solo informi, lateque repletus et asper                     160
+  Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.
+  Isque ubi ferventi concepta incendia pastu
+  Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis,
+  Nondum etiam toto demersus corpore in amnem
+  Jam caput advers� ponebat margine rip�.                          165
+  Inprudens tant� pestis gradiebar, Aquino
+  Apenninicola atque Umbro comitatus Avente:
+  Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.
+  Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus
+  Horror, et occulto riguerunt frigore membra.                     170
+  Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur
+  Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes
+  Arcano gressus audemus credere luco.
+  Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri
+  Tartareus turbo, atque insano s�vior Euro                        175
+  Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa
+  Tempestas oritur, mixtam stridore procellam
+  Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim
+  Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri,
+  Atque antrum ruere, et visi procedere Manes.                     180
+  Quantis armati c�lum petiere Gigantes
+  Anguibus, aut quantus Lern� lassavit in undis
+  Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes
+  Auro servavit ramos Junonius anguis;
+  Tantus disjecta tellure sub astra coruscum                       185
+  Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam
+  Dispersit saniem, et c�lum foedavit hiatu.
+  Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli
+  Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum
+  Inplebant nemus. At subita formidine c�cus,                      190
+  Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant)
+  Antiqu� quercus ingenti robore sese
+  Occulit, infandum si possit fallere monstrum.
+  Vix egomet credo: spiris ingentibus arte
+  Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam                     195
+  Evertit fundo, et radicibus eruit imis.
+  Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem
+  Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris
+  (Vidi respiciens), obscoena condidit alvo.
+  Infelix fluvio sese, et torrentibus undis                        200
+  Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus.
+  Hunc medio invasit fluctu, rip�que relatos
+  (Heu genus infandum leti!) depascitur artus.
+    �Sic dirum nobis et lamentabile monstrum
+  Effugisse datur. Quantum mens �gra sinebat,                      205
+  Adpropero gressum, et ductori singula pando.
+  Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.
+  Utque erat in pugnas, et Martem, et pr�lia, et hostem
+  Igneus, et magna audendi flagrabat amore,
+  Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni                     210
+  Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum
+  Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim
+  Consequitur jusso manus, et muralia portat
+  Ballistas tormenta graves, suetamque movere
+  Excelsas turres inmens� cuspidis hastam.                         215
+  Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam
+  Cornea gramineum persultans ungula campum;
+  Percitus hinnitu serpens evolvitur antro,
+  Et Stygios �stus fumanti exsibilat ore.
+  Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis:                      220
+  At nemus adrect� et procera cacumina saltus
+  Exsuperant crist�; trifido vibrata per auras
+  Lingua micat motu, atque adsultans �thera lambit.
+  Ut vero strepuere tub�, conterritus alte
+  Inmensum adtollit corpus, tergoque residens                      225
+  Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.
+  Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens
+  Contortos orbes directo corpore totam
+  Extendit molem, subitoque propinquus in ora
+  Lato distantum spatio venit: omnis anhelat                       230
+  Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri
+  Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.
+  Arduus ille super tumidis cervicibus altum
+  Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira
+  Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet                    235
+  Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram
+  Absorbet saniem, et tabo manante per ora
+  Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit,
+  Cedebant jam signa retro, victorque catervas
+  Longius avectas adflatus peste premebat;                         240
+  Quum ductor, propere revocatam in pr�lia turmam
+  Vocibus inpellens, �Serpentine, Itala pubes,
+  Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur
+  Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes
+  Halitus, ac viso mens �gra effluxit hiatu;                       245
+  Ibo alacer, solusque manus componere monstro
+  Subficiam.� Clamans h�c, atque interritus hastam
+  Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.
+  Venit in adversam non vano turbine frontem
+  Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis                     250
+  Contra ardore fer�, capiti tremebunda resedit.
+  Clamor ad astra datur, vocesque repente profus�
+  �thereas adiere domos. Furit ilicet ira
+  Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori,
+  Et chalybem longo tum primum passus in �vo.                      255
+  Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset
+  Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi
+  Instantem elusisset equo, rursusque secutum
+  Cornipedis gyros flexi curvamine tergi
+  Detortis l�va celer effugisset habenis.                          260
+    �At non spectator Marus inter talia segni
+  Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri
+  Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca
+  Lambebat lingua fessi certamine terga
+  Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox                   265
+  In memet s�vi serpentis pr�lia verto.
+  Hinc imitata cohors certatim spicula dextris
+  Congerit, alternasque ferum diducit in iras,
+  Donec murali ballista coercuit ictu.
+  Tum fractus demum vires: nec jam amplius �gra                    270
+  Consuetum ad nisus spina pr�stante rigorem,
+  Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat.
+  Jamque alvo penitus demersa falarica sedit,
+  Et geminum volucres lumen rapuere sagitt�:
+  Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer                       275
+  Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque
+  Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti
+  H�ret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;
+  Donec tormentis stridens, magnoque fragore
+  Discussit trabs acta caput, longoque resolvens                   280
+  Aggere se rip�, tandem exhalavit in auras
+  Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.
+    �Erupit tristi fluvio mugitus et imis
+  Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum,
+  Et reson� silvis ulularunt flebile rip�.                         285
+  Heu quantis luimus mox tristia pr�lia damnis!
+  Quantaque supplicia et quales exhausimus iras!
+  Nec tacuere pii vates, famulumque sororum
+  Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,
+  Nos violasse manu seris monuere periclis.                        290
+    �H�c tunc hasta decus nobis pretiumque secundi
+  Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente,
+  Princeps qu� sacro bibit e serpente cruorem.�
+    Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat
+  Serranus, medioque viri sermone profatur:                        295
+  �Huic si vita duci nostrum durasset in �vum,
+  Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,
+  Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.�
+    Tum senior, �Magnas, inquit, de sanguine poenas
+  Percepit Tyrio, et pr�sumta piacula mortis.                      300
+  Nam defecta viris et opes adtrita, supinas
+  Africa tendebat palmas, quum sidere diro
+  Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.
+  Nulla viro species, decorisque et frontis egenum
+  Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris                    305
+  Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.
+  Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro,
+  Et duris facilem per inhospita ducere vitam,
+  Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,
+  Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis                  310
+  Taygeta, hunc unum non durassetis opacis
+  Eurot� ripis! Vidissem moenia flammis
+  Phoenissa eruere; aut certe non horrida fata
+  Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni
+  Exutos servans portabo in Tartara luctus.                        315
+    �Consert� campis acies, multusque per arva
+  Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira.
+  Hic inter medios memorandis Regulus ausis
+  Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat,
+  Nec repetenda dabat letali vulnera dextra.                       320
+  Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris
+  Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam
+  Pendentem terris pariter pontoque minatur,
+  Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor,
+  Et pelago trepidat subductis navita velis.                       325
+    �At fraudem nectens, socios ubi concava saxa
+  Claudebant, vertit subito certamine Graius,
+  Et dat terga celer ficta formidine ductor.
+  Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor
+  In foveam parco tectam velamine frondis                          330
+  Ducit nocte lupos posit� balatibus agn�.
+    �Abripuit traxitque virum fax mentis honest�
+  Gloria, et incerti fallax fiducia Martis.
+  Non socios comitumve manus, non arma sequentum
+  Respicere; insano pugn� tendebat amore                           335
+  Jam solus, nubes subito quum densa Laconum
+  Saxosis latebris intento ad pr�lia circum
+  Funditur, et Poena insurgit vis s�va virorum.
+  O diram Latio lucem, fastisque notandam!
+  Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi                   340
+  Nata tu�, tristi damnatur sorte caten�.
+  Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit
+  Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho
+  Visa es, Carthago, Superis! qu� poena sequetur
+  Digna satis tali pollutos Marte Laconas?                         345
+    �At nova Eliss�i jurato foedera Patres
+  Consultant mandare duci, pacisque sequestrem
+  Mittere, poscentes vinctam inter pr�lia pubem,
+  Captivamque manum ductore rependere nostro.
+    �Nec mora; jam stabat primis in litoris undis                  350
+  Navali propulsa ratis; jam nautica pubes
+  Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta
+  Transtra novant: his intortos aptare rudentes;
+  His studium erecto componere carbasa malo.
+  Unca locant prora curvati pondera ferri.                         355
+  Ante omnes doctus pelagi, rectorque carin�
+  Puppim aptat clavumque Cothon: micat �reus alta
+  Fulgor aqua trifidi splendentis in �quore rostri.
+  Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti
+  Rerum ad tempus opem: medi� stat margine puppis,                 360
+  Qui voce alternos nautarum temperet ictus,
+  Et remis dictet sonitum, pariterque relatis
+  Ad numerum plaudat resonantia c�rula tonsis.
+    �Postquam confectum nautis opus, horaque cursus,
+  Atque armata ratis, ventoque dedere profundum,                   365
+  Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.
+  Per medios coetus trahit atque inimica per ora
+  Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra
+  Pacatus frontem; qualis quum litora primum
+  Adtigit adpulsa rector Sidonia classe.                           370
+  Adcessi comes haud ipso renuente, ratique
+  Inpositus m�stis socium me casibus addo.
+  Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile,
+  Et certare malis urgentibus, hoste putabat
+  Devicto majus; nec tam fugisse cavendo                           375
+  Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo.
+  Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim
+  Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque
+  Tangere si miseris licuisset, corda moveri
+  Posse viri, et vestro certe mitescere fletu.                     380
+  Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam
+  Esse viro, et nostr� similem inter tristia mentem,
+  Quum tandem patri� Tiberino adlabimur amni.
+  Servabam vultus ducis ac prodentia sensum
+  Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem.                      385
+  Si qua fides, unum, puer, inter mille labores,
+  Unum etiam in patria, s�vaque in Agenoris urbe,
+  Atque unum vidi poen� quoque tempore vultum.
+  Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat
+  Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui                    390
+  Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.
+    �Ipsi Poenorum proceres, inmitia corda,
+  Ad patrios certant cultus revocare, tog�que
+  Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu
+  Et matrum turba, juvenumque dolore profuso,                      395
+  Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul
+  Tendebat dextram, et patria vestigia primus
+  Ponentem terra obcursu celebrabat amico.
+  Conlegit gressum; monitusque recedere consul,
+  Nec summum violare decus: cingente superba                       400
+  Poenorum turba, captivoque agmine septus
+  Ibat, et invidiam c�lo Divisque ferebat.
+    �Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,
+  Infelix nimia magni virtute mariti,
+  Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.                  405
+  Agnoscisne diem? an teneris non h�sit in annis?
+  Atque ea postquam habitu juxta et velamine Poeno
+  Deformem adspexit, fusis ululatibus �gra
+  Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.
+  Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre                      410
+  Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta
+  Adfatus, jubet et vestros et conjugis una
+  Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille
+  Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.�
+    Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis,                  415
+  �Magne parens, inquit, quo majus numine nobis
+  Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis
+  Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique
+  Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,
+  Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore                     420
+  Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra
+  Non licitum? leviora forent h�c vulnera quantum,
+  Si ferre ad Manes infixos mente daretur
+  Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor
+  Ni, Mare, (nam primo tunc h�rebamus in �vo)                      425
+  Humana major species erat: horrida cano
+  Vertice descendens ingentia colla tegebat
+  C�saries, frontique coma squalente sedebat
+  Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.
+  Nil posthac oculis simile incidit.� Excipit inde                 430
+  Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,
+  �Quid, quum pr�teritis invisa penatibus, inquit,
+  Hospitia, et sedes Poenorum intravit acerbas?
+  Adfixi clipei, currusque et spicula, nota
+  �dibus in parvis magni monimenta triumphi,                       435
+  Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo
+  Clamabat, �Quo fers gressus? non Punicus hic est,
+  Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri
+  Casta tori, domus et patrium sine crimine servat
+  Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro,                 440
+  Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu
+  Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes
+  H�c est, unde ingens humeris fulgentibus ostro
+  Vidisti Latios consul procedere fasces,
+  Unde ire in Martem, quo capta referre solebas,                   445
+  Et victor mecum suspendere postibus arma.
+  Non ego complexus, et sanct� foedera t�d�,
+  Conjugiumve peto: patrios damnare penates
+  Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.�
+    �Hos inter fletus, junctus vestigia Poenis                     450
+  Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit.
+  Vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta
+  Herculei monimenta rogi, quum consul adire
+  Adcirique jubet Libyas: tum limina templi
+  Vidimus intrantem: qu� consultata Senatus,                       455
+  Quasve viri voces extremum Curia m�rens
+  Audierit, placido nobis ipse edidit ore.
+    �Intulit ut gressus, certatim voce manuque
+  Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant:
+  Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est.                460
+  At circumfusi non secius undique dextram
+  Prensare, ac, patri� ductorem nomine tanto
+  Redderet, orabant: captiva posse redemtum
+  Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces
+  Arsuras dextra, fuerit qu� vincta catenis.                       465
+  Tum palmas simul adtollens ac lumina c�lo:
+  �Justiti� rectique dator, qui cuncta gubernas,
+  Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno,
+  Quos reditus testes jurata mente vocavi,
+  Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri                      470
+  Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit,
+  Stante fide reditus, et salvo foedere poen�.
+  Sic nobis rerum exitio desistite honorem
+  Tendere: tot bellis, totque annis fregimus �vum:
+  Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent                      475
+  Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam,
+  Dum fuit, a duro cessavit munere Martis
+  Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.
+  At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum
+  E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro                      480
+  Pectora, captivos nostra pensare senecta.
+  Ite dolos contra; gensque astu fallere l�ta
+  Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.
+  Nec vero placeat, nisi qu� de more parentum
+  Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere                      485
+  H�c referenda, pari libeat si pendere bellum
+  Foedere, et ex �quo geminas conscribere leges.
+  Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates,
+  Talia quam videam ferientes pacta Latinos.�
+    �H�c fatus Tyri� sese jam reddidit ir�;                        490
+  Nec monitus spernente graves fidosque Senatu,
+  Poenorum dimissa cohors, qu� m�sta repulsa,
+  Ac minitans capto, patrias properabat ad oras.
+  Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens
+  Personat et luctu campus: revocare libebat                       495
+  Interdum, et justo raptum retinere dolore.
+    �At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux
+  Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum
+  Vociferans, celerem gressum referebat ad undas:
+  �Tollite me, Libyes, comitem poen�que necisque.                  500
+  Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri
+  Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem
+  Terrarum pelagique pati, c�lique labores.
+  Non ego Amycl�um ductorem in pr�lia misi,
+  Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.                   505
+  Cur usque ad Poenos miseram fugis? adcipe mecum
+  Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras
+  Flectemus lacrimis: aut, si pr�cluserit aures
+  Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit
+  Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam,                510
+  In patria moriamur: adest comes ultima fati!�
+    �Has inter voces, vinclis resoluta moveri
+  Paulatim, et ripa coepit decedere puppis.
+  Tum vero infelix, mentem furiata dolore,
+  Exclamat, fessas tendens ad litora palmas:                       515
+  �En, qui se jactat Liby�, populisque nefandis,
+  Atque hosti servare fidem! data foedera nobis,
+  Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?�
+  Ultima vox duras h�c tunc penetravit ad aures:
+  Cetera percussi vetuerunt noscere remi.                          520
+    �Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras,
+  Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata
+  �quor, et inmensas curva trabe findimus undas.
+  Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti
+  Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri                  525
+  Frangeret, optabam: letum id commune fuisset.
+  Sed nos ad poenam moderato flamine lenes
+  Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.
+    �Infelix vidi, patriamque remissus in urbem
+  Narrator poen� dura mercede reverti.                             530
+  Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum,
+  Pygmalioneam tentarem expromere gentem,
+  Si majus quidquam toto vidisset in orbe
+  Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis
+  Edidit exemplum virtus: pudet addere questus                     535
+  Suppliciis, qu� spectavi placido ore ferentem.
+  Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto
+  Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.
+    �Pr�fixo paribus ligno mucronibus omnes
+  Armantur laterum crates, densumque per artem                     540
+  Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri
+  Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis
+  Quocumque inflexum producto tempore torpor
+  Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.
+  Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos                  545
+  H�c superat currus: longo revirescet in �vo
+  Gloria, dum c�li sedem terrasque tenebit
+  Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen,
+  Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata
+  Audire horrebunt a te calcata minores.�                          550
+  H�c Marus, et m�sta refovebat vulnera cura.
+    Interea, rapidas perfusa cruoribus alas,
+  Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda,
+  Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem.
+  Allia, et infandi Senones, capt�que recursat                     555
+  Adtonitis arcis facies: excussit habenas
+  Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.
+  Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur,
+  Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela.
+  Ast ali�, laceris canentes crinibus, alta                        560
+  Verrunt tecta De�m, et seris post fata suorum
+  Sollicitant precibus: requiem tenebr�que diesque
+  Amisere: jacent portis, ululante dolore,
+  Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo
+  Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum,                   565
+  Nec l�tis sat certa fides, iterumque morantur
+  Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati,
+  Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures
+  Percuss� graviore malo: metus inde, negatum
+  Si scire, et dubius responsi nuntius h�sit.                      570
+  Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo
+  Corpora, sollicite l�ti funduntur, et ipsis
+  Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.
+    Hic inter trepidos, cur� venerandus, agebat
+  Serranum Marus; atque olim post fata mariti                      575
+  Non egressa domum vitato Marcia coetu,
+  Et lucem causa natorum passa, ruebat
+  In luctum similem antiquo: turbata repente
+  Agnoscensque Marum, �Fidei comes inclite magn�,
+  Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte                580
+  Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?
+  Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis
+  Abripiat, poen�que instauret monstra patern�,
+  Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam,
+  Ne patrias iras, animosque in pr�lia ferres;                     585
+  Neu te belligeri stimularet in arma parentis
+  Triste decus? Nimium vivacis dura senect�
+  Supplicia expendi: qu�so, jam parcite, si qua
+  Numina pugnastis nobis.� At cladis acerb�
+  Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis                      590
+  Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli
+  Certatur, pulsusque timor graviore periclo.
+    Maxima curarum, rectorem ponere castris,
+  Cui Latium et moles rerum quassata recumbat,
+  Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti                      595
+  Ausoni�, atque Italis tempus protendere regnis
+  Cura fuit: nam Tyrrhenos, Poenumque secundis
+  Albana surgens respexerat arce tumentem,
+  Qui ferre in muros victricia signa parabat.
+  Tum quassans caput, �Haud unquam tibi Jupiter, inquit,           600
+  O juvenis, dederit portas transcendere Rom�,
+  Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles
+  C�dibus, et ripas fluviorum exire Latino
+  Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem,
+  Murisque adspirare veto.� Quater inde coruscum                   605
+  Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit
+  M�onidum tellus, atramque per �thera volvens
+  Abrupto fregit c�lo super agmina nubem.
+    Nec Poenum avertisse satis: dat numine magno
+  �neadis, gentem gremio deponere tuto                             610
+  Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas
+  Credere ductori. Cui postquam tradita belli
+  Jura videt: �Non hunc, inquit, superaverit unquam
+  Invidia, aut blando popularis gloria fuco,
+  Non astus fallax, non pr�da, aliusve cupido.                     615
+  Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta
+  Mente capax; par ingenium castrisque tog�que.�
+  Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.
+    Hic, circumspectis nulli deprensus in armis,
+  Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum                       620
+  Gaudebat reducem patri� adnumerare reversus,
+  Duxerat egrediens quam secum in pr�lia, pubem.
+  Nec membris quisquam, natove pepercit amato
+  Acrius; aut vidit socium per bella cruorem
+  Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor                   625
+  Hostili, plenis repetebat moenia castris.
+    Stirpe genus clarum, c�loque adfinis origo:
+  Nam remeans longis olim Tirynthius oris,
+  Et triplicis monstri famam, et spectacula captas
+  Mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Rom�,                    630
+  Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat
+  Inter desertos fundata Palatia dumos
+  Paupere sub populo ductor; quum regia virgo,
+  Hospite victa sacro, Fabium de crimine l�to
+  Procreat, et magni commiscet seminis ortus                       635
+  Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.
+  Ter centum domus h�c Fabios armavit in hostem,
+  Limine progressos uno; pulcherrima quorum
+  Cunctando Fabius superavit facta, ducemque
+  Hannibalem �quando: tantus tunc, Poene, fuisti!                  640
+    Dum se perculsi renovant in bella Latini,
+  Turbatus Jove, et exuta spe moenia Rom�
+  Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat
+  Hannibal, excelso summi qua vertice montis
+  Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis                     645
+  Projecta in campis nebulas exhalat inertes,
+  Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,
+  Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros
+  Picenum dives pr�d�; atque, errantibus armis,
+  Quo spolia invitant, transfert populantia signa;                 650
+  Donec pestiferos mitis Campania cursus
+  Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.
+    Hic dum stagnosi spectat templumque domosque
+  Literni ductor, varia splendentia cernit
+  Pictura, belli patribus monimenta prioris                        655
+  Exhausti (nam porticibus signata manebant),
+  Qu�s inerat longus rerum et spectabilis ordo.
+  Primus bella truci suadebat Regulus ore,
+  Bella neganda, viro si noscere fata daretur!
+  At princeps Poenis indicta more parentum                         660
+  Appius adstabat pugna, lauroque revinctus
+  Justum Sarrana ducebat c�de triumphum.
+  �quoreum juxta decus, et navale trop�um,
+  Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:
+  Exuvias Marti donumque Duilius, alto                             665
+  Ante omnes mersa Poenorum classe, dicabat:
+  Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque
+  Post epulas tibicen adest; castosque penates
+  Insignis l�ti repetebat murmure cantus.
+    Cernit et extremos defuncti civis honores:                     670
+  Scipio ductoris celebrabat funera Poeni,
+  Sardoa victor terra. Videt inde ruentem
+  Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;
+  Instabat crista fulgens, et terga premebat
+  Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon,            675
+  Et Garamas positis dedebant oppida telis.
+  Lentus arenoso spumabat Bagrada campo
+  Viperea sanie, turmisque minantibus ultro
+  Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.
+    Nec non projectum puppi, frustraque vocantem                   680
+  Numina, Amycl�um mergebat perfida ponto
+  Rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas
+  Xanthippus digni pendebat in �quore leti.
+  Addiderant geminas medio consurgere fluctu
+  �gates; lacer� circum fragmenta videres                          685
+  Classis, et effusos fluitare in gurgite Poenos.
+  Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura
+  Captivas puppes ad litora victor agebat.
+  H�c inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar,
+  Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum                     690
+  Totius in sese vulgi converterat ora.
+  Sed pacis faciem, et pollutas foederis aras,
+  Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos
+  Cernere erat: strictas trepida cervice secures
+  Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis                       695
+  Orantes veniam, jurabant inrita pacta.
+  H�c Eryce e summo spectabat l�ta Dione.
+    Qu� postquam infesto percensuit omnia vultu
+  Adridens Poenus, lenta proclamat ab ira:
+  �Non leviora dabis nostris inscribere tectis                     700
+  Acta me� dextr�: captam, Carthago, Saguntum
+  Da spectare, simul ferro flammaque ruentem;
+  Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes
+  Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis
+  Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque.                 705
+  Addes Ticini spumantes sanguine ripas,
+  Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis
+  Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis
+  Flaminius: fugiat consul manante cruore
+  Scipio, et ad socios nati cervice vehatur.                       710
+  H�c mitte in populos, et adhuc majora dabuntur.
+  Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis
+  Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem.
+  Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite,
+  O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,                   715
+  In cineres monimenta date, atque involvite flammis.�
+
+
+
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum
+novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum
+proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus
+omnium, quas ducit, copiarum vires �quat, gerere statutum habet cum
+animo ac deliberatum; 1-19.
+
+At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama
+ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis
+percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis
+verbis ornat, et ita indignationem quidem Poeni in se convertit, sed e
+malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73.
+
+Dum Rom�, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt
+et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque
+militarem ad pristinos mores redigit; 74-95.
+
+Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Poenus, certa
+victori� spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos
+maledictis ad certamen provocat; 96-122.
+
+Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota
+videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem
+Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145.
+
+Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita
+jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem
+Hannibali ducem qu�sissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158.
+
+Ibi amoenissimam Itali� partem agrumque Falernum, qui generosissimo
+vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis
+temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur;
+159-211.
+
+Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius
+comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis
+cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi
+ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare,
+ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec,
+nisi certa spes et commoda rei bene gerend� occasio obferatur, summam
+rerum universo periculo committant, sed ante omnia su� saluti atque
+securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam
+temeraria vi inpedire studeant; 212-259.
+
+Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno
+ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut
+occult� proditionis foederisque clam cum hostibus icti suspicio
+commoveatur; 260-267.
+
+Sed mox Poenus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente
+pr�ter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni
+stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281.
+
+Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem,
+Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat,
+quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis,
+custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Poenus vero salvus
+ex faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra
+ponit; 282-376.
+
+Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post,
+sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio
+etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam
+fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum
+habeat, sequatur; 377-408.
+
+Absente eo classis Poenorum ex alto in portus Caiet� et Formiarum, in
+finibus Campani�, invehitur, quo hostium adventu perterrit� Nereides
+ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo
+de futura Itali� fortuna cognoscant; 409-434.
+
+Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum
+Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce
+�nea jactatis, repetenda, pr�dicit, urbem eorum �ternam fore,
+bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a
+Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493.
+
+Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum,
+inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et,
+Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante,
+jam fama egregi� victori� Romam perfertur; 494-512.
+
+Hinc populi jussu �quatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a
+civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit;
+513-522.
+
+Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore
+multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum
+factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones
+omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535.
+
+Jam c�sis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta
+procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente
+contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut
+c�lo demissus, legionibus, salutis su� jam desperantibus, succurrit,
+et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati
+Syll�, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius
+edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet;
+536-729.
+
+Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto
+satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali
+tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius
+honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis,
+PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750.
+
+
+  Interea trepidis Fabius spes unica rebus:
+  Ille quidem socios atque �gram vulnere pr�ceps
+  Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum
+  Bellator senio jam castra movebat in hostem.
+  Sed mens humana major, nec tela, nec enses,                        5
+  Nec fortes spectabat equos: tot millia contra
+  Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus
+  Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.
+  Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,
+  Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,                      10
+  Ultima Dardanii transisset nominis �tas.
+  Ille modum Superis in Punica castra favoris
+  Addidit, et Liby� finem inter prospera bella
+  Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille
+  Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.                          15
+  Summe ducum, qui regna iterum labentia Troj�
+  Et fluxas Latii res, majorumque labores,
+  Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,
+  Surge, age, et emerito sacrum caput insere c�lo.
+    At Liby� ductor, postquam nova nomina lecto                     20
+  Dictatore vigent, raptim mutata Latinis
+  Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,
+  Qu� fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis
+  Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas
+  Hannibali putet esse parem: fervore carentes                      25
+  Angebant anni, fraudique inaperta senectus.
+  Ocius adcitum captivo ex agmine poscit
+  Progeniem ritusque ducis dextr�que labores.
+    Cilnius, Arret� Tyrrhenis ortus in oris,
+  Clarum nomen erat; sed l�va adduxerat hora                        30
+  Ticini juvenem ripis, fususque ruentis
+  Vulnere equi, Libycis pr�bebat colla catenis.
+  Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:
+  �Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi
+  In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;                  35
+  Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,
+  Terrarum imperium Carthaginis arce videres.
+  Non ego te longa serie per singula ducam:
+  Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.
+  Veientum populi violata pace negabant                             40
+  Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat
+  Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.
+  Delectus vetiti; privataque castra Penates
+  Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una
+  Patricius junctis exercitus ibat in armis.                        45
+  Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,
+  Uno non pavidus rexisses bella magistro.
+  Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci
+  Stridentis sonitu tremuerunt limina port�,
+  Maximaque Herculei mugivit numinis ara.                           50
+  Invasere hostem; numerarique aspera virtus
+  Haud est passa viros, et plures milite c�des.
+  S�pe globo densi, s�pe et per devia passim
+  Dispersi subiere, vicis meritique labore
+  �quato: nulli quisquam virtute secundus,                          55
+  Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.
+  Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum
+  Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,
+  Qui Fabia gente incolumi deforme putabat
+  Publica bella geri, pariter cecidere Deorum                       60
+  Invidia, subitis circumvenientibus armis.
+  Nec tamen occisos est cur l�tere: supersunt,
+  Quod tibi sit Liby�que satis: certaverit unus
+  Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque
+  Providus, et cauta sollertia tecta quiete.                        65
+  Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis �tas,
+  Foderis in pugna velocius ilia planta
+  Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.�
+  Quem cernens avidum leti post talia Poenus,
+  �Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,                    70
+  Et captiva paras moriendo evadere vincla.
+  Vivendum est: arta serventur colla catena.�
+  H�c juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.
+    At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras
+  Cura Deum: m�sto subfus� lumina vultu                             75
+  Femineus matres graditur chorus; ordine longo
+  Junoni pallam conceptaque vota dicabant.
+  �Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;
+  Et ferimus, digno qu�cumque est nomine, turba
+  Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo                    80
+  Quod nostr� nevere manus, venerabile donum.
+  Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,
+  Interea velamen erit: si pellere nostris
+  Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro
+  Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.�                         85
+  Nec non et proprio venerantur Pallada dono,
+  Phoebumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.
+  Tanta adeo, quum res trepid�, reverentia Divum
+  Nascitur! at rar� fumant felicibus ar�.
+    Dum Roma antiquos templis indicit honores,                      90
+  Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte
+  Bellandi, lento similis, pr�cluserat omnes
+  Fortun�que hostique vias: discedere signis
+  Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra
+  Imperii, Romane, caput, parere docebat.                           95
+  Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis
+  Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,
+  Adrect� spes Sidoni�, fervetque secundis
+  Fortun� juvenis: vincendi sola videtur,
+  Quod nondum steterint acies, mora. �Pergite, clamat:             100
+  Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum
+  Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras
+  Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,
+  Qu�s pudeat certare, senes: quodcumque videtis,
+  Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.             105
+  En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis
+  Scipiad�? pulsi Ausonia, non ante paventem
+  Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi
+  Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,
+  Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.                    110
+  Est etiam, cur Flaminio mihi gloria c�so
+  Creverit; et titulis libeat cur figere nostris
+  Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster
+  Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.
+  Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.�                     115
+    Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,
+  Ac, pr�vectus equo, nunc dextra provocat hostem,
+  Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta
+  Fertur ovans, pugn�que agitat simulacra futur�.
+  Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis                      120
+  Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,
+  Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.
+    Cassarum sedet irarum spectator, et alti
+  Celsus colle jugi domat exsultantia corda,
+  Infractasque minas dilato Marte fatigat                          125
+  Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra
+  Munitis pastor stabulis per ovilia clusum
+  Inpavidus somni servat pecus; effera s�vit,
+  Atque inpasta truces ululatus turba luporum
+  Exercet, morsuque quatit restantia claustra.                     130
+    Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo
+  Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit
+  Conditus occulta, si pr�cipitare sequentem,
+  Atque inopinata detur circumdare fraude;
+  Nunc nocturna parat c�c� celantibus umbris                       135
+  Furta vi�, retroque abitum fictosque timores
+  Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta
+  Ostentat pr�da, atque invitat prodigus hostem.
+  Qualis M�onia passim M�andrus in ora,
+  Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.                   140
+  Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,
+  Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.
+  Sicut aqu� splendor, radiatus lampade solis,
+  Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans
+  Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.                    145
+    Jamque dolore furens ita secum inmurmurat ir�:
+  �Obvia si primus nobis hic tela tulisset,
+  Nullane nunc Trebi� et Trasymeni nomina? nulli
+  Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis
+  Sanguinea pontum turbasset decolor unda?                         150
+  Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,
+  Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,
+  Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!�
+  H�c secum, mediam somni quum buccina noctem
+  Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,                    155
+  Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.
+  Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,
+  Campanas remeat notus populator in oras.
+  Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,
+  (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)                     160
+  Addunt frugiferis inimica incendia ramis.
+    Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,
+  Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri
+  Largitor laticis, gravid� cui nectare vites
+  Nulli dant pr�lis nomen pr�ferre Falernis.                       165
+  Massica sulcabat meliore Falernus in �vo
+  Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras
+  Nondum uva virides nudo texebat in arvo;
+  Pocula nec norant succis mulcere Ly�i,
+  Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.                     170
+  Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes
+  Extremumque diem, pes dexter et hora Ly�um;
+  Nec pigitum parvosque lares humilisque subire
+  Limina c�licolam tecti: cepere volentem
+  Fumosi postes, et ritu pauperis �vi                              175
+  Ante focos mens�: l�tus nec senserat hospes
+  Advenisse Deum; sed enim de more parentum
+  Grato cursabat studio, instabatque senect�,
+  Donec opes festas puris nunc poma canistris
+  Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis                    180
+  Rorantes humore dapes: tum lacte favisque
+  Distinxit dulces epulas, nulloque cruore
+  Polluta castus mensa cerealia dona
+  Adtulit, ac primum Vest� decerpsit honorem
+  Undique, et in mediam jecit libamina flammam.                    185
+    Deesse tuos latices, hac sedulitate senili
+  Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)
+  Fagina pampineo spumarunt pocula succo,
+  Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti
+  Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata                 190
+  Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.
+    �En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim
+  Viticol� nomen pervulgatura Falerni,
+  Munera�: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem
+  Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,                         195
+  Et fus� per colla com�, dextraque pependit
+  Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,
+  Festas Nys�o redimivit palmite mensas.
+  Nec facilis l�to certasse, Falerne, sapori,
+  Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,               200
+  Jam lingua titubante moves, patrique Ly�o
+  Tempora quassatus grates et pr�mia digna
+  Vix intellectis conaris reddere verbis,
+  Donec composuit luctantia lumina Somnus,
+  Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo                205
+  Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo,
+  Uviferis late florebat Massicus arvis,
+  Miratus nemora, et lucentes sole racemos.
+  Id monti decus, atque ex illo tempore dives
+  Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,                      210
+  Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.
+    H�c tum vasta dabat, terrisque infestus agebat
+  Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,
+  Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris
+  Ausoniis vota, et pugnandi prava libido                          215
+  Gliscebat; proni decurrere monte parabant.
+    Da fam�, da, Musa, virum, cui vincere bina
+  Concessum castra, et geminos domitare furores.
+  �Fervida si nobis corda, abruptumque putassent
+  Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,                       220
+  Turbari facilem mentem; non ultima rerum,
+  Et deplorati mandassent Martis habenas.
+  Stat pensata diu belli sententia; vincam
+  Servare invitos, urgentesque ultima fata.
+  Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.                      225
+  Si lucis piget, et supremis esse cupido est
+  Nominis Ausonii, t�detque in tempore tali
+  Nullum clade nova, clar�que fragore ruin�
+  Insignem fecisse locum; revocandus ab atris
+  Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi                         230
+  Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.
+    �An nondum pr�ceps vicinaque fata videtis?
+  Una, ut debellet, satis est victoria Poeno.
+  State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus
+  Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta                        235
+  �quentur factis. Non est, mihi credite, non est
+  Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis
+  Omnes jam portis in campum effuderit hora.
+  Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes
+  Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.                  240
+  Fortun� Libys incumbit, flatuque secundo
+  Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque
+  Destituat tumidos subducto flamine ventus,
+  In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni
+  Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto                          245
+  Artior est nullo Tyriis certamine! quantum
+  Detritum est fam�! quin inter cetera nostra
+  Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis
+  Sit melius. Jam vos acies et pr�lia et hostem
+  Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!                       250
+  Interea, exclusa majoris sorte pericli,
+  Me solum, qu�so, toti me opponite bello.�
+    His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.
+  Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis
+  Neptunus, totumque videt, totique videtur                        255
+  Regnator ponto, s�vi fera murmura venti
+  Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;
+  Tum, sensim infusa tranquilla per �quora pace,
+  Languentes tacito lucent in litore fluctus.
+    Sensit cura sagax Poeni, fraudisque veneno                     260
+  Adgreditur mentes. Pauca atque h�c ruris aviti
+  Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;
+  Massicus uviferis addebat nomina glebis.
+  Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas
+  In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,                   265
+  Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,
+  Ceu clandestino traheretur foedere bellum.
+    Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat
+  Dictator s�vire dolos: at non vacat �gre
+  Invidiam gladios inter lituosque timere,                         270
+  Et dubia morsus fam� depellere pugna;
+  Donec reptantem, et nequidquam s�pe trahendo
+  Huc illuc castra, ac scrutantem pr�lia Poenum,
+  Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles
+  Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.                     275
+  Hinc L�strygoni� saxoso monte premebant
+  A tergo rupes; undosis squalida terris
+  Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum
+  Poscebat regio; septos sed fraude locorum
+  Arta fames, poenas miser� exactura Sagunti,                      280
+  Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.
+    Cuncta per et terras et lati stagna profundi
+  Condiderat somnus, positoque labore dierum,
+  Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.
+  At non Sidonium curis flagrantia corda                           285
+  Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant
+  Dona soporifer� noctis: nam membra cubili
+  Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,
+  Qua super instratos projectus gramine campi
+  Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris                   290
+  Fert gressus vicina citos; nec degener ille
+  Belligeri ritus, taurino membra jacebat
+  Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.
+  Haud procul hasta viri terr� defixa propinqu�,
+  Et dira e summa pendebat cuspide cassis:                         295
+  At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,
+  Et telum Baliare simul tellure quiescunt.
+  Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;
+  Et sonipes strato carpebat gramina dorso.
+    Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,                   300
+  �Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),
+  Qu� te cura vigil fessum, germane, fatigat?�
+  Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos
+  Incussa revocat castrorum ad munera planta,
+  Quum Liby� ductor: �Fabius me noctibus �gris,                    305
+  In curas Fabius nos excitat; illa senectus,
+  Heu! fatis qu� sola meis currentibus obstat.
+  Cernis ut armata circumfundare corona,
+  Et vallet clausos conlectus miles in orbe.
+  Verum, age, nunc quoniam res art�, percipe porro,                310
+  Qu� meditata mihi. Latos conrepta per agros
+  Armenta adsueto belli de more sequuntur.
+  Cornibus arentes edicam innectere ramos,
+  Sarmentique leves fronti religare maniplos;
+  Admotus quum fervorem disperserit ignis,                         315
+  Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,
+  Et vaga per colles cervice incendia jactent.
+  Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas
+  Custos excubias, majoraque nocte timebit.
+  Si cordi consulta (moras extrema recusant),                      320
+  Adcingamur, ait.� Gemino tentoria gressu
+  Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta
+  Inter equos, interque viros, interque jacebat
+  Capta manu spolia et rorantia c�de Maraxes,
+  Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens                   325
+  Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente
+  Arma toro et notum qu�rebat fervidus ensem.
+    Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta
+  Bellantem somnum: �Tenebris, fortissime ductor,
+  Iras compesce, atque in lucem pr�lia differ.                     330
+  Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus
+  Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes
+  Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis
+  Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,
+  Germanus parat, atque obsessa evellere castra.                   335
+  Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,
+  Non certare dolis.� Nihil hinc cunctante, sed acris
+  Incepti l�to juvene, ad tentoria Acherr�
+  Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,
+  Nec notum somno noctes �quare: feroci                            340
+  Pervigil inservibat equo, fessumque levabat
+  Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.
+  At socii renovant tela, arentemque cruorem
+  Ferro detergent, et dant mucronibus iras.
+    Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi                 345
+  Qu�nam agitent, pandunt, et coeptis ire ministrum
+  Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,
+  Intentique docent, qu� sint properanda, monentque
+  Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes
+  Navus abire timor, dum c�ca silentia, dumque                     350
+  Majores umbr�: rapida jam subdita peste
+  Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.
+    Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus �gra
+  Armentis capita, adjut� pinguescere flamm�
+  Coepere, et vincens fumos erumpere vertex:                       355
+  Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos
+  Saxosi scopulos montis lymphata feruntur
+  Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni
+  Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.
+  Per juga, per valles errat Vulcania pestis,                      360
+  Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:
+  Quam multa, adfixus c�lo sub nocte serena,
+  Fluctibus e mediis sulcator navita ponti
+  Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris
+  Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,                    365
+  Vertice Gargani residens incendia pastor.
+    At facie subita volitantum montibus altis
+  Flammarum, qu�s tunc cecidit custodia sorti,
+  Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari
+  Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.                  370
+  C�lone exciderint, et magna fulmina dextra
+  Torserit Omnipotens, an c�cis rupta cavernis
+  Fuderit egestas adcenso sulfure flammas
+  Infelix tellus, media in formidine qu�runt.
+  Jamque abeunt; faucesque vi� citus occupat armis                 375
+  Poenus, et in patulos exsultans emicat agros.
+  Huc tamen usque vigil processerat arte regendi
+  Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,
+  Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela
+  Evasisse satis: quin et vestigia pulsi                           380
+  Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent
+  Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,
+  Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa
+  Et belli summam primasque jubebat habenas,
+  Atque his pr�format dictis, fingitque monendo:                   385
+    �Si factis nondum, Minuci, te cauta probare
+  Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba
+  Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.
+  Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et al�
+  Juvere, aut densis legio conferta maniplis.                      390
+  Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.
+  Dis sine me libare dapem et solennia ferre:
+  Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,
+  Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.
+  Interea (crede experto, non fallimus) �gris                      395
+  Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,
+  Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro
+  Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.
+  Plena tibi castra atque intactus vulnere miles
+  Creditur: hos nobis (erit h�c tibi gloria) redde.                400
+  Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,
+  Jam pr�das obferre tibi, jam vertere terga,
+  Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.
+  Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugn�.
+  H�c monuisse satis: sed si compescere corda                      405
+  Non datur oranti, magno te jure pioque
+  Dictator capere arma veto.� Sic castra relinquens
+  Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.
+    Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo
+  Litora Caiet�, L�strygoniosque recessus                          410
+  Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,
+  Ac totus multo spumabat remige pontus;
+  Quum trepid� fremitu vitreis e sedibus antri
+  �quore� pelago simul emersere sorores,
+  Ac possessa vident infestis litora proris.                       415
+  Tum magno perculsa metu Nereia turba,
+  Adtonit� propere refluunt ad limina nota,
+  Teleboum medio surgunt qua regna profundo,
+  Pumice�que procul sedes: inmanis in antro
+  Conditur abrupto Proteus, ac spumea late                         420
+  Cautibus objectis rejectat c�rula vates.
+    Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)
+  Per varias lusit formas, et terruit atri
+  Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,
+  Aut fremuit torvo mutatus membra leone,                          425
+  �Dicite, ait, qu� causa vi�? quisve ora repente
+  Pervasit pallor? cur scire futura libido?�
+    Ad qu� Cymodoce, Nympharum maxima natu
+  Italidum: �Nosti nostros, pr�sage, timores.
+  Quid Tyri� classes ereptaque litora nobis                        430
+  Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna
+  In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit
+  Navita jam portus? patria num sede fugat�
+  Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?�
+    Tum sic involvens repetita exordia retro                       435
+  Incipit ambiguus vates, reseratque futura:
+  �Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida
+  Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros
+  Arguta revocans ad roscida pascua canna,
+  Audivit sacr� lentus certamina form�:                            440
+  Tum matris currus niveos agitabat olores,
+  Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.
+  Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus
+  Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,
+  Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.                   445
+  Ast alius nivea comebat fronte capillos,
+  Purpureos alius vestis religabat amictus,
+  Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros
+  Adloquitur natos: �Testis certissima vestr�
+  �Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis                   450
+  �Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra
+  �Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis
+  �Si mea tela dedi blando medicata veneno,
+  �Si vester, c�lo ac terris qui foedera sancit,
+  �Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra                455
+  �Cypron Idum�as referat de Pallade palmas,
+  �De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.�
+    �Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat
+  Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,
+  �gide deposita, atque adsuetum casside crinem                    460
+  Involvi tum comta tamen, pacemque serenis
+  Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat
+  Pr�dicto sacr� vestigia concita plant�.
+  Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,
+  Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden                      465
+  Post fratris latura toros: postrema nitenti
+  Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa
+  Et nemora et penitus frondosis rupibus antra
+  Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.
+  Nec judex sedisse valet, fessique nitoris                        470
+  Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.
+    �Sed vict� fera bella De� vexere per �quor,
+  Atque excisa suo pariter cum judice Troja.
+  Tum pius �neas, terris jactatus et undis,
+  Dardanios Itala posuit tellure Penates.                          475
+  Dum cete ponto innabunt, dum sidera c�lo
+  Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,
+  Hic regna, et null� regnis per secula met�.
+  At vos, o nat�, currit dum inmobile filum,
+  Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.                        480
+  Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis
+  Aufidus, et rubros inpellet in �quora fluctus;
+  Damnatoque De�m quondam per carmina campo
+  �tol� rursus Teucris pugnabitis umbr�.
+  Punica Romuleos quatient mox spicula muros,                      485
+  Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.
+  Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit
+  Idem ultor patrisque necem: tum litus Eliss�
+  Inplebit flammis, avelletque Itala Poenum
+  Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.                490
+  Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.
+  Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,
+  Et cinerem Liby� ferat in Capitolia victor.�
+    Qu� dum arcana De�m vates evolvit in antro,
+  Jam monita et Fabium bellique equitumque magister                495
+  Exuerat mentem, ac pr�ceps tendebat in hostem.
+  Pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem
+  Deerat, et, ut parvo majora ad pr�lia damno
+  Eliceret, dabat interdum simulantia terga.
+  Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi                  500
+  Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,
+  Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,
+  Ducit sinuato captivum ad litora lino.
+    Fama furit, versos hostes, Poenumque salutem
+  Invenisse fuga: liceat si vincere, finem                         505
+  Promitti cladum: sed enim ditione carere
+  Virtutem, et poenas vincentibus esse repostas;
+  Clausurum jam castra ducem, rursusque referri
+  Vagin� jussurum enses, reddatur in armis
+  Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.                   510
+  H�c vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes
+  Invidi� stimulo fodit et popularibus auris.
+  Tunc indigna fide censent optandaque Poeno,
+  Qu� mox haud parvo luerent damnata periclo.
+    Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro                  515
+  Imperia �quantur penitus: cernebat, et expers
+  Irarum senior, magnas ne penderet alti
+  Erroris poenas patria inconsulta, timebat.
+  Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,
+  Partitus socias vires, vicina propinquis                         520
+  Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta
+  Non Romana minus servat, quam Punica castra.
+  Nec mora: disjecto Minuc� vecordia vallo,
+  Perdendi simul et pereundi ardebat amore.
+    Quem postquam rapidum vidit procedere castris                  525
+  Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces
+  In subitum curas: propere capere arma maniplis
+  Edicit, vallique tenet munimine turmas
+  Ausonius: torquet totas in pr�lia vires
+  Poenorum ductor, propellitque agmina voce:                       530
+  �Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugn�.
+  Non sperata diu plano certamina campo
+  Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum
+  Detergete situm ferro, multoque cruore
+  Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.�                        535
+    Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,
+  Perlustrans campos oculis, tantoque periclo
+  Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.
+  Cui natus, juncta arma ferens, �Dabit inprobus, inquit,
+  Quas dignum, poenas; qui per suffragia c�ca                      540
+  Invasit nostros h�c ad discrimina fasces.
+  Insan� spectate tribus! pro lubrica rostra,
+  Et vanis fora l�ta viris! nunc munera Martis
+  �quent imperio, et solem concedere nocti
+  Sciscant inbelles! magna mercede piabunt                         545
+  Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.�
+    Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:
+  �Sanguine Poenorum, juvenis, tam tristia dicta
+  Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque
+  Civem deleri nostras? aut vincere Poenum,                        550
+  Me spectante, sinam? nos �quavisse minori,
+  Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.
+  Jamque hoc (ne dubites) long�vi, nate, parentis
+  Adcipe, et �terno fixum sub pectore serva:
+  Succensere nefas patri�, nec foedior ulla                        555
+  Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.
+  Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,
+  Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru
+  Intrares exsul! tibi corpora c�sa, Camille,
+  Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent                        560
+  Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis ir�,
+  Mutassentque solum sceptris �neia regna,
+  Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.
+  Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.
+  Adceleremus opem.� Jamque intermixta sonabant                    565
+  Classica, procursusque viros conliserat acer.
+    Primus claustra manu port� dictator et altos
+  Disjecit postes, rupitque in pr�lia cursum.
+  Non graviore movent venti certamina mole,
+  Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens                       570
+  Africus: obnixi quum bella furentia torquent,
+  Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt
+  �quor quisque suum; sequitur stridente procella
+  Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.
+  Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta                575
+  Phoenicum, et Carthago ruens, injuria quantum
+  Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque
+  Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, ir�,
+  Invidia, atque una Fama et Fortuna subact�.
+    Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo                      580
+  Ut vidit, tremuere ir�, ceciditque repente
+  Cum gemitu spes haud dubi� pr�sumta ruin�:
+  Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,
+  Hausurus clausos conjectis undique telis.
+  Atque hic Dardanius pravo certamine ductor                       585
+  Jam Styga et �ternas intrarat mente tenebras.
+  Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;
+  Quum senior, gemino complexus pr�lia cornu,
+  Ulteriore ligat Poenorum terga corona,
+  Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,                   590
+  Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,
+  Majoremque dedit cerni Tirynthius: alt�
+  Scintillant crist�, et (mirum) velocibus ingens
+  Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,
+  Aversumque premit telorum nubibus hostem.                        595
+  Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,
+  Rector erat Pylius bellis �tate secunda.
+    Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen
+  Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,
+  Cui decus insigne, et qu�situm cuspide nomen.                    600
+  Tum Garadum, largumque com� prosternit Adherben,
+  Et geminas acies superantem vertice Thulim,
+  Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.
+  Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Mon�sum,
+  Et Morinum pugnas �ris stridore cientem,                         605
+  Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,
+  Perque tubam fix� decurrens vulnere mal�,
+  Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.
+    Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.
+  Namque super tepido lapsantem sanguine, et �gra                  610
+  Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,
+  Inpacto prosternit equo, trepideque levantem
+  Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,
+  Inplicuit terr�, telumque in c�de reliquit.
+  H�ret humi cornus motu tremefacta jacentis,                      615
+  Et campis servat mandatum adfixa cadaver.
+    Nec non exemplo laudis furiata juventus,
+  Syll�que, Crassique simul, junctusque Metello
+  Furnius, ac melior dextr� Torquatus, inibant
+  Pr�lia, et unanimi vel morte emisse volebant                     620
+  Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro
+  Dum rapit, et molem subducto corpore vitat
+  Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;
+  Strage super lapsus socium, qua fibula morsus
+  Loric� crebro laxata resolverat ictu,                            625
+  Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,
+  Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.
+  Heu sortem necis! evasit Garamantica tela
+  Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus
+  Occideret, telo non in sua vulnera misso.                        630
+  Volvitur exanimis, turpatque decora juventa
+  Ora novus pallor; membris dimissa solutis
+  Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.
+    Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum
+  Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,                    635
+  Eoa tumidus pharetrati militis ala,
+  Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim
+  Casside, et aurato fulgebat gemma monili.
+  Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda
+  Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.                     640
+  Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen
+  Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.
+    Hic, avidum pugn�, et tam clarum exscindere nomen
+  Brutum exoptantem, varie nunc l�vus in orbem,
+  Nunc dexter levibus flexo per devia gyris                        645
+  Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam
+  Fundit, Ach�menio detrectans pr�lia ritu.
+  Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento
+  Armigeri Casc� penetrabilis h�sit arundo,
+  Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus                       650
+  Uventi ferrum admovit tepefacta palato.
+    At Brutus, diro casu turbatus amici,
+  Ausum multa virum, et spargentem in vulnera s�vos
+  Fraude fug� calamos, jam nullis cursibus instat
+  Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram                     655
+  Mandat atrox hast�, telumque volatile nodo
+  Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro
+  Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.
+  Labitur intento cornu transfossus, et una
+  Arcum l�va cadens, dimisit dextra sagittam.                      660
+    At non tam tristi sortitus pr�lia Marte
+  Phoebei Soractis honor Carmelus agebat:
+  Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,
+  Dux rectorque Nub� populi; jam fusus eidem
+  Zeusis, Amycl�i stirps inpacata Phalanti,                        665
+  Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi.
+  Talia dum metuit, nec pugn� fisus in hoste
+  Tam rapido, nec deinde fug�, suadente pavore,
+  Per dumos miser in vicina cacumina quercus
+  Repserat, atque alta sese occultabat in umbra                    670
+  Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.
+  Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos
+  Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;
+  Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,
+  Dum nemoris celsi procera cacumina sensim                        675
+  Substructa certat tacitus contingere meta,
+  Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.
+  Effudit vitam, atque alte manante cruore
+  Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.
+    Jamque in palantes ac versos terga feroces                     680
+  Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda
+  Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.
+  Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant
+  Cornipedes, totusque nov� formidinis arte
+  Concolor �quabat liventia currus equorum                         685
+  Terga, nec erectis similes inponere cristis
+  Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.
+  Ceu quondam �tern� regnator noctis, ad imos
+  Quum fugeret thalamos, Henn�a virgine rapta,
+  Egit nigrantem Stygia caligine currum.                           690
+    At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,
+  Quod peperere decus Circ�o Tuscula dorso
+  Moenia, Laert� quondam regnata nepoti,
+  Quamquam tardatos turbata fronte Latinos
+  Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse                      695
+  Ferrata calce, atque effusa largus habena
+  Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,
+  Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.
+  Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto
+  Alipedem planta currum premit, atque volanti                     700
+  Adsilit a tergo: cecidere et lora repente
+  Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens
+  Palluit infelix subducto sanguine Maurus.
+  Ora rapit gladio, pr�fixaque cuspide portat.
+    At s�vo Mavorte ferox perrumpit anhelum                        705
+  Dictator cum c�de globum: miserabile visu,
+  Vulneribus fessum ac multo labente cruore,
+  Ductorem cernit suprema ac foeda precantem.
+  Manavere genis lacrim�, clipeoque paventem
+  Protegit, et natum stimulans, �Fortissime, labem                 710
+  Hanc pellamus, ait; Poenoque ob mitia facta,
+  Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,
+  Dignum expendamus pretium.� Tunc, arte paterna
+  Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Poenum
+  Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,                       715
+  Donec Sidonius decederet �quore ductor.
+  Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum
+  Averso pastore lupus, fetumque trementem
+  Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu
+  Auditis celeret balatibus obvia pastor,                          720
+  Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis
+  Rejectat pr�dam, et vacuo fugit �ger hiatu.
+  Tum demum terris, quas circumfuderat atra
+  Tempestas, Stygi� tandem fugere tenebr�.
+  Torpebant dextr�, et sese meruisse negabant                      725
+  Servari, subitisque bonis mens �gra natabat.
+  Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,
+  Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,
+  Connivent, solemque pavent agnoscere visu.
+    Qu�s actis, senior, numerato milite l�tus,                     730
+  Collis et tuto repetebat in aggere castra.
+  Ecce autem e media jam morte renata juventus,
+  Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo
+  Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem
+  Certatim, et magna memorabant voce Parentem.                     735
+  Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,
+  �Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem
+  Si fas vera queri, cur nobis castra virosque
+  Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,
+  Qu� solus rexisse vales? hoc munere lapsi                        740
+  �ternas multo cum sanguine vidimus umbras.
+  Ocius huc aquilas servataque signa referte.
+  Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.
+  Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos:
+  Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.�                     745
+    H�c ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)
+  Cespite de viridi surgunt properantius ar�.
+  Nec prius aut epulas, aut munera grata Ly�i
+  Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus
+  In mensam Fabio sacrum libavit honorem.                          750
+
+
+
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque
+laudibus ad c�lum fert: Hannibal contra, jam summum militi� jus
+dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victori� tantum, sed
+pr�lii quoque spem pr�cisam esse, magnopere et dolet et indignatur;
+1-11.
+
+Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex
+conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper
+fluctuantes et pr�d� sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum
+exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam
+agitant; Hannon autem, qui ducem Poenorum internecivo capitalique odio
+prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel
+supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti
+senatus censeat; 11-24.
+
+Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, qu� Annam, Didonis
+sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis,
+qu� instent, fatis, de fine dictatur�, comitiis consulum, temeritate
+Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere
+nitatur, et de pugn� Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38.
+
+Nympha, communis a Belo duct� originis, amoris patri� et mandatorum
+sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino
+in Italia honore colatur; 39-49.
+
+Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post
+Didonis mortem Iarbas, G�tulorum rex, Carthagine rerum potitur, et
+Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio
+post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem
+conscendit, qu� vi tempestatis in litus Itali� ejicitur; 49-68.
+
+Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit �ne�, a quo
+benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum
+adscendisse refert; 69-159.
+
+Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia
+strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium
+pr�cipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur;
+160-201.
+
+His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus
+verbis optatissimum de subita, qu� inpendeat, rerum mutatione, nuntium
+Hannibali adfert; 202-224.
+
+Is animum revocat, et e Campania, monitu de�, in Apuliam castra movet;
+225-241.
+
+Interea Rom� comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non
+humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram
+favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione
+petit, et suffragiis turb� forensis, qu� �ternam fastis labem
+adspergunt, consul creatur; 242-257.
+
+Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem
+unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque
+multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab
+nobilibus, mansurumque in visceribus reipublic�, si plures Fabios
+imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Poenorum bello �que
+ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox,
+Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277.
+
+Collega ejus, L. �milius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat,
+et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant,
+adcusatus damnatione colleg�, et sua prope, ambustus evaserat, etsi
+perniciem patri� imminentem animo pr�sagit, et tam nobilitate, quam
+virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur;
+278-297.
+
+Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis
+cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti
+reipublic�, qu� tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus
+unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Poenum imperatorem, qui in
+aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab
+domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuni� inopia
+laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna,
+quique nec occasioni su� desit, nec suam occasionem hosti det;
+298-326.
+
+Ad ea paucis verbis m�stoque vultu respondet consul, se quidem, quam
+possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, qu� una
+salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum,
+qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem
+Romanis, alterum Poenis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium
+senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem
+reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et
+salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco pr�cepta
+surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis
+potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum;
+327-348.
+
+Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas,
+Apuli� vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in
+unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis
+(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468),
+Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis
+(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris,
+Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis,
+Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis,
+Vagennis (588), Siculis et Ilv� ins. incolis (613) conscriptum, quorum
+populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Sc�vola, 384, Sulla,
+393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469,
+Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621.
+
+Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant
+prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et
+omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli
+Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem
+ominantur; 656-676.
+
+
+  Primus Agenoridum cedentia terga videre
+  �neadis dederat Fabius: Romana parentem
+  Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,
+  Inpatiensque mor� fremit: ut sit copia Martis,
+  Exspectanda viri fata, optandumque sub armis                       5
+  Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,
+  Nequidquam sese Latium sperare cruorem.
+  Jam vero concors miles, signisque relatis
+  Indivisus honos, iterumque et rursus eidem
+  Soli obluctandum Fabio, majoribus �grum                           10
+  Angebant curis. Lentando fervida bella
+  Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus
+  Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi
+  Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque
+  Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.                   15
+    Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,
+  Vaniloquum, Celt�, genus ac mutabile mentis,
+  Respectare domos: m�rebant, c�de sine ulla
+  (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore
+  Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.                       20
+  His super, intern� labes, et civica vulnus
+  Invidia augebant: l�vus conatibus Hannon
+  Ductoris, non ulla domo submittere Patres
+  Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.
+    Qu�s lacerum curis, et rerum extrema paventem                   25
+  Ad spes armorum, et furialia vota reducit
+  Pr�scia Cannarum Juno, atque elata futuris.
+  Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam
+  Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:
+  �Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat                     30
+  Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.
+  Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.
+  Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos
+  Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.
+  Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda                         35
+  Pr�lia: ne desit fatis ad signa movenda.
+  Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.
+  Huc Trebi� rursum et Trasymeni fata sequentur.�
+    Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,
+  �Haud, inquit, tua jus nobis pr�cepta morari:                     40
+  Sit fas, sit tantum, qu�so, retinere favorem
+  Antiqu� patri�, mandataque magna sororis,
+  Quanquam inter Latios Ann� stet numen honores.
+  Multa retro rerum jacet, atque ambagibus �vi
+  Obtegitur densa caligine mersa vetustas,                          45
+  Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo,
+  Regnisque �neadum germana colatur Eliss�.
+  Sed pressis stringam revocatam ab origine famam
+  Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam.�
+    Iliaco postquam deserta est hospite Dido,                       50
+  Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram
+  Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem
+  Certa necis, profugi donum exitiale mariti.
+  Despectus t�d� regnis se inponit Iarbas,
+  Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis                      55
+  Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?
+    Battus Cyrenen molli tum forte fovebat
+  Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse
+  Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,
+  Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.                     60
+  Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,
+  Servata interea sedes: nec longius uti
+  His opibus Battoque fuit: nam ferre per �quor
+  Exitium miser� jam Pygmaliona docebat.
+  Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,                        65
+  Quod se non dederit comitem in suprema sorori:
+  Donec jactatam laceris (miserabile) velis
+  Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.
+  Non c�li, non illa soli, non gnara colentum,
+  Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.                       70
+    Ecce autem �neas, sacro comitatus Iulo,
+  Jam regni compos, noto sese ore ferebat.
+  Qui terr� defixam oculos et multa timentem,
+  Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli
+  Adtollit, mitique manu intra limina ducit.                        75
+  Atque ubi jam casus adversorumque pavorem
+  Hospitii lenivit honos, tum discere m�sta
+  Exposcit cura letum infelicis Eliss�.
+  Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna
+  Incipit, et blandas addit pro tempore voces:                      80
+  �Nate Dea, solus regni lucisque fuisti
+  German� tu causa me�: mors testis, et ille
+  (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre
+  Postquam est ereptum miser� tua, litore sedit
+  Interdum, stetit interdum, ventosque secuta                       85
+  Infelix oculis magno clamore vocabat
+  �nean, comitemque tu� se inponere solam
+  Orabat paterere rati: mox turbida anhelum
+  Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore
+  Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.                     90
+  Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli
+  Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente
+  Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,
+  Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.
+  Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque                    95
+  Deserit, et rursus portus furibunda revisit,
+  Si qui te referant converso flamine venti.
+  Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis
+  Massyl� levitas descendere conpulit artes.
+  Heu sacri vatum errores! dum numina noctis                       100
+  Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,
+  Quod vidi decepta nefas! congessit in atram
+  Cuncta tu� monimenta pyram, et non prospera dona.�
+    Tum sic �neas dulci repetitus amore:
+  �Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter                105
+  Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,
+  German�que tu� dilectum mitis Iuli,
+  Respiciens, �gerque animi tum regna reliqui
+  Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,
+  Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto                    110
+  Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.
+  Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali
+  Incustodito s�vire dedistis amori?�
+    Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum
+  Inter singultus, labrisque trementibus Anna:                     115
+  �Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,
+  Atque atri soci� thalami nova sacra parabam,
+  Qu�s �gram mentem et trepidantia corda levaret
+  Infelix germana tori, furvasque trahebam
+  Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.                   120
+  Namque asper somno dirus me inpleverat horror,
+  Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,
+  Et l�ta exsultans ostenderat ora Sych�us.
+  Qu� dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,
+  Oro c�licolas, ac vivo purgor in amni;                           125
+  Illa, cito passu pervecta ad litora, mut�
+  Oscula, qua steteras, bis terque infixit aren�.
+  Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,
+  Ceu cinerem orbat� pressant ad pectora matres.�
+    Tum rapido pr�ceps cursu, resolutaque crinem,                  130
+  Evasit propere in celsam, quam struxerat ante
+  Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur
+  Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.
+  Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,
+  Postquam illum infelix hausit, quo munera primum                 135
+  Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,
+  Festasque adventu mensas, teque ordine Troj�
+  Narrantem longos se pervigilante labores,
+  In portus amens rorantia lumina flexit.
+    �D� long� noctis, quorum jam numina nobis                      140
+  Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,
+  Et placidi victos ardore admittite manes.
+  �ne� conjux, Veneris nurus, ulta maritum,
+  Vidi constructas nostr� Carthaginis arces.
+  Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.                      145
+  Me quoque fors dulci quondam vir notus amore
+  Exspectat, curas cupiens �quare priores.�
+    H�c dicens ensem media in pr�cordia adegit,
+  Ensem Dardanii qu�situm in pignus amoris.
+  Viderunt comites, tristique per atria planctu                    150
+  Concurrunt: magnis resonant ululatibus �des.
+  �Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,
+  Ora manu lacerans, lymphato regia cursu
+  Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.
+  Ter diro fueram conata incumbere ferro,                          155
+  Ter cecidi exanim� membris revoluta sororis.
+  Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.
+  Tum Cyren�am fatis agitantibus urbem
+  Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.�
+    Motus erat, placidumque animum mentemque quietam               160
+  Troius in miseram rector susceperat Annam.
+  Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas
+  Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis
+  Illa videbatur. Tacito nox atra sopore
+  Cuncta per et terras et lati stagna profundi                     165
+  Condiderat, tristi quum Dido �gerrima vultu
+  Has visa in somnis german� effundere voces:
+  �His, soror, in tectis long� indulgere quieti,
+  Heu! nimium secura, potes? nec, qu� tibi fraudes
+  Tendantur, qu� circumstent discrimina, cernis?                   170
+  Ac nondum nostro infaustos generique soloque
+  Laomedonte� noscis telluris alumnos?
+  Dum c�lum rapida stellas vertigine volvet,
+  Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;
+  Pax nulla �neadas inter Tyriosque manebit.                       175
+  Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes
+  Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.
+  Pr�terea (ne falsa putes h�c fingere somnum)
+  Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus
+  Labitur, et leni per valles volvitur amne.                       180
+  Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.
+  Te sacra excipient hilares in flumina Nymph�,
+  �ternumque Italis numen celebrabere in oris.�
+  Sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram.
+    Anna novis somno excutitur perterrita visis,                   185
+  Itque timor totos gelido sudore per artus.
+  Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,
+  Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra
+  Per patulos currit plantis pernicibus agros;
+  Donec arenoso (sic fama) Numicius illam                          190
+  Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.
+    Orta dies totum radiis inpleverat orbem,
+  Quum nullam �nead� thalamis Sidonida nacti,
+  Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,
+  Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur                       195
+  Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto
+  Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis
+  Inter c�ruleas visa est residere sorores
+  Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.
+  Ex illo primis anni celebrata diebus                             200
+  Per totam Ausoniam venerando numine culta est.
+    Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas
+  Hortata est, celeri superum petit �thera curru,
+  Optatum Latii tandem potura cruorem.
+  Diva De� parere parat, magnumque Libyss�                         205
+  Ductorem gentis nulli conspecta petebat.
+  Ille, vir�m coetu tum forte remotus ab omni,
+  Incertos rerum eventus bellique volutans,
+  Anxia ducebat vigili suspiria voce.
+  Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:                         210
+  �Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis
+  Sidoni�, ducis cura �grescente dolorem?
+  Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,
+  Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes
+  Rumpe moras, rape Marmaricas in pr�lia vires.                    215
+  Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus
+  Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,
+  Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.
+  Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis
+  Misit; ego Oenotris �ternum numen in oris                        220
+  Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.
+  Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,
+  Celsus Iapygios qua se Garganus in agros
+  Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.�
+  Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.                        225
+    Cui dux, promiss� revirescens pignore laudis:
+  �Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum
+  Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.
+  Ast ego te, compos pugn�, Carthaginis arce
+  Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo                        230
+  �quatam gemino simulacri munere Dido.�
+  H�c fatus socios stimulat tumefactus ovantes:
+  �Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,
+  Fatalis Latio miles: placavimus iras
+  C�licolum; redeunt Divi: finita maligno                          235
+  Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces
+  Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto
+  Qu� Marte exclusus promittere magna solebas.
+  En, numen patrium spondet majora peractis.
+  Vellantur signa, ac Diva ducente petamus                         240
+  Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.�
+    Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni,
+  Subnixus rapto plebeii muneris ostro,
+  S�vit jam rostris Varro, ingentique ruin�
+  Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.                      245
+  Atque illi sine luce genus, surdumque parentum
+  Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro
+  Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapin�
+  Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;
+  Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,                    250
+  Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,
+  Quo conservari Latium victore puderet.
+  Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti
+  Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem
+  Marcellum, fastis labem suffragia c�ca                           255
+  Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat
+  Ambitus, et Graio funestior �quore campus.
+    Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers
+  Invidiam, pravusque tog�, sic debilis arte
+  Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo                     260
+  Spectatus ferro, lingua sperabat adire
+  Ad dextr� decus, atque e rostris bella ciebat.
+  Ergo alacer, Fabiumque mor� increpitare professus,
+  Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:
+  �Vos, quorum imperium est, consul pr�cepta modumque              265
+  Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,
+  Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus
+  Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?
+  Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes
+  Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari                         270
+  Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos
+  Tertius exurit lacrimosis casibus annus?
+  Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho
+  Parvum iter est. Qu� prima dies ostenderit hostem,
+  Et Patrum regna et Poenorum bella resolvet.                      275
+  Ite alacres, Latia devinctum colla catena
+  Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.�
+    H�c postquam increpuit, portis arma incitus effert,
+  Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto
+  Auriga indocilis totas effundit habenas,                         280
+  Et pr�ceps trepida pendens in verbera planta
+  Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,
+  Ac frena incerto fluitant discordia curru.
+  Cernebat Paullus (namque huic communia Campus
+  Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro                   285
+  Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira
+  Turbati vulgi, signataque mente cicatrix
+  Undantes �gro frenabat corde dolores.
+  Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim
+  Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore                         290
+  Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.
+  Hinc inerat metus et dur� reverentia plebis.
+  Sed genus admotum Superis, summumque per altos
+  Adtingebat avos c�lum: numerare parentem
+  Assaracum retro pr�stabat Amulius auctor,                        295
+  Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,
+  Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:
+    �Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella
+  Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;
+  Frustraris, Paulle, Ausoniam: te pr�lia dira,                    300
+  Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo
+  Nequidquam didici casus pr�noscere Marte.
+  Spondentem audivi (piget, heu! t�detque senect�,
+  Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)
+  Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,                    305
+  Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo
+  Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens
+  Audivit Poenus! jam latis obvia, credo,
+  Stat campis acies, exspectaturque sub ictu
+  Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis                         310
+  Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?
+  Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,
+  Qui ritus hostis: tu non, qu� copia rerum,
+  Qu� natura loci, quod sit, rimabere sollers,
+  Armorum genus? et stantem super omnia tela                       315
+  Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti
+  Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,
+  Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto
+  Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,
+  Laxa fides soci�m est: non hic domus hospita tecto               320
+  Invitat patrio, non fid� moenibus urbes
+  Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.
+  Tertia vix superest, crudo qu� venit Ibero,
+  Turba vir�m. Persta, et cauti meditamina belli
+  Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,                     325
+  Adnueritque Deus, velox adcede secundis.�
+    Cui breviter m�sto consul sic ore vicissim:
+  �Mecum erit h�c prorsus pietas, mentemque feremus
+  In Poenos, invicte, tuam: nec me unica fallit
+  Cunctandi ratio, qua te grassante senescens                      330
+  Hannibal obpressum vidit considere bellum.
+  Sed qu�nam ira De�m? consul datus alter, opinor,
+  Ausoni� est, alter Poenis: trahit omnia secum,
+  Et metuit demens, alio ne consule Roma
+  Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;                       335
+  Non tam s�va volet: nullus, qui portet in hostem,
+  Subficit insano sonipes: incedere noctis,
+  Qu� tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus
+  Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet
+  Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.                        340
+  Tarpei� rupes, cognataque sanguine nobis
+  Tecta Jovis, qu�que arce sua nunc stantia linquo
+  Moenia felicis patri�, quocumque vocabit
+  Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.
+  Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,                      345
+  Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor
+  Assaraci de gente domum, similemve videbit
+  Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.�
+    Sic tum diversa turbati mente petebant
+  Castra duces: at pr�dictis jam sederat arvis                     350
+  �tolos Poenus servans ad pr�lia campos.
+  Non alias majore virum, majore sub armis
+  Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.
+  Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,
+  Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.                        355
+    Faunigen� socio bella invasere Sicano
+  Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,
+  Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:
+  Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,
+  Quos celso devexa jugo Junonia sedes                             360
+  Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;
+  Quique inmite nemus Trivi�, quique ostia Tusci
+  Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.
+    Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum
+  Fortun� Pr�neste jugis, Antemnaque prisco                        365
+  Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.
+  Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,
+  Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur
+  Simbruvio, rastrisque domant �quicula rura.
+    His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in �vo;               370
+  Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.
+  Non illis solitum crispare hastilia campo,
+  Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;
+  Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:
+  �re caput tecti surgunt super agmina cristis.                    375
+    At quos ipsius mensis seposta Ly�i
+  Setia, et incelebri miserunt valle Velitr�,
+  Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,
+  Et quos pestifera Pomptini uligine campi,
+  Qua Satur� nebulosa palus restagnat, et atro                     380
+  Liventes coeno per squalida turbidus arva
+  Cogit aquas Ufens, atque inficit �quora limo,
+  Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum
+  Sc�vola, cui dir� c�latur laudis honora
+  Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.                       385
+  Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira
+  In semet versa, s�vitque in imagine virtus.
+  Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro
+  Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.
+    Qu�s Circ�a juga, et scopulosi verticis Anxur,                 390
+  Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,
+  Qu�s putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,
+  Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis
+  Ducebat simul excitis; Sor�que juventus
+  Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,                        395
+  Hic Fabrateri� vulgus; nec monte nivoso
+  Descendens Atina aberat, detritaque bellis
+  Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.
+  At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim
+  Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum                     400
+  Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro
+  Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma
+  Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.
+    Tullius �ratas raptabat in agmina turmas,
+  Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.                       405
+  Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus
+  Ausoni� populis ventura in secula civem!
+  Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,
+  Inplebit terras voce, et furialia bella
+  Fulmine compescet lingu�, nec deinde relinquet                   410
+  Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.
+    Ecce inter primos Therapn�o a sanguine Clausi
+  Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.
+  Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens
+  Casperia, hunc Foruli, magn�que Reate dicatum                    415
+  C�licolum Matri, nec non habitata pruinis
+  Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.
+  Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,
+  Conique inplumes, ac l�vo tegmina crure.
+  Ibant, et l�ti pars Sancum voce canebant,                        420
+  Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,
+  Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus
+  Dixisti populos magna ditione Sabinos.
+    Quid, qui Picen� stimulat telluris alumnos,
+  Horridus et squamis et equina Curio crista?                      425
+  Pars belli quam magna venit! non �quore verso
+  Tam creber fractis albescit fluctus in undis;
+  Nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo
+  Lunatis acies imitatur Martia peltis,
+  Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.                     430
+    Hic et, quos pascunt scopulos� rura Numan�,
+  Et qu�s litore� fumant altaria Cupr�,
+  Quique Truentinas servant cum flumine turres,
+  Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco
+  Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.                         435
+  Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,
+  Murice nec Libyco; statque humectata Vomano
+  Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.
+  Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto
+  Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe                     440
+  Exutum form� volitare per �thera jussit,
+  Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.
+  Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,
+  Qu�s �sis regnator erat, fluvioque reliquit
+  Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.                       445
+    Sed non ruricol� firmarunt robore castra
+  Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.
+  Hos �sis Sapisque lavant, rapidasque sonanti
+  Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,
+  Et lavat ingentem perfundens flumine sacro                       450
+  Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis
+  In Thybrim properans, Tini�que inglorius humor,
+  Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.
+  Sed pater ingenti medios inlabitur amne
+  Albula, et admota perstringit moenia ripa.                       455
+  His urbes Arna, et l�tis Mevania pratis,
+  Hispellum, et duro monti per saxa recumbens
+  Narnia, et infestum nebulis humentibus olim
+  Iguvium, patuloque jacens sine moenibus arvo
+  Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis                  460
+  Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives
+  Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.
+  Ductor Piso viros spernaces mortis agebat
+  Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci
+  �quabat senium, atque astu superaverat annos.                    465
+  Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,
+  Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.
+    Jamque per Etruscos legio completa maniplos
+  Rectorem magno spectabat nomine Galbam.
+  Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro                        470
+  Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.
+  Lectos C�re viros, lectos Cortona superbi
+  Tarcontis domus, et veteres misere Gravisc�.
+  Nec non Argolico dilectum litus Haleso
+  Alsium, et obsess� campo squalente Fregen�.                      475
+  Adfuit et sacris interpres fulminis alis
+  F�sula, et antiquus Romanis moenibus horror
+  Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas
+  Nequidquam, pulsos Rom� inperitare Superbos.
+    Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,                       480
+  Insignis portu, quo non spatiosior alter
+  Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,
+  M�oni�que decus quondam Vetulonia gentis.
+  Bissenos h�c prima dedit pr�cedere fasces,
+  Et junxit totidem tacito terrore secures:                        485
+  H�c altas eboris decoravit honore curules,
+  Et princeps Tyrio vestem pr�texuit ostro:
+  H�c eadem pugnas adcendere protulit �re.
+  His mixti Nepesina cohors, �quique Falisci,
+  Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique                      490
+  Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta
+  Haud procul, et sacrum Phoebo Soracte frequentant.
+  Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino
+  Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.
+    H� bellare acies norant: at Marsica pubes                      495
+  Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,
+  Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.
+  �et� prolem Anguitiam mala gramina primam
+  Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,
+  Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes                      500
+  Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.
+  Sed populis nomen posuit metuentior hospes,
+  Quum fugeret Phrygias trans �quora Marsya Crenas,
+  Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton.
+  Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,                      505
+  Urbibus est illis caput, interiorque per udos
+  Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.
+  Cetera in obscuro fam�, et sine nomine, vulgi
+  Sed numero castella valent: conjungitur acer
+  Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.                      510
+    Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,
+  Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi
+  (Ut fama est) Calais, Bore� quem rapta per auras
+  Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.
+  Haud ullo levior bellis Vestina juventus                         515
+  Agmina densavit, venatu dura ferarum:
+  Qu�, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,
+  Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Avei�.
+  Marrucina simul Frentanis �mula pubes
+  Corfini populos, magnumque Teate trahebat.                       520
+  Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto
+  Adsuet� volucrem c�lo demittere fund�.
+  Pectora pellis obit c�si venatibus ursi.
+    Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum
+  E toto dabat ad bellum Campania tractu,                          525
+  Ductorum adventu vicinis sedibus Osci
+  Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum
+  Vulturnum, quasque evertere silentia, Amycl�,
+  Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque
+  Antiphat� compressa freto, stagnisque palustre                   530
+  Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.
+  Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta
+  Prole Dicarchea, multo cum milite Graia
+  Illic Parthenope, ac Poeno non pervia Nola,
+  Allif�, et Clanio contemt� semper Acerr�:                        535
+  Sarrastis etiam populos totasque videres
+  Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues
+  Phlegr�i legere sinus, Misenus, et ardens
+  Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.
+  Non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea                       540
+  Inarime, non antiqui saxosa Telonis
+  Insula, nec parvis aberat Calatia muris;
+  Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:
+  In primis Capua, heu! rebus servare serenis
+  Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.                      545
+    L�tos rectoris formabat Scipio bello.
+  Ille viris pila, et ferro circumdare pectus
+  Addiderat: leviora domo de more parentum
+  Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;
+  Aclydis usus erat, fact�que ad rura bipennes.                    550
+    Ipse inter medios ventur� ingentia laudis
+  Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu
+  Murales fossas, undosum frangere nando
+  Indutus thoraca vadum: spectacula tanta
+  Ante acies virtutis erant: s�pe alite planta                     555
+  Ilia perfossum, et campi per aperta volantem
+  Ipse pedes pr�vertit equum: s�pe arduus idem
+  Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.
+  Martia frons, facilesque com�, nec pone retroque
+  C�saries brevior: flagrabant lumina miti                         560
+  Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.
+    Adfuit et Samnis, nondum vergente favore
+  Ad Poenos; sed nec veteri purgatus ab ira.
+  Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique
+  Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus h�rent,                  565
+  Et quos aut Rufr�, quos aut �sernia, quosve
+  Obscura incultis Herdonia misit ab agris.
+    Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus
+  Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes
+  Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.                        570
+  Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque
+  Avertunt fluvio, somnique labore parantur.
+    Additur his Calaber, Sallentin�que cohortes,
+  Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.
+  Parebat legio audaci permissa Cethego,                           575
+  Cui socias vires, atque indiscreta maniplis
+  Arma recensebant; nunc sese ostendere miles
+  Leucosi� e scopulis, nunc quem Picentia P�sto
+  Misit, et exhaust� mox Poeno Marte Cerill�,
+  Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt              580
+  Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.
+  Ille et pugnacis laudavit tela Salerni
+  Falcatos enses, et qu� Buxentia pubes
+  Aptabat dextris inras� robora clav�.
+  Ipse, humero exsertus gentili more parentum,                     585
+  Difficili gaudebat equo, roburque juvent�
+  Flexi cornipedis duro exercebat in ore.
+    Vos etiam adcis� desolat�que virorum
+  Eridani gentes, nullo adtendente Deorum
+  Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.                      590
+  Certavit Mutin� quassata Placentia bello:
+  Mantua mittenda certavit pube Cremon�,
+  Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu
+  Evecta Aonio, et Smyrn�is �mula plectris.
+    Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers               595
+  Arva coronantem nutrire Faventia pinum.
+  Vercell�, fuscique ferax Pollentia villi,
+  Et quondam Teucris comes in Laurentia bella
+  Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.
+  Quique gravi remo, limosis segniter undis,                       600
+  Lenta paludos� proscindunt stagna Ravenn�.
+  Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti
+  Euganea, profugique sacris Antenoris oris.
+  Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.
+  Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni                     605
+  In decus Hannibalis duros misere nepotes.
+  Maxima tot populis rector fiducia Brutus
+  Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.
+  L�ta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,
+  Et sine tristitia virtus: non ille rigoris                       610
+  Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,
+  Nec famam l�vo qu�rebat limite vit�.
+    Addiderat ter mille viros, in Marte sagitt�
+  Expertos, fidus Sicula regnator ab �tna.
+  Non totidem Ilva viros, sed l�tos cingere ferrum,                615
+  Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.
+    Ignosset, quamvis avido committere pugnam,
+  Varroni, quicumque simul tot tela videret.
+  Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam
+  Fervere, quum magn� Trojam invasere Mycen�,                      620
+  Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.
+    Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia prisc�,
+  Defigunt diro signa infelicia vallo.
+  Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,
+  Cessarunt Superi vicinas prodere clades.                         625
+  Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,
+  Et cels� toto ceciderunt aggere pinn�,
+  Nutantique ruens prostravit vertice silvas
+  Garganus, fundoque imo mugivit anhelans
+  Aufidus, et magno late distantia ponto                           630
+  Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.
+  Qu�sivit Calaber, subducta luce repente
+  Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:
+  Obseditque frequens castrorum limina bubo.
+  Nec dens� trepidis apium se involvere nubes                      635
+  Cessarunt aquilis: non unus crine corusco
+  Regnorum eversor rubuit letale cometes.
+  Castra quoque et vallum rabid� sub nocte silenti
+  Inrupere fer�, raptique ante ora paventum
+  Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.                   640
+    Ludificante etiam terroris imagine somnos,
+  Gallorum visi bustis erumpere manes:
+  Terque quaterque solo penitus tremuere revuls�
+  Tarpei� rupes: atque atro sanguine flumen
+  Manavit Jovis in templis, lacrim�que vetusta                     645
+  Effigie patris large fluxere Quirini.
+  Major et horrificis sese extulit Allia ripis.
+  Non Alpes sedere loco, non nocte dieve
+  Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.
+  Axe super medio, Libyes a parte, corusc�                         650
+  In Latium venere faces, ruptusque fragore
+  Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.
+  �tn�os quoque contorquens e cautibus ignes
+  Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis
+  Phlegr�us tetigit trepidantia sidera vertex.                     655
+    Ecce inter medios belli pr�sagus, et ore
+  Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet
+  Miles castra feris, et anhelat clade futura.
+  Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis
+  Deficiunt campi; video per densa volantem                        660
+  Agmina ductorem Liby�, currusque citatos
+  Arma virum super atque artus et signa trahentem.
+  Turbinibus furit insanis, et pr�lia ventus
+  Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor �vi
+  Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris                       665
+  Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu
+  Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.
+  Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum
+  Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans
+  Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.                      670
+  Gestat Agenoreus nostro de more secures
+  Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.
+  In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.
+  O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?
+  Congesto, l�v� quodcumque avellitur, auro                        675
+  Metitur Latias victrix Carthago ruinas.
+
+
+
+
+LIBER NONUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal,
+cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur pr�lio
+tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in
+prohibendis pr�datoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani
+pereunt: sed haudquaquam par Poenis dimicatio est; 1-14.
+
+Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul,
+cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.
+
+Inpatiens mor� indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e
+manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi
+militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in pr�lium temere
+ruant, edicit; 24-37.
+
+Paulus, futuram cladem animo pr�sagiens, multis eum precibus
+lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina
+imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat,
+pugnam detrectet, et, si consilia colleg� respuat, monitis certe
+Deorum et Sibyll� Cuman� pr�dictis aures pr�beat; 38-65.
+
+Nocte pr�terea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum
+portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a
+Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in
+Italiam reductus, ut eo interprete G�tuli uterentur; 66-79.
+
+Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter
+in pr�lio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum
+agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore
+Satricus inermis a Poenis ad Romanos transfugit, et in campo arma
+qu�rens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus
+incidit; 80-95.
+
+Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis
+mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.
+
+Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum,
+erroris excusatione et venia erigere conatur, et patri� amore ductus
+orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat;
+106-151.
+
+Solymus autem doloris inpatiens, vit�que pert�sus, gladio sibi pectus
+trajicit, et, his verbis, FUGE PR�LIA, VARRO, sanguine suo inscriptis
+in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus
+concidit; 151-177.
+
+Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii,
+duces prima luce signum pugn� proponunt, et Hannibal, oratione ad
+milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque
+pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria
+illis omnia victori� emolumenta concessurum profitetur; 178-216.
+
+Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros
+duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Poenos et
+Gallos, quibus ipse pr�est, ad ripam fluvii elephantos, passim vero
+Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in
+pr�lio circumferant; 217-243.
+
+Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo,
+sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum
+cornu ipse tenet, l�vo Paulum pr�ficit, mediam pugnam Servilio Gemino
+tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit;
+244-277.
+
+Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu,
+ipsique Dii c�lo relicto pr�lio se inmiscent; 278-303.
+
+Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita
+multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus
+pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos
+adcendunt; 304-334.
+
+Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta,
+utuntur, et atrox editur c�des; 335-353.
+
+Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et
+cum magna strage inpellit; 354-369.
+
+Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Sc�vola, et conjunctissimum
+amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a
+Sym�tho interficiuntur; 370-410.
+
+Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus:
+sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et
+in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.
+
+Hunc pr�senti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare
+cum Poenorum duce certamen descendit; 424-437.
+
+Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere
+auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.
+
+Monitu autem Iridis, a Jove miss�, ira deorum mitigatur, et Pallas
+invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit;
+470-485.
+
+Absente Dea Mars pr�lium redintegrat: at �olus, precibus Junonis
+motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis �tn�
+voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.
+
+Is Poenorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora
+volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque
+intercludit; 501-520.
+
+Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Poenos; 521-525.
+
+De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, qu�
+ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut
+fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam
+faciat; 526-541.
+
+Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque
+mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex
+acie excedit; 542-555.
+
+Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis
+delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii
+olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.
+
+Ejus jussu etiam elephanti in pr�lium rapiuntur, et e turribus, in
+dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes;
+570-583.
+
+Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium
+excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.
+
+Multi tamen elephanti, ardentibus t�dis in turres ingestis, furore
+instincti in fluvium pr�cipites currunt; reliqui jaculis et saxis
+eminus incessuntur; 599-631.
+
+Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe
+increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.
+
+Varro, quem sera temeritatis poenitentia subit, trepide ex acie
+refugit, diuque h�sitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus
+Romam revertatur; 644-657.
+
+
+  Turbato monstris Latio, cladisque futur�
+  Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,
+  Haud secus ac si fausta forent et prospera pugn�
+  Omina ventur�, consul traducere noctem
+  Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,                        5
+  Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres
+  Exercere tubas, nocturnaque classica velle.
+  Nec minor in Poeno properi certaminis ardor.
+  Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;
+  Consert�que manus: jam sparsi ad pabula campis                    10
+  Vicinis raptanda Mac� fudere volucrem
+  Telorum nubem: ante omnes invadere bella
+  Mancinus gaudens, hostilique ungere primus
+  Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.
+  Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo                      15
+  Auspicia incusante Deum compesceret arma,
+  Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,
+  Arbitrium pugn� properanti in fata negasset.
+  Qu� tamen haud valuit perituris millibus una
+  Plus donasse die. Rediere in castra, gemente                      20
+  Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret
+  Amenti cessura viro, frustraque suorum
+  Servatas a c�de animas: nam turbidus ira
+  Infensusque mor� dilata ob pr�lia ductor:
+  �Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,                25
+  Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
+  Legibus atque urn� dira eripuere minanti?
+  Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,
+  Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.
+  Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,                   30
+  Vertere quum consul terga, et remeare juberet,
+  Ne morem et pugn� signum exspectate petend�;
+  Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus
+  Incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus.
+  Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc             35
+  Ereptum revocate diem.� Sic turbidus �gra
+  Pestifero pugn� castra incendebat amore.
+    At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,
+  Sed qualis stratis deleto milite campis
+  Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro                  40
+  Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,
+  Quum stupet exanimata parens, natique tepentes
+  Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:
+  �Per toties, inquit, concuss� moenia Rom�,
+  Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,                45
+  Insontes animas, cladi parce obvius ire:
+  Dum transit Divum furor, et consumitur ira
+  Fortun�, novus Hannibalis, sat, nomina ferre
+  Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.
+  Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,                       50
+  Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?
+  Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et �ger,
+  Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis
+  Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.
+  At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.                    55
+  Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,
+  Aures pande Deo: cecinit Cym�a per orbem
+  H�c olim vates, h�c te pr�saga tuosque
+  Vulgavit terris proavorum �tate furores.
+  Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram                    60
+  Fata cano vates: sistis ni crastina signa,
+  Firmabis nostro Phoebe� dicta Sibyll�
+  Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,
+  Sed te, si perstas, insignes consule campi.�
+  H�c Paulus, lacrim�que oculis ardentibus ort�.                    65
+    Nec non et noctem sceleratus polluit error:
+  Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris
+  Servitium Satricus, mox inter pr�mia regi
+  Autololum dono datus ob virtutis honorem.
+  Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti                      70
+  Matris in uberibus nati, Mancinus et una
+  Nomine Rhoeteo Solymus: nam Dardana origo,
+  Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus
+  �ne�, claram muris fundaverat urbem
+  Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis                         75
+  Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.
+  Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis
+  Advectus, quo non spretum, si posceret usus,
+  Noscere G�tulis Latias interprete voces.
+  Postquam posse datum Peligna revisere tecta,                      80
+  Et patrium sperare larem; ad conamina noctem
+  Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.
+  Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere coepta
+  Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.
+  Exuvias igitur, prostrataque corpora campo                        85
+  Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.
+    Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat
+  Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,
+  Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.
+  Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,                      90
+  Alter natorum Solymus vestigia vallo
+  Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim
+  Alternat port� excubias, fratrisque petebat
+  Mancini stratum sparsa inter funera corpus,
+  Furtiva cupiens miserum componere terra.                          95
+  Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis
+  Aggere Sidonio venientem conspicit hostem.
+  Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro
+  �toli condit membra occultata Thoantis.
+  Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque                100
+  Incomitata videt vestigia ferre per umbras,
+  Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis
+  In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum
+  Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,
+  Auctorem c�ci trepidus circumspicit ictus.                       105
+    Verum ubi victorem juvenili robore cursus
+  Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,
+  Fraternusque procul, luna prodente, retexit
+  Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;
+  Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:                       110
+  �Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,
+  Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem
+  Pergameo indignum Solymo, si evadere detur
+  Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes
+  Germani spolium ante oculos, referasque superba,                 115
+  Me spirante, domus Pelign� pefidus arma?
+  H�c tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus
+  Dona feram, nati ut figas �terna sepulcro.�
+  Talia vociferans stricto mucrone ruebat.
+    Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,                  120
+  Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;
+  Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
+  Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:
+  �Parce, precor, dextr�, non ut mihi vita supersit
+  (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro               125
+  Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
+  Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,
+  Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,
+  Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,
+  Poenus eram; verum, castris elapsus acerbis,                     130
+  Ad vos et car� properabam conjugis ora.
+  Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,
+  H�c fratris tumulis arma excusata reporta.
+  Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
+  Ductori monitus Paulo, producere bellum                          135
+  Nitatur, Poenoque neget certamina Martis.
+  Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua
+  Stragem acie sperat: qu�so, cohibete furentem
+  Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.
+  Sat magnum hoc miser� fuerit mihi cardine vit�                   140
+  Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,
+  Invento simul atque amisso redde parenti
+  Oscula.� Sic fatus galeam exuit, atque rigentis
+  Invadit nati tremebundis colla lacertis;
+  Adtonito et nitens verbis sanare pudorem                         145
+  Vulneris inpressi, telum excusare laborat:
+  �Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
+  Non nox errorem nigranti condidit umbra?
+  Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.
+  Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum                  150
+  Hac condas oculos dextra, precor.� At miser, imo
+  Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque
+  Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri
+  Sistere festinat cursum, laceroque ligare
+  Ocius inlacrimans altum velamine vulnus.                         155
+    Tandem inter gemitus miser� erupere querel�:
+  �Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit
+  In patriam? sic te nato, natumque parenti
+  Inpia restituit? felix o terque quaterque
+  Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!                   160
+  Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem
+  Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset
+  Solamen culp�, dubia ut mihi signa dedisses
+  Infausti generis: verum linquetur iniquis
+  Non ultra Superis nostros celare labores.�                       165
+    H�c dum amens queritur, jam, deficiente cruore,
+  In vacuas senior vitam disperserat auras.
+  Tum juvenis, m�stum adtollens ad sidera vultum:
+  �Pollut� dextr� et facti Titania testis
+  Infandi, qu� nocturno mea lumine tela                            170
+  Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,
+  His oculis et damnato violabere visu.�
+  H�c memorat, simul ense fodit pr�cordia, et, atrum
+  Sustentans vulnus, mananti sanguine signat
+  In clipeo mandata patris, FUGE PR�LIA, VARRO;                    175
+  Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,
+  Defletumque super prosternit membra parentem.
+    Talia ventur� mittebant omina pugn�
+  Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris
+  Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.                          180
+  Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma
+  Excibant de more suos; Poenisque redibat,
+  Qualis nulla dies omni surrexerit �vo.
+  �Non verborum, inquit, stimulantum, Poenus, egetis,
+  Herculeis iter a metis ad Iapygis agros                          185
+  Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:
+  Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum
+  Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.
+  Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto
+  Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent                       190
+  Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.
+  Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris
+  Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque
+  Bellandi merces sit gloria: cetera vobis
+  Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,                         195
+  Quidquid in �tn�is jactavit Roma triumphis;
+  Quin etiam Libyco si quid de litore raptum
+  Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.
+  Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris
+  Ex opibus posco: raptor per secula longa                         200
+  Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.
+  Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,
+  Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,
+  Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi
+  Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,                    205
+  Electos optare dabo inter pr�mia campos.
+  Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,
+  Captivis late gregibus depascere ripas.
+  Qui vero externo socius mihi sanguine Byrs�
+  Signa moves, dextram Ausonia si c�de cruentam                    210
+  Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.
+  Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;
+  Ad muros statis Rom�: licet avia longe
+  Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,
+  Hic hodie ruet: atque ultra te ad pr�lia miles                   215
+  Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum.�
+    H�c memorat: tum, propulso munimine valli,
+  Fossarum rapuere moras, aciemque locorum
+  Consilio curvis adcommodat ordine ripis.
+  Barbaricus l�vo stetit ad certamina cornu                        220
+  Bellator Nasamon, unaque inmanior artus
+  Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,
+  Et Massyl� acies, et ferro vivere l�tum
+  Vulgus Adyrmachid� pariter, gens adcola Nili,
+  Corpora ab inmodico servans nigrantia Phoebo;                    225
+  Qu�s positum agminibus caput imperiumque Nealces.
+  At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam
+  Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,
+  Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit
+  Pyrene, populi, varioque auxere tumultu                          230
+  Flumineum latus: effulget c�trata juventus;
+  Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,
+  Ac torto miscens Baliaris pr�lia plumbo,
+  B�tigen�que viri. Celsus media ipse coercet
+  Agmina, qu� patrio firmavit milite, qu�que                       235
+  Celtarum Eridano perfusis s�pe catervis.
+  Sed qua se fluvius retro labentibus undis
+  Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,
+  Turrit� moles, ac propugnacula dorso
+  Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,                      240
+  Nutat, et erectos adtollit ad �thera muros.
+  Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque
+  Ferre datur cursus, et toto fervere campo.
+    Dum Libys incenso dispensat milite vires,
+  Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget               245
+  Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,
+  Qua dextra veniant stridentis sibila teli,
+  Promittitque viris, nulli se defore testem:
+  Jam Varro, exacta vallo legione, movebat
+  Cladum principia; ac pallenti l�tus in unda                      250
+  Laxabat sedem venturis portitor umbris.
+    Stant primi, quos sanguine� pendente vetabant
+  Ire not� clipeo, defixique omine torpent.
+  Juxta terribilis facies; miseranda jacebant
+  Corpora in amplexu, natusque in pectore patris                   255
+  Imposita vulnus dextra letale tegebat.
+  Effus� lacrim�, Mancinique inde reversus
+  Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat
+  Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.
+  Ocius erroris culpam, deflendaque fata                           260
+  Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.
+  Ille, ardens animi, �Ferte h�c, ait, omina Paulo:
+  Namque illum, cui femineo stant corde timores,
+  Moverit ista manus, qu�, c�de inbuta nefanda,
+  Quum Furi� expeterent poenas, fortasse paterno                   265
+  Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.�
+    Tum minitans propere describit munera pugn�;
+  Quaque feras s�vus gentes aciemque Nealces
+  Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque
+  Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.                       270
+  At campi medio (namque hac in parte videbat
+  Stare ducem Liby�) Servilius obvia adire
+  Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.
+  Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
+  His super insidias contra Nomadumque volucrem                    275
+  Scipiad� datur ire manum; qu�que arte dolisque
+  Scindent se turm�, pr�dicit spargere bellum.
+    Jamque propinquabant acies, agilique virorum
+  Discursu, mixtoque simul calefacta per ora
+  Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis               280
+  Errabat c�cum turbata per agmina murmur.
+  Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,
+  Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas
+  Parturit unda freti, fundoque emota minaces
+  Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis                     285
+  Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.
+    Nec vero, fati tam s�vo in turbine, solum
+  Terrarum fuit ille labor; Discordia demens
+  Intravit c�lo, Superosque ad bella coegit.
+  Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,                     290
+  Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,
+  Hinc Vesta, et capt� stimulatus c�de Sagunti
+  Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,
+  Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,
+  Alternusque anim� mutato Castore Pollux.                         295
+  Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,
+  Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
+  Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
+  Multaque pr�terea Divorum turba minorum.
+  Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma               300
+  Intremuit tellus, pars inplevere propinquos
+  Divisi montes, pars sedem nube sub alta
+  Ceperunt: vacuo descensum ad pr�lia c�lo.
+    Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,
+  Phlegr�is quantas effudit ad �thera voces                        305
+  Terrigena in campis exercitus: aut sator �vi
+  Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit
+  Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire
+  Magnanimos raptum c�lestia regna Gigantas.
+  Nec vero prima in tantis concursibus hasta                       310
+  Ulla fuit: stridens nimbus certante furore
+  Telorum simul effusus, cupid�que cruoris
+  Hinc atque hinc anim� gemina cecidere procella.
+  Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,
+  Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum                    315
+  Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.
+  Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,
+  Avertive potest pubes, aut ordine pelli
+  Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede
+  Si coeptet Calpen inpacto gurgite pontus.                        320
+    Amisere ictus spatium, nec morte peracta
+  Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu
+  Advers� ardescit gale�, clipeusque fatiscit
+  Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.
+  Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri                  325
+  Sanguine operta nequit, c�lumque et sidera pendens
+  Abstulit ingestis nox densa sub �there telis.
+  Qu�s adstare loco dederat Fortuna secundo,
+  Contorum longo et procer� cuspidis ictu,
+  Ceu primas agitent acies, certamina miscent.                     330
+  At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,
+  Missilibus certant pugnas �quare priorum.
+  Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti
+  Martis inops, s�vis inpellit vocibus hostem.
+  Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,                      335
+  Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;
+  At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:
+  Interdum stridens per nubila fertur arundo,
+  Interdumque ipsis metuenda falarica muris.
+    Speramusne, De�, quarum mihi sacra coluntur,                   340
+  Mortali totum hunc aperire in secula voce
+  Posse diem? tantumne datis confidere lingu�,
+  Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis
+  Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,
+  Huc omnes cantus, Phoebumque vocate parentem.                    345
+  Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,
+  Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,
+  Nec libeat tentare Deis, an Troia proles
+  Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,
+  Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes                 350
+  Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,
+  Nullo major eris: mox sic labere secundis,
+  Ut sola cladum tuearis nomina fama.
+    Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum
+  Alternata vices incerto eluserat iras                            355
+  Eventu, mediaque diu pendente per ambas
+  Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.
+  Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,
+  Necdum maturas impellit ventus aristas,
+  Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim                 360
+  Alterno lente motu incurvata nitescit.
+    Tandem barbaricis perfractam viribus acri
+  Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
+  Laxati cunei, perque intervalla citatus
+  Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro                       365
+  Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una
+  Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo
+  Bellator timet Ausonius, per pectora s�vas
+  Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.
+    Stabat cum primis medi� certamine pugn�,                       370
+  Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,
+  Sc�vola; nec tanta vitam jam strage volebat,
+  Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.
+  Is postquam frangi res, atque augescere vidit
+  Exitium, �Brevis hoc vit�, quodcumque relictum,                  375
+  Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,
+  Ni decori sat sint pariendo tempora leti.�
+  Dixit: et in medios, qua dextera concita Poeni
+  Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.
+    Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem                 380
+  Induere excelso c�si gestamina trunco,
+  Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.
+  Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu
+  Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.
+  Nec Gabari Sicch�que virum tenuere furentes                      385
+  Concordi virtute manus; sed perdidit acer,
+  Dum stat, decisam Gabar inter pr�lia dextram.
+  At Siccha auxilium, magno turbante dolore,
+  Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense
+  Subcidit, ac nud� sero vestigia plant�                           390
+  Damnavit, dextraque jacet morientis amici.
+    Tandem convertit fatalia tela Nealc�
+  Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,
+  Nomine tam claro stimulante, ad pr�mia c�dis.
+  Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis                 395
+  Depulerat torrens, raptum contorquet in ora
+  Turbidus: incusso crepuerunt pondere mal�,
+  Ablatusque viro vultus: concreta cruento
+  Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
+  Orbibus elisis et trunca lumina fronte.                          400
+  Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro
+  Conatus, metuensque viro superesse cadenti.
+  Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus
+  Paupertas; sacro juvenes Pr�neste creati
+  Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.                   405
+  Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto
+  Mens �vo, ac parvis dives concordia rebus.
+  Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum
+  Id Fortuna dedit, junctam inter pr�lia mortem.
+  Arma fuere decus victori bina Sym�tho.                           410
+    Sed longum tanto l�tari munere casus
+  Haud licitum Poenis: aderat terrore minaci
+  Scipio, convers� miseratus terga cohortis,
+  Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum
+  Curio, et a primo descendens consule Brutus.                     415
+  Atque his fulta viris acies repararet ademtum
+  Mole nova campum, subito ni turbine Poenus
+  Agmina frenasset jam procurrentia ductor.
+  Isque ut Varronem procul inter pr�lia vidit,
+  Et juxta sagulo circumvolitare rubenti                           420
+  Lictorem; �Nosco pompam, atque insignia nosco:
+  Flaminius modo talis,� ait. Tum fervidus acrem
+  Ingentis clipei tonitru pr�nuntiat iram.
+    Heu miser! �quari potuisti funere Paulo,
+  Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum                       425
+  Hannibalis cecidisse manu. Quam s�pe querere,
+  Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?
+  Nam, rapido subitam portans in morte salutem
+  Procursu, coepta in sese discrimina vertit
+  Scipio: nec Poenum, quamquam est ereptus opim�                   430
+  C�dis honor, mutasse piget majore sub hoste
+  Pr�lia, et erepti Ticina ad flumina patris
+  Exigere oblato tandem certamine poenas.
+  Stabant educti diversis orbis in oris,
+  Quantos non alio vidit concurrere tellus                         435
+  Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor
+  Anteibat Latius, melior pietate fideque.
+    Desiluere cava turbati ad pr�lia nube,
+  Mavors Scipiad� metuens, Tritonia Poeno;
+  Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, amb�                     440
+  Contremuere acies: ater, qua pectora flectit
+  Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,
+  Sibilaque horrificis torquet serpentibus �gis.
+  Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen
+  Ut credas, oculi; summaque in casside largus                     445
+  Undantes volvit flammas ad sidera vertex.
+  At Mavors, moto proturbans aera telo,
+  Et clipeo campum involvens, �tn�a Cyclopum
+  Munere fundentem loricam incendia gestat,
+  Ac pulsat fulva consurgens �thera crista.                        450
+    Ductores pugn� intenti, quantumque vicissim
+  Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes
+  Sensere advenisse Deos, et, l�tus uterque
+  Spectari Superis, addebant mentibus iras.
+    Jamque ictu valido libratam a pectore Poeni                    455
+  Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:
+  Et Gradivus, opem Div� portare ferocis
+  Exemplo doctus, porgebat protinus ensem
+  �tn�um in pugnas juveni, ac majora jubebat.
+  Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente                   460
+  Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens
+  Lumina, turbato superavit Gorgona vultu.
+  Erexere omnes inmania membra chelydri
+  �gide commota, primique furoris ad ictus
+  Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.                   465
+  Hic Dea convulsam rapido conamine partem
+  Vicini montis, scopulisque horrentia saxa
+  In Martem furibunda jacit, longeque relatos
+  Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.
+    At non h�c Superum fallebant pr�lia regem.                     470
+  Demittit propere subcinctam nubibus Irim,
+  Qu� nimios frenet motus, ac talia fatur:
+  �I, Dea, et Oenotris velox adlabere terris,
+  Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,
+  Nec speret fixas Parcarum vertere leges:                         475
+  Dic etiam, Ni desistis (nam virus et �stus
+  Flammifer� novi mentis), nec conligis iram,
+  �gide pr�cellant quantum horrida fulmina nosces.�
+    Qu� postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,
+  Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,                     480
+  �Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa
+  Num fata avertet? c�loque arcebit ab alto
+  Cernere Gargani ferventia c�dibus arva?�
+  H�c effata, cava Poenum in certamina nube
+  Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit.                      485
+    At Gradivus atrox remeantis in �thera Div�
+  Abscessu revocat mentes, fusosque per �quor
+  Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri
+  Restituit pugn�. Convertunt signa, novamque
+  Instaurant Itali, versa formidine, c�dem;                        490
+  Quum ventis positus custos, cui flamina carcer
+  Imperio compressa tenet, c�lumque ruentes
+  Eurique, et Bore� parent, Corique, Notique,
+  Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,
+  Regnantem �tolis Vulturnum in pr�lia campis                      495
+  Effrenat: placet hic ir� exitiabilis ultor.
+  Qui, se postquam �tn� mersit candente barathro,
+  Concepitque ignes, et flammea protulit ora,
+  Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna
+  Perflat, agens c�cam glomerato pulvere nubem.                    500
+  Eripuere oculos aur�, vocemque, manusque:
+  Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)
+  Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis
+  Jussa l�tatur rabie. Tum mole ruin�
+  Sternuntur tellure et miles, et arma, tub�que;                   505
+  Atque omnis retro flatu obcursante refertur
+  Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.
+  Atque idem flatus Poenorum tela secundant,
+  Et velut amento contorta hastilia turbo
+  Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.                    510
+  Tum, denso fauces pr�clusus pulvere, miles
+  Ignavam mortem compresso m�ret hiatu.
+  Ipse, caput flavum caligine conditus atra,
+  Vulturnus, multaque comam perfusus arena,
+  Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;                      515
+  Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,
+  Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.
+  Interdum intentos pugn�, et jam jamque ferentes
+  Hostili jugulo ferrum, conamine ducto
+  Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.                      520
+  Nec satis Ausonias passim foedare cohortes,
+  In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,
+  Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.
+    Qu� dum Romuleis exercet pr�lia turmis
+  �olius furor, et Martem subcendit in iras,                       525
+  Adfatur virgo socia Junone parentem:
+  �Quantos Gradivus fluctus in Punica castra
+  (Respice) agit, quantisque furens se c�dibus inplet!
+  Nunc, qu�so, terris descendere non placet Irim?
+  Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet             530
+  Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),
+  Non Teucros delere aderam; sed lumen alumn�
+  Hannibalem Liby� pelli florentibus annis
+  Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.�
+    Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,                     535
+  �Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum
+  Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum
+  Antistet, conjux, Superis tua, discute telo
+  Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,
+  Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu                           540
+  Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.�
+    Contra qu� miti respondet Jupiter ore:
+  �Certatis fatis, et spes extenditis �gras.
+  Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,
+  Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis                       545
+  Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.
+  At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,
+  (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.
+  Nec longe cladis met�: venit hora diesque,
+  Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.�                    550
+    Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,
+  Qu� revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.
+  Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas
+  Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tub�que,
+  Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent.             555
+    Ut patuit liber Superum certamine tandem,
+  Laxatusque Deo campus, ruit �quore ab imo
+  Poenus, quo sensim c�lestia fugerat arma,
+  Magna voce trahens equitemque, virosque, fer�que
+  Turriger� molem, tormentorumque labores.                         560
+  Atque ubi turbantem leviores ense catervas
+  Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis
+  Ira genis, �Qu�nam Furi�, quisve egit in hostem,
+  En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis
+  Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis                     565
+  Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras
+  Sit satis evasisse manus.� Atque inde superbis
+  Hasta comes dictis murali turbine pectus
+  Transforat, et voces venturas occupat ictu.
+    Nec ferro s�vire sat est: adpellitur atra                      570
+  Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.
+  Nam, pr�vectus equo, moderantem cuspide Lucas
+  Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,
+  Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.
+  Inmane stridens agitur, crebroque coacta                         575
+  Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.
+  Liventi dorso turris, flammaque, virisque,
+  Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando
+  Saxorum super arma ruit, passimque volanti
+  Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.                       580
+  Stat niveis longum stipata per agmina vallum
+  Dentibus, atque ebori pr�fixa comminus hasta
+  Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.
+  Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma
+  Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;                         585
+  Clamantemque ferens calcata per agmina portat.
+  Nec levius, Tadio l�vum qua tegmine thorax
+  Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,
+  Corpore non l�so, penetrarunt spicula dentis,
+  Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.                      590
+  Haud excussa novi virtus terrore pericli.
+  Utitur ad laudem casu, geminumque citato
+  Vicinus fronti lumen transverberat ense.
+  Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras
+  Vulnere, et erectis excussam cruribus alte                       595
+  Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.
+  Arma, virique simul, spoliataque bellua visu
+  Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.
+    Spargi flagrantes contra bellantia monstra
+  Dardanius t�das victor jubet, et facis atr�,                     600
+  Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.
+  Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent
+  Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro
+  Ignis edax vento per propugnacula fertur.
+  Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor                      605
+  Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,
+  Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta
+  Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor.
+  It fera candenti torrente bitumine corpus
+  Amens, et laxo diducit limite turmas.                            610
+  Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;
+  Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.
+  Uritur inpatiens, et magni corporis �stu
+  Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;
+  Donec vicini tandem se fluminis undis                            615
+  Pr�cipitem dedit, et, tenui decepta liquore
+  Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis
+  Exstantem ripis flammam: tum denique sese
+  Gurgitis inmersit molem capiente profundo.
+    At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis                     620
+  Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes
+  Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo
+  Eminus incessunt: ut qui castella per altos
+  Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.
+  Ausus digna viro, fortuna digna secunda,                         625
+  Extulerat dextram atque adversum comminus ensem
+  Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum
+  Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri
+  Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,
+  Et superas alte miserum jaculata per auras                       630
+  Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.
+    Has inter clades viso Varrone sub armis
+  Increpitans Paulus, �Quin imus comminus, inquit,
+  Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis
+  Staturum ante tuos currus promisimus urbi?                       635
+  Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!
+  Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,
+  Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,
+  Varronem, Hannibalemve magis.� Dum talia Paulus,
+  Urget pr�cipites Libys, atque in terga ruentum                   640
+  Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,
+  Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.
+  Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.
+    Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo
+  Avia diducto, convertit Varro, manuque                           645
+  Cornipedem inflectens, �Das, inquit, patria, poenas,
+  Qu�, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.
+  Qu�nam autem mentis, vel qu� discordia fati,
+  Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta
+  Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem                    650
+  Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.
+  Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum
+  Hos referam populo fasces? atque ora per urbes
+  Iratas spectanda dabo? et, quo s�vius ipse
+  Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?�              655
+    Plura indignantem telis propioribus hostes
+  Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis pr�lium restituit,
+et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni
+juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et
+ingenti c�de prosternuntur; 1-30.
+
+Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres,
+Labienus, Ocris et Opiter, cum M�cenate diversis vulneribus concidunt;
+31-41.
+
+Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno,
+in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga
+salutem qu�rat, neque vitam suam, in qua salus reipublic� nitatur, in
+maximum temere discrimen adducat; 42-58.
+
+At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter
+in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem,
+obtruncat; 59-82.
+
+Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis qu�rendi absterrere
+conata, alium nectit dolum: specie enim Gelest� Mauri induta, ut Poenum
+a s�vo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad
+Aufidum perpetrare c�dem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe
+diversam campi partem citatim contendit; 83-91.
+
+Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.
+
+Paulus contra ingentem Poenorum stragem edit, et Phorcyn interficit;
+170-184.
+
+Interea complures Numid� ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem
+recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis,
+fraudulenti homines, adreptis c�sorum scutis armisque, adversam
+Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum
+abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.
+
+Multos pr�terea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora
+eorum volventis, pr�cipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui
+effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio
+inmergit; 202-214.
+
+Paulus ipse c�co impetu in victores Poenos fertur, et Viriathum, c�de
+Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem,
+interimit; 215-231.
+
+Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore
+obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.
+
+Tum Poeni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo
+super cadavera vehitur, inter qu� saucius jacet Piso, qui subrecta
+hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.
+
+Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi
+sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc
+pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum
+sit; 260-275.
+
+Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonest� fug�
+repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam
+advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat;
+276-291.
+
+Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad
+ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique
+cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.
+
+Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus
+repletur; 309-325.
+
+Noctis interventu pr�lium dirimitur, et Hannibal ferox victoria,
+minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die
+Romam proficisci constituit; 326-336.
+
+Temerario huic consilio Juno, et furoris Poeni, et ir� Jovis,
+fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium
+Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis
+fulminibus et c�lesti voce perterreri atque repelli sibi videtur;
+337-370.
+
+Expergefacto l�tus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a
+Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non
+dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.
+
+Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum,
+vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen pr�textu juveni
+ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet;
+377-386.
+
+Interea residu� Romanorum copi� deformi agmine, sine ducibus, signis,
+armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium
+abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi
+pr�ducenda, portis muniendis, c�cisque stilis in campo conserendis
+occupantur; 387-414.
+
+Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce
+Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant;
+415-425.
+
+Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare
+cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.
+
+Qu� dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero
+stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula pr�bet; 449-453.
+
+Pr�cipue convertit omnes equus Cloelii, qui, a Bageso captus, eum
+excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu
+advolat, et inflexis pedibus adscendendum pr�bet dorsum; 454-471.
+
+Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat,
+et e Cinna, qui a Romanis ad Poenos transfugerat, comperit, Cloelium
+genus duxisse a Cloelia virgine, qu� obses tradita Porsen�, Clusino
+regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.
+
+Inter h�c milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus
+grave et deformatum, e strage c�sorum eruunt; 503-512.
+
+Hannibal de morte quidem tanti viri l�tatur, sed sibi similem
+aliquando exoptat; 513-523.
+
+Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et
+in illis cadavera Poenorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma
+Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.
+
+Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis
+insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequi� magni viri, etsi
+non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur;
+558-577.
+
+Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris
+tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent,
+et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.
+
+Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi
+cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia
+templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patri�, ad quam
+defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et
+inpavidi; 592-604.
+
+Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad
+urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.
+
+Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium,
+iracundi� remedium solatiumque doloris ex aliorum poenis petere, neque
+hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli
+creatus sit; 615-622.
+
+Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt,
+quod de republica non desperaverit; 623-629.
+
+Ipse vero consul culp� conscientia et indignationis popularis
+poenarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis
+ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur;
+630-639.
+
+Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum
+rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari,
+delectuque edito juniores et quosdam adeo pr�textatos scribi jubent;
+640-649.
+
+Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam
+traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.
+
+
+  Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,
+  Ceu fera, qu�, telis circumcingentibus, ultro
+  Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,
+  In medios fert arma globos, seseque periclis
+  Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.                         5
+  Increpat horrendum, �Perstate, et fortiter, oro,
+  Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga
+  Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,
+  Nil superest: idem sedes adeuntibus imas
+  Hic vobis dux Paulus erit.� Velocius inde                         10
+  H�monio Borea, pennaque citatior ibat,
+  Qu� redit in pugnas fugientis arundine Parthi:
+  Atque, ubi certamen primi ciet inmemor �vi
+  Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;
+  Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus                 15
+  Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.
+    Abscessere retro, pavidique in terga relatos
+  Abduxere gradus: ut l�tus valle remota
+  Quum capream venator agit, fessamque propinquo
+  Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,                   20
+  Si ferus adverso subitum se protulit antro,
+  Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una
+  Et color, et sanguis, et tela minora periclo;
+  Nec jam sperat� cura est in pectore pr�d�.
+  Nunc in restantes mucronem comminus urget,                        25
+  Nunc trepidos ac terga mala formidine versos
+  Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,
+  Et s�vire juvat: cadit ingens nominis expers
+  Uni turba viro; atque alter si detur in armis
+  Paulus Dardaniis, amittant nomina Cann�.                          30
+    Tandem inclinato cornu sine more ruebat.
+  Prima acies, non parca fug�. Labienus et Ocris
+  Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle
+  Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa
+  Miserunt muris: junxit fera tempora leti                          35
+  Sidonius non consimili discrimine miles:
+  Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;
+  Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, c�sis.
+  Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto
+  M�cenas, cui M�onia venerabile terra,                             40
+  Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.
+  Per medios agitur, projecto lucis amore
+  Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur
+  Aspera, si obcumbat ductore superstite Poeno.
+    Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,                45
+  Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)
+  In faciem pavidi Juno conversa Metelli,
+  �Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,
+  Incassumque moves, fato renuente, furores?
+  Si superest Paulus, restant �neia regna;                          50
+  Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem
+  Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus
+  Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi
+  (Tam l�tus bello est) ausit certare Tonanti.
+  Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis                      55
+  Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.
+  Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto
+  Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.�
+    Ad qu� suspirans ductor, �Mortemne sub armis
+  Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostr�              60
+  Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?
+  I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela
+  Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,
+  Intactusque abeas, atque intres moenia Rom�
+  Cum Varrone simul: talin', pavidissime, dignum                    65
+  Me vita, pulchraque indignum morte putasti?
+  Quippe furit Poenus, qui nunc contraria bella
+  Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener alt�
+  Virtutis patrum! quando certamen inire,
+  Cuive virum mallem memet componere, quam qui                      70
+  Et victus dabit et victor per secula nomen?�
+    Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,
+  Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum
+  Agmina, et in densis furantem membra maniplis
+  Per conferta virum et stipata umbonibus arma                      75
+  Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.
+  Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,
+  Erroresque fer� sollers per devia mersa
+  Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro
+  Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;                      80
+  Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,
+  Deprendit spissis arcana cubilia dumis.
+    At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis
+  Nequidquam fuit, et consul non desinit ir�,
+  In faciem Mauri rursus mutata Gelest�,                            85
+  Avocat ignarum s�vo a certamine Poenum.
+  �Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,
+  O decus �ternum Carthaginis! horrida juxta
+  Stagnantes consul molitur pr�lia ripas;
+  Et laus haud alio major datur hoste peremto.�                     90
+  H�c ait; et juvenem diversa ad pr�lia raptat.
+    Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;
+  Crist� nomen erat: bis terni juncta ferebant
+  Arma senem circa nati; pauperque penatum,
+  Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros                 95
+  Bellator populos, factis et c�de docebat
+  Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.
+  Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,
+  Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu
+  Innumero cum turre feram, facibusque sequutis                    100
+  Ardentem monstri spectabat l�ta ruinam;
+  Quum subitus gale� fulgor, conoque corusc�
+  Majore intremuere jub�: nec tarda senectus;
+  (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos
+  S�va parens ultro in certamina, et addere passim                 105
+  Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,
+  Aut qu� flagrarent galea, exhorrescere flammas.
+  Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido
+  Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,
+  Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,                     110
+  Explorat dubios Phoebea lampade natos.
+  Jamque suis daret ut pugn� documenta vocatis,
+  En medias hasta velox pr�tervolat auras.
+  H�sit multiplici non alte cuspis in auro,
+  Ac senium invalido dependens prodidit ictu.                      115
+    Cui Poenus: �Quinam ad cassos furor inpulit ictus
+  Exsanguem senio dextram? vix prima momordit
+  Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.
+  En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista
+  A nobis melius discet bellare juventus.�                         120
+  Sic propria miseri transfigit pectora corno.
+  At contra (horrendum) bis terna spicula dextra
+  Torta volant, paribusque ruunt conatibus hast�.
+  Haud secus ac Libyca fetam tellure le�nam
+  Venator premit obsesso quum Maurus in antro,                     125
+  Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant
+  Nondum sat firmo catuli certamina dente.
+  Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,
+  Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas
+  Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,                     130
+  Aut per tot c�des actum satis; iraque anhelat,
+  Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti
+  Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.
+    Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira
+  Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:               135
+  �Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni
+  Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat
+  Tegmina, jam stult� fructus pietatis habebit.�
+  H�c fatus jaculo Lucam, qui maximus �vi,
+  Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens                   140
+  Arma super fratrum resupino concidit ore.
+  Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum
+  Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum
+  Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
+  Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,               145
+  Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)
+  Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
+  Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa
+  Inliso saxo, qua spina interstruit artus,
+  Obcumbit; fratrisque videt labentia membra                       150
+  Quercentis, quem funda procul per inane voluta
+  Sopierat, dum supremam Telesinus in auras
+  Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.
+    At fessus m�rore simul, cursuque, metuque,
+  Et tamen haud ir� vacuus, non certa per �quor                    155
+  Interdum insistens Perusinus membra ferebat.
+  Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis
+  Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum
+  Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.
+  Tentarat precibus s�vum lenire furorem;                          160
+  Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,
+  Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
+  Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro
+  Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
+  �sculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus                165
+  Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per �vum
+  �thereo ramos populantur sulfure flamm�;
+  Donec victa Deo late procumbit, et omnem
+  Conlabens operit spatioso stipite prolem.
+    Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor                 170
+  Molitur, Paulus, numerosa c�de futuram
+  Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat
+  Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris
+  Hercule� Calpes, c�latus Gorgone parmam,
+  Unde genus tristique De� manabat origo.                          175
+  Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem
+  Nomina saxific� monstrosa e stirpe Medus�,
+  Dum l�vum petit incumbens violentius inguen,
+  Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,
+  Adflictumque premens, tergo qua balteus imo                      180
+  Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,
+  Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem
+  Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,
+  Et subit �tolos Atlanticus adcola campos.
+    Has inter strages rapido terrore coorti                        185
+  Invadunt terga, atque averso turbine miscent
+  Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos
+  Hanc ipsam pugn� rector formarat ad artem:
+  Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
+  Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam                     190
+  In c�des aciem pone atque in terga ruentes
+  Pr�cipitant: non hasta viro, non deficit ensis.
+  E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.
+  Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem
+  Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste                       195
+  Auferri signum, connisus corpore toto
+  Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.
+  Ac dum comprensam c�so de corpore pr�dam
+  Avellit, tardeque manus moribunda remittit,
+  Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi                     200
+  Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.
+    H�c inter, veluti nondum satiasset Enyo
+  Iras s�va truces, sublatum pulvere campum
+  Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.
+  Jamque reluctantes stridens inmane procella                      205
+  Per longum tulit ad campi suprema, cavisque
+  Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.
+  Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus �vi
+  Servabat tacito, non felix Curio, leto.
+  Namque, furens animi dum consternata moratur                     210
+  Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,
+  In pr�ceps magna propulsus mole ruentum
+  Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus
+  Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.
+    Ingens ferre mala, et Fortun� subdere colla                    215
+  Nescius, adversa fronte incurrebat in arma
+  Vincentum consul: pereundi Martius ardor,
+  Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;
+  Quum Viriathus agens telis, regnator Hiber�
+  Magnanimus terr�, juxta atque ante ora furentis                  220
+  Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.
+  Heu dolor! heu lacrim�! Servilius optima belli,
+  Post Paulum belli pars optima, conruit ictu
+  Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno
+  Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram                       225
+  Consul, et insani quamquam contraria venti
+  Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,
+  Squalentem rumpens ingest� torvus aren�
+  Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi
+  Carmina pulsata fundentem barbara c�tra                          230
+  Invadit, l�v�que fodit vitalia mamm�.
+  Hic fuit extremus c�dum labor: addere bello
+  Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est
+  Uti, Roma, tibi posthac ad pr�lia Paulo.
+    Saxum ingens, vasto libratum pondere, c�ca                     235
+  Venit in ora manu, et, perfract� cassidis �ra
+  Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.
+  Inde pedem referens, labentia membra propinquo
+  Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,
+  Sedit terribilis clipeum super ore cruento:                      240
+  Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,
+  Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,
+  Stat teli patiens media tremebundus arena,
+  Ac, manante jubis rictuque et naribus unda
+  Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,                 245
+  Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.
+    Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato
+  Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,
+  Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.
+  Obrutus hic telis ferri per corpora Piso                         250
+  Rectorem ut vidit Liby�, connisus in hastam
+  Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,
+  Conlapsoque super nequidquam incumbere coeptat:
+  Quum Poenus, propere conlecto corpore, quamquam
+  Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;                          255
+  �Umbr�ne Ausoni� rediviva in bella retractant
+  Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?�
+  Sic ait, atque �grum coeptanti adtollere corpus
+  Arduus insurgens totum permiscuit ensem.
+    Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,                       260
+  Lentulus effusis campum linquebat habenis;
+  Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,
+  Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
+  Mens abiit; puduitque fug�: tum visa cremari
+  Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus                     265
+  Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere
+  Sorbentes Latium campi: �Quid deinde relictum,
+  Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,
+  Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
+  Testor C�licolas, inquit, ni damna gubernas                      270
+  Crudelis belli, vivisque in turbine tanto
+  Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)
+  Plus Varrone noces: cape, qu�so, hunc, unice rerum
+  Fessarum, cape cornipedem: languentia membra
+  Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.�                      275
+    H�c inter, lacero manantem ex ore cruorem
+  Ejectans, consul, �Macte o virtute paterna!
+  Nec vero spes angust�, quum talia restent
+  Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,
+  Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis              280
+  Claudantur port�: ruet h�c ad moenia pestis.
+  Dic, oro, rerum Fabio tradantur haben�.
+  Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta
+  Quid superest vita, nisi c�c� ostendere plebi
+  Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem                   285
+  Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos
+  Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo
+  Pectora, nec manes tam parva intramus imago.
+  Ille ego... Sed vano quid enim te demoror �ger,
+  Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum             290
+  Eripe quadrupedem propere.� Tum Lentulus Urbem,
+  Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,
+  Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris
+  Letifero cedens tandem, projectaque corpus
+  Luctatur morti, et languentem pandit hiatum                      295
+  In vanos morsus, nec subficientibus ir�
+  Ictibus, extrema lambit venabula lingua.
+    Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti
+  Gressum exsultantem, et securo c�dis Iert�
+  Non exspectatum surgens defixerat ensem,                         300
+  Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
+  Exoptans animam certantem ponere dextra.
+  Sed vicere virum coeuntibus undique telis
+  Et Nomas, et Garamas, et Celt�, et Maurus, et Astur.
+  Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens                   305
+  Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
+  �quares forsan Fabio: mors additur Urbi
+  Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.
+    Postquam spes Italum mentesque in consule laps�,
+  Ceu truncus capitis, s�vis exercitus armis                       310
+  Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.
+  Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic
+  Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
+  Passim signa jacent, qu� Samnis belliger, et qu�
+  Sarrastes populi, Mars�que tulere cohortes;                      315
+  Transfixi clipei, gale�que, et inutile ferrum,
+  Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore
+  Cornipedum derepta fero spumantia frena.
+  Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
+  Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.                     320
+  Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto
+  Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
+  Naufragium spargens operit freta; jamque per undas
+  Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,
+  Ac miseri fluitant revomentes �quora naut�.                      325
+    At Poenus, per longa diem certamina s�vis
+  C�dibus emensus, postquam eripuere furori
+  Insignem tenebr� lucem, tum denique Martem
+  Dimisit, tandemque suis in c�de pepercit.
+  Sed mens invigilat curis, noctisque quietem                      330
+  Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,
+  Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.
+  Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,
+  Dum fervet cruor, et perfus� c�de cohortes,
+  Destinat, ac jam claustra manu, jam moenia flamma                335
+  Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.
+    Quo turbata viri conjux Saturnia c�pto,
+  Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,
+  Incautum ardorem atque avidas ad futile votum
+  Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis                    340
+  Regnantem tenebris Somnum; quo s�pe ministro
+  Edomita inviti componit lumina fratris.
+  Atque huic adridens, �Non te majoribus, inquit,
+  Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis
+  Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi                345
+  Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos
+  Inachi� multa superandus nocte juvenc�.
+  Ductori precor inmittas nova somnia Poeno,
+  Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,
+  Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.�                     350
+    Imperium celer exsequitur, curvoque volucris
+  Per tenebras portat medicata papavera cornu.
+  Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima
+  Barc�i petiit juvenis, quatit inde soporas
+  Devexo capiti pennas, oculisque quietem                          355
+  Inrorat, tangens Leth�a tempora virga.
+  Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:
+  Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim
+  Cingere, et insultans adstare ad moenia Rom�.
+  Ipse refulgebat Tarpei� culmine rupis,                           360
+  Elata torquens flagrantia fulmina dextra,
+  Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,
+  Ac gelidis Anio trepidabat c�rulus undis;
+  Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum
+  Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:                      365
+  �Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;
+  Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,
+  Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere c�lum.�
+  Adtonitum visis, majoraque bella paventem
+  Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;                     370
+  Nec lux terribili purgavit imagine mentem.
+    Quos inter motus somni vanosque tumultus,
+  Dedita per noctem reliquo cum milite castra
+  Nuntiat, et pr�dam pleno trahit agmine Mago.
+  Huic ductor l�tas Tarpeio vertice mensas                         375
+  Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,
+  Celatis Superum monitis clausoque pavore,
+  Vulnera et exhaustas s�vo certamine vires,
+  Ac nimium l�tis excusat fidere rebus.
+  Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis                   380
+  Terga juberetur muris, ac signa referre,
+  �Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,
+  Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis
+  Munera destituis fato, patriamque moraris?
+  Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros               385
+  Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.�
+    Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
+  Jam Latius sese Canusina in moenia miles
+  Conligere, et profugos vicino cingere vallo,
+  Coeperat: heu rebus facies inhonora sinistris!                   390
+  Non aquil�, non signa viris, non consulis altum
+  Imperium, non subnix� lictore secures.
+  Trunca atque �gra metu, ceu magna elisa ruina,
+  Corpora debilibus nituntur sistere membris.
+  Clamor s�pe repens, et s�pe silentia fixis                       395
+  In tellurem oculis, nud� plerisque sinistr�
+  Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:
+  Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
+  Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.
+  At multa thorax perfossus cuspide; et h�rens                     400
+  Loric� interdum Maurusia pendet arundo.
+  Interdum m�sto socios clamore requirunt.
+  Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,
+  Curio deflentur; gravis illic Sc�vola bello.
+  Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis                  405
+  Fata gemunt: ut vera mali pr�sentia nunquam
+  Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.
+  Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;
+  Atque idem quantus dextra: sed cura futuri
+  Quos premit, aut fossas instant pr�ducere muris,                 410
+  Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;
+  Quaque patet campus planis ingressibus hosti,
+  Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,
+  Et stilus occulitur, c�cum in vestigia telum.
+    Ecce, super clades et non medicabile vulnus,                   415
+  Relliquias belli atque inperdita corpora Poenis
+  Inpia formido ac major jactabat Erinnys.
+  Trans �quor Tyrios enses atque arma parabant
+  Punica et Hannibalem mutato evadere c�lo.
+  Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,                       420
+  Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello
+  Pectora degeneremque manum ad deformia agebat
+  Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,
+  Qu�s sese occulerent, terras, quo nomina nulla
+  Poenorum, aut patri� penetraret fama relict�.                    425
+    Qu� postquam adcepit flammata Scipio mente,
+  Quantus Sidonium contra, fera pr�lia miscens,
+  Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,
+  Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
+  Coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert.                  430
+  Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum
+  Mucronem, �Tarpeia, pater, qui templa, secundam
+  Incolis a c�lo sedem, et Saturnia nondum
+  Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus
+  �gide Gorgoneos virgo subcincta furores,                         435
+  Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,
+  Perque caput, nullo levius mihi numine, patris
+  Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna
+  Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.
+  Ocius, en, testare Deos, si moenia t�dis                         440
+  Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,
+  Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,
+  Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,
+  Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo
+  Poenorum melior parietur gloria c�so.�                           445
+  His excussa incepta minis: jamque ordine jusso
+  Obstringunt animas patri�, dictataque jurant
+  Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.
+    Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,
+  Lustrabat campos, et s�v� tristia dextr�                         450
+  Facta recensebat, pertractans vulnera visu,
+  Hannibal, et, magna circumstipante caterva,
+  Dulcia pr�bebat trucibus spectacula Poenis.
+  Quas strages inter, confossus pectora telis,
+  Seminecem extremo vitam exhalabat in auras                       455
+  Murmure deficiens jam Cloelius, oraque nisu
+  Languida vix �gro et dubia cervice levabat.
+  Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem
+  Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,
+  Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.                      460
+  Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui
+  Stante cruore soli et mulctata cadavera c�di
+  Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.
+  Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,
+  De more inflexis pr�bebat scandere terga                         465
+  Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.
+  Milite non illo quisquam felicius acri
+  Insultarat equo, vel si resupina citato
+  Projectus dorso ferretur membra, vel idem
+  Si nudo staret tergo, dum rapta volucris                         470
+  Transigeret cursu sonipes certamina campi.
+    At Libys, humanos �quantem pectore sensus
+  Haud parce miratus equum, quinam ille sinistr�
+  Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque
+  Erogitat, letique simul compendia donat.                         475
+  Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,
+  Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)
+  �Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est
+  Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,
+  Qu� Libycos renuit frenos, sub regibus olim                      480
+  Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,
+  Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella
+  Clusina venere domo: si Porsena fando
+  Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.
+    �Ille, ope M�onia et populo subcinctus Etrusco,                485
+  Certabat pulsos per bella reponere reges.
+  Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus
+  Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,
+  Compressere odia, et positum cum foedere bellum,
+  Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda                  490
+  Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata
+  Gens Italum pro laude pati! Bis Cloelia senos
+  Nondum complerat prim�vi corporis annos,
+  Una puellarum Laurentum, et pignora pacis
+  Inter virgineas regi transmissa catervas                         495
+  (Facta virum sileo): rege h�c, et foedere, et annis,
+  Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim
+  Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:
+  Cui si mutasset sexum natura, reverti
+  Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,                     500
+  Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est
+  Et genus et clara memorandum virgine nomen.�
+    Talia dum pandit, vicinus parte sinistra
+  Per subitum erumpit clamor: permixta ruina
+  Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli                  505
+  Eruerant corpus media de strage jacentum.
+  Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis
+  Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna
+  Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!
+  Pulvere canities atro, arentique cruore                          510
+  Squalebat barba, et perfracti turbine dentes
+  Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.
+    Qu� postquam adspexit geminatus gaudia ductor
+  Sidonius: �Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,
+  Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,                   515
+  Et populo consul totas edissere Cannas.
+  Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,
+  Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste
+  Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,
+  Funere supremo et tumuli decoretur honore.                       520
+  Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus
+  Major l�titi� caussa es: quum fata vocabunt,
+  Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.�
+    H�c ait, et socium mandari corpora terr�,
+  Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,                    525
+  Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,
+  Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,
+  Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos
+  Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni
+  Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et alb�                   530
+  Populus alma com�, validis adcisa lacertis,
+  Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.
+  Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,
+  Ac, ferale decus, m�stas ad busta cupressos.
+  Funereas tum deinde pyras certamine texunt                       535
+  Officium infelix et munus inane peremtis;
+  Donec anhelantes stagna in Tartessia Phoebus
+  Mersit equos, fugiensque polo Titania c�cam
+  Orbita nigranti traxit caligine noctem.
+    Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena                   540
+  Ignibus, atque sui terris rediere colores,
+  Subponunt flammam, et manantia corpora tabo
+  Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem
+  Formido incerti casus, tacitusque pererrat
+  Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui                    545
+  Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.
+  At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo
+  Ingenti mons armorum surgebat ad astra.
+  Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem
+  Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:                       550
+  Primitias pugn� et l�ti libamina belli
+  Hannibal Ausonio cremat h�c de nomine victor,
+  �Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,
+  Arma electa dicat spirantum turba virorum.�
+    Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis                   555
+  Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras
+  Actus apex claro perfundit lumine campos.
+  Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo
+  Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.
+  Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti                        560
+  Stramine composuere toros: superaddita dona,
+  Funereum decus; expertis invisus et ensis,
+  Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,
+  Tum laceri fasces, capt�que in Marte secures.
+  Non conjux native aderant, non juncta propinquo                  565
+  Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris
+  Pr�cedens prisca exsequias decorabat imago.
+  Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus
+  Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui
+  Murice suspirans inicit velamina, et auro                        570
+  Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:
+  �I, decus Ausoni�, quo fas est ire superbas
+  Virtute et factis animas: tibi gloria leto
+  Jam parta insigni: nostros Fortuna labores
+  Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.�                   575
+  H�c Libys; atque repens crepitantibus undique flammis
+  �thereas anima exsultans evasit in auras.
+    Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;
+  Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.
+  Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem                        580
+  Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,
+  Ac stare Ausoni� vacuum sine corpore nomen.
+  Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
+  Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,
+  Ac delubra rapi, c�desque ante ora nefand�                       585
+  Natorum, septemque arces fumare videntur.
+  Lux una eversas bis centum in strage curules,
+  Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat
+  Millibus exhaust� nutantia moenia Rom�;
+  Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,               590
+  Nec socium numero pariter leviore peremto.
+    Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus
+  Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans
+  Clamitat adtonitis Fabius: �Non ulla relicta est
+  (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis               595
+  Nequidquam armatos ausit subcedere muros.
+  Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,
+  Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma
+  Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim
+  Nudate, et clipeos in bella refigite captos.                     600
+  Sat patri� sumus, e numero si ad pr�lia noster
+  Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis
+  Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,
+  Exsultare levis nudato corpore, Maurus.�
+    Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,                      605
+  Varronem adventare vagus per moenia rumor
+  Spargit, et occulto perfundit pectora motu:
+  Haud secus, ac fract� rector si forte carin�
+  Litoribus solus vacuis ex �quore sospes
+  Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve                  610
+  Jactato dextras, ipsamque odere salutem
+  Unius amissa superantis puppe magistri.
+  Quam restare viro labem, qui adcedere portis
+  Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!
+    Hos mulcens questus Fabius deforme docebat                     615
+  Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.
+  Adversis etenim ferri non esse virorum,
+  Qui Martem inscribant genti, non posse dolores
+  Condere, et ex poena solatia poscere luctus.
+  Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum                   620
+  Inluxisse diem, quo castris viderit ire
+  Varronem, quam quo videat remeare sine armis.
+  His dictis sedere min�, et conversa repente
+  Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno
+  Consulibus reputant c�sis erepta duobus.                         625
+  Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus
+  Gratantum, magnaque actum se credere mente
+  Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,
+  Laomedontiadum non desperaverit urbi.
+    Nec minus infelix culp�, grandique pudore                      630
+  Turbatus, consul titubantem ad moenia gressum
+  Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,
+  Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.
+  Quod vero reduci tum se populusque Patresque
+  Obferrent, non gratari; sed poscere natos                        635
+  Quisque suos, fratresque simul, miser�que parentes
+  Ire videbantur laceranda ad consulis ora.
+  Sic igitur muto lictore invectus in urbem,
+  Damnatum Superis adspernabatur honorem.
+    At Patres Fabiusque, procul m�rore remoto,                     640
+  Pr�cipitant curas: raptim delecta juventa
+  Servitia armantur; nec claudit castra saluti
+  Postpositus pudor: infixum est �neia regna
+  Parcarum in leges quacumque reducere dextra,
+  Proque arce, et sceptris, et libertatis honore                   645
+  Vel famulas armare manus. Prim�va suorum
+  Corpora pr�texto spoliant velamine, et armis
+  Insolitis cingunt: puerilis casside vultus
+  Clauditur, atque hostis pubescere c�de jubetur.
+  Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro                        650
+  Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum
+  Millia), miranti durarunt prodere Poeno.
+  Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,
+  Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse
+  Damnatis Siculas longe meritare per oras                         655
+  Inpositum, donec Latio decederet hostis.
+  H�c tum Roma fuit; post te cui vertere mores
+  Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.
+
+
+
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Post Cannensem pugnam a Romanis ad Poenos deficiunt Samnites, Bruttii,
+Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Gr�corum omnis fere ora,
+Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.
+
+Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut
+Roma, originem habuit; 28-32.
+
+Nam diviti�, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem,
+peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et pr�terea plebs a
+Patribus dissentiebat; 33-54.
+
+�gram hanc civitatem ad Poenos trahit Pacuvius, homo popularis, et
+malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus,
+legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e
+Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita
+animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.
+
+H�c suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi
+Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed
+ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.
+
+Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui,
+qui Annium, pr�torem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia
+exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.
+
+Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata
+acerbioribus verbis perstringit; 88-97.
+
+Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in
+Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter
+ferat; 97-108.
+
+Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato
+gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se foedus cum Hannibale
+facturos esse edicunt; 109-113.
+
+Abeuntes Fulvius, gloriam expugnat� Capu� jam mente pr�sagiens,
+conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi
+serius Poenis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos
+Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.
+
+Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt,
+resque ab Hannibale gestas summis ad c�lum efferunt laudibus; 130-154.
+
+Decius solus, ne legati ad Poenum mittantur, summa ope resistit
+gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in
+prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et
+ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et
+consanguineis, desciscere ad Hannibalem, foederum ruptorem ferorumque
+populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.
+
+Nihilo secius foedus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur
+pr�sidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne
+recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti
+ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint,
+forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Poenis,
+restituant se Romanis; 189-200.
+
+H�c quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in
+castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Poenus
+cum modico pr�sidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante
+senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam
+victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.
+
+Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro
+otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui
+stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas
+injici jubet; 225-241.
+
+Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem
+Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius
+extra portam in castra Poenorum rapitur; 242-258.
+
+Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente
+c�lo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo,
+cujus splendidum adparatum Poeni adtoniti mirantur, sed dux eorum
+tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione
+relaxatur; 259-287.
+
+Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capu�,
+in cujus honorem conviv� vinum libant; 288-302.
+
+Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias
+Hannibali molitur; 303-311.
+
+Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat
+posticis �dium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus
+subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.
+
+Qu� ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus,
+eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat,
+neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum
+certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem,
+tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum
+tot convivis, par sit; 329-350.
+
+Qua periculi commemoratione ferocem glori�que cupidissimum juvenem
+magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit
+obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus
+petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.
+
+Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et
+cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit;
+361-368.
+
+Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victori� Carthaginem
+proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.
+
+Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis
+liberatur jussu Ptolem�i regis, in cujus regno non ita multo post
+moritur; 377-384.
+
+Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Poenorum luxurie
+enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut
+telis suis clam Poenis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem
+inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia
+bona ac voluptates inmodic� perdant, duxque eorum severam vivendi
+rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.
+
+Cupidines imperata faciunt, et repente Poeni a temperantia et virtute
+bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus
+exsatiari possunt, 410-430.
+
+Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharoedi, qui mirifica
+facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyr� edita, canit;
+431-482.
+
+Dum Poeni ita Capu� luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem
+venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.
+
+Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas
+et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto
+exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium
+imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.
+
+Ad fidem deinde tam l�tarum rerum, effundi in vestibulo curi� jubet
+acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma,
+hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento,
+pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.
+
+Simul, l�tis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per
+ludibrium ab eo qu�rit, utrum etiam nunc poeniteat belli Romanis
+inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.
+
+Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex
+pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam
+videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc
+victores poscant; hostes pr�terea, dolore atque ira incensos, fortuna
+aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne
+daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe qu� facilius a
+victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera
+sint, qu� modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii
+pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid caus� sit,
+quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par
+putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam
+duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et
+dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, qu� tamen
+optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem
+certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.
+
+Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem
+auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique
+consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in
+Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.
+
+
+  Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo
+  Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,
+  Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,
+  Fortuna titubante, fides: adjungere dextras
+  Certavere palam rumpenti foedera Poeno,                            5
+  Heu! nimium faciles l�sis diffidere rebus:
+  S�vior ante alios iras servasse repostas,
+  Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.
+  Mox levis et sero pressurus fata pudore
+  Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.                      10
+  Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,
+  Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes
+  Manarent populos foedi contagia morbi.
+  Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,
+  Fas superante metu, Poenorum in castra cohortes.                  15
+  Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,
+  Ausonium laxare jugum: patefecit amicas
+  Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa
+  Thespiadum docuit submittere colla nepotes.
+  Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi                        20
+  Litoris, Argivos major qua Gr�cia muros
+  Servat, et Ionio luitur curvata profundo,
+  L�tas res Liby� et fortunam e more sequuta,
+  Juravit pavitans Tyrio sua pr�lia Marti.
+  Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celt�                      25
+  Incubuere malis Italum, veteresque doloris
+  Tota se socios properarunt jungere mole.
+    Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre
+  Boiorum fuerit populis. Capu�ne furorem,
+  Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu                 30
+  Moenia barbarico Nomadum sociata tyranno
+  Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?
+  Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,
+  Consumtusque pudor peccando, unisque relictus
+  Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem                       35
+  Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.
+    Insuper exitio truculenta superbia agebat.
+  Nec vitiis deerant vires: non largior ulli
+  Ausoni� populo (sic tum Fortuna fovebat)
+  Aurique argentique modus: madefacta veneno                        40
+  Assyrio manibus vestis, medioque dierum
+  Regales epul�, atque ortu convivia solis
+  Deprensa, et nulla macula non inlita vita.
+  Tum populo s�vi Patres, plebesque Senatus
+  Invidia l�ta, et conlidens dissona corda                          45
+  Seditio. Sed enim interea temeraria pubis
+  Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.
+  Nec, quos vile genus despectaque lucis origo
+  Foedabat, sperare sibi et deposcere primi
+  Deerant imperia ac patri� pereuntis habenas.                      50
+  Quin etiam exhilarare viris convivia c�de
+  Mos olim, et miscere epulis spectacula dira
+  Certantum ferro; s�pe et super ipsa cadentum
+  Pocula, respersis non parco sanguine mensis.
+    Has, astu adgressus, quo verteret acrius �gras                  55
+  Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam
+  Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,
+  (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)
+  Hortatur summi partem deposcere juris,
+  Atque alternatos sociato consule fasces:                          60
+  Et, si partita renuant sedisse curuli,
+  �quatumque decus geminasque videre secures,
+  Ultorem ante oculos atque ora adstare repuls�.
+  Ergo electa manus gressu fert dicta citato.
+  Antistat cunctis pr�cellens Virrius ore;                          65
+  Sed genus obscurum, nullique furore secundus.
+  Qui postquam coetu Patrum ingentique Senatu
+  Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit
+  Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;
+  Concordi fremitu renuentum effunditur asper                       70
+  Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat
+  Increpitans, vocumque tremit certamine templum.
+    Hic Torquatus, avum fronte �quavisse severa
+  Nobilis, �Heu Capua portantes talia dicta
+  Romuleis durastis, ait, subcedere muris?                          75
+  Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma
+  Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures
+  It vestras, in Tarpeia quum sede Latini
+  Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri
+  Propulsum dextra, qui tum mandata superbo                         80
+  Ore adportabat, tanto per limina templi
+  Turbine pr�cipitem revoluti corporis actum,
+  Ut, s�vo adflictus saxo, spectante piaret
+  Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?
+  En ego progenies ejus, qui sede Tonantis                          85
+  Expulit orantem, et nuda Capitolia consul
+  Defendit dextra.� Rabidum hinc, palmasque virorum
+  Intentantem oculis, proavitaque facta parantem
+  Ut vidit majore adeo crudescere motu,
+  Excipit his frendens Fabius; �Pro cuncta pudendi!                 90
+  Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:
+  Quem, qu�so, e vobis huic inposuisse paratis?
+  Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,
+  Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,
+  Te citat, ac nostris �quat jam purpura Brutis?                    95
+  I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces
+  Det Carthago suos.� Medio fervore loquentis,
+  Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,
+  Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:
+  �Qu� tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,               100
+  O confuse nimis Gradivi turbine Varro,
+  Ut perferre queas furibunda insomnia consul?
+  Nonne exturbatos jam dudum limine templi
+  Pr�cipites agis ad portas? et discere cogis
+  Semiviros, quod sit nostro de more creati                        105
+  Consulis imperium? non unquam sobria pubes
+  Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.
+  Muros ante tuos (ut par est) debita ductor
+  Armatus responsa dabit.� Consurgere cuncti
+  Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.                  110
+  Nec non et foribus propere Campana juventus
+  Extulit ipsa gradum, tant�que dolore repuls�
+  Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.
+    Fulvius, (huic nam spondebant pr�sagia mentis
+  Venturum decus, et Capu� pereuntis imago                         115
+  Jam tum erat ante oculos) �Non si Carthaginis, inquit,
+  Ductorem vestris devinctum colla catenis
+  Romam victor agis, posthac intrare Quirini
+  Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,
+  Quo mens �gra vocat.� Referunt h�c inde citati                   120
+  Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.
+    Tantane, omnipotens, caligine mersa latere
+  Fata placet? veniet quondam felicior �tas,
+  Quum pia Campano gaudebit consule Roma,
+  Et per bella diu fasces perque arma negatos                      125
+  Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.
+  Poena superborum tamen h�c durabit avorum,
+  Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,
+  Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,
+  Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem                   130
+  Virrius admiscens cecinit fatale cruenti
+  Turbatis signum belli. Furiata juventus
+  Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,
+  Et Poenos in tecta vocant: ingentia facta
+  Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes                      135
+  Herculei socius decoris, Divisque propinquas
+  Transierit cursu rupes: ut c�de referta
+  Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem
+  Lydia Romano turbarit stagna cruore:
+  Ut Trebi� ripas �terno nomine fam�                               140
+  Tradiderit, Paulumque idem inter pr�lia, et idem
+  Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.
+    His super excisam primori Marte Saguntum,
+  Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,
+  Juratumque viro bellum puerilibus annis                          145
+  Adcumulant: unum, ducibus tot c�de peremtis,
+  Tot fusis acie, stare inter pr�lia nullis
+  Adtactum telis. Superum quum munere detur
+  Huic sociare viro dextras et foedere jungi;
+  Fastus exsanguis populi vanumque tumorem                         150
+  Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,
+  Ceu famulis fasces �quataque jura negantis?
+  Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum
+  Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.
+    Talia jactantes jam lectam sorte parabant                      155
+  Mittere, qu� Tyrios adjungat foedere, pubem.
+  Sed non invictum ponebat pectore robur
+  Tum solum Decius Capu� decus: isque receptus
+  In medios coetus, neque enim differre dabatur;
+  �Itis, ait, cives violanda ad jura parentum?                     160
+  Damnatumque caput temerati foederis aris
+  Jungitis hospitio? Qu� tanta oblivio recti,
+  Sacram atque in magnis positam populisque virisque
+  Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire
+  Pr�lia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,                  165
+  Dum trepid� res, et medicinam vulnera poscunt:
+  Is locus officio, quum cessant prospera, quumque
+  Dura ad opem fortuna vocat: nam l�ta fovere,
+  Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.
+  Novi D�s animas similes et pectora magnis                        170
+  Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,
+  Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.
+  Hi sunt, qui vestris infixum moenibus hostem
+  Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis
+  Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere                        175
+  Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.
+  Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis
+  Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit
+  Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;
+  Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter                  180
+  S�vum atque �quantem ritus Garamanta ferarum,
+  Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?
+  Ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque
+  Justitia est ensis, sol�que e sanguine laudes?
+  Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque                     185
+  H�c ut velle queat: nullo nos invida tanto
+  Armavit Natura bono, quam janua mortis
+  Quod patet, et vita non �qua exire potestas.�
+  H�c vana aversas Decius jactavit ad aures.
+    Ast delecta manus jungebant foedera Poeno.                     190
+  Jamque aderant pr�missa duci turbante tumultu
+  Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno
+  Festinata citus per campos signa movebat.
+  Et Decius, �Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,
+  Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex                     195
+  Molitur facinus; procumbat barbara pubes.
+  Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire
+  Si parat, obstructas replete cadavere portas,
+  Et ferro purgate nefas: hic denique solus
+  Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.�                       200
+    Dumque ea nequidquam non ulli l�ta profatur,
+  Audita asperitate viri coeptoque feroci,
+  Multa feta gerens ira pr�cordia, Poenus
+  Adstabat muris, propereque arcessere lectos
+  Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,                    205
+  Armatumque fide pectus, rectique cupido,
+  Et major Capua mens inperterrita mole
+  Invicta stabat, torvoque minacia vultu
+  Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.
+  Quem Liby� rector tot signa, tot arma ferentis                   210
+  Spernentem increpitans magno clamore profatur:
+  �Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!
+  Vecordi Decio, mecum certasse volenti
+  In decus et famam leti: rapite, ite citati,
+  Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante                      215
+  Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi
+  Cui patuere Alpes, saxa inpellentia c�lum,
+  Atque uni calcata Deo.� Subfuderat ora
+  Sanguis, et a torvo surgebant lumine flamm�.
+  Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta                     220
+  Versabant penitus dirum suspiria murmur.
+  Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,
+  Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,
+  Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.
+    Nec non et Decio propiora pericula mentem                      225
+  Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,
+  Quo laudes ducis invicti superaret inermis.
+  Non illum fuga, non clausi occuluere penates;
+  Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem
+  Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:                       230
+  Quum juvenem s�vis (horrendum) concitus armis
+  Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis
+  Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte
+  Incessens victor dictis, �Solusne ruentem
+  Fulcire, et revocare paras a funere, Romam?                      235
+  O demens! en, qui Divum mihi munera tanta
+  Eripiat. Decio prorsus servabar inerti
+  Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,
+  Orta in Agenoreis nostr� Carthaginis oris,
+  Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)                240
+  Magnanime o miles, meritas innecte catenas.�
+  Dixerat h�c: necdum finem convicia norant.
+  Inlatus velut armentis super ardua colla
+  Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira
+  Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus h�sit,                245
+  Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.
+    At Decius, dum vincla ligant, �Necte ocius, inquit,
+  (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,
+  Foederis infausti pretium: sic victima prorsus
+  Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine l�tum                  250
+  Humano, sit fas c�sis placasse juvencis.
+  En dextra! en foedus! nondum tibi Curia, necdum
+  Templorum intrati postes; jam panditur acri
+  Imperio carcer: perge, ac primordia tanta
+  Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras                    255
+  Te feret obpressum Capu� cecidisse ruinis.�
+  Nec plura effari concessum: obnubitur atra
+  Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.
+    Exin victor ovans sedato pectore tandem
+  Spectandis urbis tectis templisque serenos                       260
+  L�tus circumfert oculos, et singula discit:
+  Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,
+  Quot bello pateant argenti �risque talenta:
+  Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris
+  Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,                   265
+  Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.
+    Jamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo
+  Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra
+  Paullatim infusa properantem ad litora currum.
+  Instituunt de more epulas, festamque per urbem                   270
+  Regifice exstructis celebrant convivia mensis.
+  Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,
+  Pr�cipuis multoque procul splendentibus ostro
+  Adcipitur sublime toris: non una ministri
+  Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,                    275
+  His adolere focos, his ordine pocula ferre.
+  Nec non et certis struitur penus: aspera mensa
+  Pondera c�lati fulgent antiquitus auri.
+    Eripiunt flamm� noctem, strepituque moventum
+  Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opim�                    280
+  Sidonius mens� miles, faciemque superbi
+  Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.
+  Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores
+  Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:
+  Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram                        285
+  Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum
+  L�titia, et posit� graviores pectore cur�.
+    Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes
+  Incola, et obtusas inmiti murmure s�v�
+  Inter bella tub� permulcet cantibus aures.                       290
+  Namque Jovem et l�tos per furta canebat amores,
+  Electr�que toros Atlantidos: unde creatus,
+  Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti
+  Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.
+  Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo                  295
+  Assaracus, nulloque minor famave manuve
+  Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.
+  Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,
+  Campan�que manus: ante omnes ductor honori
+  Nominis augusto libat carchesia ritu;                            300
+  Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem
+  Inrorat mensis turba, ardescitque Ly�o.
+    Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu
+  Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,
+  Transmittam tua coepta libens, famamque negabo                   305
+  Quamquam inperfectis, magn� tamen indolis, ausis)
+  Mens una inviolata mero, nullisque venenis
+  Potando exarmata, decus pugn�que, necisque
+  Sidoni� tacito volvebat pectore molem.
+  Quoque esset miranda magis tam sacra libido,                     310
+  Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.
+    Is variis oneratum epulis atque atria tardo
+  Linquentem gressu comitatus pone parentem,
+  Postquam posse datum meditata aperire, novosque
+  Pandere conatus, et liber parte relicta                          315
+  Tectorum a tergo patuit locus, �Adcipe digna
+  Et Capua et nobis, inquit, consulta:� togaque
+  Armatum amota nudat latus. �Hoc ego bellum
+  Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti
+  Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille,                     320
+  Qui polluta dolis jam foedera sanciet, ensis.
+  Si perferre nequit spectacula tanta senectus,
+  Et tremit inceptis lasso majoribus �vo,
+  At tu securis concede penatibus, et me
+  Linque me� menti. Summum quod credis, et �quas                   325
+  Hannibalem Superis, o quantum nomine major
+  Jam Poeno tibi natus erit!� Vibrabat ab ore
+  Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;
+  Quum senior, tanti pondus conaminis �gra
+  Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem                    330
+  Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,
+  �Per si quid superest vit�, per jura parentis,
+  Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,
+  Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam
+  Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento                        335
+  Pocula, et eversas pugn� certamine mensas.
+  Tune illum, quem non acies, non moenia et urbes
+  Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco
+  Igne micat, tune illa viri, qu� vertice fundit,
+  Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense                      340
+  Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?
+  Fallit te, mensas inter quod credis inermem.
+  Tot bellis qu�sita viro, tot c�dibus armat
+  Majestas �terna ducem: si admoveris ora,
+  Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta,              345
+  Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.
+  Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum
+  Torpebunt dextr�? parce, oro, et desine velle,
+  Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla
+  Et Decius non erudiunt componere mentem?�                        350
+    Talia commemorans, fam� majoris amore
+  Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:
+  �Nil ultra posco, refer in convivia gressum;
+  Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis
+  Sidoni� fodienda manu tutantia regem.                            355
+  Hoc jugulo dextram explora: namque h�c tibi ferrum,
+  Si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum
+  Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.
+  Obponam membra, atque ensem extorquere negatum
+  Morte mea eripiam.� Lacrim� tunc ore profus�,                    360
+  Et magna Superum cura servatus in arma
+  Scipiad� Poenus; nec tantum fata dederunt
+  Externa peragi dextra. Pulcherrimus ir�,
+  Et dignus fieri compos memorabilis ausi,
+  Amisit quantam posito conamine laudem,                           365
+  Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese
+  Festinant epulis, et tristia fronte serenant;
+  Donec l�ta virum solvit convivia somnus.
+    Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,
+  Jam rapido summis curru splendente sub undis;                    370
+  Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras
+  Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces
+  Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur
+  Nuncia facta ducis: pr�da et captiva leguntur
+  Corpora, derept�que viris sub Marte cruento                      375
+  Exuvi�, fausti Superis libamina belli.
+  Altera curarum Libycis demittitur oris
+  Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;
+  Ni poen� juvenem indign� miseratus ab alto
+  Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.                       380
+  Hic Pell�a virum Ptolem�i sceptra vehentum
+  Eripuere minis, resolutaque vincula collo.
+  Atque eadem vit� custos mox deinde quieto
+  Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.
+    Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus                    385
+  Poenorum mentes c�co per l�ta premendi
+  Exitio, et luxu corda inportuna domandi.
+  Spargere tela manu passim fallentia natis
+  Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.
+  Tum pueris dulce adridens: �Eat inproba Juno,                    390
+  Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis
+  Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:
+  Parvula nos arcu puerili spicula sensim
+  Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.
+  Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,          395
+  Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.
+  Amplexu multoque mero, somnoque virorum
+  Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,
+  Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.
+  Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,                      400
+  Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,
+  Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.
+  Ille sub hiberno somnos educere c�lo
+  Jactator tectis malit consumere noctes;
+  Ac ponat ritus vescendi, s�pe citato                             405
+  Dum residet sub casside equo, discatque Ly�o
+  Inbellem donare diem: tum deinde madenti
+  Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas,
+  Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.�
+    H�c postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto                410
+  Mittit se c�lo niveis exercitus alis.
+  Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,
+  Et pariter fusis tepuerunt pectora telis.
+  Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus
+  Pieria liquefacta lyra: non acer aperto                          415
+  Desudat campo sonipes: non ulla per auras
+  Lancea nudatos exercet torta lacertos.
+  Mollit� flammis lymph� languentia somno
+  Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus.
+  Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor                   420
+  Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum
+  Hospitia, et patrias paullatim decolor artes
+  Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.
+    Altera jam patria, atque �quo sub honore vocatur
+  Altera Carthago Capua, intactumque secund�                       425
+  Fortun� ingenium vitia adlatrantia quassant.
+  Nec luxus ullus mers�que libidine vit�
+  Campanis modus: adcumulant, variasque per artes
+  Scenarum certant epulas distinguere ludo;
+  Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton                    430
+  Memphis Amycl�o passim lasciva Canopo.
+  Inprimis dulcem, Poeno l�tante, per aures
+  Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.
+  Isque ubi mirantem resonantia pollice fila
+  Ductorem vidit Liby�, canere inde superbas                       435
+  Aoni� laudes sensim testudinis orsus,
+  Concordem cithar� movit per carmina linguam,
+  Vincere linquentes vitam qu� possit olores.
+  Atque h�c e multis carpsit mollissima mens�.
+    �Argolicis quondam populis (mirabile dictu!)                   440
+  Exaudita chelys, lapidem testudine felix
+  Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.
+  H�c Amphionio vallavit pectine Thebas,
+  Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis,
+  Jussit in inmensum cantatas surgere turres:                      445
+  Altera, turbatum plectro moderata profundum,
+  Et tenuit phocas, et in omni Protea forma
+  Traxit, et �quoreo portavit Ariona dorso.
+  Nam, qu� Peliaca formabat rupe canendo
+  Heroum mentes et magni pectora Achillis,                         450
+  Centauro dilecta chelys compesceret iras,
+  Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni.
+  Namque chaos, c�cam quondam sine sidere molem
+  Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.
+  Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi,                   455
+  Tellurisque globum media compage locasset:
+  Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum,
+  Castaque Saturni monstrabat secula patris.
+    �Sed, quos pulsabat Rhip�um ad Strymona, nervi,
+  Auditus Superis, auditus manibus Orpheus,                        460
+  Emerito fulgent clara inter sidera c�lo.
+  Hunc etiam mater, tota comitante sororum
+  Aonidum turba, mater mirata canentem.
+  Non illo Pang�a juga, aut Mavortius H�mus,
+  Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:                   465
+  Cum silvis venere fer�, cum montibus amnes.
+    �Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu
+  Non mota volucris captiva pependit in �thra.
+  Quin etiam Pagas�a ratis, quum c�rula nondum
+  Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent,                   470
+  Ad puppim sacr�, cithara eliciente, carin�
+  Adductum cantu venit mare: pallida regna
+  Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem
+  Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.
+  O dir� Ciconum matres, Geticique furores,                        475
+  Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa
+  In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.
+  Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum
+  Portarent fluctus, subito emicuere per undas
+  Ad murmur cete toto exsultantia ponto.�                          480
+  Sic tum Pierius bellis durata virorum
+  Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.
+    Interea placida adtulerant jam flamina terris
+  Magonem Libycis: lauro redimita subibat
+  Optatos puppis portus, pelagoque micabant                        485
+  Captiva arma procul celsa fulgentia prora.
+  At, patulo surgens jam dudum ex �quore, late
+  Nauticus inplebat resonantia litora clamor,
+  Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis,
+  Centeno fractus spumabat verbere pontus.                         490
+    Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus
+  Procurrit fluctus, elataque turba favore
+  Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu.
+  �quatur rector Divis: illum undique matres,
+  Illum turba minor moniti gaudere nepotes,                        495
+  Et senior manus, et juxta populusque, Patresque,
+  Mactatis Superum dignantur honore juvencis.
+  Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes
+  Fratern� laudis fama: ruit inde Senatus,
+  Et multo Patrum stipatur curia coetu.                            500
+  Tum, Divos veneratus avum de more vetusto,
+  �Martem, ait, egregium et fractas, qu�s Itala tellus
+  Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum,
+  Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.
+    �Est locus, �toli signat quem gloria regis,                    505
+  Possessus quondam prisca inter secula Dauno:
+  Humentes rapido circumdat gurgite campos
+  Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;
+  Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore
+  Cedentem inpellit retrorsus in �quora pontum.                    510
+  Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus
+  Nomen, qu�s rerum ducibus permissa potestas,
+  Vix dum depulsa nigr� caligine noctis,
+  Invadunt campum, et late fulgentibus armis
+  Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi.                             515
+  Nos contra (nam germanum furor acer agebat
+  Optat� pugn�) castris cita signa movemus.
+  Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.
+    �Hic fluvium et campos abscondit c�de virorum
+  Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt                    520
+  Rectorem terr�. Vidi, quum turbine s�vo
+  Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros
+  Uni terga daret: vidi, quum Varro citato
+  Auferretur equo, projectis degener armis.
+  Quin et magnanimum, perfosso corpore telis,                      525
+  Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.
+  �gates ille et servilia foedera larga
+  Ultus c�de dies: non plus optasse liberet,
+  Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux
+  Si talis redeat, populis sis omnibus una                         530
+  Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.
+  Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis
+  Mos l�va gestare viris.� Tum funditur ante
+  Ora admirantum pr�fulgens annulus auro;
+  Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo.                  535
+  Hinc iterum repetens: �Restat nunc sedibus imis
+  Vertenda atque �quanda solo jam subruta Roma.
+  Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas
+  Casibus, et pateant non parca �raria dextris,
+  Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis                     540
+  Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.�
+    Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora
+  Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum
+  Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:
+  �Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?                  545
+  Jam fas Dardanio me non servire colono?
+  Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno
+  Invidi� nigroque undantia pectora felle,
+  Tandem tot titulis totque exorata trop�is,
+  Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu                     550
+  �neadis lacerare dabas, et litora, et amnes,
+  Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.�
+  H�c Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.
+    Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:
+  �Talia vesani juvenis convicia miror                             555
+  Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda
+  Non tarde adnoscas et virus futile lingu�.
+  Quin, ne mutatum vanis absistere credat,
+  Nunc pacem orandum, nunc inproba foedere rupto
+  Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum                     560
+  Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, qu�so,
+  Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.
+    �Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,
+  Belligeramque feram: victus non plura dedissem.
+  Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros,                     565
+  Et jacet in campis Latium: deponere curas
+  Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere
+  In patria; liceat non exhaurire rapacis
+  Inpensis belli vacuatos s�pe penates.
+  Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut pr�sagia nostra                 570
+  Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)
+  Haud procul est funesta dies: atrocia novi
+  Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.
+  Vos ego, vos metuo, Cann�: submittite signa,
+  Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem.                  575
+  Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus
+  Exitium adcepto: citiusque h�c foedera victor,
+  Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo
+  Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas
+  Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis                     580
+  Ille tuus par Gradivo, per secula tellus
+  Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,
+  Moenia Romule� cur nondum viderit urbis?
+    �Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem
+  Nondum portandis habiles gravioribus armis?                      585
+  �ratas jussi texamus mille carinas,
+  Atque omnis Liby� qu�ratur bellua terris?
+  Ut longa imperia, atque armatos proroget annos
+  Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?
+  Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu)                  590
+  Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum
+  Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,
+  Quas homini novisse datum est: pax una triumphis
+  Innumeris potior: pax, custodire salutem
+  Et cives �quare potens, revocetur in arces                       595
+  Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe
+  Perfidi�, Phoenissa, tua. Si tanta libido
+  Armorum tenet, atque enses non reddere perstat
+  Poscenti patri�; nil suppeditare furori
+  Hortor, et h�c fratri Magonem dicta referre.�                    600
+    Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras
+  Dicendo) clamor turbat diversa volentum.
+  �Si, Liby� decus, haud ulli superabilis armis,
+  Hannibal est ir� tibi, destituemus ad ipsas
+  Victorem metas? nec opum adjumenta feremus?                      605
+  Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?�
+  Inde alacres tribuunt, qu� belli posceret usus;
+  Absentique suum jactant sub teste favorem.
+  Mox eadem terris placitum traducere Hiberis,
+  Dum malus obtrectat facta inmortalia livor,                      610
+  Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.
+
+
+
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis
+trepidationem injicit, 1-14.
+
+Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.
+
+Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa
+esset, primum Neapolim petit, qu� urbs Gr�ca, doctorum virorum secessu
+illa �tate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab
+eo, fam� su� timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu
+obpugnatur; 27-59.
+
+Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a
+D�dalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria
+marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio
+Graccho repellitur; 60-103.
+
+Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et,
+dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat
+propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem,
+vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia
+ignibusque subterraneis �stuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium,
+Misenum promontorium, Baulos et �stum maris, qu� omnia ei a primoribus
+Capu� monstrantur; 104-160.
+
+A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero
+M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium
+exercitu, eruptionem facit, et, Poenis fugatis, ducem eorum ad
+singulare certamen provocat; 161-198.
+
+Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis
+admonitu ab eo avocatur, et acerba ignavi� increpatione foedam suorum
+fugam sistit; 199-211.
+
+Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli
+artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps,
+formosissimus Poenorum galeaque �milii Pauli consulis, qui in pr�lio
+Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.
+
+Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam
+conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.
+
+Quo adtonitus periculo Poenus ad castra trepide refugit, et vehementer
+in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat,
+Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage pr�daque ingenti
+facta, Nolam se recipit, et ad c�lum tollitur laudibus; 266-294.
+
+Primo tandem victori� nuntio recreatis Rom� civibus, non minore animo
+res domi, quam militi�, geritur, et censores notant eos, qui post
+Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia
+inierant, quique, quum a Poenis, ut de captivis redimendis agerent,
+frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in
+castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando;
+295-305.
+
+Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuni�
+inopia matron� aurum ornamentaque sua in �rarium deferunt: qu�
+voluntaria conlatio et certamen adjuvand� rei public� excitat ad
+�mulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliqu�
+plebis; 306-319.
+
+Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui
+responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore,
+eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: qu� res
+divin� subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.
+
+Dum h�c Rom� atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius
+Hostus in Sardinia (cujus insul� situs, forma, nomina, origo, bona et
+indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao,
+duce Thespiadarum, et Arist�o illuc deductis describuntur) a T. Manlio
+Torquato pr�tore fugantur, et silvarum latebras qu�runt; 342-375.
+
+Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis
+decertant pr�lio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus
+oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Poenorumque c�dem facit;
+376-402.
+
+In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et
+Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi
+consciscit; 403-419.
+
+Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque
+incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum
+exurit; 420-433.
+
+Inde Tarentum expugnat pr�ter arcem, a Romanis occupatam, et naves
+Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis
+haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare
+transvehit; 434-448.
+
+Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capu�, obsidione
+arcis Tarentin� absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.
+
+Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et
+temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius pr�tor, pr�sunt,
+quique ad internecionem c�duntur; nec quidquam iter victoris moratur
+nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in
+insidias pr�cipitati, exsequi�, quas ipse celebrat, ut famam conligat
+humanitatis; 463-478.
+
+Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio
+adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem
+huic urbi inminentem considet; 479-488.
+
+Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse,
+multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli
+Romam petendi; 489-506.
+
+Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem,
+et spe Rom� potiund� ad maturandum iter incendit; 507-523.
+
+Tum pr�ter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde
+pr�ter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in
+Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad
+Anienem fluvium castra admovet, et Ili� Nymphisque adventu suo
+terrorem incutit; 524-544.
+
+Nec minor trepidatio est Rom�, ubi matron�, in publicum effus�, passim
+discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, et
+pr�sidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.
+
+Inter h�c Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum
+quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis moenia situmque
+urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio
+Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur,
+atque in castra redigitur; 558-573.
+
+Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam
+virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum;
+574-586.
+
+Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus
+parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.
+
+At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente c�lo
+obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem
+jaculatur; 602-626.
+
+Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira
+serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in
+Capitolio; 627-645.
+
+Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam
+eadem excipit serenitas; 646-667.
+
+Poenus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat;
+668-685.
+
+Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites
+sub vexillis in subplementum Hispani� profecti sint, ira incensus
+urbem obpugnare statuit; 686-690.
+
+Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam
+ejus, sed potius coerceat; 691-700.
+
+Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut
+Deos cernere possit, qui colles Rom� campumque Martium tueantur;
+701-725.
+
+Quo adspectu perculsus Poenus castra ab urbe refert, minitans se mox
+rediturum esse; 726-730.
+
+Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem
+deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, l�ti sacra Diis
+faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra
+posuerant Poeni; 731-752.
+
+
+  Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis
+  Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem
+  Inmitis condebat hiems, blandisque salubre
+  Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.
+  Prorumpit Capua Poenus, vicinaque late                             5
+  Pr�misso terrore quatit: ceu condita bruma,
+  Dum Rhip�a rigent Aquilonis flamina, tandem
+  Evolvit serpens arcano membra cubili,
+  Et splendente die novus emicat, atque coruscum
+  Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat.                   10
+  At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,
+  Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,
+  Vallo se clausere simul, trepidique salutis
+  Exspectant ipsis metuentes moenibus hostem.
+    Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma                     15
+  Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus
+  M�onios Italo sceleravit sanguine fluctus,
+  Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,
+  Inlecebris somni torpentia membra fluebant,
+  Qu�s gelidas suetum noctes thorace gravatis                       20
+  Sub Jove non �quo trahere, et tentoria s�pe
+  Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,
+  Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,
+  Non pharetr� aut jacula, et pro membris arma fuere;
+  Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa                    25
+  Parmarum, ac nullis fus� stridoribus hast�.
+    Prima instaurantem sensit certamina mitis
+  Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:
+  Sed portus traxere ducem secura volentem
+  �quora, qu� peteret veniens Carthagine puppis.                    30
+  Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis
+  Otia, et exemtum curis gravioribus �vum.
+  Sirenum dedit una suum memorabile nomen
+  Parthenope muris Acheloias; �quore cujus
+  Regnavere diu cantus, quum dulce per undas                        35
+  Exitium miseris caneret non prospera nautis.
+  H�c pone adgressus (nam frontem clauserat �quor)
+  Moenia, non ullas valuit perfringere Poenus
+  Tota mole vias, frustraque inglorius ausi
+  Pulsavit quatiens obstructas ariete portas.                       40
+    Stabat Cannarum Graia ad munimina victor
+  Nequidquam, et caut� mentis consulta probabat
+  Eventu, qui post Dauni stagnantia regna
+  Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.
+  �En, qui nos segnes, et nescire addere cursum                     45
+  Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper
+  Non acie ex ipsa concessum moenia Rom�;
+  Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis
+  His, qu� Graia manus defendit, reddite tectis.�
+    Talia jactabat, fam�que pudore futur�,                          50
+  Inritus incepta primus si absisteret urbe,
+  Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.
+  Sed subit� muris flamm�, totoque fluebant
+  Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.
+    Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus                    55
+  Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu
+  Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;
+  Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre
+  Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.
+    Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus                        60
+  Defessos subiit, varioque lacessere motu
+  Fortunam, et fam� turbando obstare sinistr�.
+  Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis
+  Certior arcebat muris, iterumque sedere
+  Portis, atque aditus iterum sperare vetabat.                      65
+  Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum
+  Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit
+  Laudum agitare suos: �Pro D�, qui terminus, inquit,
+  Ante urbes standi Graias, oblite tuorum
+  Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat                   70
+  Nimirum major moles, et scandere c�lum
+  Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur
+  Si similis tellus, ali�que repente sub astra
+  Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma
+  Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem                      75
+  Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri
+  Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?
+  An vobis gentes, qu�cumque labore parastis,
+  Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum
+  Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti               80
+  Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,
+  Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.�
+    Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis
+  Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.
+  Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit                    85
+  Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, alt�
+  Inmitis ductor Capu�, primordia pandit.
+  �Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, �vi:
+  Majores fecere manus. Quum bella timeret
+  Dict�i regis, sic fama est, linquere terras                       90
+  D�dalus invenit, nec toto signa sequenti
+  Orbe dare, �therias aliena tollere in auras
+  Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.
+  Suspensum hic librans media inter nubila corpus
+  Enavit, Superosque novus conterruit ales.                         95
+  Natum etiam docuit fals� sub imagine plum�
+  Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis
+  Pennarum remis, et non felicibus alis
+  Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori
+  Indulget subito, motis ad pectora palmis,                        100
+  Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.
+  Hic pro nubivago gratus pia templa meatu
+  Instituit Phoebo, atque audaces exuit alas.�
+    Virrius h�c: sed enim ductor numerabat inertes
+  Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat.                   105
+  Ingemit adversis, respectansque inrita tecta
+  Urbe Dicarch�a parat exsatiare dolorem.
+  Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles
+  Obficit audenti, defensantumque labores.
+  Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum                   110
+  Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua
+  Stagnorum terr�que simul miracula lustrat.
+    Primores adsunt Capu�: docet ille, tepentes
+  Unde ferant nomen Bai�, comitemque dedisse
+  Dulichi� puppis stagno sua nomina monstrat.                      115
+  Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam
+  Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti
+  Herculeum commendat iter, qua discidit �quor
+  Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.
+  Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso                    120
+  Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum;
+  Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens,
+  Et formidatus volucri, letale vomebat
+  Subfuso virus c�lo, Stygiaque per urbes
+  Relligione sacer s�vum retinebat honorem.                        125
+    Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas
+  Pandere iter) c�cas stagnante voragine fauces
+  Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus,
+  Interdumque novo perturbat lumine manes.
+  At juxta caligantes, longumque per �vum                          130
+  Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra
+  Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam
+  Tartare� narrant urbis: tum sulfure et igni
+  Semper anhelantes coctoque bitumine campos
+  Ostentant: tellus, atro exundante vapore                         135
+  Suspirans, ustisque diu calefacta medullis,
+  �stuat, et Stygios exhalat in aera flatus.
+  Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris:
+  Interdumque cavas luctatus rumpere sedes,
+  Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci                          140
+  Mulciber inmugit, lacerataque viscera terr�
+  Mandit, et exesos labefactat murmure montes.
+  Tradunt Herculea prostratos mole gigantas
+  Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo
+  Torreri late campos, quotiesque minantur                         145
+  Rumpere compagem inpositam, expallescere c�lum.
+  Adparet Prochyte s�vum sortita Mimanta:
+  Adparet procul Inarime, qu� turbine nigro
+  Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli
+  Ore ejectantem, et, si quando evadere detur,                     150
+  Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.
+    Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo
+  Depasti flammis scopuli, stratusque ruina
+  Mons circum, atque �tn� fatis certantia saxa.
+  Nec non Misenum servantem Id�a sepulcro                          155
+  Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos:
+  Miratur pelagique minas terr�que labores.
+    Qu� postquam perspecta viro, regressus ad altos
+  Inde Pherecyadum muros, frondentia l�to
+  Palmite devastat Nys�a cacumina Gauri:                           160
+  Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.
+    Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem
+  Turribus, et celso facilem tutatur adiri
+  Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma
+  Defendenda daret, verum ultro moenia dextra                      165
+  Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.
+  Isque ubi Agenoream procul adventare per �quor,
+  Et ferri ad muros nubem videt; �Arma, cruentus
+  Hostis adest, capite arma, viri,� clamatque, capitque.
+  Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi                   170
+  Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato
+  Agmina disponens passu, �Tu limina dextr�
+  Servabis port�, Nero: tu converte cohortes
+  Ad l�vam patrias et Larinatia signa,
+  Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso,                     175
+  Per tacitum ruptis subita vi fundite portis
+  Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa
+  In medios, equitumque traham certamina, porta.�
+  Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Poeni,
+  Et scalis spretos tentabant rumpere muros.                       180
+    Insonuere tuib� passim, clamorque virorum,
+  Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu
+  Cornua, et in membris concussa furentibus arma.
+  Fertur acerba lues disjectis incita portis,
+  Effus�que ruunt inopino flumine turm�;                           185
+  Inprobus ut fractis exundat molibus amnis,
+  Propulsum ut Borea scopulis inpingitur �quor,
+  Ut rupto terras invadunt carcere venti.
+  Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque
+  Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat                     190
+  Adtonito, pr�gressus equo, tergisque ruentum
+  Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:
+  �Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est.
+  Hac iter ad muros Capu�.� Nunc rursus in hostem
+  Conversus, �Sta; quo raperis? non terga tuorum,                  195
+  Te, ductor Liby�, increpito: sta: campus, et arma,
+  Et Mars in manibus: dimitto a c�de cohortes;
+  Spectemur soli: Marcellus pr�lia posco.�
+  Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam
+  Barc�o suadebat honor pretiumque pericli.                        200
+    Sed non h�c placido cernebat pectore Juno,
+  Coeptoque avertit suprema in fata ruentem.
+  Sistere perculsos ille et revocare laborat.
+  �Talesne e gremio Capu� tectisque sinistris
+  Egredimur? state, o miseri, qu�s gloria summa                    205
+  Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga
+  Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis
+  Ingruat Ausonia, et s�vo Mavorte parastis,
+  Ne qua spes fusos pacis vit�que maneret.�
+  Vincebat clamore tubas, vocisque vigore                          210
+  Quamvis obstructas s�vus penetrabat in aures.
+    Polydamanteis juvenis Pedianus in armis
+  Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus,
+  Atque Antenorea sese de stirpe ferebat,
+  Haud levior generis fama sacroque Timavo                         215
+  Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.
+  Huic pater Eridanus, Venet�que ex ordine gentes,
+  Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret,
+  Seu Musas placidus doct�que silentia vit�
+  Mallet, et Aonio plectro mulcere labores,                        220
+  Non ullum dixere parem; nec notior alter
+  Gradivo juvenis, nec Phoebo notior alter.
+  Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis
+  Poenorum, juxta galeam atque insigne peremti
+  Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat,                      225
+  Non parvo l�tus ductoris munere, Cinyps,
+  Dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora
+  Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;
+  Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura
+  Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore                       230
+  Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.
+    Quem postquam, egregium cristis et casside nota
+  Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit,
+  Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago
+  Sedibus infernis, amissaque posceret arma,                       235
+  Invadit frendens; �Tune, ignavissime, sacri
+  Portabis capitis, qu� non sine crimine vester
+  Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor?
+  En Paulus!� Vocat inde viri ad spectacula manes,
+  Et fugientis agit costis penetrabile telum.                      240
+  Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni
+  Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.
+  Solvitur omne decus leto, niveosque per artus
+  It Stygius color, et form� populatur honores.
+  Ambrosi� cecidere com�, violataque cervix                        245
+  Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.
+  Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,
+  Quum sese Veneri jactat splendore refecto,
+  Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris
+  Decrescens tenebris, languentia lumina condit.                   250
+  Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos
+  Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.
+    Tum, galeam magno socium clamore reportans,
+  Inmitem quatiebat equum, spumantia s�vo
+  Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis                      255
+  Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:
+  Adnoscensque, �Decus macte o virtutis avit�,
+  Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,
+  Quod superest, Libyci ductoris tegmina;� et ardens
+  Terrificis s�vam fundit stridoribus hastam.                      260
+    Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis
+  Gestaris obposito tenuisset corpore telum.
+  Qui dum vicinis ductorem protegit armis,
+  Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,
+  Ingentesque minas mutata morte peregit.                          265
+  Avehitur raptim ductor, discrimine leti
+  Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.
+  Jamque, fug� inmodicus, tendit certamine gressum
+  Pr�cipitem versis Poenorum exercitus armis.
+  Adsequitur telis hostis, longasque viritim                       270
+  Exsatiant iras cladum, c�loque cruentos
+  Certatim ostentant et D�s ultoribus enses.
+    Ille dies primus docuit, quod credere nemo
+  Auderet Superis, Martis certamine sisti
+  Posse ducem Liby�. Raptant currusque, virosque,                  275
+  Massylamque feram; et vivis avulsa reportant
+  Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga
+  Contenti vidisse ducis. Tum Martis ad�quant
+  Marcellum decori: graditur comitante triumpho
+  Major, quam ferret quum victor opima Tonanti.                    280
+    Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,
+  Ductor Agenoreus; �Quando hanc, quantoque cruore
+  Hostili labem eluerim? mea terga videre
+  Contigit Ausoni�? mene, inquit, summe Deorum,
+  Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?                    285
+  Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus
+  Debellata bonis Capu�, non degener ipse
+  Gestorum Ausoniis verti victricia signa,
+  Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,
+  Non secus atque Italo fugere a ductore paventes.                 290
+  Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga
+  Me revocante potes?� Fundebat talia Poenus;
+  Et Lati� sese Nolana ad moenia turm�,
+  Portantes spolium insigni clamore, ferebant.
+    At, consueta graves per longum audire suorum                   295
+  Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,
+  Adlato tandem faust� certamine pugn�,
+  Erigitur, primoque Deum se munere tollit.
+  Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,
+  Dum bellum tonat, et sese furata juventus                        300
+  Dat poenas latebr�: tum, qui dulcedine vit�
+  Invenere dolos, jurataque foedera Poeno
+  Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.
+  Punitur patriam meditati linquere terram
+  Consilium infelix scelerataque culpa Metelli.                    305
+  Talia corda virum: sed enim nec femina cessat
+  Mente �quare viros, et laudis poscere partem.
+    Omnis, pr� sese portans capitisque manusque
+  Antiquum decus ac derepta monilia collo,
+  Certatim matrona ruit, belloque ministrant.                      310
+  Haud tanta cessisse viros in tempore tali
+  Laudis sorte piget; factoque in secula ituro
+  L�tantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus
+  Subsequitur turba: in medium certamine magno
+  Privat� cumulantur opes: nudare penates,                         315
+  Ac nihil arcanos vit� melioris ad usus
+  Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.
+  Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,
+  Exsangues rursus tollebat ad �thera vultus.
+    Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha                     320
+  Portantes responsa viri: nam l�ta ferebant
+  Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret
+  Antrum, et mugiret Phoebo jam intrata sacerdos.
+  �Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:
+  Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat,                     325
+  Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,
+  Et sine pernicie terror. D�s vota precesque
+  Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.
+  Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse
+  Delius avertet propiora pericula vates,                          330
+  Trojanos notus semper minuisse labores.
+  Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument
+  Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.
+  Ille trucem belli nubem s�vasque procellas
+  In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi                       335
+  �gida turbato quatientem in pr�lia mundo.�
+    Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris
+  Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,
+  In Capitolinas certatim scanditur arces,
+  Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant.               340
+  Tum P�ana canunt, responsaque fida precantur.
+    Interea adsuetis senior Torquatus in armis,
+  Sardoas patrio quatiebat milite terras.
+  Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,
+  In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat.                    345
+  Proles pulchra viro, nec tali digna parente,
+  Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,
+  Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,
+  Barbarici studio ritus, refovebat in armis.
+  Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem                    350
+  Signa videt, pugn�que avidas adcendere dextras,
+  Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus
+  Evolat, et, provisa fug� compendia carpens,
+  Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.
+    Insula, fluctisono circumvallata profundo,                     355
+  Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras
+  Enormes cohibet nud� sub imagine plant�.
+  Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,
+  Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens
+  Herculis, ex sese mutavit nomina terr�.                          360
+  Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas
+  Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.
+  Nec parvum decus, advecto cum classe paterna
+  Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.
+  Fama est, quum laceris Act�on flebile membris                    365
+  Supplicium lueret spectat� in fonte Dian�,
+  Adtonitum novitate mali fugisse parentem
+  Per freta Arist�um, et Sardoos isse recessus:
+  Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.
+  Serpentum tellus pura, ac viduata venenis;                       370
+  Sed tristis c�lo, et multa vitiata palude.
+  Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso
+  Exercet scopulis late freta, pallidaque intus
+  Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.
+  Cetera propens� Cereris nutrita favore.                          375
+    Hoc habitu terr� nemorosa per invia crebro
+  Torquatum eludens hostis, Sidonia pugn�
+  Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.
+  Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;
+  Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late                   380
+  Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;
+  Et conferre gradum: media intervalla patentis
+  Conripiunt campi properatis eminus hastis.
+  Donec ad expertos enses, fidissima tela,
+  Perventum: dira inde lues; c�duntque, caduntque,                 385
+  Alternique animas s�vo in mucrone relinquunt.
+    Non equidem innumeras c�des totque horrida facta
+  Sperarim tanto digne pro nomine rerum
+  Pandere, nec dictis bellantum �quare calorem.
+  Sed vos, Calliope, nostro donate labori,                         390
+  Nota parum magni longo tradantur ut �vo
+  Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.
+    Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,
+  Miscebat primas acies, Lati�que superbum
+  Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus                    395
+  Miserunt Calabri; Rudi� genuere vetust�:
+  Nunc Rudi� solo memorabile nomen alumno.
+  Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,
+  Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,
+  Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)                       400
+  Spectandum sese non parva strage virorum
+  Fecerat, et dextr� gliscebat c�dibus ardor.
+  Advolat, �ternum sperans fore, pelleret Hostus
+  Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.
+    Risit nube sedens vani conamina coepti,                        405
+  Et telum procul in ventos dimisit Apollo.
+  Ac super his: �Nimium, juvenis, nimiumque superbi
+  Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum
+  Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.
+  Hic canet inlustri primus bella Itala versu,                     410
+  Adtolletque duces c�lo; resonare docebit
+  Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore
+  Ascr�o famave seni.� Sic Phoebus, et Hosto
+  Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.
+  Vertuntur juvenis casu perculsa per agros                        415
+  Agmina, et effus� pariter dant terga caterv�.
+  Tum pater, audita nati nece, turbidus ir�,
+  Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum
+  Pectus, et ad manes urget vestigia nati.
+    At Liby� ductor, Marcello fractus, et acri                     420
+  Contusus pugna, campos damnarat, et arma
+  Verterat ad miseras non �qui Martis Acerras.
+  Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,
+  Nuceri�, nihilo levior nec parcior ira,
+  Incussit sese, atque �quavit moenia terr�.                       425
+  Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis
+  Defendentum armis, �gre reseraverat astu
+  Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.
+  Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,
+  Flectebat rabiem, quo pr�da vel ira vocasset.                    430
+  Fumabat versis incensa Petilia tectis,
+  Infelix fidei, miser�que secunda Sagunto,
+  At quondam Herculeam servare superba pharetram.
+    Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,
+  Portisque intrarant Poeni: sed enim arce corusca,                435
+  Fisa loco, manus Ausoni� stipata sedebat.
+  Hic, miranda movens, classem, qu� condita portu
+  Adstabat, (namque angustis e faucibus �quor
+  Erumpit scopulos inter, patuloque recessu
+  Infundit campis secretum gurgite pontum)                         440
+  Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,
+  Arce superposita, claustris maris extulit astu,
+  Perque aversa tulit portatas arva carinas.
+  Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,
+  Atque, recens c�si tergo prolapsa juvenci,                       445
+  �quoream rota ducebat per gramina puppim.
+  Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,
+  Innabat pelago veniens sine remige classis.
+    Nuntius interea vectis non more carinis
+  Terrentem freta curarum fervoribus inplet,                       450
+  Dum procul Oebalios amet expugnare nepotes,
+  Et primus rostris sulcet navalibus arva,
+  Adsessos Capu� muros, claustra ipsa revelli
+  Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.
+  Linquit coepta ferox, pennasque addente pudore                   455
+  Atque ira simul, inmani per proxima motu
+  Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.
+  Haud secus, amisso tigris si concita fetu
+  Emicet, adtonit� paucis lustratur in horis
+  Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges;                     460
+  Donec fulmineo partus vestigia cursu
+  Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.
+    Obvius huic sparso Centenius agmine raptim
+  Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.
+  Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore                    465
+  Perfunctus Lati�, subito stimularat agrestes,
+  Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.
+  Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,
+  Millia: bis septem, qu� non sollertior ense,
+  Sed genus insignis, justis ducebat in armis                      470
+  Fulvius: ast �que per corpora fusa jacentum
+  Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:
+  Exsequi� tantum famam nomenque volentem
+  Mitific� mentis tenuerunt funere l�to.
+  Namque per insidias (infandum!) et ab hospite c�sus,             475
+  Conloquium et promissa petit dum perfida gentis
+  Lucan�, Gracchus, c�co circumdatus astu,
+  Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.
+    Sed non, ut scitum celerare ad moenia Poenum,
+  Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque                       480
+  Pr�cipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis
+  �vi floridior Fabius rapida arma ferebat;
+  Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque
+  Inpellebat agens properata ad bella cohortes.
+  Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos                  485
+  Uni ductores juveni placet. Arduus ipse
+  Tifata insidit, propior qua moenibus instat
+  Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.
+    Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,
+  Vallatas socium portas, unaque negari                            490
+  Intravisse sibi, Capu�que erumpere cernit,
+  Anxius adventus, nunc ferro frangere coetum
+  Obstantum meditatur; init nunc avia coepto
+  Consilia, atque astu qu�rit tot millia portis
+  Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros.                  495
+  Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:
+  �Quo, mens �gra, vocas? rursusne pericula sumam,
+  Non �quus regione loci? Capuaque vidente
+  Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,
+  Exscindi ante oculos patiar socialia tecta?                      500
+  Non ita me experti Fabius Fabiique magister
+  Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles
+  Evasi victor, sparsosque per arva juvencos
+  Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.
+  Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis                      505
+  Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.�
+    H�c postquam placita, et tenuit sententia mentem,
+  Non exspectato, Titan dum gurgite lucem
+  Spirantes proferret equos, inpellit in agmen
+  Voce manuque viros, et coepta inmania pandit:                    510
+  �Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;
+  Et, quantum humani possunt se tendere passus,
+  Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,
+  Hoc Cann� stravere tibi: eia, incute muris
+  Umbonem Iliacis, Capu�que repende ruinas;                        515
+  Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,
+  Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.�
+    Instincti glomerant gressus. Roma auribus h�ret,
+  Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis
+  Aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso                      520
+  Fatali �neadis campo. Vulturna citata
+  Transmittunt alno vada, postremique relinquunt
+  Tardandis Italis conruptas igne carmas.
+  Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,
+  Threiciamque Calen, vestras a nomine nati,                       525
+  Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho
+  Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis
+  Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,
+  Et, qu� fumantem texere giganta, Fregell�
+  Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde                     530
+  Per juga celsa gradum, duris qua rupibus h�ret
+  Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti
+  Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.
+    Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,
+  Linquens Telegoni pulsatos ariete muros,                         535
+  Haud dignam inter tanta moram: nec amoena retentant
+  Algida, nec juxta Junonis tecta Gabin�.
+  Pr�ceps ad ripas inmani turbine fertur,
+  Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis
+  Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.                   540
+    Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit,
+  Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis
+  Ilia prima vadis sacro se conjugis antro
+  Condidit, et cunct� fugerunt gurgite Nymph�.
+  At matres Lati�, ceu moenia nulla supersint,                     545
+  Adtonit� passim furibundis gressibus errant.
+    Ante oculos adstant lacer� trepidantibus umbr�,
+  Qu�que gravem ad Trebiam, qu�que ad Ticina fluenta
+  Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti,
+  Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur.                   550
+  Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira,
+  Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.
+  Interdum tamen erumpunt sub casside fus�
+  Per tacitum lacrim�; quidnam Fortuna minetur,
+  Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas                   555
+  Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat,
+  Ut jam Roma satis credat, defendere muros.
+    Poenus ut ad somnos vix totam cursibus act�
+  Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam
+  Ad requiem facilis, credensque abscedere vit�,                   560
+  Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis
+  Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas.
+  Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur
+  Quadrupedante sono perculs� moenia Rom�.
+  Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat                 565
+  Infesta portas, fruiturque timore paventum.
+  Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat
+  Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.
+  Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes
+  Spectando partes, ni magno turbine adesset                       570
+  Fulvius, haud tota Capu� obsidione relicta.
+  Tum demum castris turmas inflexit ovantes
+  Spectata ductor satiatus pectora Roma.
+    Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit
+  Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores,                     575
+  Effundit rupto persultans agmina vallo,
+  Et quantum clamare valet: �Per plurima vestra,
+  O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,
+  Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,
+  Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem;              580
+  Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.
+  Neu populi vos Martigen� tardarit origo;
+  Intratam Senonum capietis millibus urbem,
+  Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis
+  Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum                      585
+  Exspectant de more senes, mortique parantur.�
+    Talibus hinc Poenus: sed contra Oenotria pubes
+  Non ullas voces ducis aut pr�cepta requirit.
+  Sat matres stimulant, natique, et cara supinas
+  Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.                    590
+  Ostentant parvos, vagituque incita pulsant
+  Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.
+  Ire volunt, et pro muris obponere densi
+  Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.
+  Ut vero inpulso patefact� cardine port�,                         595
+  Et simul erupit motis exercitus armis,
+  Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos
+  Ad c�lum muros plangor, spars�que solutis
+  Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.
+  Fulvius antevolans agmen, �Quis nesciat, inquit,                 600
+  Non sponte ad nostros Poenum venisse penates?
+  A portis fugit Capu�.� Subnectere plura
+  Conantem tristis c�li cum murmure vasto
+  Turbavit fragor, et subita de nube procell�.
+    Jupiter, �thiopum remeans tellure, minantem                    605
+  Romuleo Poenum ut vidit subcedere vallo,
+  C�licolis raptim excitis, defendere tecta
+  Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.
+  Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,
+  Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras,                    610
+  Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.
+  Concussi tremuere poli, c�lumque tenebris
+  Clauditur, et terras c�co nox condit amictu.
+  Instat tempestas oculis, hostique propinquo
+  Roma latet: jact� in turmas per nubila flamm�                    615
+  Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.
+    Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis
+  Bella movent, quantis animos et pectora possint
+  Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,
+  Turbine confusum piceo et nigrante procella,                     620
+  Atque omnes circa campos spumantibus undis
+  Involvit. Celsus summo de culmine montis
+  Regnator Superum sublata fulmina dextra
+  Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,
+  Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta,                  625
+  Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.
+    Ambustis sed enim ductor Sidonius armis
+  Sistebat socios, et c�cum e nubibus ignem,
+  Murmuraque a ventis misceri vana docebat.
+  Tandem post clades socium c�lique ruinam,                        630
+  Non hoste in nimbis viso, non ense, referri
+  Signa jubet castris, m�stasque resuscitat iras.
+  �Ventis debebis nimirum hiemisque procellis
+  Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis
+  Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse                       635
+  In terras licet.� Infrendens dum talia fatur,
+  Ecce serenato clarum jubar emicat axe,
+  Purgatusque nitet discussis nubibus �ther.
+  �nead� sensere Deum, telisque repostis
+  Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras,                     640
+  Et festa cingunt montis penetralia lauro.
+  Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,
+  Nunc l�tos Jovis adspectant. �Da, summe Deorum,
+  Da, pater, ut sacro Libys inter pr�lia telo
+  Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.�                 645
+    Sic adeo orantes pressere silentia, postquam
+  Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.
+  Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan
+  Obruit, et vit� rediit mortalibus usus,
+  Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes                      650
+  Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat
+  Tantum ad bella loci, quantum transmittere jact�
+  Subficerent hast�, quum fulgor hebescere c�li
+  Per subitum coepit, dens�que subire tenebr�;
+  Atque dies fugere, atque armari ad pr�lia rursus                 655
+  Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante
+  Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,
+  Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:
+  Audivere lacus Erebi, mersusque profundis
+  Adnovit tenebris c�lestia bella Typhoeus.                        660
+  Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa
+  Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem
+  Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.
+    Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,
+  L�ta serenati facies aperitur Olympi,                            665
+  Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem
+  Fulmina, nec placido commota tonitrua c�lo.
+  Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos
+  Venturam c�li rabiem; modo patria virtus
+  In dextras redeat, nec Romam exscindere Poeni                    670
+  Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem
+  Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis
+  �tolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent
+  Stagna cruore virum? �Pugnat pro moenibus, inquit,
+  Si rector Superum tot jactis fulmine telis,                      675
+  Inter tot motus cur me contra arma ferentem
+  Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces
+  Terga damus: remeet, qu�so, mens illa vigorque,
+  Qua vobis, quum pacta Patrum, quum foedera adessent,
+  Integrare acies placitum.� Sic pectora flammat;                  680
+  Donec equum Titan spumantia frena resolvit.
+  Nec nox composuit curas, somnusve frementem
+  Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.
+  Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum
+  Increpat, atque armis imitatur murmura c�li.                     685
+    Ut vero adcepit, tantum confidere Divis
+  Ausonios Patres, submissaque B�tis ad oras
+  Auxilia, et noctu progressum moenibus agmen:
+  Sic agitare fremens obsessos otia, jamque
+  Securam Hannibalis Romam, violentior instat.                     690
+  Jamque propinquabat muro, quum Jupiter �gram
+  Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:
+  �Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque
+  Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci
+  Addes frena viro? fuerit delere Saguntum,                        695
+  Ex�quare Alpes, inponere vincula sacro
+  Eridano, foedare lacus: etiamne parabit
+  Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?
+  Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,
+  Et parat adcensis imitari fulmina flammis.�                      700
+    His dictis, grates agit, ac turbata per auras
+  Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra,
+  �Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis,
+  Mortali quam ferre datum?� Juno inquit, et atram
+  Dimovit nubem, veroque adparuit ore.                             705
+  �Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono;
+  En, age; namque, oculis amota nube parumper,
+  Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras,
+  Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi
+  Parrhasio plena tenet et resonante pharetra,                     710
+  Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.
+    �At, qua vicinis tollit se collibus alt�
+  Molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo
+  Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite t�das,
+  Exsertos avid� pugn� nudata lacertos?                            715
+  Parte alia, cerne, ut s�vis Gradivus in armis
+  Inplerit dictum proprio de nomine campum.
+  Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus,
+  Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus
+  �gida commoveat nimbos flammasque vomentem                       720
+  Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.
+  Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem,
+  Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis
+  Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!
+  Cede Deis tandem, et Titania desine bella.�                      725
+    Sic effata, virum indocilem pacisque modique,
+  Mirantem Superum vultus et flammea membra,
+  Abstrahit, ac pacem terris c�loque reponit.
+    Respectans abit, et castris avulsa moveri
+  Signa jubet ductor, remeaturumque minatur.                       730
+  Redditur extemplo flagrantior �there lampas,
+  Et tremula infuso resplendent c�rula Phoebo.
+  At procul e muris videre ut signa revelli
+  �nead�, versumque ducem; tacita ora vicissim
+  Ostentant, nutuque docent, quod credere magno                    735
+  Non audent h�rente metu; nec abire volentis,
+  Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda:
+  Ac tacit� natis infigunt oscula matres,
+  Donec procedens oculis sese abstulit agmen,
+  Suspectosque dolos demto terrore resolvit.                       740
+    Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt,
+  Inque vicem amplexi permixta voce triumphum
+  Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant.
+  Jamque omnes pandunt portas; ruit undique l�tum,
+  Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus.                    745
+  Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis
+  Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas
+  Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur,
+  Atque ubi atrox Garamas, s�vusque tetenderit Hannon.
+  Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda:                      750
+  Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis.
+  Tum festam repetunt, lustratis moenibus, urbem.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam
+exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac
+tempestate perterriti pr�liis excesserint; 1-18.
+
+Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat;
+19-29.
+
+At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam
+inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81),
+ad lucum Feroni� pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea
+tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque
+agmine progreditur; 30-93.
+
+Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad
+perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum
+vineis urbi admovet; 94-110.
+
+Animus suis crescit oblato omine fausto cerv� mille annorum, numinis
+loco a Campanis cult�, qu� noctu luporum incursu consternata ex oppido
+profugit, et a Romanis capta Dian� inmolatur; 111-137.
+
+Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus
+Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante
+hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque
+militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo
+Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et
+patenti hostium port� invectus, per alteram, stupentibus miraculo
+Campanis, incolumis evadit; 138-178.
+
+Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam
+obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis
+excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.
+
+Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum
+Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus
+Ascanium obtruncat; 213-248.
+
+Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et
+portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.
+
+Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis
+agitant, qu� Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur;
+258-269.
+
+At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidi� scelerumque sibi
+conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo
+venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur;
+270-298.
+
+Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas
+aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant;
+299-313.
+
+Horum exercitus ira incensus jam urbis evertend� signum exspectat: sed
+quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan
+animos victorum mitigat; 314-350.
+
+Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornat�, diripiuntur; Milo
+corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab
+Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio
+transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.
+
+Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi
+nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore
+confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique
+umbras conveniat; 381-396.
+
+Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes
+sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.
+
+Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra
+Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit,
+ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed
+quam primum terr� mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.
+
+Mox adventat umbra Sibyll� Cuman�, qu� hausto victimarum sanguine
+futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem
+(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum
+(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum,
+Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus
+(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia
+mater, qu� ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in
+puerperio mortuam esse docet; 613-649.
+
+Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas
+extremaque fata memorant, et l�ti audiunt, in suum honorem cenotaphia
+in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio
+restitutas esse; 650-704.
+
+Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur �milius Paulus, Flaminius,
+Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus
+(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde l�tatur de bello, quod a
+filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri,
+Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem
+exhortatur (752-775); Croesus, Homerus, quem mult� sequuntur mirantes
+anim� (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses,
+Castor (798-805); tum et femin�, tam gloria ac virtutibus, quam
+flagitiis nobilitat�, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil,
+Lucretia, Virginia, Cloelia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis,
+incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sull�, Pompeii ac
+C�saris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.
+
+Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima
+Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla pr�dicit; 868-893.
+
+Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero l�tus ad socios
+portumque redit; 894, 895.
+
+
+  Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
+  Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
+  Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
+  Castra locat, nulla l�dens ubi gramina ripa
+  Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,                            5
+  Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.
+  Hic modo primores socium, modo jussa deorum,
+  Nunc sese increpitat: �Dic o, cui Lydia c�de
+  Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus
+  Armorum tonitru, quas exanimatus in oras                          10
+  Signa refers? qui mucro tuum, qu� lancea tandem
+  Intravit pectus? si nunc exsisteret alma
+  Carthago ante oculos, turrita celsa figura,
+  Quas abitus, miles, caussas, inl�se, dedisses?
+  �Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos                  15
+  Et tonitrus fugio.� Procul hanc expellite gentis
+  Femineam Tyri� labem, nisi luce serena
+  Nescire ac liquida Mavortem agitare sub �thra.�
+    Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis
+  Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.                     20
+  Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso
+  Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,
+  Signa reportandi crescebat in agmine fervor.
+  Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
+  Exiguos format per prima volumina gyros,                          25
+  Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,
+  Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;
+  Donec postremo laxatis circulus oris
+  Contingat geminas patulo curvamine ripas.
+    At contra Argyrip� pravum decus (inclita namque                 30
+  Semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat
+  �toli), Dasio fuit haud ignobile nomen,
+  L�tus opum, sed clauda fides, seseque calenti
+  Addiderat Poeno, Lati� diffisus haben�.
+  Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,                    35
+  �Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello
+  Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,
+  Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
+  Poscenti socero s�pe inter pocula Dauno
+  Narrabat memori Diomedes condita mente),                          40
+  Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis
+  Armison� curent simulacrum avellere Div�,
+  Non unquam adfirmat Therapn�is Ilion armis
+  Cessurum, aut Led� rediturum nomen Amyclas.
+  Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,                       45
+  Effigies ea quas unquam possederit, urbes.
+    �Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem
+  Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso
+  Custodes aditu templi, c�leste reportat
+  Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.                  50
+  Nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem,
+  �ger delicti, Phrygium placare colendo
+  Numen, et Iliacos parat exorare Penates.
+  Ingens jam templum celsa surgebat in arce,
+  Laomedonte� sedes ingrata Minerv�:                                55
+  Quum medios inter somnos altamque quietem,
+  Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:
+  �Non h�c, Tydide, tant� pro laudis honore
+  �Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus
+  �Debentur nobis: qu�re in Laurentibus arvis,                      60
+  �Qui nunc prima locant melioris moenia Troj�.
+  �Huc vittas castumque refer penetrale parentum.�
+  Qu�s trepidus monitis Saturnia regna capessit.
+    �Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,
+  Armaque Laurenti figebat Troia luco.                              65
+  Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,
+  Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
+  Priamid� intremuere metu: tum, pignora pacis
+  Pr�tendens dextra ramum canentis oliv�.
+  Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:                      70
+  �Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;
+  �Quidquid ad Id�os Xanthum Simoentaque nobis
+  �Sanguine sudatum Sc��que ad limina port�,
+  �Haud nostrum est: egere dei dur�que sorores.
+  �Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, �vi,               75
+  �Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.
+  �Foederis, en, h�c testis erit.� Veniamque precatus
+  Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.
+  H�c ausos Celtas inrumpere moenia Rom�
+  Conripuit leto; neque tot de millibus unum                        80
+  Ingentis populi patrias dimisit ad aras.�
+  His fractus ductor convelli signa maniplis
+  Optato l�tis abitu jubet: itur in agros,
+  Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,
+  Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.                         85
+  Fama est, intactas long�vi ab origine fani
+  Crevisse, in medium congestis undique donis,
+  Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum
+  Innumeris aurum, solo servante pavore.
+  Hac avidas mentes et barbara corda rapina                         90
+  Polluit, atque armat contemtu pectora divum.
+  Avia tunc longinqua placent, qu� sulcat aratro
+  Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.
+    Dum Libys haud l�tus Rhegina ad litora tendit,
+  Victor, submoto patriis a finibus hoste,                          95
+  Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis
+  Portabat famam, miserisque extrema movebat.
+  Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:
+  �Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi
+  Altera Carthago nostr�, post foedera rupta,                      100
+  Et missum ad portas Poenum, post jura petita
+  Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis
+  Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?�
+  Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas
+  Educi turres, qu�s vinceret ardua muri,                          105
+  Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis
+  Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos
+  Portarum postes, quateretque morantia claustra.
+    Hic latera intextus stellatis axibus agger,
+  Hic gravida armato surgebat vinea dorso.                         110
+  At postquam properata satis, qu� commonet usus,
+  Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros
+  Imperat, ac s�vis urbem terroribus inplet,
+  Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.
+    Cerva fuit, raro terris spectata colore,                       115
+  Qu� candore nivem, candore anteiret olores.
+  Hanc agreste Capys donum, quum moenia sulco
+  Signaret, grato parv� mollitus amore,
+  Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.
+  Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,                    120
+  Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.
+  Aurato matres adsuet� pectine mitem
+  Comere, et humenti fluvio revocare colorem.
+  Numen erat jam cerva loci; famulamque Dian�
+  Credebant, ac tura deum de more dabantur.                        125
+    H�c, �vi vit�que tenax, felixque senectam
+  Mille indefessos viridem duxisse per annos,
+  Seclorum numero Trojanis condita tecta
+  �quabat: sed enim longo nox venerat �vo.
+  Nam, subito incursu s�vorum agitata luporum,                     130
+  Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello
+  Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus
+  Extulerat sese portis, pavidaque petebat
+  Consternata fuga positos ad moenia campos.
+  Exceptam l�to juvenum certamine ductor                           135
+  Mactat, Diva, tibi, tibi enim h�c gratissima sacra,
+  Fulvius, atque adsis orat, Latonia, coeptis.
+    Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis
+  Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem
+  Moenia flexa sinu, spissa vallata corona                         140
+  Adligat, et telis in morem indaginis ambit.
+  Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,
+  Evehitur porta sublimis Taurea cristis
+  Bellator, cui Sidonius superare lacerto
+  Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.                      145
+  Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti
+  Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis
+  Vicinum sese videt, et clamore propinquo,
+  �Claudius huic, inquit (pr�stabat Claudius arte
+  Bellandi, et merita mille inter pr�lia fama),                    150
+  Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextr�,
+  Det sese campo, atque ineat certamina mecum.�
+    Una mora �nead�, postquam vox adtigit aures,
+  Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.
+  Pr�vetitum namque et capital, committere Martem,                 155
+  Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma
+  Imperio solvit, patulumque invectus in �quor
+  Erigit undantem glomerato pulvere nubem.
+  Indignatus opem amenti, socioque juvare
+  Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,                    160
+  Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.
+  Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.
+  At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni
+  Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro
+  In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,               165
+  Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu
+  Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.
+  Tum strictum propere vagina detegit ensem.
+    Et jam ferrata rapiebat calce volantem
+  Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.                      170
+  Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:
+  Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.
+  Utque metus victum, sic ira et gloria portis
+  Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.
+  Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem                  175
+  Confisum nullo comitante inrumpere tectis,
+  Per mediam propere trepidantum interritus urbem
+  Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.
+    Hinc ardore pari nisuque incurrere muris
+  Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.                      180
+  Tela simul flamm�que micant: tunc saxeus imber
+  Ingruit, et summis adscendunt turribus hast�.
+  Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:
+  �quarunt ir� dextras: dict�a per auras
+  Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.                    185
+  L�tatur non hortandi, non plura monendi
+  Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.
+  Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse
+  Fortun� sibi quemque ducem, ruit impete vasto
+  Ad portam, magn�que optat discrimina fam�.                       190
+    Tres claustra �qu�vo servabant corpore fratres,
+  Qu�s delecta manus centeni cuique ferebant
+  Excubias, unaque locum statione tenebant.
+  Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri
+  Pr�stabat Laurens, membrorum mole Laburnus.                      195
+  Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;
+  Ille hastam quatere, ac medicat� cuspidis ictu
+  Pr�lia moliri, et nudo non credere ferro;
+  Tertius aptabat flammis ac sulfure t�das.
+  Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam                       200
+  Monstrum Geryones inmane tricorporis ir�,
+  Cui tres in pugnam dextr� varia arma gerebant;
+  Una ignes s�vos, ast altera pone sagittas
+  Fundebat, validam torquebat tertia cornum,
+  Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.                       205
+    Hos ubi non �quis variantes pr�lia consul
+  Conspexit telis, et port� limina circum
+  Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,
+  Concitat intortam furiatis viribus hastam.
+  Letum triste ferens auras secat Itala taxus,                     210
+  Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,
+  Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.
+  At, non obsepto contentus limine Martem
+  Exercere levis bello, sed turbidus ausi,
+  Virrius incauto fervore eruperat amens                           215
+  Reclusa in campum porta, miseramque furori
+  Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma
+  Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.
+    Tifata umbrifero generatum monte Calenum
+  Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno                     220
+  Mens erat inferior: subsidere s�pe leonem,
+  Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,
+  Atque obliqua trucis deducere cornua tauri
+  Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.
+  Is, dum pr�cipites expellit Virrius urbe,                        225
+  Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in �quor
+  Thorace exierat, leviorque premebat anhelos
+  Pondere loric�, et palantes victor agebat.
+  Jamque Veliternum media transegerat alvo,
+  Jam, solitum �quali ludo committere equestres                    230
+  Scipiad� pugnas, Marium tellure revulso
+  Perculerat saxo: miser inplorabat amicum
+  Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:
+  Sed, validas s�vo vires duplicante dolore,
+  Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem                      235
+  Scipio, solamen properans optabile in armis
+  Hostem prostrato morientem ostendere amico:
+  Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,
+  Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;
+  Quanta est vis agili per c�rula summa liburn�,                   240
+  Qu�, pariter quoties revocat� ad pectora tons�
+  Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,
+  Quam longa est, uno remorum pr�terit ictu.
+    Ascanium Volesus, projectis ocius armis,
+  Quo levior peteret muros, per aperta volantem                    245
+  Adsequitur planta: dejectum protinus ense
+  Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus
+  Conruit ulterior procursus impete truncus.
+  Nec spes obsessis ultra reserata tueri
+  Moenia; convertunt gressus, recipique precantes                  250
+  Infandum! excludunt socios: tum cardine verso
+  Obnixi torquent obices, munimina sera.
+  Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.
+  Et, ni c�ca sinu terras nox conderet atro,
+  Perfract� rabido patuissent milite port�.                        255
+    Sed non in requiem pariter cessere tenebr�.
+  Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:
+  At Capua, aut m�stis ululantum flebile matrum
+  Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,
+  Tormentis finem metamque laboribus orat.                         260
+  Mussat perfidi� ductorque caputque Senatus.
+  Virrius, a Poeno nullam docet esse salutem,
+  Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;
+  �Speravi sceptra Ausoni�, pepigique, sub armis
+  Si dexter Poenis Deus et Fortuna fuisset,                        265
+  Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:
+  Qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi:
+  Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut �quos
+  Portaret fasces nostro de nomine consul.
+  Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.                    270
+  Cui cordi comes �terna est Acherontis ad undam
+  Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;
+  Et, victus mentem fuso per membra Ly�o,
+  Sopitoque necis morsu, medicamina cladis
+  Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.�                      275
+  H�c ait, et turba repetit comitante penates.
+    �dibus in mediis consurgens ilice multa
+  Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.
+  Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.
+  Nunc menti ser� Decius redit, et bona virtus                     280
+  Exsilio punita truci: despectat ab alto
+  Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.
+  Vox occulta subit, passim diffusa per auras:
+  �Foedera, mortales, ne s�vo rumpite ferro:
+  Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro                      285
+  H�c potior regnis: dubio qui frangere rerum
+  Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,
+  Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit
+  Unquam expers luctus lacrim�que; aget, �quore semper
+  Ac tellure premens, aget �grum nocte dieque                      290
+  Despecta ac violata Fides.� Adit omnia jamque
+  Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,
+  Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.
+  Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
+  Porrigit, et large poenas letumque ministrat.                    295
+  Virrius interea, dum dat penetrare medullas
+  Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus h�ret
+  Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.
+    Stringebant tenebr� metas, victorque ruebat.
+  Jamque superstantem muro, sociosque Milonem                      300
+  Voce adtollentem pubes campana videbat.
+  Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt
+  Castra inimica gradu, qu�s leto avertere poenas
+  Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,
+  Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.                        305
+  Matron� puerique ruunt, m�stumque Senatus
+  Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.
+  Stabant innixi pilis exercitus omnis,
+  Spectabantque viros et l�ta et tristia ferre
+  Indociles, nunc propexis in pectora barbis                       310
+  Verrere humum, nunc foedantes in pulvere crinem
+  Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis
+  Femineum tenues ululatum fundere in auras.
+    Atque ea dum miles miratur inertia facta,
+  Exspectatque ferox sternendi moenia signum,                      315
+  Ecce repens tacito percurrit pectora sensu
+  Relligio, et s�vas componit numine mentes;
+  Ne flammam t�dasque velint, ne templa sub uno
+  In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,
+  Perlabens sensim, mitis Deus: ille superb�                       320
+  Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,
+  Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis
+  In spatium inmensum campis habitanda relinqui
+  Utile tecta docet: paullatim atrocibus ir�
+  Languescunt animis, et vis mollita senescit.                     325
+    Pan Jove missus erat, servari tecta volente
+  Troia, pendenti similis Pari semper, et imo
+  Vix ulla inscribens terr� vestigia cornu.
+  Dextera lascivit c�sa Tegeatide capra
+  Verbera l�ta movens festa per compita cauda.                     330
+  Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,
+  Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:
+  Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
+  Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
+  Velat grata latus tener� de corpore dam�.                        335
+  Nulla in pr�ruptum tam prona et inhospita cautes,
+  In qua non, librans corpus, similisque volanti
+  Cornipedem tulerit pr�cisa per avia plantam.
+  Interdum inflexus, medio nascentia tergo
+  Respicit adridens hirt� ludibria caud�.                          340
+  Obtendensque manum solem infervescere fronti
+  Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.
+  Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque
+  Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,
+  Arcadi� volucris saltus et amata revisit                         345
+  M�nala; ubi argutis longe de vertice sacro
+  Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.
+    At legio Ausonidum, flammas ductore jubente
+  Arceri portis, stantesque relinquere muros,
+  (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.                   350
+  Multa deum templis domibusque nitentibus auro
+  Egeritur pr�da, et victus alimenta superbi,
+  Quisque bonis periere, virum de corpore vestes
+  Femine�, mens�que alia tellure petit�,
+  Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.                            355
+  Nec modus argento, c�lataque pondera facti
+  Tantum epulis auri; tum passim corpora longo
+  Ordine captiva, et domibus depromta talenta,
+  Pascere longinquum non deficientia bellum,
+  Inmensique greges famul� ad convivia turb�.                      360
+    Fulvius, ut finem spoliandis �dibus, �re
+  Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto
+  Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:
+  �Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno
+  Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,                    365
+  Tempora murali cinctus turrita corona.�
+  Tum sontes procerum meritosque piacula prima
+  Adciit, et justa punit commissa securi.
+    Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim
+  Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,                    370
+  Taurea, �Tune, inquit, ferro spoliabis inultus
+  Te majorem animam? et jusso lictore recisa
+  Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?
+  Haud unquam hos vobis dederit Deus.� Inde, minaci
+  Obtutu torvum contra et furiale renidens,                        375
+  Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.
+  Cui ductor: �Patriam moriens comitare cadentem.
+  Qui nobis animus, qu� dextera, quidve viritim
+  Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum
+  Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.�                    380
+    Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,
+  Interea geminos terra crudelis Hibera
+  Fortuna abstulerat, permiscens tristia l�tis,
+  Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.
+  Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe                        385
+  Scipio, post belli repetens extrema penates,
+  Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum
+  Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,
+  Pulsato lacerat violenter pectore amictus.
+  Non comites tenuisse valent, non ullus honorum                   390
+  Militi�ve pudor: pietas irata sinistris
+  C�licolis furit, atque odit solatia luctus:
+  Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.
+  Versatur species ante ora oculosque parentum.
+  Ergo excire parat manes animasque suorum,                        395
+  Adloquioque virum tantos mulcere dolores.
+  Hortatur vicina palus, ubi signat Averni
+  Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.
+  Noscere venturos agitat mens protinus annos.
+    Sic ad Cym�am, qu� tum sub nomine Phoebi                       400
+  Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,
+  Fert gressus juvenis, consultaque pectoris �gri
+  Pandit, et adspectus orat contingere patrum.
+  Nec cunctata diu vates, �Mactare repostis
+  Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras                      405
+  Sub lucem pecudes, reclus�que abdere terr�
+  Manantem jugulis spirantum c�de cruorem.
+  Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.
+  Cetera, qu� poscis, majori vate canentur.
+  Namque tibi Elysio repetita oracula campo                        410
+  Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyll�
+  Cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram.
+  Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu
+  Flexerit, ad fauces vicini castus Averni
+  Duc pr�dicta sacris duro placamina Diti.                         415
+  Mella simul tecum et puri fer dona Ly�i.�
+    Hoc alacer monitu, et promiss� nomine vatis,
+  Adparat occulto monstrata piacula coepto.
+  Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,
+  Et spatia �quarunt tenebras transacta futuras,                   420
+  Consurgit stratis, pergitque ad turbida port�
+  Ostia Tartare�; penitus qu�s abdita vates
+  Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.
+  Tum, qua se primum rupta tellure recludit
+  Invisus c�lo specus, atque eructat acerbam                       425
+  Cocyti laxo suspirans ore paludem,
+  Inducit juvenem, ferroque cavare refossam
+  Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,
+  Ordine mactari pecudes jubet: ater operto
+  Ante omnes taurus Regi, tum proxima Div�                         430
+  C�ditur Henn�� casta cervice juvenca.
+  Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam l�ta Meg�ra,
+  Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.
+  Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.
+    �Sta, juvenis, faciemque, Erebo qu� surgit ab omni,            435
+  Exclamat vates, patere: adcedentia cerno
+  Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.
+  Ecce ruunt vari� species, et quidquid ab imo
+  Natum hominum exstinctumque chao est.� Jam cuncta videbat,
+  Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum                   440
+  Odrysi� telluris equos. �Contende tueri,
+  Eductumque tene vagina interritus ensem.
+  Qu�cumque ante anim� tendent potare cruorem,
+  Dissice, dum cast� procedat imago Sibyll�.
+  Interea cerne, ut gressus inhumata citatos                       445
+  Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:
+  Cui datur ante atros absumti corporis ignes,
+  Sanguine non tacto, solitas effundere voces.�
+  Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:
+  �Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fess�                    450
+  Eripuit patri�; quum tales horrida poscant
+  Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli
+  Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,
+  Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi
+  Mulcentem, hoc uno m�stum, quod adire nequires                   455
+  Saucius ad muros, et Martis honore careres.�
+    Contra qu� ductor: �Fesso mihi proxima tandem
+  Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris
+  �ternum demisit aquis: sed lenta meorum,
+  Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi                        460
+  Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,
+  Ut portet tumulis per longum membra paternis.
+  Quod te per nostri Martis precor �mula facta,
+  Arce, qu� putris artus, medicamina, servant,
+  Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.�                  465
+  Tum juvenis: �Gens o veteris pulcherrima Clausi,
+  Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,
+  Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes
+  Discrimen servat populos, variatque jacentum
+  Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.                   470
+    Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,
+  Exanima obscoenis consumit corpora vultur.
+  Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est
+  Hyrcanis adhibere canes. �gyptia tellus
+  Claudit odorato post funus stantia saxo                          475
+  Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.
+  Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro
+  Ora virum, et longum medicata reponit in �vum.
+  Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena
+  Infodiunt? quid, qui s�vo sepelire profundo                      480
+  Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?
+  At Celt� vacui capitis circumdare gaudent
+  Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.
+  Cecropid� ob patriam Mavortis sorte peremtos
+  Decrevere simul communibus urere flammis.                        485
+  At gente in Scythica subfixa cadavera truncis
+  Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.�
+    Talia dum memorant, umbra veniente Sibyll�,
+  Autonoe, �Finem hic, inquit, sermonibus adde
+  Alternis! h�c, h�c veri fecunda sacerdos,                        490
+  Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit
+  Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum
+  Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.�
+    At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore
+  Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,                       495
+  In decus egregi� vultus intenta juvent�,
+  ��therea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,
+  Cym�o populis vox nostra sonabat in antro.
+  Tunc te permixtum seclis rebusque futuris
+  �neadum cecini. Sed non sat digna mearum                         500
+  Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,
+  Aut servare fuit proavis sollertia vestris.
+  Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)
+  Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.
+  Namque tibi cerno properatum oracula vit�                        505
+  Hinc petere, et patrios visu contingere manes.
+  Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,
+  Creditus ante annos Marti, ferroque resolves
+  Gaudia Poenorum, et missum l�tabere bello
+  Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.                        510
+  Majus ad imperium post h�c capiere, nec ante
+  Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit
+  In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse
+  Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniqu�,
+  Quod post h�c decus hoc patriaque domoque carebit.�              515
+  Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.
+    Tum juvenis, �Qu�cumque datur sors durior �vi,
+  Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.
+  Sed, te oro, (quando vit� tibi causa labores
+  Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,                      520
+  Paullisper gressum, et nobis manesque silentum
+  Enumera, Stygi�que aperi formidinis aulam.�
+    Adnuit illa quidem; sed, �Non optanda recludis
+  Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras
+  Innumeri quondam populi: domus omnibus una.                      525
+  In medio vastum late se tendit inane;
+  Huc, quidquid terr�, quidquid freta, et igneus aer
+  Nutrivit primo mundi genitalis ab �vo,
+  (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque
+  Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.               530
+    �Cingunt regna decem port�; quarum una receptat
+  Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.
+    �Altera, qui leges posuere atque inclita jura
+  Gentibus, et primas fundarunt moenibus urbes.
+    �Tertia ruricolas Cereris, justissima turba                    535
+  Qu� venit ad manes, et fraudum inl�sa veneno.
+    �Exin, qui l�tas artes vit�que colend�
+  Invenere viam, nec dedignanda parenti
+  Carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant.
+    �Proxima, quos venti s�v�que hausere procell�,                 540
+  Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.
+    �Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,
+  Vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso
+  Expetit introitu, mortemque exercet inanem.
+    �Septima femineis reseratur porta catervis,                    545
+  Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.
+  Infantum hinc gregibus, versasque ad funera t�das
+  Passis virginibus, turb�que in limine lucis
+  Est iter exstinct�, et vagitu janua nota.
+    �Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,                    550
+  Claustra nitent, qu� secreti per limitis umbram
+  Elysios ducunt campos: hic turba piorum,
+  Nec Stygio in regno, c�li nec posta sub axe:
+  Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,
+  Leth�os potat latices, oblivia mentis.                           555
+    �Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem
+  Sentit, et admoto splendet ceu sidere lun�.
+  Hac anim� c�lum repetunt; ac, mille peractis,
+  Oblit� Ditem redeunt in corpora, lustris.
+  Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum                     560
+  Itque reditque vias, et portis omnibus errat.
+    �Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,
+  Limosique lacus: late exundantibus urit
+  Ripas s�vus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo
+  Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.                     565
+  Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri
+  Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.
+  At, magnis semper Divis regique Deorum
+  Jurari dignata palus, picis horrida rivo,
+  Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.                       570
+  Tristior his Acheron sanie crassoque veneno
+  �stuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,
+  Descendit nigra lentus per stagna palude.
+  Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.
+  H�c et Tisiphones sunt pocula, et atra Meg�ra                    575
+  Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.
+  Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis
+  Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.
+    �Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,
+  Excubat, et manes permixto murmure terret!                       580
+  Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,
+  Et M�ror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,
+  Cur�que, Insidi�que, atque hinc queribunda Senectus,
+  Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,
+  Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,                   585
+  Errorque infido gressu, et Discordia gaudens
+  Permiscere fretum c�lo: sed et ostia Ditis
+  Centenis suetus Briareus recludere palmis,
+  Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,
+  Scyllaque, Centaurique truces, umbr�que Gigantum.                590
+  Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,
+  Non ipsa Alecto, nec feta furore Meg�ra
+  Audet adire ferum, dum fractis mille catenis
+  Viperea latrans circumligat ilia cauda.
+    �Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit                 595
+  Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.
+  Hic dir� volucres, pastusque cadavere vultur,
+  Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,
+  Harpyi�que fovent nidos, atque omnibus h�rent
+  Condens� foliis: s�vit stridoribus arbor.                        600
+    �Has inter formas conjux Junonis Avern�,
+  Subgestu residens, cognoscit crimina regum.
+  Stant vincti, seroque piget sub judice culp�:
+  Circumerrant Furi�, Poenarumque omnis imago.
+  Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!                 605
+  Insultant duro imperio non digna nec �qua
+  Ad superos passi manes: qu�que ante profari
+  Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.
+  Tunc alius s�vis religatur rupe catenis:
+  Ast alius subigit saxum contra ardua montis:                     610
+  Vipereo domat hunc �terna Meg�ra flagello.
+  Talia letiferis restant patienda tyrannis.
+    �Sed te maternos tempus cognoscere vultus,
+  Cujus prima venit non tardis passibus umbra.
+  Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.                           615
+  Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella
+  Poenorum, Venus, insidias anteire laborans
+  Junonis, fusa sensim per pectora patrem
+  Implicuit flamma: qu� ni provisa fuissent,
+  Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.�                     620
+    Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyll�,
+  Et dedit alternos ambobus noscere vultus,
+  Sic juvenis prior: �O magni mihi numinis instar,
+  Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,
+  Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.                      625
+  Qu� sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,
+  Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?�
+    Excipit his mater: �Nullos, o nate, labores
+  Mors habuit nostra: �thereo dum pondere partum
+  Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles                            630
+  Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;
+  Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur
+  Alcid� genetrix, ubi sacro munere Leda.
+    �Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas
+  Ulla, nec in c�lum dubites te tollere factis,                    635
+  Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.
+  Sola die caperem medio quum forte petitos
+  Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit
+  Amplexus, non ille, meo veniente marito,
+  Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,                      640
+  Inplebat quamquam languentia lumina somnus,
+  Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit
+  Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,
+  Ingenti traxit curvata volumina gyro.
+  Sed mihi post partum non ultra ducere vitam                      645
+  Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,
+  H�c tibi quam noscenda darem, discessit in auras!�
+  His alacer colla amplexu materna petebat;
+  Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.
+    Subcedunt simulacra virum concordia, patris                    650
+  Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,
+  Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri
+  Et nebulis similes animas adprendere certat.
+  �Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,
+  Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur                   655
+  Ulla fuere adeo, quibus a te s�vus abessem,
+  Momenta? obposito mutassem pectore mortem.
+  Quantos funeribus vestris gens Itala passim
+  Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,
+  Mavortis geminus surgit per gramina campo.�                      660
+    Nec passi plura, in medio sermone loquentis
+  Sic adeo incipiunt. Prior h�c genitoris imago:
+  �Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;
+  Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vit�
+  Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.                    665
+    �Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget
+  Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,
+  Quum repeto, quam s�vus eas, ubi magna pericla
+  Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti
+  Obtestor causas, Martis moderare furori.                         670
+  Sat tibi sint documenta domus! octava terebat
+  Arentem culmis messem crepitantibus �stas,
+  Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat
+  Germano devexa jugum Tartessia tellus.
+  Nos miser� muros et tecta renata Sagunto;                        675
+  Nos dedimus B�tin nullo potare sub hoste.
+  Nobis indomitus convertit terque quaterque
+  Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam
+  Inpolluta fides! peterem quum victor adesum
+  Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes                    680
+  Hispan�, vulgus, Libyci quas fecerat auri
+  Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.
+  Tunc hostis socio desertos milite, multum
+  Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.
+  Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est                  685
+  Illa suprema dies, et laude inclusimuus �vum.�
+    Excipit inde suos frater conjungere casus:
+  �Excels� turris post ultima rebus in artis
+  Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.
+  Fumantes t�das, ac lata incendia passim,                         690
+  Et mille injecere faces. Nil nomine leti
+  De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro
+  Nostra cremaverunt in morte h�rentibus armis.
+  Sed me luctus habet, gemin� ne clade ruin�
+  Cesserit adfusis obpressa Hispania Poenis.�                      695
+    Contra qu� juvenis turbato fletibus ore:
+  �D�, qu�so, ut merita est, dignas pro talibus ausis
+  Carthago expendat poenas. Sed continet acres
+  Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,
+  Excepit fessos, et notis Marcius armis                           700
+  Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat
+  Victores acie, atque exacta piacula c�dis.�
+  His l�ti rediere duces loca amoena piorum:
+  Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.
+    Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra                   705
+  Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:
+  �Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,
+  Multum uno majora viro, descendere nocti,
+  Atque habitanda semel subigit quis visere regna?�
+  Cui contra tales effundit Scipio voces:                          710
+  �Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem
+  Lamentata diu! quam pene ruentia tecum
+  Traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras.
+  Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis
+  Constituit, laudemque tuo qu�sivit honore.�                      715
+  Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,
+  Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et �gro
+  Absumtus Cannis stabat Servilius ore.
+  Adpellare viros erat ardor, et addere verba:
+  Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.                      720
+    Nunc meritum s�va Brutum inmortale securi
+  Nomen, nunc Superos �quantem laude Camillum,
+  Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.
+  Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.
+    �Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine port�                   725
+  Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem
+  Thybridis in ripas regem, solusque revulso
+  Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.
+    �Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello
+  Phoenicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille                    730
+  �quoreis victor cum classe Lutatius armis.
+  Si studium et s�vam cognoscere Hamilcaris umbram,
+  Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa
+  Irarum servat rabiem: si jungere cordi est
+  Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.�                    735
+  Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,
+  Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:
+  �Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis?
+  Aut h�c Sicania pepigisti captus in ora?
+  Bella tuus toto natus contra omnia pacta                         740
+  Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes
+  Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte
+  Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.�
+    Post qu� Poenus ait: �Decimum modo coeperat annum
+  Excessisse puer, nostro quum bella Latinis                       745
+  Concepit jussu; licitum nec fallere Divos
+  Juratos patri: quod si Laurentia vastat
+  Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,
+  O pietas, o sancta fides, o vera propago!
+  Atque utinam amissum reparet decus!� Inde citato                 750
+  Celsus abit gressu, majorque recessit imago.
+    Exin designat vates, qui jura sub armis
+  Poscenti dederint populo, primique petitas
+  Miscuerint Italis Pir�o litore leges.
+  L�tatur, spectatque virum insatiabilis ora                       755
+  Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos
+  Admoneat turb� innumer�: �Quot millia toto
+  Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,
+  Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans
+  Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci                    760
+  Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.�
+    Post h�c, ostendens juvenem, sic virgo profatur:
+  �Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni
+  Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dah�que;
+  Qui Gangem bibit, et Pell�o ponte Niphaten                       765
+  Adstrinxit; cui stant sacro sua moenia Nilo.�
+    Incipit �neades: �Libyci certissima proles
+  Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos
+  Indubitata duces, similique cupidine rerum
+  Pectora nostra calent, qu� te via, fare, superbum                770
+  Ad decus et summas laudum perduxerit arces.�
+  Ille sub h�c: �Turpis lenti sollertia Martis.
+  Audendo bella expedias: pigra extulit artis
+  Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi
+  Pr�cipita tempus: mors atra inpendet agenti.�                    775
+  H�c effatus abit. Croesi mox advolat umbra,
+  Dives apud superos; sed mors �quarat egenis.
+    Atque hic, Elysio tendentem limite cernens
+  Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat
+  Purpurea effusos per colla nitentia crines,                      780
+  �Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget
+  Pr�cipua frons sacra viro, mult�que sequuntur
+  Mirantes anim�, et l�to clamore frequentant.
+  Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,
+  Dixissem facile esse Deum!� �Non falleris, inquit                785
+  Docta comes Trivi�: meruit Deus esse videri,
+  Et fuit in tanto non parvum pectore numen.
+  Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,
+  Et cantu Musas et Phoebum �quavit honore.
+  Atque h�c cuncta, prius quam cerneret, ordine terris             790
+  Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.�
+  Scipio, perlustrans oculis l�tantibus umbram,
+  �Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem
+  Hic caneret vates, quanto majora futuros
+  Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!                795
+  Felix �acida, cui tali contigit ore
+  Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.�
+    Sed qu� tanta adeo gratantum turba requirens,
+  Heroum effigies majoresque adcipit umbras.
+  Inde viro stupet �acide, stupet Hectore magno,                   800
+  Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora
+  Miratur, geminos adspectat l�tus Atridas,
+  Jamque Ithacum, corde �quantem Peleia facta.
+  Victuram hinc cernit Led�i Castoris umbram:
+  Alternam lucem peragebat in �there Pollux.                       805
+  Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.
+  Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes
+  Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.
+  �Felix h�c, inquit, Veneris nurus ordine longo
+  Trojugenas junxit sociata prole Latinis.                         810
+    �Vis et Martigen� thalamos spectare Quirini?
+  Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim
+  Gens vicina procos, pastori rapta marito
+  Intravitque cas�, culmique e stramine fultum
+  Pressit l�ta torum, et soceros revocavit ab armis.               815
+  Adspice Carmentis gressus: Evandria mater
+  H�c fuit, et vestros tetigit pr�saga labores.
+  Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? h�c quoque cast�
+  Augurio valuit mentis, venturaque dixit
+  Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.                   820
+    �Ecce pudiciti� Latium decus, inclita leti
+  Fert frontem atque oculos terr� Lucretia fixos.
+  Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,
+  Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,
+  Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,                      825
+  Tristia defensi ferro monimenta pudoris,
+  Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.
+  Illa est, qu� Thybrim, qu� fregit Lydia bella,
+  Nondum passa marem, quales optabat habere
+  Quondam Roma viros, contemtrix Cloelia sexus.�                   830
+    Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,
+  Qu� poen� caussa, et qui sint in crimine manes.
+  Tum virgo: �Patrios fregit qu� curribus artus,
+  Et stetit adductis super ora trementia frenis,
+  Tullia, non ullos satis exhaustura labores,                      835
+  Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris
+  Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes
+  Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.
+  Illa autem, qu� tondetur pr�cordia rostro
+  Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis                    840
+  Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem
+  Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro
+  Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.
+  Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur
+  Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,                      845
+  Armenti quondam custos inmanis Hiberi,
+  Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.
+  Nec par poena tamen sceleri: sacraria Vest�
+  Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.
+    �Sed satis h�c vidisse, satis: mox deinde videnti              850
+  Nunc animas tibi, qu� potant oblivia, paucas
+  In fine enumerasse paro, et reineare tenebris.
+  Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro
+  �theream in lucem) veniet tibi origine parva
+  In longum imperium consul; nec Sulla morari                      855
+  Jussa potest, aut amne diu potare soporo.
+  Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.
+  Imperium hic primus rapiet: sed gloria culp�,
+  Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam
+  Exsistet, Sull� qui se velit esse secundum.                      860
+  Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum
+  Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,
+  Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo
+  C�sar avo; quantas moles, quum sede reclusa
+  Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!                  865
+  Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!
+  Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.�
+    Tum juvenis lacrimans: �Restare h�c ordine duro
+  Lamentor rebus Latiis: sed luce remota
+  Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,                 870
+  Perfidi� Poenus quibus aut Phlegethontis in undis
+  Exuret ductor scelus, aut qu� digna renatos
+  Ales in �ternum laniabit morsibus artus?�
+  �Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur
+  Inviolata virum: patria non ossa quiescent.                      875
+  Namque ubi, fractus opum, magn� certamine pugn�
+  Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,
+  Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.
+  Damnatusque doli, desertis conjuge fida
+  Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,                        880
+  Atque una profugus lustrabit c�rula puppe.
+  Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.
+    �Proh! quanto levius mortalibus �gra subire
+  Servitia, atque hiemes, �stusque, fugamque, fretumque,
+  Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella                   885
+  Assyrio famulus regi, falsusque cupiti
+  Ausoni� motus, dubio petet �quora velo;
+  Donec, Prusiacas delatus segniter oras,
+  Altera servitia inbelli patietur in �vo,
+  Et latebram munus regni. Perstantibus inde                       890
+  �neadis, reddique sibi poscentibus hostem,
+  Pocula furtivo rapiet properata veneno,
+  Ac tandem terras longa formidine solvet.�
+    H�c vates, Erebique cavis se reddidit umbris.
+  Tum l�tus socios juvenis portumque revisit.                      895
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum,
+commemoraturus, primum hujus insul� situm, fertilitatem, poetas,
+veteres incolas (qui fuere L�strigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia,
+Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes
+scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta
+est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit
+Syracusas), loca ignibus subterraneis �stuantia, insulas �olias, et
+tria promontoria recenset; 1-78.
+
+Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac
+fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum
+erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum,
+inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed
+Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.
+
+Qui quum ad Poenos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum
+omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Poenis,
+pars Romanis favebat; 96-109.
+
+In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius
+Marcellus Pr�tor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam
+adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat;
+110-124.
+
+Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli
+populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus,
+Beryam Poenum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia
+benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.
+
+Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et
+legatis, quos pr�miserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta
+reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.
+
+Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina,
+Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centurip�, Entella, Thapsos, Acr�,
+Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Hal�sa, Palici, Acesta, quique
+Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et
+Sym�thum fluvios, adcolunt, pr�terea Term� Himerenses et Henna;
+192-247.
+
+Romanos contra adjuvant Petr�a, Callipolis, Enguion, Hadranum,
+Ergetum, Melite, Calacte, Cephaloedis et Tauromenium; 248-257.
+
+Reliqu� Sicili� urbes a Poenorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos,
+Facelin� Dian� Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Men�,
+Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Ach�tus, Drepane, Helorus, Triocola,
+Arbela, Ietas, Tab�, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.
+
+Syracus� ips�, qu� ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum
+multitudine, muris et in primis magno portu, munitissim� erant, et
+pr�terea militibus memoria vict� olim Atheniensium classis a ducibus
+incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, pr�toribus,
+Carthagine natis et Poenis materno genere; 277-291.
+
+Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum
+obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum
+mir� altitudinis incendio delet; 292-315.
+
+Omnia vero consilia coeptaque Romanorum disjicit ars unius hominis,
+Archimedis, celeberrimi spectatoris c�li siderumque, mirabilioris
+tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque,
+quibus ea, qu� hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento
+ludificatur; 316-352.
+
+Interea adventat classis Punica, qu�, juncta Syracusan�, cum Romana
+concurrit; 353-384.
+
+Inter cunctas naves eminet pr�toria Himilconis, qui ipse gubernatorem
+Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit;
+384-407.
+
+In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis
+inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus
+navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.
+
+Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.
+
+Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis;
+462-476.
+
+Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aqu� innans rostro
+navis transfigitur; 481-486.
+
+In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lil�us et Pod�tus, juvenis
+ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur
+bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.
+
+Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur,
+concurrit cum Romana, qu� tandem nimio Poenorum, in eam inruentium,
+pondere depressa mergitur; 516-559.
+
+Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et
+capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.
+
+Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam
+facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis �stus, tempore
+autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi
+avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Poenorumque
+absumuntur; 580-617.
+
+Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia
+ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, qu�
+et primo impetu expugnatur; 618-640.
+
+Victores moenia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis
+vetust� pr�da potiuntur; 641-665.
+
+Marcellus autem militibus, ut a c�dibus temperent, �dificiisque
+parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur
+tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum
+formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset,
+interfecerat; 665-679.
+
+Certatim deinde l�tantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de
+Marcelli humanitate; 680-684.
+
+
+  Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus
+  Ortygi� pelagus Siculique ad litoris urbes.
+  Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna
+  �neadum, modo Sicanios adcedere portus,
+  Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,                         5
+  Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,
+  Vel Tyri� quondam regnata mapalia genti,
+  Extremumve diem et terrarum invisere metas.
+  Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.
+  Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.                 10
+    Ausoni� pars magna jacet Trinacria tellus,
+  Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis
+  Adcepit freta, c�ruleo propulsa tridente.
+  Namque per occultum c�ca vi turbinis olim
+  Inpactum pelagus lacerat� viscera terr�                           15
+  Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,
+  Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.
+  Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus
+  S�vo dividuos conjungi pernegat �stu.
+  Sed spatium, quod dissociat consortia terr�,                      20
+  Latratus fama est (sic arta intervenit unda)
+  Et matutinos volucrum tramittere cantus.
+    Multa solo virtus: jam reddere foenus aratris,
+  Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,
+  Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,                    25
+  Nectare Cecropias Hybl�o adcedere ceras.
+  Hic et P�onios arcano sulfure fontes,
+  Hic Phoebo digna et Musis venerabere vatum
+  Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,
+  Quique Syracosia resonant Helicona Camena.                        30
+  Promt� gens lingu�: ast eadem, quum bella cieret,
+  Portus �quoreis sueta insignire trop�is.
+    Post dirum Antiphat� sceptrum et Cyclopia regna,
+  Vomere verterunt primum nova rura Sicani.
+  Pyrene misit populos, qui nomen ab amne                           35
+  Adscitum patrio terr� inposuere vacanti.
+  Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit
+  Possessis bello mutata vocabula regnis.
+  Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos
+  Moenibus e centum non fausta ad pr�lia Minos,                     40
+  D�daleam repetens poenam: qui fraude nefanda
+  Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,
+  Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba
+  Bellandi studio Siculis subsedit in oris.
+    Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,                    45
+  Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,
+  In longum ex sese donarunt nomina muris.
+  Nec Zancl�a gerunt obscuram moenia famam,
+  Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.
+  Sed decus Henn�is haud ullum pulchrius oris,                      50
+  Quam qu� Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,
+  Et multum ante alias Ephyr�is fulget alumnis.
+  Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat
+  Alpheon, sacr� portantem signa coron�.
+    At non �quus amat Trinacria Mulciber antra;                     55
+  Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,
+  Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.
+  Ast �tna eructat tremefactis cautibus ignis
+  Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem
+  Murmure per c�cos tonat inrequieta fragores                       60
+  Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro
+  Flammarum exundat torrens, piceaque procella
+  Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.
+  Sed quamquam largo flammarum ex�stuet intus
+  Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,                    65
+  Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)
+  Vicinam flammis glaciem; �ternoque rigore
+  Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi
+  Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.
+    Quid referam �olio regnatas nomine terras?                      70
+  Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?
+  Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni
+  Pulsata Ionio respondent saxa profundo;
+  Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,
+  Cernit devexas Lilyb�on nobile Chelas.                            75
+  At, qua diversi lateris frons tertia terris
+  Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,
+  Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.
+    His longo mitis placide dominator in �vo
+  Pr�fuerat terris Hieron, tractare sereno                          80
+  Imperio vulgum pollens, et pectora nullo
+  Parentum exagitare metu, pactamque per aras
+  Haud facilis temerare fidem, socialia jura
+  Ausoniis multos servarat casta per annos.
+  Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,                    85
+  Prim�vo cessit sceptrum exitiale nepoti,
+  Et placida indomitos adcepit regia mores.
+  Namque, bis octonis nondum rex pr�ditus annis,
+  Caligare alto in solio, nec pondera regni
+  Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.                     90
+  Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,
+  Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi
+  Cura pudor: tam pr�cipiti materna furori
+  Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum
+  �acid� genns, atque �ternus carmine Achilles.                     95
+    Ergo ardor subitus Poenorum incepta fovendi:
+  Nec sceleri mora: conjungit nova foedera, pacto,
+  Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.
+  Sed stabant poen�, tumulumque negabat Erinnys,
+  Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.                  100
+  S�vos namque pati fastus, juvenemque cruento
+  Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,
+  Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,
+  Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt
+  Femineam c�dem, atque insontum rapta sororum                     105
+  Corpora prosternunt ferro; nova s�vit in armis
+  Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,
+  Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum
+  Defit, qu� neutro sociari foedere malit.
+    Tali Trinacri� motu, rebusque Sicanis                          110
+  Exitio regis trepidis, sublimis honore
+  (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)
+  Marcellus classem Zancl�is adpulit oris.
+  Atque ubi cuncta viro, c�desque exposta tyranni,
+  Ambigu�que hominum mentes, Carthaginis arma                      115
+  Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum
+  Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores
+  Concipiat, perstetque suas non pandere portas:
+  Incumbit bello, ac totam per proxima raptim
+  Armorum effundit flammato pectore pestem.                        120
+  Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice pr�ceps
+  Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum
+  Expulit in terras, sequitur cum murmure molem
+  Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.
+    Prima Leontinos vastarunt pr�lia campos,                       125
+  Regnatam diro quondam L�strigone terram.
+  Instabat ductor, cui tarde vincere Graias
+  Par erat, ac vinci, turmas: ruit �quore toto;
+  (Femineum credas maribus concurrere vulgum)
+  Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.                     130
+  Sternuntur passim; pedibusque evadere letum
+  Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem
+  Promisit fuga, pr�veniens dux occupat ense.
+    �Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,
+  Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.                      135
+  Pigro luctandi studio certamen in umbra
+  Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,
+  Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:
+  H�c laus sola datur, si viso vincitis hoste.�
+  Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;                        140
+  Solaque, quod superest secum certamina norunt,
+  Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.
+  Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,
+  Euripi magis unda furit; pontumve sonantem
+  Ejicit angusto violentius ore Propontis;                         145
+  Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,
+  Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.
+    Mite tamen dextr� decus inter pr�lia tanta
+  Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo
+  Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,                150
+  Servitium facile et dominantis mollia jussa
+  Expertus Bery�, patrias remearat ad oras
+  Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis
+  Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:
+  Atque is, dum medios inter fera pr�lia miscet,                   155
+  Inlatus Bery�, cui, pacta ad regia misso
+  Poenorum a populis, sociataque bella gerenti,
+  �rato cassis munimine clauserat ora,
+  Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem
+  Instabiles retro gressus prosternit arena.                       160
+  At miser, audita victoris voce, trementem
+  Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,
+  Cassidis a mento malefid� vincula rumpit,
+  Jungebatque preces, atque addere verba parabat.
+    Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,                  165
+  Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro
+  Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:
+  �Ne, qu�so, supplex lucem dubiusque precare;
+  Fas hostem servare mihi: multo optimus ille
+  Militi�, cui postremum est primumque, tueri                      170
+  Inter bella fidem: tu letum evadere nobis
+  Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.
+  Haud equidem indignum memet, qu� tristia vidi,
+  Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;
+  Si tibi per medios ignes mediosque per enses                     175
+  Non dederit mea dextra viam.� Sic fatur, et ultro
+  Adtollit, vitaque ex�quat munera vit�.
+    At, compos Sicula primum certaminis ora
+  Coepti, Marcellus victricia signa, quieto
+  Agmine progrediens, Ephyr�a ad moenia vertit.                    180
+  Inde Syracosias castris circumdedit arces.
+  Sed ferri languebat amor: sedare monendo
+  Pectora c�ca virum, atque iras evellere avebat.
+  Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle
+  Credant esse metum) laxis servatur omissa                        185
+  Obsidio claustris: quin contra intentior ipse
+  Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;
+  Et struit arcana necopina pericula cura.
+  Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri
+  Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus                     190
+  Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.
+    Interea, dum incerta labat sententia clausis,
+  Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:
+  Incumbens Messana freto, minimumque revulsa
+  Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:                    195
+  Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhoeo,
+  Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,
+  Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.
+  Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,
+  Audax Hybla, favis, palm�que arbusta Selinus:                    200
+  Et, justi quondam portus, nunc litore solo
+  Subsidium infidum fugientibus �quora, Myle.
+  Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso
+  Centurip�, largoque virens Entella Ly�o,
+  Entella, Hectoreo dilectum nomen Acest�.                         205
+  Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acr�
+  Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone
+  Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum
+  Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,
+  Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.                       210
+    Ductor Grosphus erat, cujus c�lata gerebat
+  Taurum parma trucem, poen� monimenta vetust�.
+  Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,
+  Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras
+  Credere erat stabulis armenta effundere voces.                   215
+  Haud inpune quidem: nam dir� conditor artis
+  Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.
+    Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Hal�sa,
+  Et, qui pr�senti domitant perjura, Palici,
+  Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;                      220
+  Quique per �tn�os Acis petit �quora fines,
+  Et dulci gratam Nereida perluit unda.
+  �mulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,
+  Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,
+  In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,                    225
+  Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.
+  Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,
+  Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:
+  Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei
+  Hipparin, ac facilem superari gurgite parco                      230
+  Pantagiam, rapidique colunt vada flava Sym�thi.
+    Litora Thermarum, prisca dotata Camena,
+  Armavere suos, qua mergitur Himera ponto
+  �olio; nam dividuas se scindit in oras;
+  Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.                235
+  Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,
+  Quo mons Sicania non surgit ditior umbr�.
+    Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:
+  Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,
+  C�cum iter ad manes tenebroso limite pandit,                     240
+  Qua novus ignotas Hymen�us venit in oras.
+  Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector
+  Ausus adire diem, m�stoque Acheronte relicto
+  Egit in inlicitas currum per inania terras.
+  Tum rapta pr�ceps Henn�a virgine flexit                          245
+  Adtonitos c�li visus lucemque paventes
+  In Styga rursus equos, et pr�dam condidit umbris.
+    Romanos Petr�a duces, Romana petivit
+  Foedera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,
+  Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba                     250
+  Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,
+  Qu�que procelloso Cephaloedias ora profundo
+  C�ruleis horret campis pascentia cete,
+  Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,
+  Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,               255
+  Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.
+  H�c Latium manus et Laurentia signa movebat.
+    Cetera Eliss�is aderat gens Sicana votis.
+  Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,
+  Mille Thoante� sedes Facelina Dian�.                             260
+  Tergemino venit numero fecunda Panormos;
+  Seu silvis sectere feras; seu retibus �quor
+  Verrere, seu c�lo libeat traxisse volucrem.
+  Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli
+  Sederunt; non frondosis Morgentia campis                         265
+  Abstinuit Marte infido: comitata Men�is
+  Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,
+  Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Ach�ti.
+  Sidonios Drepane, atque und� clamosus Helorus,
+  Et mox servili vastata Triocala bello,                           270
+  Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,
+  Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,
+  Nec major Megara Mute concordibus ausis
+  Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,
+  Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes                    275
+  Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.
+    Ipsa Syracus� patulos urbs incluta muros
+  Milite conlecito variisque inpleverat armis.
+  Ductores facilem inpelli, l�tamque tumultus
+  Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:                          280
+  Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,
+  Et Salaminiacis quantam Eoisque trop�is
+  Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,
+  Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes
+  Unum naufragium, mersasque inpune profundo                       285
+  Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.
+  Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,
+  Poeni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus
+  Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris
+  Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum                  290
+  Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.
+    Qu� cernens ductor, postquam inmedicabile visum
+  Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,
+  Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,
+  Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari                       295
+  Invitum, qu� sponte diu non sumserit, hostem
+  Induere arma sibi, telorum turbine vasto
+  Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.
+  Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.
+  Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,                      300
+  Exibat, tabulata decem cui crescere Graius
+  Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.
+  Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa
+  Certabant, calid�que picis diffundere pestem.
+    Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber                  305
+  Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.
+  Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,
+  Gliscentemque trahens turris per viscera labem,
+  Perque altam molem, et toties crescentia tecta,
+  Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis              310
+  Robora, et, ingenti simul exundante vapore
+  Ad c�lum, victor nitentia culmina lambit.
+  Inplentur fumo, et nebula caliginis atr�
+  (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu
+  Conrept� rapido in cineres abiere ruin�.                         315
+  Par contra pelago miseris fortuna carinis.
+  Namque ubi se propius tectis urbique tulere,
+  Qua portus muris pacatas adplicat undas,
+  Inprovisa novo pestis conterruit astu.
+  Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,                  320
+  Navali similis malo, pr�fixa gerebat
+  Unc� tela manus: ea celso ex aggere muri
+  Bellantes curvi rapiebat in aera ferri
+  Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.
+  Nec solos vis illa viros, quin s�pe triremem                     325
+  Belliger� rapuere trabes, quum desuper actum
+  Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.
+  Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,
+  Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),
+  Per subitum rursus laxatis arte catenis                          330
+  Tanta pr�cipitem reddebant mole profundo,
+  Ut totam haurirent und� cum milite puppem.
+    His super insidiis angusta foramina murus
+  Arte cavata dabat, per qu� confundere tela
+  Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.                   335
+  Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem
+  Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.
+  Calliditas Graia, atque astus pollentior armis
+  Marcellum, tantasque minas, terraque marique
+  Arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum.                      340
+    Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,
+  Ingenio facile ante alios telluris alumnos,
+  Nudus opum; sed cui c�lum terr�que paterent.
+  Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu
+  Fuscatis tristis radiis: ille h�reat, anne                       345
+  Pendeat instabilis tellus; cur foedere certo
+  Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,
+  Noverat, atque una pelagi lun�que labores,
+  Et pater Oceanus qua lege effunderet �stus.
+  Non illum mundi numerasse capacis arenas                         350
+  Vana fides: puppes etiam constructaque saxa
+  Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.
+    Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,
+  Adnabat centum late Sidonia velis
+  Classis subsidio, et scindebat c�rula rostris.                   355
+  Erigitur subitas in spes Arethusia proles,
+  Adjungitque suas, portu progressa, carinas.
+  Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos
+  Addubitat, mersisque celer fodit �quora remis.
+  Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti                  360
+  Albescit pulsu facies, perque �quora late
+  Spumat canenti sulcatus gurgite limes.
+  Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna
+  Tempestate nova trepidant: tum vocibus �quor
+  Personat, et clamat scopulis clamoris imago.                     365
+  Ac jam diffusus vacua bellator in unda
+  Cornibus ambierat patulos ad pr�lia fluctus,
+  Navali claudens humentem indagine campum.
+    At simili curvata sinu diversa ruebat
+  Classis, et artabat lunato c�rula gyro.                          370
+  Nec mora: terrificis s�v� stridoribus �ris,
+  Per vacuum late cantu resonante profundum,
+  Incubuere tub�, quis excitus �quore Triton
+  Expavit tort� certantia murmura concb�.
+  Vix meminere maris; tam vasto ad pr�lia nisu                     375
+  Incumbunt proni, positisque in margine puppis
+  Extrem� plantis nutantes spicula torquent,
+  Sternitur effusis pelagi media area telis,
+  Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus
+  C�rula nigranti findit spumantia sulco.                          380
+    Ast ali� latere atque incussi roboris ictu
+  Detergent remos: ali� per viscera pinus
+  Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,
+  Quo retinent. Medias inter sublimior ibat
+  Terribilis visu puppis, qua nulla per omne                       385
+  Egressa est Libycis major navalibus �vum.
+  Sed quater h�c centum numeroso remige pontum
+  Pulsabat tonsis; veloque superba capaci
+  Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes
+  Conligeret flatus, lento se robore agebat,                       390
+  Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.
+  Procurrunt levitate agili, docilesque regentis
+  Audivisse manum, Latio cum milite puppes.
+    Has ut per l�vum venientes �quor Himilco
+  In latus obliquas, jussamque incurrere proram                    395
+  Conspexit, propere Divis in vota vocatis
+  �quoris, intento volucrem de more sagittam
+  Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,
+  Et calamo monstravit iter, diversa relaxans
+  Brachia, deduxit vultu comitante per auras                       400
+  In vulnus telum, ac residentis puppe magistri
+  Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda
+  Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.
+  Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,
+  Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,                       405
+  In medium perlapsa globum, transverberat ictu
+  Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.
+    Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor
+  Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.
+  Numen erat cels� puppis vicina Dione.                            410
+  Sed superingestis propior qu� subdita telis
+  Bella capessebat, media subsedit in unda,
+  Divisitque fretum: clamantum spumeus ora
+  Nereus inplet aquis, palm�que, trahente profundo,
+  Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.                   415
+  Hic, audax ira, magno per c�rula saltu
+  Corbulo transgressus (nam textam robore turrim
+  Adpulerant nex� ferri compage triremes)
+  Evadit tabulata super, flammaque comantem
+  Multifida pinum celso de culmine quassat.                        420
+  Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,
+  Amentante Noto, Poenorum aplustribus ignes.
+    Intrat diffusos pestis Vulcania passim,
+  Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso
+  Summis remigio; sed enim tam rebus in artis                      425
+  Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.
+  At rapidus fervor, per pingues unguine t�das
+  Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.
+  Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,
+  Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus                        430
+  Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.
+  Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,
+  Murali saxo per lubrica sanguine transtra
+  Volvitur in fluctus, Lych�i vulnere, Cydnus.
+  Fax nidore gravi foedavit comminus auras,                        435
+  Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum
+  Missile adorata contorquet Sabrata puppe.
+  Hammon numen erat Libyc� gentile carin�,
+  Cornigeraque sedens spectabat c�rula fronte,
+  �Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,             440
+  Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.�
+  Has inter voces tremulo venit agmine cornus,
+  Et Neptunicol� transverberat ora Telonis.
+    Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,
+  Quos fuga pr�cipites partem glomerarat in unam                   445
+  Puppis adhuc vacuam t�d�: sed proxima cursu
+  Fulmineo populatus inevitabilis ardor
+  Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.
+  Primus, ope �quorei funis delapsus in undas,
+  Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber �stus,                    450
+  Ambustus socium remis aufertur Himilco.
+  Proxima nudarunt miserandi fata Batonis
+  Desertam ductore ratem: bonus ille per artem
+  Crudo luctari pelago, atque exire procellas.
+  Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,                 455
+  Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,
+  Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.
+  Is, postquam adversis nullus modus, �Adcipe nostrum,
+  Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniqu�.�
+  Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem                460
+  Excipit, et large sacra inter cornua fundit.
+    Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen
+  Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,
+  Et mutare casas infido marmore visum.
+  At princeps generis quanto majora paravit                        465
+  Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt
+  Sicelides Mus�: dexter donavit avena
+  Phoebus Castalia, et jussit, projectus in herba
+  Si quando caneret, l�tos per prata, per arva
+  Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.                    470
+  Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,
+  Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem
+  Siren adsuetos effudit in �quore cantus;
+  Scyll�i tacuere canes; stetit atra Charybdis;
+  Et l�tus scopulis audivit jubila Cyclops.                        475
+  Progeniem hauserunt et nomen amabile flamm�.
+    Innatat ecce super transtris fumantibus asper
+  Ornytos, ac longam sibimet facit �quore mortem;
+  Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,
+  Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.                       480
+  Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni
+  Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda
+  Membrorum, pars exstat aquis; totumque per �quor
+  Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.
+  Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum                    485
+  Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.
+  Ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat
+  Pulsibus, et valido superabat remige ventos.
+  Quam rapidis puppem manibus frenare Lil�us
+  Dum tentat, s�va truncatur membra bipenni,                       490
+  Ac fert h�rentes trabibus ratis incita palmas.
+    Sicania �oliden portabant transtra Pod�tum.
+  Hic, �vo quamquam nondum excessisset ephebos
+  Seu l�vi traxere Dei, seu fervida corda
+  (Nec sat maturus laudum) bellique cupido,                        495
+  Arma puer niveis aptarat picta lacertis,
+  Et freta gaudebat celsa turbare Chim�ra.
+  Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu
+  Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:
+  Et jam turrigerum demerserat �quore Nessum;                      500
+  (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugn�!)
+  Dum cristam gale� trucis exuviasque precatur
+  De duce Marcello Superos temerarius, hasta.
+  Excepit raptim vulnus letale remissa.
+  Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu                    505
+  Exigeret discum, jaculo seu nubila supra
+  Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas
+  Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi
+  Transiret velox saltu, decuere labores.
+  Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,                   510
+  Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?
+  Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,
+  Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,
+  Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,
+  Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.                        515
+    Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)
+  Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io
+  Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,
+  Atque illinc, steteruntque rates ad pr�lia nex�.
+  Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:                     520
+  Comminus et gladio terrestria pr�lia miscent.
+  Perrumpunt Itali, qua c�des prima reclusit,
+  Monstravitque viam: vastas et mole catenas
+  Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,
+  Ac parat hostili resoluta puppe receptos                         525
+  Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.
+    �tn�o Polyphemus erat nutritus in antro;
+  Atque inde antiqu� nomen feritatis amabat.
+  Ubera pr�buerat parvo lupa: corporis alti
+  Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira                     530
+  Semper, et ad c�des Cyclopia corde libido.
+  Isque relaxatis membrorum pondere vinclis
+  Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,
+  Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta
+  Ni propere duro nitentem exsurgere velox                         535
+  Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.
+  Namque manus servat dum suetos languida ductus,
+  Ignavum summa traxit super �quora remum.
+  Perculsi cuneo Poeni densentur in unum,
+  Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,             540
+  Insiliente mari, submergitur alveus undis.
+    Scuta virum, crist�que, et inerti spicula ferro,
+  Tutel�que Deum fluitant: hic robore fracto
+  Pugnat inops chalybis, seseque in pr�lia rursus
+  Armat naufragio: remis male fervidus ille                        545
+  Festinat spoliare ratem, discrimine nullo
+  Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.
+  Non plectro ratis, aut frangend� in vulnera pror�
+  Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.
+  Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto.                   550
+  Singultante anima propulsa refunditur unda.
+    Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis
+  Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem
+  Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes
+  Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.                     555
+  Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.
+  Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fug�que,
+  Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.
+  Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis
+  Terga fuga celeri Liby� convertit ad oras,                       560
+  Exigua sese furatus Himilco carina.
+    Concessere mari tandem Graiusque Libysque,
+  Et jam captiv� vinclis ad litora longo
+  Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto
+  Stant ali� t�dis: splendet lucente profundo                      565
+  Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.
+  Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.
+  Ardet et Europe nivei sub imagine tauri
+  Vecta Jovi, ac prenso tramittens �quora cornu;
+  Et qu�, fusa comas; curvum per c�rula piscem                     570
+  Nereis humenti moderatur roscida freno.
+  Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,
+  Et, qu� Sidonios vultus portabat Eliss�,
+  Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.
+  At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,                    575
+  Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.
+  Ducitur et Liby� puppis signata figuram,
+  Et Triton captivus, et ardua rupibus �tne,
+  Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.
+    Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros              580
+  Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,
+  Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,
+  Invidia Divum pelagique labore, parata,
+  Polluto, miseris rapuisset gaudia, c�lo.
+  Criniger �stiferis Titan fervoribus auras,                       585
+  Et patulam Cyanen lateque palustribus undis
+  Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,
+  Temporaque auctumni, l�tis florentia donis,
+  Foedavit, rapidoque adcendit fulminis igni.
+  Fumabat crassus nebulis caliginis aer:                           590
+  Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;
+  Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;
+  Atque ater picea vapor exspirabat in �thra.
+    Vim primi sensere canes: mox nubibus atris
+  Fluxit deficiens penna labente volucris:                         595
+  Inde fer� silvis sterni: tum serpere labes
+  Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.
+  Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor
+  Corpore manabat tremulo: descendere fauces
+  Abnuerant sicc� jussorum alimenta ciborum.                       600
+  Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela
+  Igneus efflatur sitientum spiritus ora.
+  Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,
+  Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore
+  Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.                  605
+  Heu dolor! insignis notis bellator in armis
+  Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem
+  Dona superba virum, multo Mavorte parata!
+    Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo
+  Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.                  610
+  Passim etiam deserta jacent inhumataque late
+  Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.
+  Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,
+  Nec leviore quatit Trinacria moenia luctu,
+  Poenorumque parem castris fert atra laborem.                     615
+  �quato par exitio, et communis ubique
+  Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.
+    Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,
+  Incolumi ductore, viros, clademque rependit
+  Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo                   620
+  Primum letiferos repressit Sirius �stus,
+  Et minuere avid� mortis contagia pestes;
+  Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,
+  Propulsa invadit piscator c�rula cymba;
+  Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat                     625
+  Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.
+    Circumstant alacres signa, auditisque tubarum
+  Respirant l�ti clangoribus: itur in hostem;
+  Et, si fata ferant, juvat inter pr�lia ferro
+  Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda                    630
+  In morem pecudum effudere cubilibus atris
+  Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta
+  Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,
+  Quam debellari morbis, placet. Ardua primus
+  Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo                        635
+  Et macie galeis abscondunt ora, malusque,
+  Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.
+  Infundunt rapidum convulsis moenibus agmen,
+  Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,
+  Totque uno introitu capiuntur militis arces.                     640
+    Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem
+  Tum sese Isthmiacis �quassent oppida tectis.
+  Tot delubra Deum, totque intra moenia portus;
+  Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,
+  Certantesque mari moles; adde ordine longo                       645
+  Innumeras spatioque domos �quare superbas
+  Rura: quid, inclusos porrecto limite longis
+  Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?
+  Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;
+  Armaque fixa Deis, aut qu� Marathonius hostis                    650
+  Perdidit, aut Libya qu� sunt advecta subacta?
+  Hic Agathocleis sedes ornata trop�is:
+  Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas
+  Artificum manibus: non usquam clarior illo
+  Gloria pictur� seclo: non �ra juvabat                            655
+  Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro
+  Vestis, spirantes referens subtemine vultus,
+  Qu� radio c�lat Babylon, vel murice picto
+  L�ta Tyros, qu�que Attalicis variata per artem
+  Aul�is scribuntur acu, aut Memphitide tela.                      660
+    Jam simul argento fulgentia pocula, mixta
+  Qu�s gemma qu�situs honos, simulacra Deorum
+  Numen ab arte datum servantia: munera rubri
+  Pr�terea ponti, depexaque vellera ramis,
+  Femineus labor. His tectis opibusque potitus                     665
+  Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto
+  Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,
+  Inque suo positum nutu, stent moenia regum,
+  An nullos oriens videat lux crastina muros,
+  Ingemuit nimium juris, tantumque licere                          670
+  Horruit, et, propere revocata militis ira,
+  Jussit stare domos, indulgens templa vetustis
+  Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis
+  Pro pr�da fuit, et sese contenta, nec ullo
+  Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.                       675
+  Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti
+  Defensor patri�, meditantem in pulvere formas,
+  Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.
+    At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,
+  Certarunt victi victoribus: �mulus ipse                          680
+  Ingenii Superum servando condidit urbem.
+  Ergo exstat seclis, stabitque insigne trop�um,
+  Et dabit antiquos ductorum noscere mores.
+  Felices populi! si, quondam ut bella solebant,
+  Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.            685
+  At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,
+  Effrenum arceret populandi cuncta furorem,
+  Nudassent avid� terrasque fretumque rapin�.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Cn�o et Publio Scipionibus in Hispania c�sis, Senatus Rom. de duce,
+qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad
+Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam
+audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.
+
+P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius,
+quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut
+patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis
+cognatorum, qui juvenilem respiciunt �tatem, horrentque et funestam
+domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra
+parentis ac patrui res gerend� sint, et hostes, qui duos summos
+imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.
+
+Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra h�c secum reputanti
+fluctuantique animo subito per aerem adlaps� _Voluptas_ ac _Virtus_
+diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam
+blande adpellando deleniat; 18-31.
+
+Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet
+militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis,
+periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem
+commendat; 32-67.
+
+Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani
+origine, de hominum pr� ceteris animalibus pr�stantia, de inani
+brevique voluptatis fructu et malis, qu� inde nascantur, de veris ac
+perennibus pr�miis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis
+patri�que defensionem exhortatur; 68-120.
+
+H�c pr�cepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit;
+121-128.
+
+Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi
+deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit
+omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi
+opinantur; 129-134.
+
+Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita
+cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium �tati haudquaquam
+matur� permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis
+occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo c�lum bis terque
+contremit; 135-145.
+
+Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et
+certatim dant nomina; 146-151.
+
+Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci
+Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei
+promont. et Emporias pr�tervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves
+subduci jubet; 152-179.
+
+Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer
+auctor est, ut prius quam tres Poenorum duces, qui trifariam exercitus
+in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem
+Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem
+pr�terea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.
+
+Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad moenia subit,
+C. L�lius cum classe intrat portum; 200-231.
+
+Contra Aris, Poenorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum
+altitudine murorum defenditur: rar� enim scal� iis �quari possunt, et,
+quo qu�que altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui
+adscendunt, onere franguntur; 232-236.
+
+Verum Scipio, ubi comperit, �stum decedere, et, qua parte stagnum
+claudat urbem, facilem per illud pedibus ad moenia transitum dari, eo
+secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia
+obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.
+
+Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique
+meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. L�lio, dat dona; 251-262.
+
+Tum pr�dam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispani�
+adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: qu� continentia
+ac benignitas in convivio amplissimis a L�lio laudibus celebratur;
+263-285.
+
+Interea Philippus, Macedonum rex, foedere cum Poenis Acarnanibusque
+junctus, bellum infert �tolis, sociis Romanorum, subitamque
+expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Gr�ci�; 286-311.
+
+Idem tamen s�pius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus
+infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Gr�ciam bello vexat,
+donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.
+
+Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in
+cujus exercitu erat frater muliercul�, quam pr�fectus pr�sidii perdite
+amabat; 320-333.
+
+Anno autem insequenti in Apulia c�ditur M. Claudius Marcellus consul
+et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam
+eripuisset confecti belli; 334-342.
+
+Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo
+cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque
+equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur;
+343-365.
+
+Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis
+consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus
+hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma
+excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo;
+366-380.
+
+Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum
+honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.
+
+Qu� dum in Italia aguntur, fama capt� Carthaginis Nov� terrorem
+incutit Hispani� populis, et tres Poenorum duces omnem salutis spem in
+eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.
+
+Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte
+primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda
+instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide
+confugit; 410-439.
+
+Postero die pr�lium committitur, in quo maxime eminet virtus C. L�lii,
+viri non minus eloquenti�, quam rei militaris gloria conspicui;
+439-470.
+
+Poeni fusi ad Pyren�um tendunt, et Scipio castris hostium potitus
+ingentem pr�dam concedit militibus; 471-492.
+
+Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi
+auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat;
+493-514.
+
+Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Itali�
+imago vel genius, �gre ferens hostis audaciam et calamitates, quas h�c
+terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem,
+in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem
+conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum,
+Umbri� fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.
+
+Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est,
+deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conleg�,
+viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi
+judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti
+patri� opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat;
+560-600.
+
+Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium
+crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per
+tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum
+procedit; 601-625.
+
+Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum
+agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad
+pugnam excitant; 626-665.
+
+Tum Livius, vir exact� jam �tatis, acer in hostes ruit, et Nabim,
+Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem,
+Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et
+Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.
+
+Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris
+corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat;
+711-739.
+
+Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve
+vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur c�des;
+740-777.
+
+Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus
+c�co inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio
+obtruncat; 778-807.
+
+C�so duce reliqui Poeni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam
+ipsa nocte, qu� sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis
+posita, redit; 807-812.
+
+Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hast�
+cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus
+castra inde movet; 813-823.
+
+
+  At nova Romuleum carpebat cura senatum,
+  Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,
+  Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo
+  Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.
+  Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges                       5
+  Concedat tellus, propioraque bella pavescat.
+  Anxia turba Patrum quasso medicamina m�sti
+  Imperio circumspectant, Divosque precantur,
+  Qui laceris ausit ductor subcedere castris.
+    Absterret juvenem, patrios patruique piare                      10
+  Optantem manes, tristi conterrita luctu,
+  Et reputans annos, cognato sanguine turba.
+  Si gentem petat infaustam, inter busta suorum
+  Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,
+  Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;                   15
+  Nec promtum teneris inmania bella lacertis
+  Moliri, regimenque rudi deposcere in �vo.
+    Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,
+  �dibus extremis volvebat pectore curas;
+  Quum subito adsistunt, dextra l�vaque per auras                   20
+  Adlaps�, haud paullum mortali major imago,
+  Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.
+  Altera Ach�menium spirabat vertice odorem,
+  Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,
+  Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:                          25
+  Fronte decor qu�situs acu, lascivaque crebras
+  Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.
+  Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam
+  Composita mutata coma; stans vultus, et ore
+  Incessuque viro propior, l�tique pudoris,                         30
+  Celsa humeros nive� fulgebat stamine pall�.
+    Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:
+  �Quis furor hic, non digne puer, consumere bello
+  Florem �vi? Cann�ne tibi, graviorque palude
+  M�onius Stygia lacus excessere, Padusque?                         35
+  Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?
+  Tune etiam tentare paras Atlantica regna,
+  Sidoniasque domos? moneo, certare periclis
+  Desine, et armison� caput objectare procell�.
+  Ni fugis hos ritus, Virtus te s�va jubebit                        40
+  Per medias volitare acies, mediosque per ignes.
+  H�c patrem patruumque tuos, h�c prodiga Paulum,
+  H�c Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:
+  Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis
+  Pr�tendit, nec sensur�, qui gesserit, umbr�.                      45
+  At si me comitere, puer, non limite duro
+  Jam tibi decurrat concessi temporis �tas.
+  Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:
+  Non glaciem Arctoam, non experiere furentis
+  Ardorem Cancri, nec mensas s�pe cruento                           50
+  Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus
+  Sub galea pulvis, partique timore labores:
+  Sed current albusque dies, hor�que seren�;
+  Et molli dabitur victu sperare senectam.
+  Quantas ipse Deus l�tos generavit in usus                         55
+  Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!
+  Atque idem, exemplar lenis mortalibus �vi,
+  Inperturbata placidus tenet otia mente.
+    �Illa ego sum, Anchis� Venerem Simoentis ad undas
+  Qu� junxi, generis vobis unde editus auctor.                      60
+  Illa ego sum, verti Superum qu� s�pe parentem
+  Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.
+  Huc adverte aures; currit mortalibus �vum,
+  Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque
+  Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,                     65
+  Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema
+  Dimisisse meas sero non ingemit horas?�
+    Postquam conticuit, finisque est addita dictis,
+  Tum Virtus: �Quasnam juvenem florentibus, inquit,
+  Pellicis in fraudes annis, vit�que tenebras,                      70
+  Cui ratio, et magn� c�lestia semina mentis
+  Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti
+  Quantum C�licol�, tantumdem animalibus isti
+  Pr�cellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores
+  Hos terris Natura Deo: sed foedere certo                          75
+  Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.
+  At, qu�s �therei servatur seminis ortus,
+  C�li porta patet; referam quid cuncta domantem
+  Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos
+  Captivo Liber quum signa referret ab Euro,                        80
+  Caucase� currum duxere per oppida tigres?
+  Quid suspiratos magno in discrimine nautis
+  Led�os referam fratres, vestrumque Quirinum?
+    �Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus
+  Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;                        85
+  Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum
+  Segnem atque obscoenam passim stravisset in alvum?
+  Ad laudes genitum, capiat si munera Divum
+  Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum
+  Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti                     90
+  Inpar Fiden�, contentaque crescere asylo,
+  Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late
+  Florentes quondam luxus quas verterit urbes.
+  Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,
+  Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.                       95
+  Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris
+  Circa te semper volitans Infamia pennis:
+  Mecum Honor, ac Laudes, et l�to Gloria vultu,
+  Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.
+    �Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.                 100
+  Casta mihi domus, et celso stant colle penates:
+  Ardua saxoso perducit semita clivo.
+  Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)
+  Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:
+  Nec bona censendum, qu� Fors infida dedisse,                     105
+  Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto
+  Infra te cernes hominum genus. Omnia contra
+  Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.
+  Stramine projectus duro patiere sub astris
+  Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.                     110
+  Idem justiti� cultor, qu�cumque capesses,
+  Testes factorum stare arbitrabere Divos.
+  Tunc, quoties patri� rerumque pericula poscent,
+  Arma feres primus: primus te in moenia tolles
+  Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.                     115
+  Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,
+  Nec donum deforme viro fragrantis amomi;
+  Sed dabo, qui vestrum s�vo nunc Marte fatigat
+  Imperium, superare manu, laurumque superbam
+  In gremio Jovis excisis deponere Poenis.�                        120
+    Qu� postquam cecinit sacrato pectore Virtus,
+  Exemplis l�tum vultuque audita probantem
+  Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas
+  Non tenuit voces: �Nil vos jam demoror ultra,
+  Exclamat; venient, venient mea tempora quondam                   125
+  Quum docilis nostris magno certamine Roma
+  Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.�
+  Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.
+    At juvenis, plenus monitis, ingentia corde
+  Molitur, juss�que calet virtutis amore.                          130
+  Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,
+  Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.
+  Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,
+  Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.
+  Sed quamquam instinctis tacitus tamen �gra periclis              135
+  Pectora subrepit terror, molemque paventes
+  Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.
+    Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,
+  Ecce, per obliquum c�li squalentibus auro
+  Effulgens maculis, ferri inter nubila visus                      140
+  Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,
+  Quaque ad c�liferi tendit plaga litus Atlantis,
+  Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum
+  Addidit augurio fulmen pater, et vaga late
+  Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.                       145
+  Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant
+  Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos
+  Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.
+    Certatim comites rerum bellique ministros
+  Adglomerant sese, atque acres sociare labores                    150
+  Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
+  Tum nova c�ruleum descendit classis in �quor.
+  It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.
+  Ut, quum s�va fretis inmisit pr�lia, Corus
+  Isthmon curvata sublime suberigit unda,                          155
+  Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,
+  Ionium �g�o miscet mare. Celsus in arma
+  Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:
+  �Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta
+  Ordimur, si justa paro, decurrere classi                         160
+  Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.
+  Per pontum pia bella veho.� Levis inde secunda
+  Adspirans aura propellit carbasa flatus.
+    Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua c�rula, puppes
+  Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis                       165
+  Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto
+  Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
+  Aerias Alpes: occurrunt moenia Graiis
+  Condita Massili�; populis h�c cincta superbis,
+  Barbarus inmani quum territet adcola ritu,                       170
+  Antiqu� morem patri� cultumque habitumque
+  Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
+  Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
+  Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus
+  Adparet collis, fugiuntque in nubila silv�                       175
+  Pyrenes; tunc Empori�, veteresque per ortus
+  Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
+  Considunt portu; secur� gurgite clauso
+  Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.
+    Nox similes morti dederat placidissima somnos;                 180
+  Visa viro stare effigies ante ora parentis,
+  Atque hac adspectu turbatum voce monere:
+  �Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
+  Et post fata decus, bellorum dira creatrix
+  Evastanda tibi tellus, et c�de superbi                           185
+  Ductores Liby� cauta virtute domandi,
+  Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
+  Si conferre manum libeat, coeantque vocat�
+  Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes
+  Ter gemina cum mole viros? Absiste labore                        190
+  Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.
+    �Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,
+  Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.
+  Ut Liby� sua, sic terris memorabile Hiberis
+  H�c caput est: non ulla opibus certaverit auri,                  195
+  Non portu, celsove situ, non dotibus arvi
+  Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.
+  Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.
+  Nulla acies fam� tantum pr�d�ve pararit.�
+    Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,                  200
+  Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.
+  Surgit, et infernis habitantia numina lucis
+  Ac supplex patrios compellat nomine manes:
+  �Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:
+  Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,                     205
+  Inferias mittam fusis insignis Hiberis,
+  Et tumulis addam sacros certamine ludos.�
+    Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen
+  Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.
+  Sic, ubi prosiluit Pis�o carcere pr�ceps,                        210
+  Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)
+  Ante suos it victor equus; currumque per auras
+  Haud ulli durant visus �quare volantem.
+  Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens
+  Sensim adtollebat propius subeuntibus arces                      215
+  Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.
+  Ac pelago vectus servata L�lius hora,
+  Quam dederat ductor subigend� ad moenia classi,
+  A tergo adfusis cingebat tecta carinis.
+    Carthago, impenso natur� adjuta favore,                        220
+  Excelsos tollit pelago circumflua muros.
+  Artatas ponti fauces modica insula claudit,
+  Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.
+  At qua prospectat Phoebi juga sera cadentis,
+  Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,                     225
+  Quas auget veniens refluusque reciprocat �stus.
+  Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
+  Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in �quor,
+  Et tuta �terno defendit moenia fluctu.
+  Audax, ceu plano gradiens victricia campo                        230
+  Ferret signa, jugum certabat scandere miles.
+    Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis
+  Auxilium atque excelsa loci, pr�sepserat arcem
+  Pugnabat natura soli; parvoque superne
+  Bellantum nisu passim per prona voluti                           235
+  Truncato instabiles fundebant corpore vitam.
+  Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,
+  Et fluctus rapido fugiebat in �quora lapsu,
+  Quaque modo excels� sulcarant c�rula puppes,
+  Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:                     240
+  Hinc tacite nitens informidatus adire
+  Ductor Dardanius, subitam trahit �quore pubem,
+  Perque undas muris pedes advolat; inde citati
+  A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris
+  Incustoditam sine milite liquerat urbem.                         245
+  Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis
+  Poenus colla dedit, populumque addixit inermem.
+  Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem
+  Vallari castris, captamque adspexit eamdem
+  Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.                     250
+    Aurora ingrediens terris exegerat umbras:
+  Principio statuunt aras: cadit ardua taurus
+  Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.
+  Tum merita �quantur donis, ac pr�mia virtus
+  Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;               255
+  Hic torque aurato circumdat bellica colla;
+  Ille nitet celsus muralis honore coron�.
+  L�lius ante omnes, cui dextera clara domusque,
+  Ter dena bove et �quorei certaminis alto
+  Donatur titulo, Poenique recentibus armis                        260
+  Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique
+  Vexilla, ut meritum, et pr�d� libamina dantur.
+    Postquam perfect� laudes hominumque Deumque
+  Captiv� spectantur opes, digestaque pr�da.
+  Hoc aurum Patribus, bello h�c Martique talenta,                  265
+  Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:
+  Cetera bellantum dextr� pulchroque labori.
+  Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,
+  Cui sponsa et spons� defixus in ossibus ardor.
+  Hanc notam form� concessit l�tus ovansque                        270
+  Indelibata gaudenti virgine donum.
+  Tum vacui curis vicino litore mensas
+  Instituunt, festoque agitant convivia ludo
+  L�lius adfatur: �Macte, o venerande, pudici,
+  Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque                   275
+  Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.�
+    Mille Mycen�us qui traxit in �quora proras
+  Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,
+  Femineo socium violarunt foedus amore;
+  Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,                   280
+  Captivis non plena toris: tibi barbara soli
+  Sanctius Iliaca servata est Phoebade virgo.
+  H�c, atque his paria, alterno sermone serebant;
+  Donec nox, atro circumdata corpus amictu,
+  Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.                      285
+    Emathio interea tellus �tola tumultu
+  Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.
+  Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.
+  Caussa novi motus, Poenis regique Philippo
+  In bellum Ausonium sociat� foedere vires.                        290
+  Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni
+  �acidum sceptris proavoque tumebat Achille.
+  Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:
+  Quaque per Illyricum Taulantius incola litus
+  Exiguos habitat non ullo nomine muros,                           295
+  Turbidus incessit telis: ille �quore vectus,
+  Nunc et Ph�acum Thesprotiaque arva lacessens,
+  Epirum cassis lustrabat futilis ausis.
+    Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,
+  Ambraciosque sinus Pell�aque litora bello                        300
+  Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis
+  Leucat�, et Phoebi vidit citus Actia templa.
+  Nec portus Ithac�, Laertia regna, Samenque
+  Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano
+  Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.                   305
+  Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire
+  Moenia pr�gaudens, tristem Calydona Dian�,
+  Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat,
+  Promittens contra Hesperiam sua pr�lia Graiis.
+    Tum lustrata Ephyre, Patr�que, et regia Pleuron,               310
+  Parnasusque biceps, Phoeboque loquentia saxa.
+  Ac, s�pe ad patrios bello revocante penates,
+  Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,
+  Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,
+  Incepto tamen haud facilis desistere vano,                       315
+  Belli per Graias umbram circumtulit oras;
+  Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit
+  Spem positam in Tyriis, et supplex foedera sanxit
+  Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.
+    Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti                       320
+  Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem
+  Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis
+  Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum
+  Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.
+  Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,                   325
+  Feminea exuri flamma, tacitusque quiet�
+  Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,
+  Nam castris erat in Rutulis, germanus amat�
+  Cogitur, et magnis muliebria vincere corda
+  Pollicitis, si reclusas tramittere portas                        330
+  Concedat Libycus rector: votique potitus
+  Evicto Fabius Poeno circumdata telis
+  Incustodita penetravit moenia nocte.
+    Sed quisnam aversos Phoebum tunc jungere ab urbe
+  Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem                       335
+  Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?
+  Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo
+  Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,
+  (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)
+  Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.                     340
+  Forsan Scipiad� confecti nomina belli
+  Rapturus, si quis paullum Deus adderet �vo.
+    Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum
+  Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):
+  Curarum comes et summi Crispinus honoris                         345
+  Marcello socius communia bella ciebat.
+  Ad quem Marcellus: �Gestit lustrare propinquas
+  Mens silvas, medioque viros inponere monti,
+  Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.
+  Si cordi est, te participem, Crispine, laboris                   350
+  Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.�
+  H�c ubi sedere, ardentes adtollere sese
+  Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma
+  Aptantem natum adspexit, l�tumque tumultu;
+  �Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.                    355
+  Sit pr�maturus felix labor: urbe Sicana
+  Qualem te vidi, nondum permitteret �tas
+  Quum tibi bella, meo tractantem pr�lia vultu.
+  Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,
+  Et me disce novum Martem tentare magistro.�                      360
+    Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:
+  �Summe Deum, Libyco, faxis, de pr�side nunc his,
+  His humeris tibi opima feram.� Nec plura, sereno
+  Sanguineos fudit quum Jupiter �there rores,
+  Atque atris arma adspersit non prospera guttis.                  365
+  Vixdum finitis intrarant vocibus artas
+  Letiferi collis fauces, quum turba volucris
+  Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur
+  �thereo similes, c�ca fundente latebra
+  Armatos in bella globos. Circumdata postquam                     370
+  Nil restare videt virtus, quod debeat ultra
+  Jam Superis, magnum secum portare sub umbras
+  Nomen mortis avet: tort� nunc eminus hast�
+  Altius insurgit, nunc s�vit comminus ense.
+  Forsan et enasset rapidi freta s�va pericli,                     375
+  Ni telum adversos nati venisset in artus.
+  Tum patri� tremuere manus, laxataque luctu
+  Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.
+  Obvia nudatum tramittit lancea pectus,
+  Labensque inpresso signavit gramina mento.                       380
+    At postquam Tyrius s�va inter pr�lia ductor
+  Infixum adverso vidit sub pectore telum,
+  Inmane exclamat: �Latias, Carthago, timere
+  Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,
+  Ausonii columen regni: sed dextera nostr�                        385
+  Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.�
+  Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri
+  Protinus exstruitur, c�loque educitur, ara.
+  Convectant silvis ingentia robora; credas
+  Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,                     390
+  Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.
+  Ipse facem subdens, �Laus, inquit, parta perennis.
+  Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan
+  Gens Italum tandem arma velit: vos ite superb�
+  Exsequias anim�, et cinerem donate supremi                       395
+  Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.�
+  Alterius par atque eadem fortuna laborum
+  Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.
+    Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis
+  Armorum eventus campis: Carthaginis omnes                        400
+  Per subitum rapt� pernix victoria late
+  Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,
+  Si socias jungant vires: ingentibus orsum
+  Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis
+  Fulmina, sublimi vallatam vertice montis                         405
+  Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,
+  Non toto rapuisse die, qua Martius ille
+  Hannibal in terra consumto verterit anno,
+  Nec pube �quandam nec opum ubertate, Saguntum.
+    Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,                     410
+  Tendebat, fratris spirans ingentia facta,
+  Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris
+  Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:
+  Tantaque majestas terra rectoris Hibera,
+  Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.                       415
+    Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem
+  Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis alt�
+  Fundamenta, novam coepere mapalibus urbem.
+  Et l�tus, repetens gentis primordia, ductor
+  Festa coronatis agitabat gaudia signis,                          420
+  Pacificans Divos: fraternum l�na nitebat
+  Demissa ex humeris donum, quam foederis arti
+  Trinacrius Libyco rex inter munera pignus
+  Miserat, �oliis gestatum insigne tyrannis.
+  Aurata puerum rapiebat ad �thera penna                           425
+  Per nubes aquila, intexto librata volatu.
+  Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,
+  Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo
+  Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.
+  Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.                    430
+  Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,
+  Permiscetque mero ructatos ore cruores.
+    Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte
+  Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:
+  Ecce inter medios hostilia nuntius arma,                         435
+  Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.
+  Turbat� mentes, inperfectusque Deorum
+  Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:
+  Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit
+  Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.                     440
+  Audax Scipiad� stridentem Sabbura cornum
+  Excepit; gemin�que acies velut omine mot�.
+  Exclamat Latius ductor: �Prima hostia vobis,
+  Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,
+  In pugnam et c�des, qualis spirantibus ire                       445
+  Adsueras ducibus, talis rue.� Dumque ea fatur,
+  Incumbunt. Myconum L�nas, Cirtamque Latinus,
+  Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen
+  German� thalamo obtruncat: cadit obvius acri
+  Carthalo Nasidio, Libyc� regnator aren�.                         450
+    Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus
+  Permixtum Poenis, et vix credenda furentem,
+  Magnum Dardani�, L�li, decus; omnia felix
+  Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.
+  Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,                     455
+  �quabat Pyli� Neleia mella senect�.
+  Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem
+  Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.
+  Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures
+  Murmur triste tub�, tanto fervore ruebat                         460
+  In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret
+  Bella: nihil vit� peragi sine laude placebat.
+  Tunc e furtiva tractantem pr�lia luce
+  Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum
+  Subposito mater partu subduxerat olim.                           465
+  Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.
+  Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,
+  Femineo clamore Dracen extrema rogantem:
+  Hujus cervicem gladio inter verba precesque
+  Amputat: absciso durabant murmura collo.                         470
+    At non ductori Libyco par ardor in armis.
+  Frondosi collis latebras ac saxa capessit
+  Avia, nec c�des extremave damna movebant
+  Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,
+  Pr�mia magna fug�: tacitum dat tessera signum;                   475
+  Dimissa in colles pugna silvasque ferantur
+  Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem
+  Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore
+  Armorum exuto, et parma celatus Hibera,
+  In montes abit, atque volens palantia linquit                    480
+  Agmina: desertis Latius victricia signa
+  Inmittit miles castris: non urbe recepta
+  Plus ulla partum pr�d�, tenuitque moratas
+  A c�de, ut Libycus ductor providerat, iras:
+  Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,                        485
+  Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,
+  Enatat intento pr�d� fiber avius hoste.
+  Inpiger occultis Poenus postquam abditur umbris,
+  Saxos� fidens silv�, majora petuntur
+  Rursus bella retro, et superari certior hostis.                  490
+  Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,
+  HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR.
+    Terrore interea posito trans ardua montis
+  Bebrycia populos armabat Poenus in aula,
+  Mercandi dextras largus, belloque parata                         495
+  Prodigere in bellum facilis: pr�missa feroces
+  Augebant animos argenti pondera et auri,
+  Parta metalliferis longo discrimine terris.
+  Hinc nova complerunt haud tardo milite castra
+  Venales anim�, Rhodani qui gurgite gaudent,                      500
+  Quorum serpit Arar per rura pigerrimus und�.
+  Jamque, hieme adfecta, mitescere coeperat annus.
+  Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,
+  Miratur domitas Alpes, ac pervia montis
+  Ardua, et Hercule� qu�rit vestigia plant�,                       505
+  Germanique vias divinis comparat ausis.
+    Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit
+  Hannibalis, �Quos Roma, inquit, quos altius, oro,
+  Adtollit muros, qui post h�c moenia, fratri
+  Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextr�                    510
+  Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse
+  Invideat l�vus nobis Deus:� agmine celso
+  Inde alacer, qua munitum declivis ab alto
+  Agger monstrat iter, properatis devolat armis.
+  Non tanto strepuere metu primordia belli:                        515
+  Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire
+  Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella
+  Sanguine ductores Italo conjungere Martem,
+  Et duplicare acies; venturum ad moenia cursu
+  Hostem pr�cipiti, et visurum h�rentia porta                      520
+  Spicula, Eliss�is nuper contorta lacertis.
+    His super infrendens sic secum Oenotria tellus:
+  �Tantone, heu Superi! spernor contemta furore
+  Sidoni� gentis, qu� quondam sceptra timentem
+  Nati Saturnum nostris considere in oris,                         525
+  Et regnare dedi? decima h�c jam vertitur �stas,
+  Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt
+  In Superos bella, extremo de litore rapta
+  Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens
+  In nostros descendit agros: quot corpora texi                    530
+  C�sorum, stratis toties deformis alumnis!
+  Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;
+  Inmatura seges rapido subciditur ense;
+  Culmina villarum nostrum delapsa feruntur
+  In gremium, foedantque suis mea regna ruinis.                    535
+  Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,
+  Perpetiar, miseras qu�rentem exurere belli
+  Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,
+  Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,
+  Ni cuncta, exsultant qu� latis agmina campis,                    540
+  Uno condiderim tumulo.� Dum talia versat,
+  Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,
+  Tendit Amycl�i pr�ceps ad castra nepotis.
+    Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,
+  Poenum vicini servabat cespite valli.                            545
+  Hic juvenem adgreditur Lati� telluris imago:
+  �Clausorum decus, atque erepto maxima Rom�
+  Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.
+  Magnum aliquid tibi, si patri� vis addere fatis,
+  Audendum est, quod, depulso quoque moenibus hoste,               550
+  Victores fecisse tremant: fulgentibus armis
+  Poenus inundavit campos, qua Sena relictum
+  Gallorum a populis servat per secula nomen.
+  Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,
+  Serus delet� post auxiliabere Rom�.                              555
+  Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri
+  Damnavi tumulis Poenorum atque ossibus agros.�
+  His dictis abit, atque abscedens visa paventem
+  Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.
+    Rumpit flammato turbatus corde soporem,                        560
+  Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,
+  Tellurem Noctemque, et c�lo sparsa precatur
+  Astra, ducemque vi� tacito sub lumine Phoeben.
+  Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.
+  Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,                        565
+  Qua duri bello gens Marrucina, fidemque
+  Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.
+  Tum, qua vitiferos domitat Pr�tutia pubes,
+  L�ta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis
+  Hibernis, et Ach�menio velocior arcu                             570
+  Evolat: hortator sibi quisque; �Age, perge, salutem
+  Ausoni� ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,
+  In pedibus posuere tuis,� clamantque, ruuntque.
+  Hortandi genus acer habet pr�cedere ductor.
+  Illum augent cursus adnisi �quare sequendo,                      575
+  Atque indefessi noctemque diemque feruntur.
+    At Roma adversi tantum mala gliscere belli
+  Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem
+  Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse
+  Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,                   580
+  Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.
+  Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad pr�lia soli
+  Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma
+  Avertisse suo cognorit devia vallo,
+  H�surum portis Poenum: venisse, superbo                          585
+  Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat
+  Urbis delet�: fremit amens corde sub imo
+  Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore
+  Servandi decoris, quonam se fine minanti
+  Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.                       590
+  Hos inter gemitus obscuro noctis opac�
+  Subcedit castris Nero, qu� conjuncta feroci
+  Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.
+    Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem
+  Floruerat primo clarus pugnator in �vo.                          595
+  Mox falso l�sus non �qui crimine vulgi,
+  Secretis ruris tristes absconderat annos.
+  Sed, postquam gravior moles terrorque periclo
+  Poscebat propiore virum, revocatus ad arma
+  Tot c�sis ducibus, patri� donaverat iram.                        600
+    At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum
+  Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.
+  Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,
+  Et properi signum adcursus, sonipesque, virique
+  Substricti corpus, bis clarum buccina signum.                    605
+  Pr�terea gemino prodebant juncta magistro
+  Castra regi: verum, fratri si vita supersit,
+  Qui tandem licitum socias conjungere vires
+  Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)
+  Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.                     610
+  Nec consulta fug� segni formidine differt.
+    Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis
+  Purgarat, tenebr�que horrenda silentia alebant:
+  Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,
+  Et muta elabi tacito jubet agmina passu.                         615
+  Inlunem nacti per rura tacentia noctem
+  Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli
+  Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas
+  C�co errore vias, umbrisque ferentibus arto
+  Circumagit spatio sua per vestigia ductos.                       620
+    Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis
+  Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu
+  In sese redit, hac, casso ducente labore,
+  Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,
+  Inque errore vi� tenebrarum munus ademtum.                       625
+    Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis
+  Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late
+  Tempestas operit campos: nondum arma manusque
+  Permixt�, jam tela bibunt pr�missa cruorem
+  Hinc, juss� Poenum fugientem sistere, penn�                      630
+  Dict�� volitant; hinc lancea turbine nigro
+  Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.
+  Deponunt abitus curam, trepidique coactas
+  Constituunt acies, et spes ad pr�lia vertunt.
+    Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)                     635
+  Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto
+  Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,
+  �Per decora, extremo vobis qu�sita sub axe,
+  Per fratris laudes oro, venisse probemus
+  Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat                       640
+  Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus
+  Verterit in Rutulos domitor telluris Hiber�,
+  Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.
+  Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.
+  Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno                    645
+  Corporibus properate solo: quicumque timeri
+  Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,
+  Et poena et latebris infracto Livius �vo
+  Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,
+  Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri                     650
+  Sit pudor, et turpi finem donate senect�.�
+    At contra Nero: �Quid cessas clusisse labores
+  Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,
+  Parta ingens: nunc adcumula coepta ardua dextra.
+  Heu! temere abducto liquisti robore castra,                      655
+  Ni factum absolvit victoria; pr�cipe laudem.
+  Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.�
+    Parte alia, insignis nudatis casside canis,
+  Livius: �Huc, juvenes, huc me spectate ruentem
+  In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,                    660
+  Tantum intrate loci; et tandem pr�cludite ferro
+  Jam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes.
+  Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,
+  Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,
+  Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?�               665
+  Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro
+  Sancit, et, obtectus senium, fera pr�lia miscet.
+  Illum, per cuneos et per densissima campi
+  Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,
+  Turbati fugere Mac�, fugere feroces                              670
+  Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.
+    Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis
+  Inproba miscebat securus pr�lia fati,
+  Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis
+  Fixurum vano tumidus promiserat ore.                             675
+  Ardebat gemma Garamantide c�rula vestis,
+  Ut quum sparsa micant stellarum lumina c�lo,
+  Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.
+  Casside cornigera dependens infula sacros
+  Pr� se terrores Divumque ferebat honorem.                        680
+  Arcus erat pharetr�que viro, atque incocta cerastis
+  Spicula, et armatus peragebat bella veneno.
+  Necnon, cornipedis tergo de more repostus,
+  Sustentata genu per campum pondera conti
+  Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.                     685
+    Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,
+  Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum
+  Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.
+  Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores
+  Barbarico senior, telumque intorsit, et una                      690
+  Pr�dam animamque simul victori victor ademit.
+    Adsilit, audito tristis clamore ruin�,
+  Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare peremto
+  Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes
+  Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.                      695
+  Jam conrepta miser geminis velamina palmis
+  Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.
+  Concidit, et sacras vestes atque aurea fila
+  Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.
+  At Canthus Rutulum, Canthus possessor aren�,                     700
+  Qua celebre invicti nomen posuere Phil�ni,
+  Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis
+  Laniger� balant stabulis: ipse, otia molli
+  Exercens cura, gelido nunc flumine soles
+  Frangebat nimios pecori, nunc l�tus in herba                     705
+  Tondebat nive� splendentia vellera lan�,
+  Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,
+  Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.
+  Obcubuit clipei transfixo proditus �re,
+  Et sero ingemuit stabulis exire paternis.                        710
+    Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:
+  Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci
+  Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt
+  Nubila, quum pelago c�lum permiscuit Eurus.
+  Procer� stabant, Celtarum signa, cohortes,                       715
+  Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci
+  Laxat vis subita, et fessos errore viarum,
+  Nec soli faciles; longique laboris anhelos
+  Avertit patrius genti pavor: addere tergo
+  Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,                        720
+  Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,
+  Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta
+  Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.
+  Cedentes urguet, totas largitus habenas,
+  Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert                    725
+  Cornipedem: tunc aversi turgentia colla
+  Diripit ense Mos�: percussit pondere terram
+  Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem
+  Turbatus rapuit sonipes in pr�lia truncum.
+    Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)                  730
+  �Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
+  Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
+  Cessavit Latio dextra, et quot funera Poenis
+  Donarunt pravi suffragia tristia campi!�
+    Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem                   735
+  Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat
+  Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.
+  Celsus, ceu prima reflorescente juventa,
+  Ibat consul, ovans major majorque videri.
+  Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,                     740
+  Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis
+  Tela, sonat: �Cohibete fugam: cui cedimus hosti?
+  Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis
+  Agmina agit: nunc, qu�so, mihi nunc dextera in armis
+  Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum                    745
+  Principium, mihi cognatum Sidonia Dido
+  Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar
+  Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,
+  Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum
+  Carthago putat Hannibali: me B�tis in oris                       750
+  �quant germano pass� mea pr�lia gentes.�
+  Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,
+  Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,
+  Hastam pr�propero nisu jacit: illa per oras
+  �rati clipei et loric� tegmina summo                             755
+  Incidit haud felix humero, parceque petitum
+  Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:
+  Vana sed optanti promisit gaudia Poeno.
+    Turbati Rutuli, confusaque pectora visu
+  Terrifico: tunc increpitans conamina consul:                     760
+  �Femineis l�sum vana inter cornua corpus
+  Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.
+  Ite, docete, viri, Roman� vulnera suerint
+  Quanta adferre manus.� Tum vero effunditur ingens
+  Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.                        765
+  Jamque per extentos alterna strage virorum
+  Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam
+  Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.
+  Ut, quum venatu saltus exercet opacos
+  Dictynna, et l�t� pr�bet spectacula matri,                       770
+  Aut Pindi nemora excutiens, aut M�nala lustrans,
+  Omnis Naiadum plenis comitata pharetris
+  Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.
+  Tum per saxa fer�, perque ipsa cubilia fus�,
+  Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,              775
+  Multa strage jacent: exsultat vertice montis
+  Gratam perlustrans oculis Latonia pr�dam.
+    Audito ante alios senioris vulnere, rumpit
+  Per medios Nero s�vus iter, visaque virorum
+  �quali pugna: �Quid enim, quid deinde relictum est               780
+  Itali� fatis? hunc si non vincitis hostem,
+  Hannibalem vincetis, ait?� Ruit ocius amens
+  In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem
+  Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,
+  Per longum sterili ad pastus jactata profundo,                   785
+  Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,
+  �stuat, et, lustrans nantem sub gurgite pr�dam,
+  Absorbet late permixtum piscibus �quor.
+  Non telo mora, non dictis. �Haud amplius, inquit,
+  Elabere mihi: non hic nemora avia fallent                        790
+  Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,
+  Ut quondam terra fallax deprensus Hibera
+  Evasti nostram mentito foedere dextram.�
+    H�c Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.
+  Nam latere extremo cuspis librata resedit.                       795
+  Invadit stricto super h�c interritus ense,
+  Conlapsique premens umbone trementia membra,
+  �Si qua sub extremo casu mandata referri
+  Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.�
+  Contra Sidonius: �Leto non terreor ullo.                         800
+  Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
+  Actutum vindex; mea si suprema referre
+  Fratri verba paras, mando, Capitolia victor
+  Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa
+  Et cineres nostros.� Cupientem adnectere plura                   805
+  Ferventemque ira mortis transverberat ense,
+  Et rapit infidum victor caput: agmina fuso
+  Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.
+    Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,
+  Quum vires parco victu somnoque reducunt;                        810
+  Ac, nondum remeante die, victricia signa,
+  Qua ventum, referunt clausis formidine castris.
+  Tum Nero, procera sublimia cuspide portans
+  Ora ducis c�si, �Cannas pensavimus, inquit,
+  Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum                  815
+  Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,
+  Et geminas arcesse acies: h�c pr�mia restant,
+  Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.�
+  Compressit lacrimas Poenus, minuitque ferendo
+  Constanter mala, et, inferias in tempore dignas                  820
+  Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.
+  Tum, castris procul amotis, adversa quiete
+  Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio
+agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.
+
+Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque
+Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti
+prohibet; 11-14.
+
+Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis
+tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla
+vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus
+ducem seditio exsisteret; 15-22.
+
+Romanorum contra coeptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in
+Hispania quoque, unde Poeni pelluntur; 23-27.
+
+Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
+Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior
+Scipione, qui castra ejus vesperascente c�lo adgreditur, magnamque in
+iis stragem edit; 28-43.
+
+Inter hostes vix quisquam virtute excellit pr�ter Larum, Cantabrum
+fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi
+percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.
+
+Tanti viri pr�sidio orbati Poeni terga vertunt, et Hannon vivus
+capitur; 68-77.
+
+Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam
+cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri l�tatur; 78-93.
+
+Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit c�des; 94-106.
+
+Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi
+vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte
+Tartessum revertitur; 107-114.
+
+In Poenorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc
+omine fausto flamm� capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque
+fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione
+congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.
+
+Quo foedere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et
+pr�moliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Liby� regum
+gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem,
+opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat;
+168-179.
+
+Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius,
+terr� adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum
+populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam
+pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.
+
+Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium
+dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.
+
+Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu
+senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.
+
+Postero die orta luce adit Syphacem, et foedus cum eo facit; 229-261.
+
+Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, qu� interitum regni
+et captivitatem ei portendunt; 262-274.
+
+Juncto foedere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo
+Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen
+ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.
+
+Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania
+c�sorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos pr�miis
+propositis invitat; 284-311.
+
+Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius
+Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur;
+312-456.
+
+Cursu certant Tartessus, Hesperus, B�ticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et
+Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.
+
+Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri
+tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his
+gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt;
+527-556.
+
+Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis
+ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.
+
+Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum L�lio, hastas conjiciunt,
+sagittaque, a P.�Scipione emissa in auras ac terr� infixa, subito
+frondescit et in quercum mutatur; 575-591.
+
+Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi
+consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut
+Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.
+
+Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus
+Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya
+geratur; 603-644.
+
+Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in
+Africam trajiciat; 645-700.
+
+
+  Bruttia moerentem casus patri�que suosque
+  Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus
+  In tempus posita ad renovandum bella coquebat:
+  Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,
+  Amisso taurus regno gregis, avia clauso                            5
+  Molitur saltu certamina, jamque feroci
+  Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu
+  Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit
+  Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto
+  Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.                   10
+  Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti
+  Adjumenta forent, prava obtrectante suorum
+  Invidia revocare animos, ac stare negata
+  Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.
+  Parta tamen formido manu, et tot c�dibus olim                     15
+  Qu�situs terror, velut inviolabile telis
+  Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,
+  Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum
+  Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua
+  Agmina, barbarico tot discordantia ritu                           20
+  Corda virum mansere gradu, rebusque retusis
+  Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.
+    Nec vero Ausonia tantum se l�tus agebat
+  Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera
+  Auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis.                       25
+  Jam Mago, exutus castris, agitante pavore
+  In Libyam propero tramisit c�rula velo.
+    Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,
+  Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon
+  Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris                     30
+  Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.
+  Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,
+  Si non Scipiad� concurreret: omnia ductor
+  Magna adeo Ausonius majori mole premebat:
+  Ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben                      35
+  Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,
+  Ut pater Oceanus Neptunia c�rula vincit.
+  Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo
+  Fundere non �quam trepidanti coeperat umbram)
+  Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu                       40
+  C�duntur passim coepti munimina valli
+  Inperfecta: supercontexere herbida lapsos
+  Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.
+    Vix uni mens digna viro, novisse minores
+  Quam deceat, pretiumque operis sit tradere fam�.                  45
+  Cantaber ingenio membrorum et mole timeri
+  Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis
+  More securigera miscebat pr�lia dextra.
+  Et, quamquam fundi se circum pulsa videret
+  Agmina, deleta gentilis pube caterv�,                             50
+  C�sorum inplebat solus loca: seu foret hostis
+  Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis
+  Advers�; seu l�va acies in bella vocaret,
+  Obliquo telum reflexum Marte rotabat.
+  At, quum pone ferox aversi in terga veniret                       55
+  Victor, nil trepidans retro jactare bipennem
+  Callebat, nulla belli non parte timendus.
+  Huic ducis invicti germanus turbine vasto
+  Scipio contorquens hastam, cudone comantes
+  Disjecit crines; namque altius acta cucurrit                      60
+  Cuspis, et elata procul est ejecta securi.
+    At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,
+  Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem
+  Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras
+  Pondere belligero pulsati tegminis umbo.                          65
+  Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu
+  Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.
+  Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors
+  Avertit fuga confestim dispersa per agros.
+  Nec pugn� species, sed poen� tristis imago                        70
+  Illa erat, hinc tantum c�dentum, atque inde ruentum.
+  Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,
+  Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia c�li
+  Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.
+  Cui rector Latius: �Tanta, en, qui regna reposcant,               75
+  Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!
+  Servitio si tam faciles, cur bella refertis?�
+    H�c inter celerare gradum, conjungat ut arma,
+  Hasdrubalem ignarum cladis pr�nuntius adfert
+  Explorator eques: raptat dux obvia signa.                         80
+  At, postquam optatam l�tus contingere pugnam
+  Vidit, et ad letum magno venientia cursu
+  Agmina, suspiciens c�lum, �Nihil amplius, inquit,
+  Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma
+  Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis                  85
+  Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes
+  Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,
+  Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me
+  Pr�scia mens fallit, vestro jam nomine c�des.
+  Nam quis erit tandem campis telluris Hiber�                       90
+  Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe
+  Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum
+  Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?�
+    Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor
+  Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.                        95
+  Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,
+  Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,
+  Quum mergunt plenas tumefacta sub �quora classes;
+  Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,
+  Torret anhelantem s�vis ardoribus orbem;                         100
+  Tantum acies hominumque ferox discordia ferro
+  Demetit: haud ullus terrarum �quarit hiatus
+  Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra
+  Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.
+  Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.                    105
+  Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.
+  Stat tamen una loco perfossis debilis armis,
+  Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.
+  Nec finem daret ille dies animosaque virtus,
+  Ni perlapsa viro loric� tegmine arundo,                          110
+  Et parco summum violasset vulnere corpus,
+  Suasissetque fugam: rapido certamina linquit
+  In latebras evectus equo, noctisque per umbram
+  Ad Tartessiacos tendit per litora portus.
+    Proximus in pugna ductori Marte manuque                        115
+  Regnator Nomadum fuerat; mox foedere longo
+  Cultuque �neadum nomen Masinissa superbum.
+  Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,
+  Carpenti somnos subitus rutilante coruscum
+  Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est               120
+  Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.
+  Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum
+  Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.
+  At grand�va, Deum pr�noscens omina, mater,
+  �Sic sit, C�licol�; portentaque vestra secundi                   125
+  Condite, ait; duret capiti per secula lumen.
+  Ne vero, ne, nate, Deum tam l�ta pavesce
+  Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.
+  Hic tibi Dardani� promittit foedera gentis,
+  Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,                    130
+  Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.�
+  Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant
+  Monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores,
+  Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.
+    Aurora obscuri tergebat nubila c�li,                           135
+  Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:
+  Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.
+  Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno
+  Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:
+  �C�lestum monita et sacr� responsa parentis,                     140
+  D�sque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus
+  Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.
+  Si tibi non segnes tua contra fulmina s�pe
+  Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,
+  Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit                      145
+  Incert� mentis levitas, et mobile pectus;
+  Aut spes et l�ti sectamur pr�mia Martis.
+  Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.
+  Tu, quando Herculeis finisti pr�lia metis,
+  Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.                       150
+  Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro
+  Possedit regna, et scalas ad moenia Rom�
+  Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.�
+    Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram
+  Amplexus, �Si pulchra tibi Mavorte videtur,                      155
+  Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues
+  Ex animo socios; magna hinc te pr�mia clar�
+  Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,
+  Quam grat� studio vincetur Scipio mentis.
+  Cetera qu� in Libyam portari incendia suades,                    160
+  Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum
+  Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.�
+  Hinc juveni dona insignem velamine picto
+  Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse
+  Dejecto victor Magone animique probarat,                         165
+  Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras
+  Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.
+  Exin, firmato sociali foedere regis,
+  Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.
+    Massylis regnator erat ditissimus oris,                        170
+  Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant
+  Innumer� gentes, extremaque litore Tethys.
+  Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror
+  Bellorum, nec non Marti delecta juventus.
+  Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,              175
+  G�tulisve magis fucaret vellus ahenis.
+  Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,
+  Si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum
+  Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.
+  Verum ubi perventum, et portus tenuere carin�,                   180
+  Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,
+  Hasdrubal adflictis aderat nova foedera qu�rens
+  Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.
+    Audito, pariter populorum in regna duorum
+  Advenisse duces, qui tota mole laborent,                         185
+  Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,
+  Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne
+  Imperat, et tanto regni se tollit honore.
+  Tum l�tos volvens oculos adversa per ora,
+  Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:              190
+    �Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena
+  Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor
+  L�tus Scipiad�: revocat tua forma parentem.
+  Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades
+  Quum studio pelagi et spectandis �stibus und�                    195
+  Venissem, magnos vicina ad flumina B�tis
+  Ductores miro quondam me cernere amore.
+  Tum mihi dona viri pr�da delecta tulere,
+  Arma simul, regnoque meo tum cognita primum
+  Cornipedum frena, atque arcus, qu�s cedere nostra                200
+  Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros
+  Militi�, qui dispersas sine lege catervas
+  Vestro formarent ritu ad certamina Martis.
+  Ast ego, quum nostra (in nostris qu� copia regnis)
+  Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,                      205
+  Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,
+  Quos cohibebat ebur vagin� sectilis, enses.
+  Quare, age, l�tus habe nostros intrare penates,
+  Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas
+  Ductorem, facili, qu� dicam, percipe mente.                      210
+  Et vos, qui Tyri� regitis Carthaginis arces,
+  Hasdrubal, huc aures, huc, qu�so, advertite sensus.
+    �Quanta per Ausonios populos torrentibus armis
+  Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,
+  Utque bibant Tyrium bis quinos s�va per annos                    215
+  Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,
+  Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem
+  Considunt bella, et deponitis arma volentes?
+  Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.
+  Haud deformis erit vobis ad foedera versis                       220
+  Pacator mediusque Syphax.� Subjungere plura
+  Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus
+  Scipio demonstrat; vanique absistere coepti
+  Spe jubet, et Patres docet h�c expendere solos.
+  Suadendi modus hic: quodque est de parte diei                    225
+  Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.
+  Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,
+  Et dura in noctem curarum vincula solvunt.
+    Jamque novum terris pariebat limine primo
+  Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant                      230
+  Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,
+  Sed prorupturis rutilabant �quora flammis:
+  Exigit e stratis corpus, vultuque sereno
+  Scipio contendit Massyli ad limina regis.
+  Illi mos patrius fetus nutrire leonum,                           235
+  Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.
+  Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,
+  Et fera tractabat ludentum interritus ora.
+  Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,
+  Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti                     240
+  Gestat l�va decus: cinguntur tempora vitta
+  Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.
+  Hinc in tecta vocat, secretisque �dibus hospes
+  Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.
+    Tum prior his infit terr� pacator Hiber�:                      245
+  �Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire
+  Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,
+  O sceptri venerande Syphax; nec me �quore s�vus
+  Tardavit medio pontus: non ardua regnis
+  Qu�sumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis                     250
+  Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.
+  Non tibi Massyl� gentes, extentaque tellus
+  Syrtibus, et latis proavita potentia campis
+  Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus
+  Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.                  255
+  Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli
+  �quus C�licolum, qui Dardana l�serit arma.�
+    Audivit l�to Massylus et adnuit ore,
+  Complexusque virum, �Firmemus prospera, dixit,
+  Omina, nec votis Superi concordibus absint,                      260
+  Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.�
+  Et simul exstructis cespes subrexerat aris;
+  Victimaque admot� stabat subjecta bipenni;
+  Quum subito abruptis fugiens altaria taurus
+  Exsiluit vinclis, mugituque excita late                          265
+  Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco
+  Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;
+  Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo
+  Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.
+  Talia C�licol� casuro tristia regno                              270
+  Signa dabant, s�vique aderant gravia omina fati.
+  Hinc fractum bello regem solioque revulsum,
+  Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,
+  Qui tunc orabat socialia foedera supplex.
+  His actis repetit portum, puppesque secundo                      275
+  Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.
+    Concurrere avid� gentes, variosque subacta,
+  Pyrene misit populos: mens omnibus una.
+  Concordes regem adpellant, regemque salutant.
+  Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.                    280
+  Sed, postquam miti rejecit munera vultu,
+  Ausonio non digna viro, patriosque vicissim
+  Edocuit ritus, et Romam nomina regum
+  Monstravit nescire pati, tum versus in unam,
+  Qu� restat, curam, nullo super hoste relicto,                    285
+  Et Latios simul, et vulgum B�tisque Tagique
+  Convocat, ac medio in coetu sic deinde profatur:
+    �Quando ita C�licolum nobis propensa voluntas
+  Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,
+  Aut his occideret campis, aut, axe relicto                       290
+  Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:
+  Jam vestra tumulos terra celebrare meorum
+  Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.
+  Mente favete pari, atque aures advertite vestras.
+  Septima quum solis renovabitur orbita c�lo,                      295
+  Quique armis ferroque valent, quique arte regendi
+  Quadrijugos pollent currus, qu�s vincere planta
+  Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,
+  Adsint, et pulchr� certent de laude coron�.
+  Pr�mia digna dabo, e Tyria spolia incluta pr�da;                 300
+  Nec quisquam nostri discedet muneris expers.�
+  Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.
+    Jamque dies pr�dicta aderat, coetuque sonabat
+  Innumero campus, similatasque ordine justo
+  Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.                       305
+  Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles
+  Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.
+  Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Ly�o
+  Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.
+  Tum manes vocat excitos, laudesque virorum                       310
+  Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.
+  Inde refert sese circo, et certamina prima
+  Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.
+  Fluctuat �quoreo fremitu rabieque faventum,
+  Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,                      315
+  Atque fores oculis et limina servat equorum.
+    Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,
+  Et toto prima emicuit vix ungula cornu,
+  Tollitur in c�lum furiali turbine clamor:
+  Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur                  320
+  Quisque suos currus, magnaque volantibus idem
+  Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus
+  Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.
+  Instant pr�cipites, et equos clamore gubernant.
+  Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras                       325
+  Erigitur globus, atque operit caligine densa
+  Cornipedumque vias, aurigarumque labores.
+  Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.
+  Hos patri� favor, hos adcendit nobile nomen
+  Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,                  330
+  Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus
+  Quos juvet, et longo sonipes spectatus in �vo.
+    Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu
+  Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat
+  Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.                335
+  Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam
+  Majorem credunt pr�cepto limite partem.
+  At, qu�s interior cura, et prudentia circi
+  Altior, effusas primo certamine vires
+  Damnare, et cassis longe increpitare querelis                    340
+  Indispensato lassantem corpora nisu:
+  �Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)
+  Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.�
+  Heu surdas aures! fertur securus equorum,
+  Nec meminit, quantum campi decurrere restet.                     345
+    Proximus, a primo distans, quantum �quore currus
+  Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat
+  Astur Panchates, patrium frons alba nitebat
+  Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:
+  Ingentes animi, membra haud procera, decusque                    350
+  Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas
+  Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.
+  Crescere sublimem, atque augeri membra putares.
+  Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.
+    Tertius �quata currebat fronte Peloro                          355
+  Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret
+  Adplaus� blandos sonitus, clausumque cruento
+  Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.
+  At, docilis freni et melior parere, Pelorus
+  Non unquam effusum sinuabat devius axem;                         360
+  Sed l�vo interior stringebat tramite metam.
+  Insignis multa cervice, et plurimus idem
+  Ludentis per colla jub�; (mirabile dictu!)
+  Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis
+  Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.                       365
+  Nobilis hunc Durius stimulabat in �quore currum:
+  Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.
+  Ipsum �tola, vago Diomedi condita, Tyde
+  Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum
+  Tradebant, quos �ne� Simoentis ad undas                          370
+  Victor Tydides magnis abduxerat ausis.
+  Jamque, fere medium evecti certamine campum,
+  In spatia addebant; nisusque adprendere primos
+  Panchates animosus equos, super altior ire,
+  Et pr�cedentem jam jamque adscendere currum                      375
+  Pone videbatur, curvatisque ungula prima
+  Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.
+    At postremus Atlas; sed non et segnior ibat
+  Postremo Durio: pacis de more putares
+  �quata fronte et concordi currere freno.                         380
+  Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus
+  Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire
+  Pr�cipitem currum, et fumantes verbere cogi
+  Adsiduo violenter equos, ceu monte procella
+  Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente                 385
+  Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,
+  Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,
+  Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:
+  �Tene, Astur, certante feret quisquam �quore palmam
+  Erepto? consurge, vola, perlabere campum                         390
+  Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo
+  Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,
+  Quem ferat ad metas, jam spiritus.� H�c ubi dicta,
+  Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo
+  Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos                 395
+  Aut �quare gradus, Cyrnum post terga relinquit.
+  Confremit et c�lum, et percussus vocibus altis
+  Spectantum circus: fertur sublime per auras
+  Altius adtollens cervicem victor ovantem
+  Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.                  400
+    At postremus Atlas, Durius postremus in orbem
+  Exercent artes, l�vos nunc adpetit ille
+  Conatus, nunc ille premit, certatque subire
+  Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;
+  Donec, confisus prim�v� flore juvent�,                           405
+  Obliquum Durius conversis pronus habenis
+  Obposuit currum, atque eversum propulit axem
+  Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:
+  �Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?
+  Et nobis et equis letum commune laboras.�                        410
+  Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe
+  Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo
+  Discordes sternuntur equi: quatit �quore aperto
+  Lora suis victor, mediaque Pelorus arena
+  Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.                       415
+  Nec longum Cyrni defessos prendere currus.
+  Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum
+  Discentem, rapido pr�tervolat incitus axe:
+  Inpellit currum clamor vocesque faventum.
+  Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi              420
+  Ora superposuit sonipes, flatusque vapore
+  Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.
+  Incubuit campo Durius, misitque citatos
+  Verbere quadrupedes, nec frustra: �quare videtur,
+  Aut etiam �quavit juga pr�cedentia dexter.                       425
+    Adtonitus tum spe tanta, �Genitore, Pelore.
+  Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.
+  Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,
+  Quantum divini pr�cellat seminis ortus.
+  Victor dona dabis, statuesque altaria patri.�                    430
+  Et, ni successu nimio l�toque pavore
+  Proditus elapso foret inter verba flagello,
+  Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.
+  Tum vero infelix, veluti delapsa corona
+  Victoris capiti foret, in se versus ab ira,                      435
+  Auratam medio discindit pectore vestem,
+  Ac lacrim� simul et questus ad sidera fusi:
+  Nec jam subducto parebat verbere currus.
+  Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.
+    Interea metis, certus jam laudis, agebat                       440
+  Sese Panchates, et pr�mia prima petebat
+  Arduus; effusas lenis per colla, per armos
+  Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi
+  Adtollens gressus, magno clamore triumphat.
+    Par donum solido argento c�lata bipennis                       445
+  Omnibus, at vario distantia cetera honore.
+  Primus equum volucrem, Massyli munera regis
+  Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus
+  E Tyria, qu� multa jacet, duo pocula, pr�da,
+  Aurifero perfusa Tago: villosa leonis                            450
+  Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis
+  Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,
+  Quamvis perfracto senior subsederat axe,
+  Adcitum donat ductor, miseratus et �vum
+  Et sortem casus: famulus florente juventa                        455
+  Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.
+    His actis ductor l�ta ad certamina plant�
+  Invitat, positisque adcendit pectora donis:
+  �Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas
+  Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,               460
+  Adcipiet; c�so pater hunc detraxit Hyemps�.
+  Tertius extremam tauro solabere palmam.
+  Cetera contenti discedent turba duobus
+  Quisque ferox jaculis, qu� dat gentile metallum.�
+    Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora                      465
+  Ostendere simul vulgi clamore secundo.
+  Hos Tyri� misere domo patria incluta Gades.
+  Mox subit, adspersus prima lanugine malas,
+  B�ticus: hoc dederat puero cognomen ab amne
+  Corduba; et haud parvo certamina l�ta fovebat.                   470
+  Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali
+  Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem
+  Eurytus: excelso nutritum colle crearat
+  S�tabis, atque aderant trepidi pietate parentes.
+  Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerd�,                   475
+  Et Theron potator aqu�, sub nomine Lethes
+  Qu� fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.
+    Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,
+  Pulsantesque �stu laudum exsultantia corda,
+  Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras                       480
+  Ocius effusis nervo exturbante sagittis.
+  Diversa et studia et clamor, pendentque faventes
+  Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli
+  Nomine quemque cient: grex inclutus �quore fertur,
+  Nullaque tramissa vestigia signat arena.                         485
+  Omnes prim�vi, flaventiaque ora decori,
+  Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.
+    Extulit, incumbens medio jam limite, gressum
+  Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat
+  Pr�cedens spatiis. Instat non segnius acer                       490
+  Hesperos, ac prima stringit vestigia planta
+  Progress� calcis: satis est huic esse priori;
+  Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.
+  Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore
+  Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.                  495
+  Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,
+  Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,
+  Celsus inexhaustas effundit turbine vires
+  Non exspectato, subitusque erumpit, et auras
+  Pr�vehitur Theron: credas Cyllenida plantam                      500
+  �thereo nexis cursu talaribus ire.
+  Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:
+  Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,
+  Hesperon infestat sua per vestigia pressum.
+  Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coron�                   505
+  Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.
+    Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent
+  Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,
+  Tartessos fratrem medio Therone premebat.
+  Nec patiens ultra tollit sese �quore Theron                      510
+  Igneus, et plenum pr�tervolat Hesperon ir�.
+  Unus erat super, et met� propioribus �gros
+  Urebat finis stimulis: quascumque reliquit
+  Hinc labor, hinc penetrans pavor in pr�cordia vires,
+  Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque                    515
+  Advocat: �quantur cursus; pariterque ruebant.
+  Et forsan gemina meruissent pr�mia palma,
+  Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus
+  Theronis, fusam late per lactea colla
+  Hesperos ingenti tenuisset s�vus ab ira,                         520
+  Traxissetque comam: tardato l�tus ovansque
+  Eurytus evadit juvene, atque ad pr�mia victor
+  Emicat, et gale� fert donum insigne corusc�.
+  Cetera promisso donata est munere pubes,
+  Intonsasque comas viridi redimita corona                         525
+  Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.
+    Hinc graviora virum certamina, comminus ensis
+  Destrictus, bellique feri simulacra cientur.
+  Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vit�,
+  Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,                     530
+  Hi crevere pares ferro; spectacula digna
+  Martigena vulgo, suetique laboris imago.
+  Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?
+  Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo
+  Innumero fratres, cavea damnante furorem,                        535
+  Pro sceptro armatis inierunt pr�lia dextris.
+  Is genti mos dirus erat; patriumque petebant
+  Orbati solium lucis discrimine fratres.
+    Concurrere animis, quantis confligere par est,
+  Quos regni furor exagitat; multoque cruore                       540
+  Exsatiata simul portantes corda sub umbras
+  Obcubuere: pari nisu per pectora adactus
+  Intima descendit mucro; superaddita s�vis
+  Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,
+  Dirus in invitas effugit spiritus auras.                         545
+  Nec manes pacem passi; nam corpora junctus
+  Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis
+  Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.
+    Cetera distincto donata est munere turba,
+  Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,                       550
+  Inpressis dociles terram proscindere aratris:
+  Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum
+  Venatu juvenes, quos dat Maurusia pr�da.
+  Nec non argenti, nec non insignia vestis
+  Captiv� pretia, et sonipes, et crista nitenti                    555
+  Insurgens cono, spolia exuvi�que Libyss�.
+    Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi
+  Postrema, et met� certarunt vincere finem
+  Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,
+  Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,                      560
+  Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,
+  Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi
+  Pr�rapida potuere fuga, venator Aconteus,
+  Indibilisque, diu l�tus bellare Latinis,
+  Jam socius, volucresque vagas deprendere nube                    565
+  Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.
+  Laus Burri prima, infixit qui spicula met�:
+  Est donum serva, albentes invertere lanas
+  Murice G�tulo docta. At, quem proxima honorant
+  Pr�mia, vicinam met� qui propulit hastam,                        570
+  Adcepto l�tus puero discessit Ilerdes,
+  Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.
+  Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus
+  Nec timidos agitare canes latratibus aprum.
+    Quos postquam clamor plaususque probavit honores,              575
+  Germanus ducis atque effulgens L�lius ostro
+  Nomina magna vocant l�ti manesque jacentum,
+  Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat
+  Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.
+  Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,                        580
+  Ductor, ut �quavit meritis pia pectora donis,
+  Et frater thoraca tulit multiplicis auri,
+  L�lius Asturica rapidos de gente jugales,
+  Contorquet magnis victricem viribus hastam
+  Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.                     585
+  Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo
+  Substitit ante oculos, et terr� infixa coh�sit.
+  Tum subit� frondes, celsoque cacumine rami,
+  Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.
+  Ad majora jubent pr�sagi tendere vates;                          590
+  Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.
+    Quo super augurio, pulsis de litore cunctis
+  Hesperio Poenis, ultor patri�que domusque
+  Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.
+  Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,                        595
+  Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.
+  Sed frigens animis, nec bello prospera turba
+  Ancipiti senior temeraria coepta vetabant,
+  Magnosque horrebant cauta formidine casus.
+    Ergo, ubi delato consul sublimis honore                        600
+  Ad Patres consulta refert, deturque potestas,
+  Orat, delend� Carthaginis, altius orsus
+  Hoc grand�va modo Fabius pater ora resolvit:
+  �Haud equidem metuisse queam, satiatus et �vi
+  Et decoris, cui tam superest et gloria et �tas,                  605
+  Ne credat nos invidi� certamine consul
+  Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen
+  Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude
+  Facta nova; verum et patri�, dum vita manebit,
+  Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.                 610
+  Bella nova in Liby� moliris ducere terras?
+  Hostis enim deest Ausoni�; nec vincere nobis
+  Est satis Hannibalem: petitur qu� gloria major
+  Litore Eliss�o? stimuli si laudis agunt nos,
+  Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis                   615
+  Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus
+  Ductoris s�vi, vult tandem, haurire cruorem.
+  Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est
+  Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes
+  Deseris, ac septem denudas proditor arces.                       620
+    �An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,
+  Non dira illa lues notis jam moenibus urbis
+  Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis
+  Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas
+  Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli                       625
+  Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta
+  Fulvius, �quoreis Liby� revocabimus oris?
+  Vince domi, et trinis moerentem funera lustris
+  Ausoniam purga bello: tum tende remotos
+  In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos                    630
+  Molire; angust� prohibent nunc talia coepta
+  Res Ital�: pater ille tuus, qui nomina vestr�
+  Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi
+  Tenderet ad ripas, revocato milite primus
+  Descendenti avide superatis Alpibus ultro                        635
+  Obposuit sese Hannibali: tu consul abire
+  A victore paras hoste, atque avellere nobis
+  Scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit
+  Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,
+  Capta damnabis consulta inprovida Roma.                          640
+  Sed fac turbatum convertere signa, tu�que
+  Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,
+  Cujus tu vallum vidisti e moenibus urbis.�
+  H�c Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.
+    Tum contra consul: �C�sis ductoribus olim                      645
+  Magnanimis leto gemino, quum tota subisset
+  Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,
+  Non Fabio, non, qu�s eadem est sententia cordi,
+  Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis
+  Excepi nubem belli, solusque ruenti                              650
+  Objeci c�lo caput, atque in me omnia verti.
+  Tum grand�va manus, puero male credita bella,
+  Atque idem hic vates temeraria coepta canebat.
+  D�s grates laudemque fero, sub numine quorum
+  Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis �tas,                  655
+  Inbellesque anni, necdum maturus ad arma
+  Scipio, restituit terras inl�sus Hiberas
+  Trojugenis: pepulit Poenos, solisque secutus
+  Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe
+  Hesperio nomen Liby�, nec rettulit urbi                          660
+  Signa prius, quam fumantes circa �quora vidit
+  Romano Phoebum solventem litore currus.
+  Adscivit reges idem: nunc ultimus actis
+  Restat Carthago nostris labor: hoc sator �vi
+  Jupiter �terni monet. Hannibali ecce senectus                    665
+  Intremit, aut �gros simulat mentita timores,
+  Ne finem longis tandem peperisse ruinis
+  Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis
+  Experta, et robur florentibus auximus annis.
+    �Ne vero fabricate moras; sed currere sortem                   670
+  Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum
+  Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto
+  Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo
+  Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,
+  Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,                675
+  Si segnes clauso traheremus pr�lia vallo.
+  Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,
+  Laurentes potuit populos et Troia adire
+  Moenia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?
+  Et potuit Latium longo depascere bello?                          680
+  Nos Liby� terris tramittere signa pigebit?
+  Et Tyrias agitare domos? Secura pericli
+  Litora lata patent, et opima pace quieta
+  Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri
+  Adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum                       685
+  Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.
+    �Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra
+  In Latio fecere senem, cui tertia large
+  Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,
+  Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem               690
+  Avertam patri� sedes: an Roma videbit
+  Turpia Agenore� muris vestigia dextr�?
+  Carthago inmunis nostros secura labores
+  Audiet interea, et portis bellabit apertis?
+  Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis                   695
+  Ariete Sidonio turres, si templa suorum
+  Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.�
+    Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,
+  Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati
+  Ut foret Ausoni�, tramittere bella dederunt.                     700
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem
+pelli Italia vincique posse, si mater Id�a a Pessinunte Romam
+transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum,
+Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Rom� esset:
+missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres
+judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire
+jussus obviam De�, eam adcipit de nave, qu� deinde inter cymbalorum
+tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim
+trahitur; 1-22.
+
+Eadem mox in vado fluminis h�ret; at Claudia Quinta propalam precata,
+ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata,
+sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.
+
+Tum l�ta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet,
+et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque
+viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.
+
+Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium
+Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Poenos, literas dat, quibus
+etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo
+Romano init� societatis fallat; 59-82.
+
+Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta
+noctu incendit; 83-91.
+
+Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix
+e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.
+
+Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam
+juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in
+Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur;
+109-145.
+
+Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Poenorumque iterum fugam
+capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem
+propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant;
+146-157.
+
+Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patri� periculo
+certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium
+inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia
+adjutus esset: 158-200.
+
+Terram tamen hostilem, etsi invitus moestusque, relinquit, nec Romani
+duces discessum ejus remorantur; 201-217.
+
+Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Itali� aufertur, illuc
+redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.
+
+Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua s�viente
+tristem lamentatur sortem suam; 236-282.
+
+Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal
+classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit;
+283-291.
+
+Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua
+ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot
+exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
+alicujus pugn� memoria militem venit, refert; 292-337.
+
+Romani contra milites mor� inpatientes signum pr�lii committendi
+poscunt; 338-340.
+
+Magna h�c rerum molimina procul e nubibus moesto vultu lustrat Juno,
+quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Poenos adjuvare desinat,
+neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum
+sit, inferat moram; 341-356.
+
+Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare
+et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut
+neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui
+patiatur; 357-369.
+
+His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem
+pr�senti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille
+nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur;
+370-384.
+
+Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum
+certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe
+clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora
+aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.
+
+Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer
+juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in
+turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.
+
+L�lius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem
+sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.
+
+Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, c�sisque Herio ac Pleminio
+fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.
+
+Alia campi parte Scipio Poenos, usu militi� famaque rerum gestarum
+Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis;
+479-508.
+
+Mox ipsum qu�rit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat;
+509-521.
+
+Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa
+Scipionis imagine; 522-533.
+
+Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec
+procul a pr�lio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.
+
+Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit
+campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito
+conlabitur; 548-557.
+
+Tum Poenus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere
+in animum inducit; 558-566.
+
+Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se
+erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a
+campo removet; 567-580.
+
+Interea Poeni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie
+excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum
+late fuga sparguntur; 581-596.
+
+Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis
+pugn� stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.
+
+Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem
+sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras qu�rit;
+605-617.
+
+Ita pr�lio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio
+Romam profectus non modo primus imperator nomine devict� a se gentis
+ac terr� nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem
+invehitur; 618-628.
+
+Currum ejus pr�cedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et
+tabul� victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in
+ferculis pr�feruntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar,
+insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut
+Camillus, laudibus in c�lum tollitur; 629-654.
+
+
+  Hostis ut Ausoniis discederet advena terris,
+  Fatidic� fuerant oracula prisca Sibyll�,
+  C�licolum Phrygia genetricem sede petitam
+  Laomedonte� sacrandam moenibus urbis:
+  Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni                      5
+  Concilio Patrum, pr�sentis degeret �vi
+  Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!
+  Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe
+  Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,
+  Obvius adcitis properabat Scipio sacris,                          10
+  Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella
+  Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.
+  Isque ubi longinquo venientia numina ponto
+  Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora
+  Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim,                       15
+  Femine� tum deinde manus subiere, per amnem
+  Qu� traherent celsam religatis funibus alnum.
+    Circum arguta cavis tinnitibus �ra, simulque
+  Certabant rauco resonantia tympana pulsu;
+  Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte                       20
+  Casta colunt; qui Dict�o bacchantur in antro;
+  Quique Id�a juga et lucos novere silentes.
+  Hos inter fremitus ac l�to vota tumultu,
+  Substitit adductis renuens procedere vinclis
+  Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis h�sit.                    25
+  Tum puppe e media magno clamore sacerdos,
+  �Parcite pollutis contingere vincula palmis,
+  Et procul hinc, moneo, procul hinc, qu�cumque profan�,
+  Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;
+  Dum satis est monuisse De�: quod si qua pudica                    30
+  Mente valet, si qua inl�si sibi corporis adstat
+  Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.�
+    Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,
+  Claudia, non �qua populi mala credita fama,
+  In puppim versis palmisque oculisque profatur:                    35
+  �C�licolum genitrix, numen, quod numina nobis
+  Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,
+  Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,
+  Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,
+  Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.�                 40
+  Tum secura capit funem; fremitusque leonum
+  Audiri visus subito, et graviora per auras
+  Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Div�.
+  Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),
+  Contraque adversas ducentem pr�venit undas.                       45
+  Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,
+  Finem armis tandem, finemque venire periclis.
+    Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra
+  Abscondit late propulsis puppibus �quor,
+  Cui numen pelagi placaverat hostia taurus,                        50
+  Jactaque c�ruleis innabant fluctibus exta.
+  Tunc a sede Deum purumque per �thera laps�
+  Armiger� Jovis ante oculos coepere volucres
+  �quoreas monstrare vias, ac ducere classem.
+  Augurium clangor l�tum dabat: inde, secuti                        55
+  Tantum progressos liquida sub nube volatus,
+  Quantum non frustra speculantum lumina servant,
+  Litora Agenore� tenuerunt perfida terr�.
+    Nec segnis, tanta in semet veniente procella,
+  Africa terribilem magno sub nomine molem                          60
+  Regis opes contra et Massyla paraverat arma:
+  Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus
+  Terror erat: campos pariter vallesque refusas
+  Litoraque inplerat, nullo decorare tapete
+  Cornipedem Nomas adsuetus, dens�que per auras                     65
+  Condebant jaculis stridentibus �thera nubes.
+  Inmemor is dextr�que dat� junctique per aras
+  Foederis, et mensas testes, atque hospita jura,
+  Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore,
+  Ruperat, atque toros regni mercede pararat.                       70
+  Virgo erat eximia specie claroque parente,
+  Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis,
+  Ceu face subcensus prima t�daque jugali,
+  Vertit opes gener ad Poenos, Lati�que soluto
+  Foedere amiciti�, dotalia transtulit arma.                        75
+    Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem
+  Ductori monuisse fuit, missique minantur,
+  Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet:
+  Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymen�os
+  Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe,                      80
+  Si renuat, blando nimium facilique marito
+  Statura obsequia et thalami flagrantis amores.
+    Sic Latius permixta minis, at cassa movebat
+  Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures.
+  Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses                     85
+  Advocat, et, castas polluti foederis aras
+  Testatus, varia Martem movet inpiger arte.
+    Castra, levi calamo cannaque intecta palustri,
+  Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,
+  Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,                     90
+  Ac tacita spargit celata incendia nocte.
+  Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem
+  Coeperunt ignes, et se per pinguia magno
+  Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras,
+  Et frenos volucri propellunt lumine flamm�.                       95
+  It totis inimica lues cum turbine castris,
+  Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo
+  Arida, et ex omni manant incendia tecto.
+  Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis
+  Excitis somno, multorumque ora vocantum                          100
+  Auxilium invadunt flamm�: fluit undique victor
+  Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque
+  Conripit: exundat pestis, semiustaque castra
+  Ardenti volitant per nubila summa favilla.
+    Ipsius ingenti regis tentoria saltu                            105
+  Lugubre increpitans late circumvolat ardor;
+  Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles
+  E somno ac stratis rapuisset multa precantem.
+  Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires
+  Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno                        110
+  Lenierat pubes infaust� vulnera noctis,
+  Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,
+  Inmanes animos; adflataque barbarus ora
+  Castrorum flammis, et se velamine nullo
+  Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas                     115
+  Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem,
+  Nec claro potuisse die, nec sole tuente,
+  A quoquam vinci: jactarat talia vecors;
+  Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat
+  Atropos; et tumid� properantur stamina lingu�.                   120
+    Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,
+  Qui, silvas ac saxa trahens, per devia pr�ceps
+  Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat,
+  Ante omnes pr�vectus equo, trahit agmina voce.
+  Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat                       125
+  Viso rege procul raptis exercitus armis.
+  Ac sibi quisque, �Videsne, videsne, ut in agmine primo
+  Massylus volitet, deposcens pr�lia, rector?
+  Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras
+  C�licolum, et casti ductoris foedera rupit.                      130
+  Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.�
+  Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt.
+  Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem
+  Naribus hasta volans, erexitque ore cruento
+  Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras.                    135
+  Corruit asper equus, confixaque cuspide membra
+  Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.
+  Invadunt, vanumque fug�, atque adtollere fessos
+  Adnitentem artus, revocato a vulnere telo,
+  Conripiunt: tum vincla viro manic�que (pudendum)                 140
+  Addita, et, exemplum non unquam fidere l�tis,
+  Sceptriferas arta palmas vinxere catena.
+    Ducitur ex alto dejectus clumine regni,
+  Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque
+  Litora ad Oceani sub nutu viderat �quor.                         145
+  Prostratis opibus regni Phoenissa metuntur
+  Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum
+  Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.
+    Stabat Carthago, truncatis undique membris
+  Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem                          150
+  Hannibal absenti retinebat nomine molem.
+  Id reliquum fessos opis auxiliique ciere
+  Rerum extrema jubent: huc confugere paventes,
+  Postquam se Superum desertos numine cernunt.
+  Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina,                    155
+  Qui revocent, patri�que ferant mandata monentis,
+  Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.
+    Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras,
+  Et fera ductoris turbabant somnia mentem.
+  Namque gravis curis carpit dum nocte quietem,                    160
+  Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum
+  Visus erat simul adversos mucronibus in se
+  Destrictis ruere, atque Itala depellere terra:
+  Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis
+  In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat.                     165
+  Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes
+  Qu�rebat, terr�que ulnis amplexus utrisque
+  H�rebat Lati�; donec vis s�va profundo
+  Truderet, et rapidis daret absportare procellis.
+    His �grum visis adeunt, mandata ferentes,                      170
+  Legati, patri�que extrema pericula pandunt:
+  Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas
+  Regnator tulerit Liby�, letoque negato,
+  Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret
+  Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,              175
+  Non una concussa fuga: se, triste profatu,
+  Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti
+  Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.
+  Pr�rapidum juvenem minitari, Bruttia servet
+  Litora dum Poenus, detracturum ignibus atris,                    180
+  In quam se referat, patriam, suaque incluta facta.
+  H�c postquam dicta, et casus patuere metusque,
+  Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.
+    Audivit torvo obtutu defixus, et �gra
+  Expendit tacite cura secum ipse volutans,                        185
+  An tanti Carthago foret: sic deinde profatur:
+  �O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam
+  Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes,
+  Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam,
+  Atque �quasse solo potui, traducere captam                       190
+  Servitum gentem, Latioque inponere leges.
+  Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis
+  Submisso tirone negant recreare maniplos,
+  Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes
+  Hannoni placet, induitur tota Africa flammis:                    195
+  Pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas.
+  Nunc patri� decus, et patri� nunc Hannibal unus
+  Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra.
+  Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque
+  Et patri� muros, et te servabimus, Hannon.�                      200
+    H�c ubi detonuit, celsas e litore puppes
+  Propellit, multumque gemens movet �quore classem.
+  Non terga est ausus cedentum invadere quisquam,
+  Non revocare virum: cuncti pr�stare videntur,
+  Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat                 205
+  Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste
+  Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster
+  Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco
+  Interea voto non auras poscit amicas,
+  Contentus caruisse Noto, pacemque quietam                        210
+  Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum
+  Sidonius visus converterat undique miles;
+  Ductor defixos Itala tellure tenebat
+  Intentus vultus, manantesque ora rigabant
+  Per tacitum lacrim�, et suspiria crebra ciebat.                  215
+  Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates
+  Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.
+    Ut vero adfusis puppes procedere ventis,
+  Et sensim coepere procul subsidere montes,
+  Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus;             220
+  H�c secum infrendens: �Mentisne ego compos, et hoc nunc
+  Indignus reditu, qui memet finibus unquam
+  Amorim Ausoni�? flagrasset subdita t�dis
+  Carthago, et potius cecidisset nomen Eliss�.
+  Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela                     225
+  A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque
+  Detraxi solio? sparsissem incendia montes
+  Per septem bello vacuos, gentique superb�
+  Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.
+  Cur porro h�c angant? nunc, nunc invadere ferro                  230
+  Quis prohibet, rursumque ad moenia tendere gressus?
+  Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum,
+  Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas.
+  Flectite in Italiam proras, avertite classem.
+  Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.�                         235
+    Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto
+  Prospexit, vertique rates ad litora vidit,
+  Quassans c�ruleum genitor caput �quora fundo
+  Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.
+  Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas                    240
+  Concitat �olias, ac nubibus �thera condit.
+  Tum, penitus telo molitus regna tridenti
+  Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu,
+  Ac totum Oceani turbat caput. �quora surgunt
+  Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.                 245
+    Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster
+  Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda.
+  Insequitur sublime ferens nigrantibus alis
+  Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer
+  Discordi flatu, et partem rapit �quoris, Eurus.                  250
+  Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare
+  Fulmina, et in classem ruere inplacabile c�lum.
+  Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira
+  Ventorum, noctemque freto inposuere tenebr�.
+  Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella                   255
+  Antenn� inmugit, stridorque inmite rudentum
+  Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,
+  Ductoris frangit super ora trementia fluctum.
+  Exclamat, volvens oculos c�loque fretoque:
+    �Felix, o frater, Divisque �quate cadendo,                     260
+  Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis
+  Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,
+  Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.
+  At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi ill�
+  Egregi� obcubuere anim�, dimittere vitam                         265
+  Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,
+  Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.�
+    Talia dum m�ret, diversis flatibus acta
+  In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris
+  �quoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.                    270
+  Mox, nigris alt� pulsa exundantis aren�
+  Vorticibus, ratis �thereas remeavit ad auras,
+  Et fluctus supra, vento librante, pependit.
+  At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa
+  Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes.                275
+  Increpuere ictu pror�; tum murice acuto
+  Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.
+  Hic varia ante oculos facies: natat �quore toto
+  Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,
+  Florentis Capu� gaza, et seposta triumpho                        280
+  Laurens pr�da ducis, tripodes, mens�que Deorum,
+  Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.
+    Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,
+  Talibus adloquitur regem maris: �Hoc satis ir�
+  Interea, genitor: satis ad majora minarum.                       285
+  Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba
+  Hoc Carthago decus, nullo superabile bello
+  Progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni
+  �neadas undis totoque eguisse profundo.�
+  Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus;                  290
+  Obviaque adversis propellunt agmina castris.
+    Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda
+  Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram
+  Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.
+  �Tu mihi Flaminii portas rorantia c�si                           295
+  Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus
+  Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa
+  Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima
+  Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.
+  Ecce manus, qu� te pulsantem, belliger Appi,                     300
+  Moenia sublimis Capu� de culmine muri
+  Excelso fusa moribundum propulit hasta.
+  Ecce aliud fulmen dextr�, quo nobile nomen
+  Fulvius excepit non unum pectore vulnus.
+  Huc prima te siste acie, cui consul in armis                     305
+  Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,
+  Qui nobis (memini) ad Cannas l�tissimus ir�
+  Servili fers ora ducis subfixa veruto.
+    �Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum
+  Non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum                      310
+  O juvenis: qualem vidi, quum flumine s�vo
+  Insignis Trebi� complexum ingentibus ulnis
+  Mersisti fundo luctantem vana tribunum.
+  At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas
+  Scipiad� patris tinxisti sanguine ferrum,                        315
+  Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.
+  Horrescamne ipsos, veniant ad pr�lia, Divos,
+  Quum stetis turm�, vidi certantia c�lo
+  Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?
+  Quum videam, quorum ferro manibusque capaces                     320
+  Arsere Argyrip� campi, num segnior ibis
+  Nunc mihi, qui primus torques in moenia telum
+  Dardana, nec nostr� facilis concedere laudi?
+    �Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra,
+  Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras                    325
+  Quum starem, perferre ferox h�c vana jubebas
+  Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas?
+  Quid vos, qu�s claro deletum est Marte Saguntum,
+  Exhorter, quos nobilitant primordia belli?
+  Ut meque et vobis dignum, defendite, qu�so,                      330
+  Pr�teritas dextr� laudes. Divum ipse favore,
+  Vincendoque senex patriam post trina labantem
+  Lustra, et non visos tam longa �tate penates,
+  Ac natum, et fid� jam pridem conjungis ora,
+  Confisus vobis, repeto: non altera restat                        335
+  Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.
+  Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.�
+  Hannibal h�c: sed non patiens remorantia verba
+  Ausonius miles, quoties dux coeperat ora
+  Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.                   340
+    H�c procul aeria speculantem nube sororem
+  Ut vidit Divum genitor, moestosque sub acri
+  Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:
+  �Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:
+  Num Poeni casus ducis, et Carthaginis angit                      345
+  Cura tu�? sed enim reputa tecum ipsa furores
+  Sidonios: gentem contra et fatalia regna
+  Teucrorum quis erit, qu�so, germana, rebelli
+  Fractis foederibus populo modus? Ipsa malorum
+  Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,                    350
+  Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.
+  Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem
+  Inmisti Latio; tremuerunt moenia Rom�,
+  Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos
+  Humani generis: tempus componere gentem.                         355
+  Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.�
+    Tum supplex Juno: �Neque ego, mutare laborans,
+  Qu�s est fixa dies, pendenti nube resedi:
+  Nec revocare acies, bellumve extendere qu�ro:
+  Qu� donare potes, quoniam mihi gratia languet,                   360
+  Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum
+  Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,
+  Ut placet, et cineres Troj� Carthagine regnent.
+  Illud te gemini per mutua pignora amoris
+  Et soror et conjux oro, tranare pericla                          365
+  Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,
+  Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.
+  Stent etiam contusa malis mea moenia, fracto
+  Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.�
+    Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:                370
+  �Do spatium muris, ut vis, Carthaginis alt�.
+  Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,
+  Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt
+  Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,
+  Qui nunc servatas evertat funditus arces.                        375
+  �thereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,
+  Ereptus pugn�: miscere hic sidera ponto,
+  Et terras inplere volet redeuntibus armis.
+  Novi feta viri bello pr�cordia; sed lex
+  Muneris h�c esto nostri: Saturnia regna                          380
+  Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam
+  Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;
+  Ne, si miscebit latis fera pr�lia campis,
+  Romulei nequeas juvenis subducere dextr�.�
+    Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,                   385
+  Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt
+  Sidera: non alio graviores tempore vidit
+  Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,
+  Majores certare duces; discriminis alta
+  In medio merces, quidquid tegit undique c�lum.                   390
+  Ibat Agenoreus pr�fulgens ductor in ostro,
+  Excelsumque caput penna nutante levabat
+  Crista rubens, s�vus magno de nomine terror
+  Pr�cedit, Latioque micat bene cognitus ensis.
+  At contra ardenti radiabat Scipio cocco,                         395
+  Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una
+  C�larat patrui spirantes pr�lia dira
+  Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.
+  Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,
+  In ducibus stabat spes et victoria solis.                        400
+  Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,
+  Scipio si Libycis esset generatus in oris,
+  Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.
+  Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,
+  Haud dubitant terras Itala in ditione futuras.                   405
+    Contremuere aur�, rapido vibrantibus hastis
+  Turbine, et horrificam traxere per �thera nubem.
+  Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora
+  Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.
+  Sternitur in medium contemtrix turba pericli,                    410
+  Qu� primis se pr�cipitem tulit obvia telis,
+  Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.
+  Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus �vi,
+  In primas Macetum turmas inmania membra
+  Infert, et jaculo circumvolat alite campum.                      415
+  C�rulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules
+  Agmina falcifero circumvenit arta covino.
+  Graia phalanx patrio densarat more catervas,
+  Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.
+  Inmemor has pacti post foedus in arma Philippus                  420
+  Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.
+    Rarescit multo laxatus vulnere miles,
+  Atque aperit patulas prostrato corpore late
+  Inter tela vias; inrumpit mole ruin�
+  Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.                     425
+  Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo
+  Mantua labenti genitrix dimiserat �vo.
+  Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.
+  At Clytium Selius, Pell�um et vana tumentem
+  Ad nomen patri� Clytium; sed gloria Pell�                        430
+  Haud valuit misero defendere Daunia tela.
+    S�vior his Latios vastabat Bruttia signa
+  L�lius increpitans: �Adeone Oenotria tellus
+  Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque
+  Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?                          435
+  Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore
+  Insuper externas petitis perfundere terras?�
+    H�c dicens Silarum, meditantem in pr�lia, telo
+  Pr�venit: hasta volans imo sub gutture sedit,
+  Et vit� vocisque vias simul incita clausit.                      440
+  Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano
+  Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,
+  Armorumque habitus noti, et vox consona lingu�.
+  Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus
+  Terga fuga, �state, ac nostram ne prodite gentem,�               445
+  Vociferans subit, et convertit pr�lia dextra.
+  Qualis in �stiferis Garamantum feta veneno
+  Adtollit campis ferventi pastus arena
+  Colla Par�tonius serpens, lateque per auras
+  Undantem torquet perfundens nubila tabem.                        450
+    Continuo infesta portantem cuspide vulnus
+  Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen
+  Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.
+  Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis
+  Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,                       455
+  Qu�rebatque miser morienti lumine fratrem,
+  Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,
+  Pleminius s�vum mucronem ante ora coruscat,
+  Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.
+    Huic proles Barc�: �Germanum reddere vero                      460
+  Si placet, haud renuo: maneant modo foedera nostra,
+  Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam
+  Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda
+  Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit
+  Itala? tum manes inimicos �de repellat                           465
+  �terna, socioque abigat me frater Averno.�
+  Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,
+  Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris
+  Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.
+  Extendit labens palmas, Heriumque jacentem                       470
+  Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.
+  Tum Libys invadit mixt� certamina turb�,
+  Convertitque ruens per longum hostilia terga:
+  Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum
+  Terrificant, summique labat domus alta parentis,                 475
+  Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora
+  Lux atrox micat, et pr�sens adstare viritim
+  Creditur intento perculsis Jupiter igne.
+    Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,
+  Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,                    480
+  Aspera pugna novas varia sub imagine leti
+  Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;
+  Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;
+  Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;
+  Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus.                      485
+  Ipse super strages ductor Rhoeteius instat;
+  Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,
+  Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors
+  L�tus c�de nives, glaciemque Aquilonibus actam
+  Perrumpit stridens sub pondere belliger axis.                    490
+    Jamque ardore truci lustrans fortissima qu�que
+  Nomina obit ferro: claris spectata per orbem
+  Stragibus obcumbit late inter tela juventus.
+  Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi
+  Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;                        495
+  Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique
+  Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta
+  Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque
+  Irent direptum, mactantur comminus uno
+  Exitio; redduntque animas, temerata ferebant                     500
+  Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas
+  Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus
+  Plena acies propere retro exanimata ruebat.
+  Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis
+  Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus                   505
+  Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:
+  Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,
+  Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.
+    Verum ubi cunctari t�det dispersa virorum
+  Pr�lia sectantem, et leviori Marte teneri,                       510
+  Omnes in caussam belli auctoremque malorum
+  Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus
+  Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis
+  Subdatur, c�sique cadant exercitus omnis,
+  Profectum Latio: contra, si concidat unus,                       515
+  Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.
+  Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,
+  Rimaturque ducem: juvat in certamina summa
+  Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota
+  Spectante Ausonia; celsus clamore feroci                         520
+  Provocat increpitans hostem, et nova pr�lia poscit.
+    Quas postquam audivit voces conterrita Juno,
+  Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,
+  Effigiem informat Latiam, propereque coruscis
+  Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque                      525
+  Romulei ducis, atque humeris inponit honorem
+  Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis
+  Pr�lia, et audaces adicit sine corpore motus.
+  Tum par effigies fallacis imagine vana
+  Cornipedis moderanda cito per devia passu                        530
+  Belliger� datur ad speciem certaminis umbr�.
+  Sic Poeni ducis ante oculos exsultat, et ultro
+  Scipio Junoni similatus tela coruscat.
+  At, viso l�tus rectore ante ora Latino,
+  Et tandem propius sperans ingentia, Poenus                       535
+  Quadrupedi citus inponit velocia membra,
+  Et jacit adversam properati turbinis hastam.
+    Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,
+  Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti
+  Jam compos voti, ferrata calce cruentat                          540
+  Cornipedem, et largas Poenus quatit asper habenas.
+  �Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?
+  Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.�
+  H�c ait, et stricto sequitur mucrone volantem,
+  Donec longinquo frustratum duxit in arva                         545
+  Diversa spatio procul a certamine pugn�.
+  Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.
+    Fulmineus ductor, �Quisnam se lumine c�co
+  Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem
+  Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis?                   550
+  Sed non avelles unquam, quicumque secundus
+  C�licolum stas Ausoni�, non artibus hostem
+  Eripies verum nobis.� Frena inde citati
+  Convertit furibundus equi, campumque petebat,
+  Quum subit� occulto pestis conlapsa tremore                      555
+  Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo
+  Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.
+  Tum vero inpatiens, �Vestra est h�c altera, vestra
+  Fraus, inquit, Superi: non fallitis: �quore mersum
+  Texissent scopuli, pelagusque hausisset et und�.                 560
+  Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,
+  Qu�s pugn� auspicium dedimus, c�duntur; et absens
+  Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum
+  Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit
+  Tartareus torrens?� Simul h�c fundebat, et una                   565
+  Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.
+    Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora
+  Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,
+  Atque his adloquitur versantem ingloria fata:
+  �Qu�nam te silvis adcedere caussa subegit                        570
+  Armatum nostris? num dura ad pr�lia tendis,
+  Magnus ubi Ausoni� reliquos domat Hannibal armis?
+  Si velox gaudes ire, et compendia grata
+  Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.�
+  Adnuit, atque onerat promissis pectora largis                    575
+  Pastoris, Patresque docet Carthaginis alt�
+  Magna repensuros, nec se leviora daturum.
+  Pr�cipitem et vasto superantem proxima saltu
+  Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,
+  Non gratam invito servat celata salutem.                         580
+    Interea Cadmea manus, deserta pavensque,
+  Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit
+  S�vi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,
+  Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.
+  Ingruit Ausonius, versosque agit �quore toto                     585
+  Rector, jamque ips� trepidant Carthaginis arces.
+  Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis
+  Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes
+  Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,
+  Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:                      590
+  Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.
+  Sic ubi, vi c�ca tandem devictus, ad astra
+  Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,
+  Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,
+  Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres                          595
+  Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.
+    At fessum tumuto tandem regina propinquo
+  Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atr�
+  Adparent admota oculis vestigia pugn�.
+  Qualem Gargani campum, Trebi�que paludem,                        600
+  Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem
+  Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)
+  Prostratis facies aperitur dira maniplis.
+  Tum superas Juno sedes turbata revisit.
+  Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,                 605
+  Quum secum Poenus: �C�lum licet omne soluta
+  In caput hoc compage ruat, terr�que dehiscant,
+  Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, �vo;
+  Decedesque prius regnis, quam nomina gentes
+  Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo                610
+  Securam te, Roma, mei; patri�que superstes
+  Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna
+  Pr�cellis, resident hostes: mihi satque superque,
+  Ut me Dardani� matres atque Itala tellus,
+  Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.�                615
+  Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos
+  Inde petit retro montes tutasque latebras.
+    Hic finis bello: reserantur protinus arces
+  Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,
+  Armaque, et incis� leges, opibusque superbis                     620
+  Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.
+  Excels� tum s�va rates spectacula Poenis
+  Flammiferam adcepere facem, subitaque procella
+  Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.
+    Mansuri compos decoris per secula rector,                      625
+  Devict� referens primus cognomina terr�,
+  Securus sceptri, repetit per c�rula Romam,
+  Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.
+  Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat
+  Lumina, et aurat� servabant colla caten�.                        630
+  Hic Hannon, clarique genus Phoenissa juventa,
+  Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,
+  Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas,
+  Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.
+    Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas                   635
+  Ibat, et effigies or� jam lenis Hiber�,
+  Terrarum finis Gades, ac laudibus olim
+  Terminus Herculeis Calpe, B�tisque lavare
+  Solis equos dulci consuetus fluminis unda:
+  Frondosumque apicem subigens ad sidera mater                     640
+  Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,
+  Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.
+  Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,
+  Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.
+  Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro,              645
+  Martia pr�bebat spectanda Quiritibus ora.
+  Qualis odoratis descendens Liber ab Indis
+  Egit pampineos frenata tigride currus.
+  Aut quum Phlegr�is, confecta mole Gigantum,
+  Incessit campis tangens Tirynthius astra.                        650
+  Salve, invicte parens, non concessure Quirino
+  Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.
+  Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum,
+  Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.
+
+
+
+
+FINIS.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Errata
+
+  I.505
+    �Conditor Alcide  [_open quote conjectural_]
+  III.712
+    ... in terris Hannibal auras.��  [_second � added by transcriber_]
+  V.549
+    conlapsaque membra  [-labsa-]
+  VII.458,472
+    �Dumque hic aligeris ...
+    �Sed vict� fera bella De�
+      [_continuing � added by transcriber_]
+  VIII Argumentum
+    278-297  [278-279]
+  VIII.49
+    ... breviterque antiqua revolvam.�  [_close quote conjectural_]
+  VIII.152
+    �Adcepi infelix ...  [_open quote conjectural_]
+  VIII.533
+    ... multo cum milite Graia,  [_no line-end punctuation_]
+  IX.216
+    ... tende in Capitolia cursum.�  [_close quote missing_]
+  XII.658
+    Quo tremat et Rhodope  [RRodope]
+  XIV Argumentum
+    Ornytos ... natat; 477-480. / et Scyron ... transfigitur; 481-486.
+      [_punctuation and capitalization unchanged_]
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by 
+Caius Silius Italicus
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+***** This file should be named 27219-8.txt or 27219-8.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/2/1/27219/
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Biblioth�que nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/27219-8.zip b/27219-8.zip
new file mode 100644
index 0000000..b8a5243
--- /dev/null
+++ b/27219-8.zip
diff --git a/27219-h.zip b/27219-h.zip
new file mode 100644
index 0000000..36f1e84
--- /dev/null
+++ b/27219-h.zip
diff --git a/27219-h/27219-h.htm b/27219-h/27219-h.htm
new file mode 100644
index 0000000..8a170af
--- /dev/null
+++ b/27219-h/27219-h.htm
@@ -0,0 +1,20914 @@
+<!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN">
+<html>
+<head>
+<title>Silii Italici Punicorum</title>
+<meta http-equiv = "Content-Type" content = "text/html; charset=UTF-8">
+
+<style type = "text/css">
+
+body {margin-left: 10%; margin-right: 10%;}
+
+div.argument {margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;}
+div.text {margin-top: 1em; margin-bottom: 3em; margin-left: 2em;}
+
+a {text-decoration: none;}
+
+hr {width: 80%; margin-top: 1em; margin-bottom: 1em;}
+hr.mid {width: 50%;}
+hr.tiny {width: 20%;}
+
+h1, h2, h3, h4, h5, h6 {text-align: center; font-style: normal;
+font-weight: normal; line-height: 1.5; margin-top: .5em;
+margin-bottom: .5em;}
+
+h1 {font-size: 250%;}
+h2 {font-size: 200%;}
+h3 {font-size: 150%;}
+h4 {font-size: 120%;}
+h5 {font-size: 100%;}
+h6 {font-size: 85%;}
+
+p {margin-top: .5em; margin-bottom: 0em;
+line-height: 1.2;}
+
+div.text p {margin-top: 0em; margin-left: 2em; text-indent: -2em;
+max-width: 25em;}
+div.text p.indent {text-indent: -1em;}
+
+div.argument p {margin-top: 0em; margin-left: 1em; text-indent: -1em;}
+
+
+/* tables */
+
+table {margin-left: auto; margin-right: auto; margin-top: 1em;
+margin-bottom: 1em;}
+
+td {vertical-align: top; padding: .1em .5em; font-size: 92%;}
+
+table p {margin-top: 0em; margin-left: 1.5em; text-indent: -1.5em;
+line-height: normal;}
+
+
+.smallcaps {font-variant: small-caps;}
+.extended {letter-spacing: 0.2em;}
+
+
+/* correction popup */
+
+ins.correction {text-decoration: none; border-bottom: thin dotted red;}
+
+span.pagenum {position: absolute; font-weight: normal; font-style:
+normal; text-align: right; text-indent: 0em; color: #666;
+background-color: inherit; right: 92%; font-size: 85%; color: #000;
+background-color: inherit;}
+
+div.vol1 span.pagenum:before {content: "I.";}
+div.vol2 span.pagenum:before {content: "II.";}
+
+span.linenum {position: absolute; font-weight: normal; font-style:
+normal; text-align: right; text-indent: 0; color: #333;
+background-color: inherit; right: 8%; font-size: 80%;}
+
+div.mynote {background-color: #DDE; color: #000; padding: .5em 1em 1em;
+margin: 1em 5%; font-family: sans-serif; font-size: 90%;}
+
+</style>
+</head>
+
+<body>
+
+
+<pre>
+
+Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by Caius Silius Italicus
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Punicorum Libri Septemdecim
+
+Author: Caius Silius Italicus
+
+Editor: Nicolaus Eligius Lemaire
+
+Release Date: November 9, 2008 [EBook #27219]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: UTF-8
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+
+</pre>
+
+
+<div class = "mynote">
+<p><a name = "start" id = "start">This text</a> uses utf-8 (unicode)
+file encoding. If the apostrophes and quotation marks in this paragraph
+appear as garbage, you may have an incompatible browser or unavailable
+fonts. First, make sure that your browser’s “character set” or “file
+encoding” is set to Unicode (UTF-8). You may also need to change the
+default font.</p>
+
+<p>The text and Argument of the <i>Punica</i> are taken from the 1823
+critical edition of N.&nbsp;E. Lemaire. The full version, with notes,
+critical apparatus and supplementary material, is separately available
+from Project Gutenberg.</p>
+
+<p>Typographical errors are marked with <ins class = "correction" title
+= "like this">mouse-hover popups</ins>. The inconsistent handling of
+nested quotations is in the original.</p>
+</div>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h1>CAIUS SILIUS</h1>
+
+<h3>ITALICUS.</h3>
+
+<h2>PUNICORUM</h2>
+
+<h3>LIBRI SEPTEMDECIM</h3>
+
+<h6>CURANTE</h6>
+
+<h4>N. E. LEMAIRE</h4>
+
+<hr class = "mid">
+
+<table summary = "contents">
+<tr>
+<td><p class = "smallcaps">C. Silii Italici Punicorum</p></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber1">lib. I</a></td>
+<td><a href = "#lib1_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line1_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber2">lib. II</a></td>
+<td><a href = "#lib2_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line2_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber3">lib. III</a></td>
+<td><a href = "#lib3_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line3_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber4">lib. IV</a></td>
+<td><a href = "#lib4_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line4_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber5">lib. V</a></td>
+<td><a href = "#lib5_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line5_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber6">lib. VI</a></td>
+<td><a href = "#lib6_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line6_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber7">lib. VII</a></td>
+<td><a href = "#lib7_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line7_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber8">lib. VIII</a></td>
+<td><a href = "#lib8_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line8_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber9">lib. IX</a></td>
+<td><a href = "#lib9_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line9_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber10">lib. X</a></td>
+<td><a href = "#lib10_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line10_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber11">lib. XI</a></td>
+<td><a href = "#lib11_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line11_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber12">lib. XII</a></td>
+<td><a href = "#lib12_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line12_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber13">lib. XIII</a></td>
+<td><a href = "#lib13_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line13_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber14">lib. XIV</a></td>
+<td><a href = "#lib14_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line14_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber15">lib. XV</a></td>
+<td><a href = "#lib15_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line15_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber16">lib. XVI</a></td>
+<td><a href = "#lib16_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line16_1">Textus</a></td>
+</tr>
+<tr>
+<td></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#liber17">lib. XVII</a></td>
+<td><a href = "#lib17_arg"><i>Argumentum.</i></a></td>
+<td class = "smallcaps"><a href = "#line17_1">Textus</a></td>
+</tr>
+</table>
+
+<div class = "vol1">
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">1</span>
+
+<h3>C. SILII ITALICI</h3>
+
+<h1 class = "extended">PUNICORUM</h1>
+
+<h2><a name = "liber1" id = "liber1">
+LIBER PRIMUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib1_arg" id = "lib1_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Exposito</span> totius operis argumento;
+<a href = "#line1_1">1-20.</a></p>
+<p>Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; <a href =
+"#line1_21">21-28.</a></p>
+<p>Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam
+opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam, aliquando
+eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura crudelem,
+perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et sine ulla
+religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, animum incendit;
+<a href = "#line1_29">29-69.</a></p>
+<p>Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare,
+altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex victimæ
+immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur, solenni
+jurejurando adigitur; <a href = "#line1_70">70-139.</a></p>
+<p>Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero,
+viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci
+subfigit; <a href = "#line1_140">140-164.</a></p>
+<p>Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter
+tormenta risu serenaque lætitia exsultat; <a href =
+"#line1_165">165-181.</a></p>
+<p>Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis
+et Hispanis constat, imperator salutatur; <a href =
+"#line1_182">182-238.</a></p>
+<p>Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se
+exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservat;
+<a href = "#line1_239">239-267.</a></p>
+<p>Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit
+moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc
+causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; <a href
+= "#line1_268">268-295.</a></p>
+<p>Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum
+murosque superandos hortatu et exemplo incitat; <a href =
+"#line1_296">296-349.</a></p>
+<span class = "pagenum">2</span>
+<p>Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium
+facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; <a href =
+"#line1_350">350-375.</a></p>
+<p>Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec
+tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat,
+confossus perit; <a href = "#line1_376">376-517.</a></p>
+<p>Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna
+hostium multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo,
+in quo versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se
+ad vulnus sanandum ex acie recipit; <a href =
+"#line1_518">518-555.</a></p>
+<p>Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte,
+prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ
+occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato
+de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; <a href
+= "#line1_556">556-573.</a></p>
+<p>Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; <a href =
+"#line1_574">574-607.</a></p>
+<p>Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato,
+adeunt; <a href = "#line1_608">608-629.</a></p>
+<p>Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum
+Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis
+periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem
+dignitatemque tuendam movere conatur; <a href =
+"#line1_630">630-671.</a></p>
+<p>Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo
+adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor
+est, ut Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si eum
+Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q.&nbsp;Fabius
+Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et
+legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte, an
+Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira
+mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; <a href =
+"#line1_672">672-694.</a></p>
+
+</div>
+
+<span class = "pagenum">3</span>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<p><a name = "line1_1" id = "line1_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Ordior</span> arma, quibus cælo se gloria
+tollit</p>
+<p>Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura</p>
+<p>Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum</p>
+<span class = "pagenum">4</span>
+<p>Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti</p>
+<p>Gens Cadmea super regno certamina movit;</p>
+<p>Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce</p>
+<p>Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro</p>
+<p>Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Sidonii fregere duces; atque impius ensis</p>
+<p>Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.</p>
+<span class = "pagenum">5</span>
+<p>Sed medio finem bello excidiumque vicissim</p>
+<p>Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,</p>
+<p>Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo</p>
+<span class = "pagenum">6</span>
+<p>Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Tantarum causas irarum odiumque perenni</p>
+<p>Servatum studio, et mandata nepotibus arma</p>
+<p>Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Jamque adeo magni repetam primordia motus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_21" id = "line1_21"> </a>
+Pygmalioneis quondam per caerula terris</p>
+<p>Pollutum fugiens fraterno crimine regnum</p>
+<p>Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:</p>
+<p>Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit,</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Cingere qua secto permissum litora tauro.</p>
+<span class = "pagenum">7</span>
+<p>Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)</p>
+<p>Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen</p>
+<p>Optavit profugis æternam condere gentem.</p>
+<p><a name = "line1_29" id = "line1_29"> </a>
+Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Exserere, ac missas etiam trans æquora classes</p>
+<p>Totum signa videt victricia ferre per orbem,</p>
+<p>Jam propius metuens, bellandi corda furore</p>
+<span class = "pagenum">8</span>
+<p>Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ</p>
+<p>Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens</p>
+<p>Arma remolitur. Dux agmina subficit unus</p>
+<p>Turbanti terras pontumque movere paranti.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras</p>
+<p>Hannibal: hunc audet solum componere fatis.</p>
+<span class = "pagenum">9</span>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini</p>
+<p>Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,</p>
+<p>«Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,</p>
+<p>Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,</p>
+<p>Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;</p>
+<span class = "pagenum">10</span>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ</p>
+<p>Non capiant, similisque mihi per Celtica rura</p>
+<p>Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis</p>
+<p>Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo</p>
+<p>Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore</p>
+<p>Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,</p>
+<span class = "pagenum">11</span>
+<p>Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis</p>
+<p>Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus</p>
+<p>Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ingenio motus avidus fideique sinister</p>
+<p>Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.</p>
+<p>Armato nullus Divum pudor; improba virtus,</p>
+<p>Et pacis despectus honos; penitusque medullis</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi</p>
+<span class = "pagenum">12</span>
+<p>Flore virens, avet Ægates abolere, parentum</p>
+<p>Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.</p>
+<p>Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.</p>
+<p>Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.</p>
+<p>Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno</p>
+<span class = "pagenum">13</span>
+<p>Expavere trucem per vasta silentia vocem,</p>
+<p>Ac largo sudore virum invenere futuras</p>
+<p>Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.</p>
+
+<span class = "linenum">70</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_70" id = "line1_70"> </a>
+Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva</p>
+<p>Addiderat quondam puero patrius furor: ortus</p>
+<p>Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos</p>
+<p>A Belo numerabat avos: namque orba marito</p>
+<p>Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Belides juvenis vitaverat arma tyranni,</p>
+<p>Et se participem casus sociarat in omnes.</p>
+<p>Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,</p>
+<span class = "pagenum">14</span>
+<p>Ut fari primamque datum distinguere lingua</p>
+<p>Hannibali vocem, sollers nutrire furores,</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Romanum sevit puerili in pectore bellum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ</p>
+<p>Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,</p>
+<p>Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris</p>
+<p>Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim</p>
+<span class = "pagenum">15</span>
+<p>Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto</p>
+<p>Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum</p>
+<p>A Belo series: stat gloria gentis Agenor,</p>
+<p>Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo:</p>
+<p>Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum</p>
+<p>Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.</p>
+<span class = "pagenum">16</span>
+<p>Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,</p>
+<p>Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras</p>
+<p>Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.</p>
+<span class = "pagenum">17</span>
+<p>Tum magico volitant cantu per inania manes</p>
+<p>Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.</p>
+<p>Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.</p>
+<span class = "pagenum">18</span>
+<p>Non ille evantis Massylæ palluit iras,</p>
+<p>Non diros templi ritus, adspersaque tabo</p>
+<p>Limina, et audito surgentes carmine flammas.</p>
+<p>Olli permulcens genitor caput, oscula libat,</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Adtollitque animos hortando, et talibus implet:</p>
+
+<p class = "indent">
+«Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos</p>
+<p>Fœderibus non æqua premit: si fata negarint</p>
+<span class = "pagenum">19</span>
+<p>Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,</p>
+<p>Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Latura exitium Laurentibus! horreat ortus</p>
+<p>Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,</p>
+<p>Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»</p>
+
+<p class = "indent">
+His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:</p>
+<p>«Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,</p>
+<span class = "pagenum">20</span>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam.</p>
+<p>Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,</p>
+<p>Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.</p>
+<p>Hanc mentem juro nostri per numina Martis;</p>
+<p>Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi</p>
+<span class = "pagenum">21</span>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit</p>
+<p>Spirantis artus poscens responsa sacerdos,</p>
+<p>Ac fugientem animam properatis consulit extis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ</p>
+<p>Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>«Ætolos late consterni milite campos,</p>
+<p>Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.</p>
+<span class = "pagenum">22</span>
+<p>Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,</p>
+<p>Cujus in aerio pendent tua vertice castra!</p>
+<p>Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe</p>
+<p>Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus</p>
+<p>Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,</p>
+<p>Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.</p>
+<p>Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther?</p>
+<span class = "pagenum">23</span>
+<p>Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;</p>
+<p>Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata</p>
+<p>Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente</p>
+<p>Conticuere: latent casus longique labores.</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p><a name = "line1_140" id = "line1_140"> </a>
+Sic clausum linquens arcano pectore bellum,</p>
+<p>Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,</p>
+<p>Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,</p>
+<p>Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.</p>
+<span class = "pagenum">24</span>
+<p>Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,</p>
+<p>Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.</p>
+<p>Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,</p>
+<p>Et fructus regni feritas erat: asper amore</p>
+<p>Sanguinis, et metui demens credebat honorem;</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Nec nota docilis poena satiare furores.</p>
+<span class = "pagenum">25</span>
+<p>Ore excellentem et spectatum fortibus ausis</p>
+<p>Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque</p>
+<p>Immemor, erecto subfixum robore mœstis</p>
+<p>Ostentabat ovans populis sine funere regem.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Auriferi Tagus adscito cognomine fontis</p>
+<p>Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.</p>
+<p>Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet</p>
+<span class = "pagenum">26</span>
+<p>Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro</p>
+<p>Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Primus inire manu, postremus ponere Martem.</p>
+<p>Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis</p>
+<p>Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta</p>
+<p>Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas</p>
+<p>Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p><a name = "line1_165" id = "line1_165"> </a>
+Quem postquam diro suspensum robore vidit</p>
+<p>Deformem leti famulus, clam conripit ensem</p>
+<p>Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,</p>
+<p>Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.</p>
+<p>At Pœni succensi ira, turbataque luctu</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant.</p>
+<span class = "pagenum">27</span>
+<p>Non ignes candensque chalybs, non verbera passim</p>
+<p>Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,</p>
+<p>Carnificesve manus, penitusve infusa medullis</p>
+<p>Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Cessavere: ferum visu dictuque, per artem</p>
+<p>Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,</p>
+<p>Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,</p>
+<p>Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.</p>
+<p>Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,</p>
+<span class = "pagenum">28</span>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Spectanti similis, fessosque labore ministros</p>
+<p>Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_182" id = "line1_182"> </a>
+Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ,</p>
+<p>Erepto trepidus ductore exercitus, una</p>
+<p>Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago,</p>
+<p>Hinc fama in populos jurati didita belli,</p>
+<p>Hinc virides ausis anni fervorque decorus,</p>
+<p>Atque armata dolis mens et vis insita fandi.</p>
+
+<p class = "indent">
+Primi ductorem Libyes clamore salutant;</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:</p>
+<p>Continuoque ferox oritur fiducia menti,</p>
+<p>Cessisse imperio tantum terræque marisque.</p>
+<p>Æoliis candens austris et lampade Phœbi</p>
+<p>Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,</p>
+<span class = "pagenum">29</span>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris.</p>
+<p>Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus</p>
+<p>Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:</p>
+<p>At qua diversas clementior adspicit Arctos,</p>
+<p>Herculeo dirimente freto, diducta propinquis</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor;</p>
+<p>Nec patitur nomen proferri longius Atlas,</p>
+<p>Atlas subducto tracturus vertice cælum.</p>
+<span class = "pagenum">30</span>
+<p>Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque</p>
+<p>Erigit æternum compages ardua cervix:</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris</p>
+<p>Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,</p>
+<p>Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.</p>
+<p>Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;</p>
+<p>Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.</p>
+<p>Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,</p>
+<p>Serpentum largo coquitur fecunda veneno.</p>
+<span class = "pagenum">31</span>
+<p>Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,</p>
+<p>Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;</p>
+<p>Quîs inter geminas per ludum mobilis aures</p>
+<p>Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.</p>
+<p>Altrix bellorum bellatorumque virorum</p>
+<p>Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.</p>
+
+<span class = "linenum">220</span>
+<p class = "indent">
+Altera complebant Hispanæ castra cohortes,</p>
+<p>Auxilia Europa genitoris parta tropæis.</p>
+<span class = "pagenum">32</span>
+<p>Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,</p>
+<p>Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:</p>
+<p>Non Eleus eat campo ferventior axis.</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem.</p>
+<p>Namque ubi transcendit florentes viribus annos,</p>
+<p>Inpatiens ævi spernit novisse senectam,</p>
+<p>Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:</p>
+<p>Electri gemino pallent de semine venæ,</p>
+<span class = "pagenum">33</span>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.</p>
+<p>Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus</p>
+<p>Visceribus laceræ telluris mergitur imis,</p>
+<p>Et redit infelix effosso concolor auro.</p>
+<p>Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Quique super Gravios lucentes volvit arenas,</p>
+<span class = "pagenum">34</span>
+<p>Infernæ populis referens oblivia Lethes.</p>
+<p>Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,</p>
+<p>Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_239" id = "line1_239"> </a>
+Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Utque dati rerum freni, nunc arte paterna</p>
+<p>Conciliare viros; armis consulta Senatus</p>
+<p>Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,</p>
+<p>Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,</p>
+<p>Si valli festinet opus: nec cetera segnis,</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat</p>
+<p>Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;</p>
+<p>Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ</p>
+<span class = "pagenum">35</span>
+<p>Insignis sagulo duris certare maniplis:</p>
+<p>Celsus et in magno præcedens agmine ductor</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Imperium perferre suum: tum vertice nudo</p>
+<p>Excipere insanos imbres cælique ruinam.</p>
+<p>Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,</p>
+<p>Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis</p>
+<span class = "pagenum">36</span>
+<p>Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Turbato transiret equo: nec pulvere fessum</p>
+<p>Agminis ardenti labefecit Sirius astro.</p>
+<p>Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,</p>
+<p>Candentique globo medius coquit æthera fervor,</p>
+<p>Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.</p>
+<span class = "pagenum">37</span>
+<p>Idem conreptis sternacem ad prælia frenis</p>
+<p>Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;</p>
+<p>Ignotique amnis tranare sonantia saxa,</p>
+<p>Atque e diversa socios arcessere ripa.</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Idem expugnati primus stetit aggere muri;</p>
+<p>Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,</p>
+<p>Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_268" id = "line1_268"> </a>
+Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus,</p>
+<p>Quo datur, interea Romam comprendere bello</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.</p>
+<p>Prima Saguntinas turbarunt classica portas,</p>
+<p>Bellaque sumta viro belli majoris amore.</p>
+<span class = "pagenum">38</span>
+<p>Haud procul Herculei tollunt se litore muri,</p>
+<p>Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.</p>
+<p>Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas</p>
+<p>Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.</p>
+<p>Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras</p>
+<p>Armarat, ternaque caput cervice gerebat.</p>
+<span class = "pagenum">39</span>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Haud alium vidit tellus, cui ponere finem</p>
+<p>Non posset mors una viro, duræque Sorores</p>
+<p>Tertia bis rupto torquerent stamina filo.</p>
+<p>Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor</p>
+<p>Armenta ad fontes medio fervore vocabat,</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Quum tumidas fauces adcensis sole venenis</p>
+<p>Calcatus rupit letali vulnere serpens;</p>
+<p>Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.</p>
+<p>Mox profugi ducente Noto advertere coloni,</p>
+<p>Insula quos genuit Graio circumflua ponto,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.</p>
+<p>Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,</p>
+<span class = "pagenum">40</span>
+<p>Sedis inops; misit largo quam dives alumno,</p>
+<p>Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.</p>
+<p>Libertas populis pacto servata decusque</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_296" id = "line1_296"> </a>
+Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor</p>
+<p>Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.</p>
+<span class = "pagenum">41</span>
+<p>Ipse caput quassans circumlustravit anhelo</p>
+<p>Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Pandere jamdudum portas ac cedere vallo</p>
+<p>Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe</p>
+<p>Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;</p>
+<p>Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque</p>
+<p>In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Intorto sancit jaculo, figitque per arma</p>
+<p>Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.</p>
+<span class = "pagenum">42</span>
+<p>Concidit exacti medius per viscera teli;</p>
+<p>Effusisque simul prærupto ex aggere membris,</p>
+<p>Victori moriens tepefactam retulit hastam.</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>At multo ducis exemplum clamore secuti</p>
+<p>Involvunt atra telorum mœnia nube.</p>
+<p>Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque</p>
+<p>Ora duci portans, ceu solus bella capessit.</p>
+<span class = "pagenum">43</span>
+<p>Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Terque levi ducta circum caput altus habena</p>
+<p>Permissum ventis abscondit in aere telum.</p>
+<p>Hic valido librat stridentia saxa lacerto:</p>
+<p>Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.</p>
+<p>Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,</p>
+<p>Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:</p>
+<p>Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas</p>
+<p>Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:</p>
+<p>Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno</p>
+<span class = "pagenum">44</span>
+<p>Fundit apud ripas inopina binominis Histri.</p>
+
+<p class = "indent">
+Cura subit, collem turrita cingere fronte,</p>
+<p>Castelloque urbem circumvallare frequenti.</p>
+<p>Heu priscis numen populis, at nomine solo</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>In terris jam nota Fides! stat dura juventus:</p>
+<p>Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.</p>
+<p>Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,</p>
+<p>Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes</p>
+<span class = "pagenum">45</span>
+<p>Intendunt vires; adductis stridula nervis</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Phocais effundit vastos ballista molares,</p>
+<p>Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,</p>
+<p>Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.</p>
+<p>Alternus resonat clangor: certamine tanto</p>
+<p>Conseruere acies, veluti circumdata vallo</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes</p>
+<span class = "pagenum">46</span>
+<p>Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?</p>
+<p>Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus,</p>
+<p>Primitiæque ducis! Taline inplere paramus</p>
+<p>Italiam fama? tales præmittere pugnas?»</p>
+
+<span class = "linenum">345</span>
+<p class = "indent">
+Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis</p>
+<p>Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.</p>
+<p>Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt</p>
+<p>Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,</p>
+<p>Inponitque globos pugnantum desuper urbi.</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p><a name = "line1_350" id = "line1_350"> </a>
+Armavit clausos, ac portis arcuit hostem</p>
+<p>Librari multa consueta falarica dextra,</p>
+<span class = "pagenum">47</span>
+<p>Horrendum visu robur, celsisque nivosæ</p>
+<p>Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;</p>
+<p>Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.</p>
+<p>Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis</p>
+<p>Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.</p>
+<p>Qualis sanguineo præstringit lumina crine,</p>
+<span class = "pagenum">48</span>
+Ad terram cælo decurrens ignea lampas.
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras,</p>
+<p>Adtonito ductore, tulit fumantia membra.</p>
+<p>Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,</p>
+<p>Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,</p>
+<p>Arma virosque simul pressit flagrante ruina.</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Tandem condensis actæ testudinis armis</p>
+<p>Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra,</p>
+<p>Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.</p>
+<p>Terribilem in sonitum procumbens aggere victo</p>
+<p>Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,</p>
+<span class = "pagenum">49</span>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis</p>
+<p>Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa</p>
+<p>Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.</p>
+<p>Surgebat cumulo certatim prorutus agger,</p>
+<p>Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_376" id = "line1_376"> </a>
+Emicat ante omnes primævo flore juventæ</p>
+<p>Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem</p>
+<p>Matre Saguntina Graius, geminoque parente</p>
+<p>Dulichios Italis miscebat prole nepotes.</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Hic magno socios Aradum clamore vocantem.</p>
+<p>Qua corpus loricam inter galeamque patescit,</p>
+<p>Conantis motus speculatus, cuspide sistit,</p>
+<span class = "pagenum">50</span>
+<p>Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:</p>
+<p>«Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Scandebas victor! quæ tanta licentia voti?</p>
+<p>Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam</p>
+<p>Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;</p>
+<p>Oraque dum calcat jam singultantia leto;</p>
+<p>«Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ,</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.»</p>
+<p>Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,</p>
+<p>Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.</p>
+<p>Dives agri, dives pecoris, famæque negatus</p>
+<p>Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.</p>
+<span class = "pagenum">51</span>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Felix heu! nemorum, et vitæ laudandus opacæ,</p>
+<p>Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!</p>
+<p>Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.</p>
+<p>Cui sævum adridens; «Narrabis Hamilcaris umbris</p>
+<p>Hanc, inquit, dextram, quæ jam post funera vulgi</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Hannibalem vobis comitem dabit:» et ferit alte</p>
+<p>Insurgens gladio cristatæ cassidis æra,</p>
+<p>Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.</p>
+<p>Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo</p>
+<span class = "pagenum">52</span>
+<p>Septus, et horrentes effingens crine galeros;</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta</p>
+<p>Karthalo, non pavidus fetas mulcere leænas;</p>
+<p>Flumineaque urna cælatus Bagrada parmam;</p>
+<p>Et vastæ Nasamon Syrtis populator Hyempsal,</p>
+<p>Audax in fluctu laceras raptare carinas;</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.</p>
+<p>Nec non serpentem diro exarmare veneno</p>
+<p>Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,</p>
+<span class = "pagenum">53</span>
+<p>Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.</p>
+<p>Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Insignis flexo galeam per tempora cornu,</p>
+<span class = "pagenum">54</span>
+<p>Heu! frustra reditum sortes tibi sæpe locutas</p>
+<p>Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.</p>
+<p>Et jam corporibus cumulatus creverat agger,</p>
+<p>Perfusæque atra fumabant cæde ruinæ.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Tum ductorem avido clamore in prælia poscit</p>
+<p>Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,</p>
+<p>Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto</p>
+<span class = "pagenum">55</span>
+<p>Horrescit sætis dorso, et postrema capessit</p>
+<p>Prælia, canentem mandens aper ore cruorem,</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Jamque gemit geminans contra venabula dentem.</p>
+
+<span class = "pagenum">56</span>
+<p class = "indent">
+At parte ex alia qua se insperata juventus</p>
+<p>Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque</p>
+<p>Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque</p>
+<p>Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Cantato nuper senior quem fecerat igni</p>
+<p>Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens</p>
+<p>Fidebat magica ferrum crudescere lingua:</p>
+<p>Quantus Bistoniis late Gradivus in oris</p>
+<span class = "pagenum">57</span>
+<p>Belligero rapitur curru, telumque coruscans,</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella</p>
+<p>Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.</p>
+<p>Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,</p>
+<p>Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galæsum,</p>
+<p>Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;</p>
+<span class = "pagenum">58</span>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Daunum etiam, grata quo non spectatior alter</p>
+<p>Voce movere fora, atque orando fingere mentes,</p>
+<p>Nec legum custos sollertior, aspera telis</p>
+<p>Dicta admiscentem: «Quænam te, Pœne, paternæ</p>
+<p>Huc adigunt Furiæ? non hæc Sidonia tecta</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Feminea fabricata manu, pretiove parata,</p>
+<p>Exsulibusve datum dimensis litus arenis;</p>
+<p>Fundamenta Deum Romanaque fœdera cernis.»</p>
+<p>Ast illum, toto jactantem talia campo,</p>
+<p>Ingenti raptum nisu, medioque virorum</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,</p>
+<p>Hannibal ad pœnam lentæ mandaverat iræ.</p>
+<span class = "pagenum">59</span>
+<p>Increpitansque suos inferri signa jubebat;</p>
+<p>Perque ipsos cædis cumulos, stragemque jacentum</p>
+<p>Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Nomine, et in prædas stantem dabat inprobus urbem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem</p>
+<p>Diversam Marte infausto, Murroque secundos</p>
+<p>Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens</p>
+<p>Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Letiferum nutant fulgentes vertice cristæ:</p>
+<span class = "pagenum">60</span>
+<p>Crine ut flammifero terret fera regna cometes,</p>
+<p>Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes</p>
+<p>Fax cælo radios, ac sæva luce coruscum</p>
+<p>Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Præcipiti dant tela viam, dant signa, virique;</p>
+<p>Atque ambæ trepidant acies: jacit igneus hastæ</p>
+<p>Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.</p>
+<p>Talis ubi Ægæo surgente ad sidera ponto</p>
+<p>Per longum vasto Cori cum murmure fluctus</p>
+<span class = "pagenum">61</span>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Suspensum in terras portat mare, frigida nautis</p>
+<p>Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens</p>
+<p>Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.</p>
+<p>Non cuncta e muris unum incessentia tela,</p>
+<p>Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum</p>
+<p>Fulgentis galeæ conspexit, et arma cruento</p>
+<p>Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:</p>
+<p>«En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,</p>
+<p>Romani Murrus belli mora! Fœdera, faxo,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.</p>
+<span class = "pagenum">62</span>
+<p>Fer tecum castamque fidem servataque jura:</p>
+<p>Deceptos mihi linque Deos.» Cui talia Murrus:</p>
+<p>«Exoptatus ades! mens olim prælia poscit,</p>
+<p>Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Præmia, et Italiam tellure inquire sub ima.</p>
+<p>Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem</p>
+<p>Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Hæc inter cernens subeuntem comminus hostem,</p>
+<p>Præruptumque loci fidum sibi, conripit ingens</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Aggere convulso saxum, et nitentis in ora</p>
+<p>Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.</p>
+<span class = "pagenum">63</span>
+<p>Subsedit duro concussus fragmine muri.</p>
+<p>Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit</p>
+<p>Virtus pressa loco; frendens luctatur, et ægro</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.</p>
+<p>Sed postquam propior vicino lumine fulsit,</p>
+<p>Et tota se mole tulit, velut incita clausum</p>
+<p>Agmina Pœnorum cingant, et cuncta paventem</p>
+<p>Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Mille simul dextræ, densusque micare videtur</p>
+<p>Ensis, et innumeræ nutare in casside cristæ.</p>
+<p>Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos</p>
+<p>Igne micet: trahit instanti languentia leto</p>
+<p>Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:</p>
+<span class = "pagenum">64</span>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p><ins class = "correction" title = "« conjectural">«</ins>Conditor
+Alcide, cujus vestigia sacra</p>
+<p>Incolimus, terræ minitantem averte procellam,</p>
+<p>Si tua non segni defenso mœnia dextra.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Dumque orat cæloque adtollit lumina supplex;</p>
+<p>«Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Justius adfuerit: ni displicet æmula virtus,</p>
+<p>Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis</p>
+<p>Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;</p>
+<p>Et, Trojæ quondam primis memorate ruinis,</p>
+<p>Dexter ades Phrygiæ delenti stirpis alumnos.»</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Sic Pœnus, pressumque ira simul exigit ensem,</p>
+<p>Qua capuli statuere moræ; teloque relato</p>
+<p>Horrida labentis perfunditur arma cruore.</p>
+<p><a name = "line1_518" id = "line1_518"> </a>
+Ilicet ingenti casu turbata juventus</p>
+<span class = "pagenum">65</span>
+<p>Procurrit: nota arma viri corpusque superbo</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Victori spoliare negant: coit aucta vicissim</p>
+<p>Hortando manus, et glomerata mole feruntur.</p>
+<p>Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat æreus hastis;</p>
+<p>Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi</p>
+<p>Certatim jaciunt: decisæ vertice cristæ,</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Dereptumque decus nutantum in cæde jubarum:</p>
+<p>Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,</p>
+<p>Et stant loricæ squamis horrentia tela;</p>
+<p>Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.</p>
+<p>Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco</p>
+<p>Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo</p>
+<span class = "pagenum">66</span>
+<p>Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.</p>
+<p>Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris</p>
+<p>Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.</p>
+
+<span class = "linenum">535</span>
+<p class = "indent">
+Hic subitus scisso densa inter nubila cælo</p>
+<p>Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas</p>
+<p>Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.</p>
+<p>Inde inter nubes ventorum turbine cœco</p>
+<p>Ultrix injusti vibravit lancea belli,</p>
+<span class = "pagenum">67</span>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Ac femine adverso librata cuspide sedit.</p>
+
+<p class = "indent">
+Tarpeiæ rupes, Superisque habitabile saxum;</p>
+<p>Et vos, virginea lucentes semper in ara,</p>
+<p>Laomedonteæ Trojana altaria flammæ;</p>
+<p>Heu! quantum vobis fallacis imagine teli</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Promisere Dei? propius si pressa furenti</p>
+<p>Hasta foret, clausæ starent mortalibus Alpes,</p>
+<p>Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsæ</p>
+<p>Nava rudimenta, et primos in Marte calores,</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,</p>
+<span class = "pagenum">68</span>
+<p>Advolat, obscura circumdata nube, per auras,</p>
+<p>Et validam duris evellit ab ossibus hastam.</p>
+<p>Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,</p>
+<p>Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_556" id = "line1_556"> </a>
+Nox tandem optatis terras pontumque tenebris</p>
+<p>Condidit, et pugnas erepta luce diremit.</p>
+<p>At duræ invigilant mentes, molemque reponunt</p>
+<p>Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Et fractis rebus violentior ultima virtus.</p>
+<p>Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre</p>
+<span class = "pagenum">69</span>
+<p>Certat opem in dubiis miserando nava labori,</p>
+<p>Saxaque mananti subvectat vulnere miles.</p>
+<p>Jam Patribus clarisque senum sua munia curæ:</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,</p>
+<p>Defessis subeant rebus, revocentque salutem,</p>
+<p>Et Latia extremis inplorent casibus arma.</p>
+
+<p class = "indent">
+«Ite citi, remis velisque inpellite puppim,</p>
+<p>Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis</p>
+<span class = "pagenum">70</span>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.</p>
+<p>Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,</p>
+<p>Antiquaque domo meliora arcessite fata.</p>
+<p>Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos.»</p>
+<p><a name = "line1_574" id = "line1_574"> </a>
+Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Et fugiunt tumido per spumea cærula velo.</p>
+<p>Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,</p>
+<p>Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos</p>
+<p>Adflarat montes, roseasque movebat habenas.</p>
+<p>Jam celsa e muris exstructa mole juventus</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.</p>
+<p>Rerum omnes pendent actus, et milite mæsto</p>
+<p>Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,</p>
+<p>Inque ducem versæ tanto discrimine curæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+Interea Rutulis longinqua per æquora vectis</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Herculei ponto cœpere exsistere colles,</p>
+<span class = "pagenum">71</span>
+<p>Et nebulosa jugis adtollere saxa Monœci.</p>
+<p>Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna</p>
+<p>Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,</p>
+<p>Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,</p>
+<p>Haud ulli contra fiducia surgere vento.</p>
+<p>Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant</p>
+<p>Æquora, et injecto conduntur gurgite montes:</p>
+<p>Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Hunc postquam Boreæ dirum evasere furorem,</p>
+<span class = "pagenum">72</span>
+<p>Alternos mæsti casus bellique marisque,</p>
+<p>Et dubium rerum eventum sermone volutant.</p>
+<p>«O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt</p>
+<p>Fata loco? sacræne manent in collibus arces?</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?</p>
+<p>Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,</p>
+<p>Si nondum insultat templorum Pœnicus ignis</p>
+<p>Culminibus, Latiæque valent subcurrere classes.»</p>
+<p>Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Donec Laurentes puppis defertur ad oras,</p>
+<p>Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,</p>
+<p>In pontum flavo descendit gurgite Thybris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_608" id = "line1_608"> </a>
+Hinc consanguineæ subeunt jam mœnia Romæ.</p>
+<p>Concilium vocat augustum, castaque beatos</p>
+<span class = "pagenum">73</span>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis</p>
+<p>Consul, et æquantem Superos virtute Senatum.</p>
+<p>Facta animosa viros, et recti sacra cupido</p>
+<p>Adtollunt, hirtæque togæ, neglectaque mensa,</p>
+<p>Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;</p>
+<span class = "pagenum">74</span>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Exiguo faciles, et opum non indiga corda,</p>
+<p>Ad parvos curru remeabant sæpe penates.</p>
+
+<p class = "indent">
+In foribus sacris, primoque in limine templi</p>
+<p>Captivi currus, belli decus, armaque rapta</p>
+<span class = "pagenum">75</span>
+<p>Pugnantum ducibus, sævæque in Marte secures,</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,</p>
+<p>Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,</p>
+<p>Ægates cernas, fusaque per æquora classe</p>
+<p>Exactam ponto Libyen testantia rostra:</p>
+<p>Hic galeæ Senonum, pensatique inprobus auri</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis</p>
+<p>Arma revertentis pompa gestata Camilli:</p>
+<p>Hic spolia Æacidæ, hic Epirotica signa,</p>
+<p>Et Ligurum horrentes coni, parmæque relatæ</p>
+<span class = "pagenum">76</span>
+<p>Hispana de gente rudes, Alpinaque gæsa.</p>
+
+<span class = "linenum">630</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_630" id = "line1_630"> </a>
+Sed postquam clades patefecit et horrida bella</p>
+<p>Orantum squalor, præsens adstare Sagunti</p>
+<p>Ante oculos visa est extrema precantis imago.</p>
+<span class = "pagenum">77</span>
+<p>Tum senior mæsto Sicoris sic incipit ore:</p>
+<p>«Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Marte satam populi ferro parere subacti,</p>
+<p>Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.</p>
+<p>Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:</p>
+<p>Et, quem insana freta, aut cœtus genuere ferarum,</p>
+<p>Vidimus Hannibalem: procul his a mœnibus, oro,</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete</p>
+<p>Fatiferæ juvenem dextræ: qua mole sonantes</p>
+<p>Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?</p>
+<p>Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,</p>
+<p>Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Molitur populos, majoraque mœnia quærit.</p>
+<span class = "pagenum">78</span>
+<p>Spumeus hic, medio qui surgit ab æquore, fluctus,</p>
+<p>Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.</p>
+<p>An tanti pretium motus, ruptique per enses</p>
+<p>Fœderis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Creditis, ut statuat superatæ jura Sagunto?</p>
+<p>Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,</p>
+<p>Ne seræ redeant post aucta pericula curæ.</p>
+<p>Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc</p>
+<p>Semina fumarent belli: vestræne Sagunto</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Spernendum consanguineam protendere dextram?</p>
+<p>Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,</p>
+<p>Omnis ab æstifero sitiens Libys inminet axe.</p>
+<p>Per vos culta diu Rutulæ primordia gentis,</p>
+<span class = "pagenum">79</span>
+<p>Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojæ,</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Conservate pios, qui permutare coacti</p>
+<p>Acrisioneis Tirynthia culmina muris.</p>
+<p>Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni</p>
+<span class = "pagenum">80</span>
+<p>Juvisse egregium; vos et Campana tueri</p>
+<p>Mœnia, depulso Samnitum robore, dignum</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,</p>
+<p>Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,</p>
+<p>Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,</p>
+<p>Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,</p>
+<p>Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.</p>
+<span class = "pagenum">81</span>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,</p>
+<p>Despiciar, vesterque luat cur fœdera sanguis?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line1_672" id = "line1_672"> </a>
+Tandem, ut finitæ voces, miserabile visu!</p>
+<p>Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,</p>
+<p>Adfigunt proni squalentia corpora terræ.</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.</p>
+<span class = "pagenum">82</span>
+<p>Lentulus, ut cernens adcensæ tecta Sagunti,</p>
+<p>Poscendum pœnæ juvenem, celerique negantis</p>
+<p>Exuri bello Carthaginis arva jubebat.</p>
+<p>At Fabius, cauta speculator mente futuri,</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Nec lætus dubiis, parcusque lacessere Martem,</p>
+<p>Et melior clauso bellum producere ferro,</p>
+<p>Prima super tantis rebus pensanda: ducisne</p>
+<p>Ceperit arma foror, Patres an signa moveri</p>
+<p>Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Providus hæc, ritu vatis, fundebat ab alto</p>
+<p>Pectore præmeditans Fabius surgentia bella.</p>
+<p>Ut sæpe, e celsa grandævus puppe magister,</p>
+<span class = "pagenum">83</span>
+<p>Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,</p>
+<p>Summo jamdudum substringit lintea malo.</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Sed lacrimæ, atque ira mixtus dolor inpulit omnes</p>
+<p>Præcipitare latens fatum: lectique Senatu,</p>
+<p>Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis</p>
+<p>Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;</p>
+<p>Nec Divum oblitis indicere bella morentur.</p>
+
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">84</span>
+
+<h2><a name = "liber2" id = "liber2">
+LIBER SECUNDUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib2_arg" id = "lib2_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Q. Fabius Maximus</span> et L. Valerius
+Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti portum invehuntur, et inde ab
+Hannibale repulsi Carthaginem petunt; <a href = "#line1_1">1-24.</a></p>
+<p>Hac occasione usus, dux Pœnorum milites ad periculum sibi inminens
+propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde
+Romanis inferendum exstimulat; <a href = "#line2_25">25-55.</a></p>
+<p>Asbyte, Iarbæ, Gætulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique
+adsueta, cum grege mulierum Pœnis auxilio venit; <a href =
+"#line2_56">56-88.</a></p>
+<p>Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi
+peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem
+inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylæ et
+Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e muro
+se præcipitat; <a href = "#line2_89">89-147.</a></p>
+<p>Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnæ succedens, clava sua magnam
+hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam,
+interficit, et caput, hastæ adfixum, ostentat; <a href =
+"#line2_148">148-205.</a></p>
+<p>Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis cædem vindicare
+parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt; Theron
+autem, dum suos revocare et mœnibus hostem prohibere conatur, gladio per
+pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes raptatur;
+<a href = "#line2_206">206-269.</a></p>
+<p>Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus,
+frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit.
+Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille,
+inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia
+temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute
+valeant, novo injustoque bello lacessantur; <a href =
+"#line2_270">270-326.</a></p>
+<p>Hic vero, factioni Barcinæ, quæ apud milites plebemque plurimum
+gratia valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum
+Romanis, duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene,
+inferendum, Patribus animum incendit; <a href =
+"#line2_327">327-375.</a></p>
+<p>Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et
+Hannibalem Romanis dedendum censet: quæ sententia omnium fere, qui
+adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Pœnis
+indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; <a href =
+"#line2_376">376-390.</a></p>
+<p>Hæc dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui
+defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare
+perseverat, et lætus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi
+dono missa, in quibus præter alia origines et fata Carthaginis,
+singulari opera et artificio expressa, miratur; <a href =
+"#line2_391">391-456.</a></p>
+<p>Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam
+procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita
+crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis
+famem tolerare cogantur; <a href = "#line2_457">457-474.</a></p>
+<p>Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam
+Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quæ, ejus precibus mota,
+fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non
+recusent; <a href = "#line2_475">475-525.</a></p>
+<p>Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quæ præter opinionem prope urbem
+est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; <a href =
+"#line2_526">526-542.</a></p>
+<p>Hæc Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinæ, morte
+Murri viduatæ, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil jam
+spei reliquum sit, morte voluntaria æternum servitium effugiant; <a href
+= "#line2_543">543-579.</a></p>
+<p>Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit;
+<a href = "#line2_580">580-591.</a></p>
+<p>Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi
+persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua
+instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum
+rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum, conjiciunt;
+et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto, Hannibal urbem
+capit; et Furia ad inferos revertitur; <a href =
+"#line2_592">592-707.</a></p>
+
+</div>
+
+<span class = "pagenum">86</span>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<p><a name = "line2_1" id = "line2_1">
+<span class = "smallcaps">Cæruleis</span> provecta vadis jam Dardana
+puppis</a></p>
+<p>Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,</p>
+<p>Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,</p>
+<p>Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Abstulit una dies, quum Fors non æqua labori</p>
+<p>Patricio Cremeræ maculavit sanguine ripas.</p>
+<p>Huic comes æquato sociavit munere curas</p>
+<p>Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.</p>
+<span class = "pagenum">87</span>
+<p>Is, cultam referens insigni nomine plebem,</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Ausonios atavo ducebat consule fastus.</p>
+<span class = "pagenum">88</span>
+<p>Hos ut depositis portum contingere velis</p>
+<p>Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,</p>
+<p>Jam medio seram bello poscentia pacem,</p>
+<p>Ductorisque simul conceptas fœdere pœnas;</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Ocius armatas passim per litora turmas</p>
+<p>Ostentare jubet minitantia signa, recensque</p>
+<p>Perfusos clipeos, et tela rubentia cæde.</p>
+<p>«Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,</p>
+<p>Tyrrhenæ clangore tubæ, gemituque cadentum.</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis</p>
+<p>Festinent: notum, quid cæde calentibus armis,</p>
+<p>Quantum iræ liceat, motusve quid audeat ensis.»</p>
+<p>Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,</p>
+<p>Converso Tyrios petierunt remige Patres.</p>
+
+<span class = "linenum">25</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_25" id = "line2_25">
+Hic alto Pœnus fundentem vela carinam</a></p>
+<p>Incessens dextra; «Nostrum, pro Jupiter! inquit,</p>
+<span class = "pagenum">89</span>
+<p>Nostrum ferre caput parat illa per æquora puppis.</p>
+<p>Heu! cæcæ mentes, tumefactaque corda secundis!</p>
+<p>Armatum Hannibalem pœnæ petit inpia tellus.</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri</p>
+<p>Ante exspectatum; portisque focisque timebis,</p>
+<p>Quæ nunc externos defendis, Roma, Penates.</p>
+<p>Tarpeios iterum scopulos præruptaque saxa</p>
+<p>Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Nullo jam capti vitam pensabitis auro.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_36" id = "line2_36">
+Incensi dictis animi, et furor additus armis;</a></p>
+<p>Conditur extemplo telorum nubibus æther,</p>
+<p>Et densa resonant saxorum grandine turres.</p>
+<p>Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Inque oculis profugæ Martem exercere carinæ.</p>
+<span class = "pagenum">90</span>
+<p>Ipse autem incensas promissa piacula turmas</p>
+<p>Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,</p>
+<p>Ac repetens questus furibundo personat ore:</p>
+<p>«Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.</p>
+<p>Si tædet cœpti, culpandave movimus arma,</p>
+<p>Ausoniam ponto propere revocate carinam;</p>
+<p>Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.</p>
+<p>Nam cur, Eoi deductus origine Beli,</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Tot Libyæ populis, tot circumfusus Hiberis,</p>
+<p>Servitium perferre negem? Rhœteius imo</p>
+<span class = "pagenum">91</span>
+<p>Inperet æternum, et populis seclisque propaget</p>
+<p>Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus.»</p>
+<p>Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>In stirpem Æneadum, ac stimulant clamoribus iras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_56" id = "line2_56">
+Discinctos inter Libyas populosque bilingues,</a></p>
+<p>Marmaricis audax in bella Œnotria signis</p>
+<p>Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbæ.</p>
+<span class = "pagenum">92</span>
+<p>Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusæ,</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes</p>
+<p>Battiadas late imperio sceptrisque regebat;</p>
+<p>Cui patrius Nasamon, æternumque arida Barce,</p>
+<span class = "pagenum">93</span>
+<p>Cui nemora Autololum, atque infidæ litora Syrtis</p>
+<p>Parebant, nullaque levis Gætulus habena.</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,</p>
+<p>Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,</p>
+<p>Et sua fatidico repetebat nomina luco.</p>
+<p>Hæc ignara viri, vacuoque adsueta cubili,</p>
+<p>Venatu et silvis primos defenderat annos:</p>
+<span class = "pagenum">94</span>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Non calathis mollita manus, operatave fuso,</p>
+<p>Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta</p>
+<p>Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.</p>
+<p>Quales Threiciæ Rhodopen Pangæaque lustrant</p>
+<p>Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getæque,</p>
+<span class = "pagenum">95</span>
+<p>Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_77" id = "line2_77">
+Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem</a></p>
+<p>Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci</p>
+<p>Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine lævam</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Thermodontiaca munita in prælia pelta,</p>
+<span class = "pagenum">96</span>
+<p>Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.</p>
+<p>Pars comitum bijugo curru, pars cætera dorso</p>
+<p>Fertur equi; nec non Veneris jam fœdera passæ</p>
+<p>Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos</p>
+<p>Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,</p>
+<p>Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras</p>
+<p>Spicula contorquens summa ponebat in arce.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_89" id = "line2_89">
+Hanc, hasta toties intrantem mœnia, Mopsus</a></p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Non tulit, et celsis senior Gortynia muris</p>
+<p>Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras</p>
+<span class = "pagenum">97</span>
+<p>Dirigit aligero letalia vulnera ferro.</p>
+<p>Cres erat, ærisonis Curetum advectus ab antris,</p>
+<p>Dictæos agitare puer levioribus annis</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.</p>
+<p>Ille vagam cælo demisit sæpe volucrem,</p>
+<span class = "pagenum">98</span>
+<p>Ille procul campo linquentem retia cervum</p>
+<p>Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu</p>
+<p>Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,</p>
+<p>Eois quamquam certet Gortyna sagittis.</p>
+<p>Verum ut opum levior venatu extendere vitam</p>
+<p>Abnuit, atque artæ res exegere per æquor,</p>
+<p>Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Intrarat miseram fato ducente Saguntum.</p>
+<p>Coryti fratrum ex humeris calamique paterni</p>
+<p>Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.</p>
+<p>Hic medius juvenum Massylæ gentis in agmen</p>
+<p>Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes</p>
+<span class = "pagenum">99</span>
+<p>Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittæ,</p>
+<p>Inpubem malas, tam certæ obcurrere Lyxum</p>
+<p>Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.</p>
+<p>Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Desertum non grata Jovem per vota vocabat.</p>
+<p>Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,</p>
+<p>Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe</p>
+<span class = "pagenum">100</span>
+<p>Corpore præripuit letum, calamumque volantem,</p>
+<p>Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Et primæ ferrum a tergo videre sorores.</p>
+<p>At comitis frendens casu labentia virgo</p>
+<p>Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes</p>
+<p>Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris</p>
+<p>Viribus intorquet letalem in mœnia cornum.</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Illa volans humerum rapido transverberat ictu</p>
+<p>Conantis Dorylæ, junctis jam cornibus arcus,</p>
+<p>Et ducti spatium nervi complente sagitta,</p>
+<p>Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.</p>
+<p>Tum subitum in vulnus præceps devolvitur altis</p>
+<span class = "pagenum">101</span>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra</p>
+<p>Effusi versa calami fluxere pharetra.</p>
+<p>Exclamat paribus frater vicinus in armis</p>
+<p>Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:</p>
+<p>Atque illum, raptim promentem in prælia telum,</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Hannibal excussi prævertit turbine saxi.</p>
+<p>Labuntur gelido torpentia frigore membra,</p>
+<p>Deficiensque manus pharetræ sua tela remisit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_138" id = "line2_138">
+At pater in gemino natorum funere Mopsus</a></p>
+<p>Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.</p>
+<p>Pœnitet heu! sero, dulces liquisse penates,</p>
+<span class = "pagenum">102</span>
+<p>Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,</p>
+<p>Postquam ævum senior percussaque pectora frustra</p>
+<p>Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Nil opis in dextra, vastæ se culmine turris</p>
+<p>Præcipitem jacit, et delapsus pondere prono</p>
+<p>Membra super nati moribundos explicat artus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_148" id = "line2_148">
+Dum cadit externo Gortynius advena bello,</a></p>
+<p>Jam nova molitus stimulato milite Theron,</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Alcidæ templi custos aræque sacerdos,</p>
+<p>Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,</p>
+<p>Et fera miscebat reserata prælia porta.</p>
+<p>Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,</p>
+<p>Sed fisus latis humeris et mole juventæ</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.</p>
+<span class = "pagenum">103</span>
+<p>Exuviæ capiti inpositæ tegimenque leonis</p>
+<p>Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.</p>
+<p>Centum angues idem Lernæaque monstra gerebat</p>
+<p>In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam</p>
+<p>Nomine avi, Maurumque Sacen, a mœnibus actos</p>
+<p>Palantesque fuga præceps ad litora cursu</p>
+<p>Egerat, atque una spumabant æquora dextra.</p>
+<p>Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Marmaridæ nec cæde Rothi, nec cæde Jugurthæ,</p>
+<p>Asbytes currum et radiantis tegmina lænæ</p>
+<span class = "pagenum">104</span>
+<p>Poscebat votis, gemmataque lumina peltæ,</p>
+<p>Atque in belligera versabat virgine mentem.</p>
+<p>Quem ruere ut telo vidit regina cruento,</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Obliquos detorquet equos, lævumque per orbem</p>
+<p>Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,</p>
+<p>Adverso rapitur sinuata per æquora curru.</p>
+<p>Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,</p>
+<p>Incita pulveream campo trahit ungula nubem,</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Adversum late stridens rota prolerit agmen,</p>
+<p>Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.</p>
+<p>Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen</p>
+<p>Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,</p>
+<span class = "pagenum">105</span>
+<p>Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica</p>
+<p>Fallacis toties revoluto stamine telæ</p>
+<p>Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:</p>
+<p>Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem</p>
+<p>Adfecit leto, tædæque ad funera versæ.</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Gens extrema viri campis deletur Iberis</p>
+<p>Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,</p>
+<p>Et servat cursum perfractis ossibus axis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_188" id = "line2_188">
+Jamque aderat remeans virgo, inter prælia postquam</a></p>
+<p>Distringi Therona videt, sævamque bipennem</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Perlibrans mediæ fronti, spolium inde superbum</p>
+<p>Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.</p>
+
+<p>Nec segnis Theron tantæ spe laudis in ipsos</p>
+<p>Adversus consurgit equos, villosaque fulvi</p>
+<p>Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Adtoniti terrore novo rictuque minaci</p>
+<p>Quadrupedes jactant resupino pondere currum.</p>
+<p>Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas</p>
+<p>Occupat, incussa gemina inter tempora clava,</p>
+<p>Ferventesque rotas turbataque frena pavore</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,</p>
+<p>Ac rapta properans cædem ostentare bipenni,</p>
+<p>Amputat e curru revolutæ virginis ora.</p>
+<p>Necdum iræ positæ: celsa nam figitur hasta</p>
+<p>Spectandum caput; id gestent ante agmina Pœnum</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Inperat, et propere currus ad mœnia vertant,</p>
+<p>
+<a name = "line2_206" id = "line2_206">
+Hæc cæcus fati, divumque abeunte favore,</a></p>
+<p>Vicino Theron edebat prælia leto.</p>
+<p>Namque aderat toto ore ferens iramque minasque</p>
+<p>Hannibal, et cæsam Asbyten, fixique tropæum</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Infandum capitis furiata mente dolebat.</p>
+<p>Ac simul ærati radiavit luminis umbo,</p>
+<p>Et concussa procul membris velocibus arma</p>
+<p>Letiferum intonuere, fugam perculsa repente</p>
+<span class = "pagenum">107</span>
+<p>Ad muros trepido convertunt agmina cursu:</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis</p>
+<p>E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;</p>
+<p>Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosæ</p>
+<p>Sparsa super flores examina tollit Hymettos,</p>
+<p>Ad dulces ceras, et odori corticis antra</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Mellis apes gravidæ properant, densoque volatu</p>
+<p>Raucum connexæ glomerant ad limina murmur.</p>
+<p>Præcipitat metus adtonitos, cæcique feruntur.</p>
+<p>Heu blandum cæli lumen! tantone cavetur</p>
+<p>Mors reditura metu, nascentique addita fata?</p>
+<span class = "pagenum">108</span>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Consilium damnant, portaque atque aggere tuto</p>
+<p>Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,</p>
+<p>Interdumque manu, interdum clamore minisque,</p>
+<p>«State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnæ,</p>
+<p>State, venit pugnæ! muro tectisque Sagunti</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Hac abigam Pœnos dextra: spectacula tantum</p>
+<p>Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,</p>
+<p>Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_233" id = "line2_233">
+At Pœnus rapido præceps ad mœnia cursu,</a></p>
+<p>Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Tendebat: stat primam urbem murosque patentes</p>
+<p>Postposita cæde et dilata invadere pugna.</p>
+<p>Id postquam Herculeæ custos videt inpiger aræ,</p>
+<p>Emicat, et velox formidine prævenit hostem.</p>
+<p>Gliscit Elissæo violentior ira tyranno.</p>
+<span class = "pagenum">109</span>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>«Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,</p>
+<p>Supplicium, ut pandas, inquit, tua mœnia leto.»</p>
+<p>Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum</p>
+<p>Mucronem: sed contortum prior impete vasto</p>
+<p>Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant</p>
+<p>Ære inlisa cavo nodosæ pondera clavæ.</p>
+<p>At viduus teli, et frustrato proditus ictu,</p>
+<p>Pernici velox cursu rapit incita membra,</p>
+<p>Et celeri fugiens perlustrat mœnia planta.</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Instat atrox terga increpitans fugientia victor.</p>
+<p>Conclamant matres, celsoque e culmine muri</p>
+<p>Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto</p>
+<span class = "pagenum">110</span>
+<p>Adpellant, seras fesso nunc pandere portas</p>
+<p>Posse volunt: quatit hortantum præcordia terror,</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Ne simul adcipiant ingentem mœnibus hostem.</p>
+<p>Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti</p>
+<p>Pœnus, et ostentans spectantem e mœnibus urbem,</p>
+<p>«I, miseram Asbyten leto solare propinquo.»</p>
+<p>Hæc dicens, jugulo optantis dimittere vitam</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Infestum condit mucronem, ac regia lætus</p>
+<p>Quadrupedes spolia abreptos a mœnibus ipsis,</p>
+<p>Quîs aditum portæ trepidantum sepserat agmen,</p>
+<p>Victor agit, curruque volat per ovantia castra.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_264" id = "line2_264">
+At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi</a></p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,</p>
+<p>Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.</p>
+<p>Hinc letale viri robur tegimenque tremendum</p>
+<p>In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,</p>
+<p>Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.</p>
+
+<span class = "linenum">270</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_270" id = "line2_270">
+Pœnorum interea quîs rerum summa potestas,</a></p>
+<p>Consultant bello super, et quæ dicta ferantur</p>
+<p>Ausoniæ a populis, oratorumque minaci</p>
+<p>Adventu trepidant: movet hinc fœdusque, fidesque,</p>
+<p>Et testes Superi, jurataque pacta parentum;</p>
+<span class = "pagenum">111</span>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Hinc popularis amor cœptantis magna juventæ;</p>
+<p>Et sperare juvat belli meliora: sed olim</p>
+<p>Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,</p>
+<p>Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:</p>
+<p>«Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Iræ se valuere) premunt formidine vocem.</p>
+<p>Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.</p>
+<p>Testabor Superos, et cælo nota relinquam,</p>
+<p>Quæ postrema salus rerum patriæque reposcit.</p>
+<p>Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Hæc serus vates Hannon canit: anxia rupi</p>
+<p>Pectora; ne castris innutriretur et armis</p>
+<p>Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,</p>
+<p>Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;</p>
+<span class = "pagenum">112</span>
+<p>Ut, qui stelligero speculatur sidera cælo,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Venturam pelagi rabiem, Caurique futura</p>
+<p>Prædicit miseris haud vanus flamina nautis.</p>
+<p>Consedit solio, rerumque invasit habenas.</p>
+<p>Ergo armis fœdus, fasque omne abrumpitur armis:</p>
+<p>Oppida quassantur, longeque in mœnia nostra</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Æneadum adrectæ mentes, disjectaque pax est.</p>
+<p>Exagitant Manes juvenem furiæque paternæ,</p>
+<p>Ac funesta sacra, et conversi fœdere rupto</p>
+<p>In caput infidum Superi, Massylaque vates.</p>
+<p>An nunc ille, novi cæcus caligine regni,</p>
+<span class = "pagenum">113</span>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,</p>
+<p>(Sic propria luat hoc pœna, nec misceat urbis</p>
+<p>Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros</p>
+<p>Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.</p>
+<p>Lavimus Hennæas animoso sanguine valles,</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Et vix conducto produximus arma Lacone.</p>
+<p>Nos ratibus laceris Scyllæa replevimus antra,</p>
+<span class = "pagenum">114</span>
+<p>Classibus et refluo spectavimus æquore raptis</p>
+<p>Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.</p>
+<p>Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Ægates, Libyæque procul fluitantia membra.</p>
+<p>Quo ruis? et patriæ exitio tibi nomina quæris?</p>
+<p>Scilicet immensæ, visis juvenalibus armis,</p>
+<span class = "pagenum">115</span>
+<p>Subsident Alpes! subsidet mole nivali</p>
+<p>Alpibus æquatum adtollens caput Apenninus!</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis</p>
+<p>Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?</p>
+<p>Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.</p>
+<p>Pubescit castris miles, galeaque teruntur</p>
+<p>Nondum signatæ flava lanugine malæ.</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Nec requies ævi nota, exsanguesque merendo</p>
+<p>Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.</p>
+<p>Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas</p>
+<p>Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;</p>
+<p>Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Si bello absistis, nec te victoribus obfers,</p>
+<p>Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?»</p>
+<span class = "pagenum">116</span>
+<p>
+<a name = "line2_327" id = "line2_327">
+Gestar ad hæc: namque inpatiens asperque coquebat</a></p>
+<p>Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis</p>
+<p>Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>«Concilione, inquit, Libyæ, Tyrioque Senatu,</p>
+<p>Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum</p>
+<p>Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.</p>
+<p>Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,</p>
+<p>Nunc freta Sicaniæ, et Scyllæi litoris undas;</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat</p>
+<p>Dardanias: tanta adcumulat præconia leto</p>
+<span class = "pagenum">117</span>
+<p>Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.</p>
+<p>Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi</p>
+<p>Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis</p>
+<p>Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,</p>
+<p>Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis</p>
+<p>Regulus Hectoreæ: vidi, quum robore pendens,</p>
+<p>Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Nec vero terrent puerilia protenus ora</p>
+<p>Sub galea et pressæ properata casside malæ.</p>
+<p>Indole non adeo segni sumus! adspice; turmæ</p>
+<p>Quot Libycæ certant annos anteire labore,</p>
+<p>Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Quum primam tenero vocem proferret ab ore,</p>
+<p>Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem</p>
+<p>Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.</p>
+<span class = "pagenum">118</span>
+<p>Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos</p>
+<p>Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>(Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)</p>
+<p>Per cælum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas</p>
+<p>Desperare vias, laudemque timere secundam.</p>
+<p>Sed Libyæ clades, et primi incendia belli</p>
+<p>Adgerat, atque iterum pro libertate labores</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Hannon ferre vetat: ponat formidinis æstus,</p>
+<p>Parietibusque domus inbellis femina servet</p>
+<p>Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,</p>
+<span class = "pagenum">119</span>
+<p>Quîs procul a Tyria dominos depellere Byrsa,</p>
+<p>Vel Jove non æquo, fixum est: sin fata repugnant,</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,</p>
+<p>Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam</p>
+<p>Æternum famulam; liberque Acheronta videbo.</p>
+<p>Nam quæ, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma</p>
+<p>Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Tum delecta manus scutorum incendat acervos,</p>
+<p>Uranturque rates, ac toto absistite ponto.</p>
+<p>Dî procul, o! merita est numquam si talia plecti</p>
+<span class = "pagenum">120</span>
+<p>Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas</p>
+<p>Ductoris servate manus!» Ut deinde resedit,</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Factaque censendi, Patrum de more, potestas;</p>
+<p>
+<a name = "line2_376" id = "line2_376">
+Hic Hannon reddi propere certamine rapta</a></p>
+<p>Instat, et auctorem violati fœderis addit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_378" id = "line2_378">
+Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,</a></p>
+<p>Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Oravere Deum. At postquam discordia sentit</p>
+<p>Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;</p>
+<p>Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,</p>
+<p>Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis</p>
+<p>Bellum se gestare sinu pacemque profatus,</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis</p>
+<p>Inperat, ac, sævo neutrum renuente Senatu,</p>
+<p>Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,</p>
+<span class = "pagenum">121</span>
+<p>«Adcipite infaustum Libyæ, eventuque priori</p>
+<p>Par, inquit, bellum:» et laxos effundit amictus.</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_391" id = "line2_391">
+Atque ea dum profugæ regnis agitantur Elissæ,</a></p>
+<p>Adcisis velox populis, quîs ægra lababat</p>
+<p>Ambiguo sub Marte fides, prædaque gravatus</p>
+<p>Ad muros Pœnus revocaverat arma Sagunti.</p>
+
+<span class = "linenum">395</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_395" id = "line2_395">
+Ecce autem clipeum, sævo fulgore micantem,</a></p>
+<p>Oceani gentes ductori dona ferebant,</p>
+<span class = "pagenum">122</span>
+<p>Callaicæ telluris opus, galeamque coruscis</p>
+<p>Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni</p>
+<p>Albentis, niveæ tremulo nutamine pennæ;</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;</p>
+<p>Præterea textam nodis, auroque trilicem</p>
+<p>Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.</p>
+<p>Hæc, ære et duri chalybis perfecta metallo,</p>
+<p>Atque opibus perfusa Tagi, per singula lætis</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.</p>
+
+<span class = "pagenum">123</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_406" id = "line2_406">
+Condebat primæ Dido Carthaginis arces,</a></p>
+<p>Instabatque operi subducta classe juventus.</p>
+<p>Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque</p>
+<p>Partiris, justæ Bitia venerande senectæ.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Ostentant caput effossa tellure repertum</p>
+<p>Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.</p>
+<p>Has inter species orbatum classe, suisque,</p>
+<p>Ænean pulsum pelago, dextraque precantem</p>
+<p>Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Infelix, ac jam vultu spectabat amico.</p>
+<p>Hinc et speluncam, furtivaque fœdera amantum</p>
+<p>Callaicæ fecere manus: it clamor ad auras,</p>
+<span class = "pagenum">124</span>
+<p>Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo</p>
+<p>Occultant alæ venantum corpora silvis.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Nec procul Æneadum vacuo jam litore classis,</p>
+<p>Æquora nequidquam revocante petebat Elissa.</p>
+<p>Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido</p>
+<p>Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,</p>
+<p>Ardentemque rogum media spectabat ab unda</p>
+<span class = "pagenum">125</span>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.</p>
+<p>Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,</p>
+<p>Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,</p>
+<p>Et primo bella Æneadum jurabat ab ævo.</p>
+<p>At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Spirantem credas certamina anhela movere:</p>
+<p>Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_432" id = "line2_432">
+Nec non et lævum clipei latus aspera signis</a></p>
+<p>Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem</p>
+<span class = "pagenum">126</span>
+<p>Ledæis veniens victor Xanthippus Amyclis.</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Juxta triste decus pendet sub imagine pœnæ</p>
+<p>Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.</p>
+<p>Lætior at circa facies, agitata ferarum</p>
+<p>Agmina venatu, et cælata mapalia fulgent.</p>
+<p>Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Adsuetas patrio mulcet sermone leænas.</p>
+<p>It liber campi pastor, cui fine sine ullo</p>
+<p>Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Pœnum</p>
+<p>Armenti vigilem patrio de more sequuntur,</p>
+<p>Gæsaque, latratorque Cydon, tectumque, focique</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>In silicis venis, et fistula nota juvencis.</p>
+<p>Eminet excelso consurgens colle Saguntos,</p>
+<p>Quam circum inmensi populi condensaque cingunt</p>
+<p>Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.</p>
+<p>Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,</p>
+<span class = "pagenum">127</span>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.</p>
+<p>Hannibal, abrupto transgressus fœdere ripas,</p>
+<p>Pœnorum populos Romana in bella vocabat.</p>
+<p>Tali sublimis dono, nova tegmina latis</p>
+<p>Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>«Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!</p>
+<p>Quas, belli judex, pœnas mihi, Curia, pendes!»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_457" id = "line2_457">
+Jamque senescebat vallatis mœnibus hostis,</a></p>
+<p>Carpebatque dies urbem, dum signa manusque</p>
+<p>Exspectant fessi socias: tandem æquore vano</p>
+<span class = "pagenum">128</span>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,</p>
+<p>Et propius suprema vident: sedet acta medullis</p>
+<p>Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.</p>
+<p>Est furtim lento misere durantia tabo</p>
+<p>Viscera, et exurit siccatas sanguine venas</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Per longum celata fames: jam lumina retro</p>
+<span class = "pagenum">129</span>
+<p>Exesis fugere genis; jam lurida sola</p>
+<p>Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa</p>
+<p>Exstant, consumtis visu deformia membris.</p>
+<p>Humentis rores noctis terramque madentem</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Solamen fecere mali, cassoque labore</p>
+<p>E sicco frustra presserunt robore succos.</p>
+<p>Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris</p>
+<p>Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos</p>
+<p>Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.</p>
+
+<span class = "pagenum">130</span>
+
+<span class = "linenum">475</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_475" id = "line2_475">
+Desuper hæc cælo spectans Tirynthius alto</a></p>
+<p>Inlacrimat fractæ nequidquam casibus urbis.</p>
+<p>Namque metus magnique tenent præcepta parentis,</p>
+<p>Ne sævæ tendat contra decreta novercæ.</p>
+<p>Sic igitur, cœpta occultans, ad limina sanctæ</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.</p>
+<p>Arcanis Dea læta, polo tum forte remoto</p>
+<p>Cælicolum magnas volvebat conscia curas,</p>
+<p>Quam tali adloquitur Nemeæ pacator honore:</p>
+<span class = "pagenum">131</span>
+<p>«Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Qua sine non tellus pacem, non æquora norunt,</p>
+<p>Justitiæ consors, tacitumque in pectore numen,</p>
+<p>Exitiumne tuæ dirum spectare Sagunti,</p>
+<p>Et tot pendentem pro te, Dea, cernere pœnas</p>
+<p>Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Te matres, vincente fame, te mœsta virorum</p>
+<p>Ora vocant, primaque sonant te voce minores.</p>
+<p>Fer cælo auxilium, et fessis da surgere rebus.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_493" id = "line2_493">
+Hæc satus Alcmena, contra cui talia virgo:</a></p>
+<p>«Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi fœdera rumpi,</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.</p>
+<p>Sed me pollutas properantem linquere terras</p>
+<p>Sedibus his, tectisque novis succedere adegit</p>
+<span class = "pagenum">132</span>
+<p>Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui</p>
+<p>Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Ac furias auri, nec vilia præmia fraudum,</p>
+<p>Et super hæc ritu horrificos ac more ferarum</p>
+<p>Viventes rapto populos, luxuque solutum</p>
+<p>Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.</p>
+<p>Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:</p>
+<p>Nemo insons; pacem servant commercia culpæ.</p>
+<p>Sed secura tua fundata ut mœnia dextra</p>
+<p>Dignum te servent memorando fine vigorem,</p>
+<p>Dedita nec fessi transmittant corpora Pœno,</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;</p>
+<p>Extendam leti decus, atque in secula mittam,</p>
+<span class = "pagenum">133</span>
+<p>Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_513" id = "line2_513">
+Inde severa levi decurrens æthere virgo</a></p>
+<p>Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Invadit mentes, et pectora nota pererrat,</p>
+<p>Inmittitque animis numen: tum fusa medullis</p>
+<p>Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.</p>
+<p>Arma volunt, tentantque ægros ad prælia nisus.</p>
+<p>Insperatus adest vigor, interiusque recursat</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Dulcis honos Divæ, et sacrum pro virgine letum.</p>
+<p>It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,</p>
+<p>Vel leto graviora pati, sævasque ferarum</p>
+<span class = "pagenum">134</span>
+<p>Adtentare dapes, et mensis addere crimen.</p>
+<p>Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Casta Fides, paribusque famem compescere membris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_526" id = "line2_526">
+Quam simul invisæ gentis conspexit in arce</a></p>
+<p>Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,</p>
+<p>Virgineum increpitat miscentem bella furorem,</p>
+<p>Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,</p>
+<p>Et palmas tendens; «Hos, inquit, Noctis alumna,</p>
+<p>Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,</p>
+<span class = "pagenum">135</span>
+<p>Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua</p>
+<p>Effectus studiumque tuum de nube videbo.</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,</p>
+<p>Quîs Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros</p>
+<p>Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora</p>
+<p>Cerberus, ac, mixto quæ spumant felle, venena,</p>
+<p>Et quidquid scelerum, pœnarum quidquid et iræ</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Pectore fecundo coquitur tibi, congere præceps</p>
+<p>In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.</p>
+<p>Hac mercede Fides constet delapsa per auras.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_543" id = "line2_543">
+Sic voce instimulans, dextra Dea concita sævam</a></p>
+<p>Eumenida incussit muris, tremuitque repente</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.</p>
+<span class = "pagenum">136</span>
+<p>Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum</p>
+<p>Multus colla micat squalenti tergore serpens.</p>
+<p>Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,</p>
+<p>Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Pectora circumstant Planctus, Mœrorque, Dolorque,</p>
+<p>Atque omnes adsunt Pœnæ, formaque trifauci</p>
+<p>Personat insomnis lacrimosæ Janitor aulæ.</p>
+<p>Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum</p>
+<span class = "pagenum">137</span>
+<p>Tiburnæ, gressumque simul, sonitumque loquentis.</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Hæc bello vacuos et sævi turbine Martis</p>
+<p>Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;</p>
+<p>Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.</p>
+<p>Cui vultus induta pares disjectaque crinem</p>
+<p>Eumenis in medios inrumpit turbida cœtus,</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Et mœstas lacerata genas; «Quis terminus, inquit?</p>
+<p>Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,</p>
+<p>Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras</p>
+<p>Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:</p>
+<p>Eripe te, conjux, miserandæ casibus urbis,</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Et fuge, si terras adimit victoria Pœni,</p>
+<p>Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,</p>
+<p>Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.</p>
+<p>Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.</p>
+<p>Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?</p>
+<span class = "pagenum">138</span>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.</p>
+<p>At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,</p>
+<p>Post belli casus vastique pericula ponti,</p>
+<p>Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum</p>
+<p>Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus</p>
+<p>Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est,</p>
+<p>Vestris servitio manibus subducite matres.</p>
+<p>Ardua virtutem profert via: pergite primi</p>
+<span class = "pagenum">139</span>
+<p>Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»</p>
+
+<span class = "linenum">580</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_580" id = "line2_580">
+His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,</a></p>
+<p>Inde petit tumulum, summo quem vertice montis</p>
+<p>Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis</p>
+<p>Struxerat, et grato cineres decorarat honore.</p>
+<p>Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima</p>
+<span class = "pagenum">140</span>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Cæruleus maculis auro squalentibus anguis.</p>
+<p>Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,</p>
+<p>Oraque vibranti stridebant sibila lingua:</p>
+<p>Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem</p>
+<p>Volvitur, et muris propere delabitur altis,</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Ac similis profugo vicina ad litora tendit,</p>
+<p>Spumantisque freti præceps inmergitur undis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_592" id = "line2_592">
+Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta</a></p>
+<p>Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent</p>
+<p>Captivo jacuisse solo: sperare saluti</p>
+<span class = "pagenum">141</span>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.</p>
+<p>Haud gravior duris Divum inclementia rebus,</p>
+<p>Quam leti proferre moras: abrumpere vitam</p>
+<p>Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur.</p>
+<p>Certatim structus subrectæ molis ad astra</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque</p>
+<p>Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris,</p>
+<p>Callaico vestes distinctas matribus auro,</p>
+<p>Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,</p>
+<p>Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.</p>
+<span class = "pagenum">142</span>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque</p>
+<p>Infaustos jaciunt enses, et condita bello</p>
+<p>Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi</p>
+<p>Victoris prædam flammis donare supremis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_609" id = "line2_609">
+Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys,</a></p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis</p>
+<p>Quassat, et inferna superos caligine condit.</p>
+<p>Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo</p>
+<p>Æternum invictis infelix gloria servat.</p>
+<p>Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,</p>
+<span class = "pagenum">143</span>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,</p>
+<p>Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.</p>
+<p>Invitas maculant cognato sanguine dextras,</p>
+<p>Miranturque nefas aversa mente peractum,</p>
+<p>Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ,</p>
+<p>Obliquos versat materna per ubera visus:</p>
+<p>Hic, raptam librans dilectæ in colla securim</p>
+<p>Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem</p>
+<p>Projecta damnat stupefactus membra bipenni.</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys</p>
+<p>Incutit, atque atros insibilat ore tumores.</p>
+<span class = "pagenum">144</span>
+<p>Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito</p>
+<p>Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ.</p>
+<p>Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>In flammas corpus, densum qua turbine nigro</p>
+<p>Exundat fumum piceus caligine vertex.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_632" id = "line2_632">
+At medios inter cœtus pietate sinistra,</a></p>
+<p>Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis</p>
+<p>Dum properas auferre necem, reddentia formam</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.</p>
+<p>Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,</p>
+<span class = "pagenum">145</span>
+<p>Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,</p>
+<p>Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis</p>
+<p>Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,</p>
+<p>Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ:</p>
+<p>Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,</p>
+<p>Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;</p>
+<p>Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat</p>
+<p>Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ,</p>
+<p>Funera mutato revocabat nomine mater;</p>
+<span class = "pagenum">146</span>
+<p>Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,</p>
+<p>Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.</p>
+
+<span class = "linenum">650</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_650" id = "line2_650">
+Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,</a></p>
+<p>Et fidei pœnas, et tristia fata piorum</p>
+<p>Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu</p>
+<p>Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.</p>
+<p>Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Murorum repetens, ruit inter perfida gentis</p>
+<p>Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum,</p>
+<p>Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;</p>
+<span class = "pagenum">147</span>
+<p>Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro</p>
+<p>Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Ardet in excelso proceri vertice montis</p>
+<p>Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,</p>
+<p>Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:</p>
+<p>Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ</p>
+<p>Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.</p>
+
+<span class = "linenum">665</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_665" id = "line2_665">
+Ecce inter medios cædum Tiburna furores,</a></p>
+<p>Fulgenti dextram mucrone armata mariti,</p>
+<p>Et læva infelix ardentem lampada quassans,</p>
+<p>Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu</p>
+<p>Pectora nudatis ostendens sæva lacertis,</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.</p>
+<p>Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,</p>
+<p>Iraque turbatos exercet regia Manes,</p>
+<p>Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,</p>
+<p>Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.</p>
+<span class = "pagenum">148</span>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Arma viri, multo nuper defensa cruore,</p>
+<p>Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,</p>
+<p>Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.</p>
+<p>Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux,</p>
+<p>Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_681" id = "line2_681">
+Semiambusta jacet nullo discrimine passim</a></p>
+<p>Infelix obitus, permixto funere, turba.</p>
+<p>Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem</p>
+<p>Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat</p>
+<p>Gutture ructatus large cruor: incubat atris</p>
+<p>Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo</p>
+<p>Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.</p>
+<p>Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;</p>
+<p>Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.</p>
+<span class = "pagenum">149</span>
+<p>Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem.</p>
+<p>Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys</p>
+<p>Junoni laudata redit, magnamque superba</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line2_696" id = "line2_696">
+At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas,</a></p>
+<p>Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus,</p>
+<p>Elysium et castas sedes decorate piorum.</p>
+<p>Cui vero non æqua dedit victoria nomen,</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>(Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis,</p>
+<p>Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe</p>
+<p>Errabit toto, patriis projectus ab oris;</p>
+<p>Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.</p>
+<p>Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris</p>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p>Optabit cecidisse manu; ferroque negato,</p>
+<span class = "pagenum">150</span>
+<p>Invictus quondam Stygias bellator ad undas</p>
+<p>Deformata feret liventi membra veneno.</p>
+
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">151</span>
+
+<h2><a name = "liber3" id = "liber3">
+LIBER TERTIUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib3_arg" id = "lib3_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Sagunto</span> diruta, Bostar in Libyam
+mittitur, ut de eventu belli Romanis inlati oraculum Jovis Hammonis in
+Marmarica consulat; <a href = "#line3_1">1-13.</a></p>
+<p>Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in
+foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; <a href =
+"#line3_14">14-44.</a></p>
+<p>Et recessum adcessumque maris admiratur; <a href =
+"#line3_45">45-60.</a></p>
+<p>Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in
+Africam amandat; <a href = "#line3_61">61-157.</a></p>
+<p>Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore
+obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius cunctationem
+increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum memorat; <a href =
+"#line3_158">158-213.</a></p>
+<p>Hoc visu lætus extemplo copias ex hibernis educit, quæ sigillatim
+recensentur; <a href = "#line3_214">214-405.</a></p>
+<p>Has per Pyrenæum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum
+agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe
+omnium Galliæ fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; <a href =
+"#line3_406">406-476.</a></p>
+<p>Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad
+Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et tædio laborum
+malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, duodecimo
+demum die evadunt; <a href = "#line3_477">477-556.</a></p>
+<p>Gravissimo labore jam præter omnium opinionem exantlato, Venus de
+periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; <a href =
+"#line3_557">557-569.</a></p>
+<p>Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque
+olim finiendi, filiæ dolorem levat, et futuram Romæ fortunam
+splendidumque Flaviæ gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit;
+<a href = "#line3_570">570-629.</a></p>
+<p>Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum
+superatis, in Italiam degreditur, et in
+<span class = "pagenum">152</span>
+Taurinis, quæ Gallis proxima gens est, castra ponit; <a href =
+"#line3_630">630-646.</a></p>
+<p>Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis
+Hammonis, cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli
+eventum portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur;
+<a href = "#line3_647">647-714.</a></p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<p><a name = "line3_1" id = "line3_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Postquam</span> rupta fides Tyriis, et mœnia
+castæ,</p>
+<p>Non æquo Superum genitore, eversa Sagunti;</p>
+<p>Extemplo positos finiti cardine mundi</p>
+<p>Victor adit populos, cognataque limina Gades.</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Nec vatum mentes agitare et præscia corda</p>
+<p>Cessatum super imperio: citus æquore Bostar</p>
+<p>Vela dare, et rerum prænoscere fata jubetur.</p>
+<p>Prisca fides adytis longo servatur ab ævo,</p>
+<span class = "pagenum">153</span>
+<p>Qua sublime sedens, Cirrhæis æmulus antris,</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,</p>
+<p>Fatidico pandit venientia secula luco.</p>
+<p>Hinc omen cœptis, et casus scire futuros</p>
+<p>Ante diem, bellique vices novisse petebat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_14" id = "line3_14"> </a>
+Exin clavigeri veneratus numinis aras</p>
+<span class = "pagenum">154</span>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Captivis onerat donis, quæ nuper ab arce</p>
+<p>Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.</p>
+<p>Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani</p>
+<p>Inpositas durare trabes, solasque per ævum</p>
+<p>Condentum novisse manus: hinc credere gaudent</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Consedisse Deum, seniumque repellere templis.</p>
+<p>Tum, quîs fas et honos adyti penetralia nosse,</p>
+<p>Femineos prohibent gressus, ac limine curant</p>
+<p>Sætigeros arcere sues: nec discolor ulli</p>
+<p>Ante aras cultus; velantur corpora lino,</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Et Pelusiaco præfulget stamine vertex.</p>
+<span class = "pagenum">155</span>
+<p>Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum</p>
+<p>Sacrificam lato vestem distinguere clavo.</p>
+<p>Pes nudus, tonsæque comæ, castumque cubile:</p>
+<p>Inrestincta focis servant altaria flammæ.</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum</p>
+<span class = "pagenum">156</span>
+<p>Majestate locum, et sacro inplevere timore.</p>
+
+<p class = "indent">
+In foribus labor Alcidæ Lernæa recisis</p>
+<p>Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis</p>
+<span class = "pagenum">157</span>
+<p>Ora Cleonæi patulo cælantur hiatu.</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Ast Stygius, sævis terrens latratibus umbras,</p>
+<p>Janitor, æterno tum primum tractus ab antro,</p>
+<p>Vincla indignatur, metuitque Megæra catenas.</p>
+<p>Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos</p>
+<p>Æripedis ramos superantia cornua cervi.</p>
+<span class = "pagenum">158</span>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Nec levior vinci Libycæ telluris alumnus</p>
+<p>Matre super, stratique genus deforme bimembres</p>
+<p>Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.</p>
+<p>Inter quæ fulget sacratis ignibus Œte,</p>
+<span class = "pagenum">159</span>
+<p>Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammæ.</p>
+
+<span class = "linenum">45</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_45" id = "line3_45"> </a>
+Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,</p>
+<p>Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi</p>
+<p>Injectum terris subitum mare, nullaque circa</p>
+<p>Litora, et infuso stagnantes æquore campos.</p>
+<p>Nam qua cæruleis Nereus evolvitur antris,</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,</p>
+<p>Proruptum exundat pelagus, cæcosque relaxans</p>
+<p>Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.</p>
+<p>Tum vada, ceu sævo penitus permota tridenti,</p>
+<p>Luctantur terris tumefactum inponere pontum.</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Mox remeat gurges, tractoque relabitur æstu,</p>
+<span class = "pagenum">160</span>
+<p>Ac ratis erepto campis deserta profundo,</p>
+<p>Et fusi transtris exspectant æquora nautæ.</p>
+<p>Cymothoes ea regna vagæ, pelagique labores</p>
+<p>Luna movet: Luna, inmissis per cærula bigis,</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_61" id = "line3_61"> </a>
+Hæc propere spectata duci: nam multa fatigant.</p>
+<p>Curarum prima exercet, subducere bello</p>
+<span class = "pagenum">161</span>
+<p>Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.</p>
+<p>Virgineis juvenem tædis, primoque Hymenæo</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.</p>
+<p>At puer, obsessæ generatus in ore Sagunti,</p>
+<p>Bissenos lunæ nondum compleverat orbes.</p>
+<p>Si quis forte Deum tantos inciderit actus,</p>
+<p>Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Hoc pignus belli, conjux, servare labora!</p>
+<p>Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;</p>
+<p>Tangat Elissæas palmis puerilibus aras,</p>
+<p>Et cineri juret patrio Laurentia bella.</p>
+<p>Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,</p>
+<p>Adfatur ductor: «Spes o Carthaginis altæ,</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Nate, nec Æneadum levior metus, amplior, oro,</p>
+<p>Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,</p>
+<p>Quîs superes bellator avum, jamque ægra timoris</p>
+<p>Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.</p>
+<p>Ni præsaga meos ludunt præcordia sensus,</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Ingens hic terris crescit labor: ora parentis</p>
+<span class = "pagenum">162</span>
+<p>Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces,</p>
+<p>Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.</p>
+<p>Inde, ubi flore novo pubescet firmior ætas,</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Emicet in Martem, et calcato fœdere victor</p>
+<span class = "pagenum">163</span>
+<p>In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.</p>
+<p>Tu vero, tanti felix quam gloria partus</p>
+<p>Exspectat, veneranda fide, discede periclis</p>
+<p>Incerti Martis, durosque relinque labores:</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Nos clausæ nivibus rupes, subpostaque cælo</p>
+<p>Saxa manent, nos, Alcidæ mirante noverca,</p>
+<p>Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes.</p>
+<p>Quod si promissum vertat Fortuna favorem,</p>
+<p>Lævaque sit cœptis, te longa stare senecta</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Ævumque extendisse velim: tua justior ætas,</p>
+<p>Ultra me inproperæ ducant cui fila Sorores.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Sic ille: at contra Cirrhæi sanguis Imilce</p>
+<span class = "pagenum">164</span>
+<p>Castalii, cui materno de nomine dicta</p>
+<p>Castulo Phœbei servat cognomina vatis,</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:</p>
+<p>Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,</p>
+<p>Concutiens thyrso atque armata Mænade Calpen,</p>
+<p>Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,</p>
+<p>Milichus indigenis late regnarat in oris,</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.</p>
+<p>Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,</p>
+<p>Barbarica paulum vitiato nomine lingua.</p>
+
+<p class = "indent">
+Quæ tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:</p>
+<span class = "pagenum">165</span>
+<p>«Mene, oblite tua nostram pendere salute,</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Abnuis inceptis comitem? sic fœdera nota</p>
+<p>Primitiæque tori, gelidos ut scandere tecum</p>
+<p>Deficiam montes conjux tua? crede vigori</p>
+<p>Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.</p>
+<p>Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro.</p>
+<p>I felix, i numinibus votisque secundis,</p>
+<p>Atque acies inter flagrantiaque arma, relictæ</p>
+<p>Conjugis et nati curam servare memento.</p>
+<p>Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,</p>
+<p>Objectasque caput telis, nec te ulla secundo</p>
+<p>Eventu satiat virtus: tibi gloria soli</p>
+<span class = "pagenum">166</span>
+<p>Fine caret, credisque viris ignobile letum</p>
+<p>Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.</p>
+<p>Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque</p>
+<p>Averte, et serva caput inviolabile Teucris.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque adeo egressi steterant in litore primo,</p>
+<p>Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;</p>
+<p>Quum, lenire metus properans, ægramque levare</p>
+<p>Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:</p>
+<p>«Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!</p>
+<span class = "pagenum">167</span>
+<p>Et pace et bello cunctis stat terminus ævi,</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Extremumque diem primus tulit: ire per ora</p>
+<p>Nomen in æternum paucis mens ignea donat,</p>
+<p>Quos Pater æthereis Cælestum destinat oris.</p>
+<p>An Romana juga, et famulas Carthaginis arces</p>
+<p>Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Increpitans genitor: stant aræ atque horrida sacra</p>
+<p>Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horæ</p>
+<p>Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una</p>
+<p>Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis</p>
+<p>Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Quantum etenim distant a morte silentia vitæ?</p>
+<span class = "pagenum">168</span>
+<p>Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:</p>
+<p>Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta</p>
+<p>Gloria, quum longo titulis celebratur in ævo.</p>
+<p>Te quoque magna manent suscepti præmia belli:</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis,</p>
+<p>Iliacæque nurus, et dives Dardanus auri.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,</p>
+<p>Confisus pelago celsa de puppe magister</p>
+<p>Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Hærent intenti vultus, et litora servant,</p>
+<p>Donec, iter liquidum volucri rapiente carina,</p>
+<p>Consumsit visus pontus, tellusque recessit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_158" id = "line3_158"> </a>
+At Pœnus belli curis avertere amorem</p>
+<span class = "pagenum">169</span>
+<p>Adparat, et repetit properato mœnia gressu.</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Quæ dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,</p>
+<p>Tandem sollicito cessit vis dura labori,</p>
+<p>Belligeramque datur somno componere mentem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Tum pater omnipotens gentem exercere periclis</p>
+<p>Dardaniam, et fama sævorum tollere ad astra</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Bellorum meditans, priscosque referre labores,</p>
+<p>Præcipitat consulta viri; segnemque quietem</p>
+<span class = "pagenum">170</span>
+<p>Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.</p>
+<p>Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram</p>
+<p>Aligero lapsu portabat jussa parentis.</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Nec mora: mulcentem securo membra sopore</p>
+<p>Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:</p>
+<p>«Turpe duci totam somno consumere noctem,</p>
+<p>O rector Libyæ; vigili stant bella magistro.</p>
+<p>Jam maria effusas cernes turbare carinas,</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Et Latiam toto pubem volitare profundo,</p>
+<p>Dum lentus cœpti terra cunctaris Ibera.</p>
+<p>Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,</p>
+<p>Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?</p>
+<p>En age, si quid inest animo par fortibus ausis,</p>
+<span class = "pagenum">171</span>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:</p>
+<p>Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:</p>
+<p>Victorem ante altæ statuam te mœnia Romæ.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque videbatur dextram injectare, graduque</p>
+<p>Lætantem trahere in Saturnia regna citato;</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras</p>
+<p>Exterrent sævis a tergo sibila linguis;</p>
+<p>Ingentique metu Divum præcepta paventi</p>
+<p>Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.</p>
+<p>Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Contorta amplexu, tractasque per invia rupes,</p>
+<p>Ater letifero stridebat turbine serpens.</p>
+<p>Quantus non æquas perlustrat flexibus Arctos,</p>
+<span class = "pagenum">172</span>
+<p>Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:</p>
+<p>Inmani tantus fauces diducit hiatu,</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Adtollensque caput nimbosis montibus æquat.</p>
+<p>Congeminat sonitus rupti violentia cæli,</p>
+<p>Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.</p>
+<p>Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altæ</p>
+<p>Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Miscuerat lucem somno Deus) ardua quæ sit,</p>
+<span class = "pagenum">173</span>
+<p>Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra</p>
+<p>Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.</p>
+<p>Cui gelidis almæ Cyllenes editus antris:</p>
+<p>«Bella vides optata tibi: te maxima bella,</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Te strages nemorum, te moto turbida cælo</p>
+<p>Tempestas, cædesque virum, magnæque ruinæ</p>
+<p>Idæi generis, lacrimosaque fata sequuntur.</p>
+<p>Quantus per campos populatis montibus actas</p>
+<p>Contorquet silvas squalenti tergore serpens,</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Et late humectat terras spumante veneno:</p>
+<p>Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro</p>
+<p>Involves bello Italiam, tantoque fragore</p>
+<p>Eruta convulsis prosternes oppida muris.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_214" id = "line3_214"> </a>
+His ægrum stimulis liquere Deusque soporque:</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>It membris gelidus sudor; lætoque pavore</p>
+<p>Promissa evolvit somni, noctemque retractat.</p>
+<p>Jamque Deum regi Martique sub omine fausto</p>
+<span class = "pagenum">174</span>
+<p>Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro</p>
+<p>Placatus meritis monitor Cyllenius aris.</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Extemplo edicit convellere signa, repensque</p>
+<p>Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Prodite, Calliope, famæ, quos horrida cœpta</p>
+<p>Excierint populos, tulerintque in regna Latini;</p>
+<p>Et quas indomitis urbes armarit Iberis,</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Quasque Parætonio glomerarit litore turmas</p>
+<p>Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,</p>
+<p>Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam</p>
+<p>Sævior it trucibus tempestas acta procellis;</p>
+<span class = "pagenum">175</span>
+<p>Nec bellum raptis tam dirum mille carinis</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,</p>
+<p>Membra levis, celsique decus fraudata superbum</p>
+<p>Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos</p>
+<p>Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque</p>
+<p>Cingere inadsuetum; et rubræ velamine vestis</p>
+<p>Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.</p>
+<p>His rector fulgens ostro super altior omnes</p>
+<p>Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu</p>
+<span class = "pagenum">176</span>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,</p>
+<p>Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsæ.</p>
+<p>Tum, quæ Sicanio præcinxit litora muro,</p>
+<p>In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Sed dux in sese converterat ora Sychæus,</p>
+<p>Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore</p>
+<p>Maternum inplebat genus, et resonare superbo</p>
+<p>Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.</p>
+
+<span class = "pagenum">177</span>
+<p class = "indent">
+Adfuit undosa cretus Berenicide miles,</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Nec tereti dextras in pugnam armata dolone</p>
+<p>Destituit Barce sitientibus arida venis.</p>
+<p>Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis</p>
+<p>Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.</p>
+<p>Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,</p>
+<span class = "pagenum">178</span>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,</p>
+<p>Œaque Trinacrios Afris permixta colonos,</p>
+<p>Et Tingin rapido mittebat ab æquore Lixus.</p>
+<p>Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,</p>
+<span class = "pagenum">179</span>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Quæque procul cavit non æquos Ruspina fluctus,</p>
+<p>Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.</p>
+<p>Ducit tot populos ingens et corpore et armis,</p>
+<p>Herculeam factis servans ac nomine famam,</p>
+<p>Antæus, celsumque caput super agmina tollit.</p>
+
+<span class = "linenum">265</span>
+<p class = "indent">
+Venere Æthiopes, gens haud incognita Nilo,</p>
+<p>Qui magneta secant: solis honor ille metalli,</p>
+<span class = "pagenum">180</span>
+<p>Intactum chalybem vicino ducere saxo.</p>
+<p>His simul, inmitem testantes corpore solem,</p>
+<p>Exusti venere Nubæ: non ærea cassis,</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;</p>
+<p>Tempora multiplici mos est defendere lino,</p>
+<p>Et lino munire latus, scelerataque succis</p>
+<p>Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.</p>
+<p>Tum primum castris Phœnicum tendere ritu</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Cinyphii didicere Macæ: squalentia barba</p>
+<p>Ora viris, humerosque tegunt velamine capri</p>
+<span class = "pagenum">181</span>
+<p>Sætigero; panda manus est armata cateia.</p>
+<p>Versicolor contra cætra, et falcatus ab arte</p>
+<p>Ensis Adyrmachidis, ac lævo tegmina crure.</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Sed mensis asper populus, victuque maligno:</p>
+<p>Nam calida tristes epulæ torrentur arena.</p>
+<p>Quin et Massyli fulgentia signa tulere,</p>
+<p>Hesperidum veniens lucis domus ultima terræ.</p>
+<p>Præfuit intortos demissus vertice crines</p>
+<span class = "pagenum">182</span>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas,</p>
+<p>Atque inter frondes revirescere viderat aurum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,</p>
+<p>Misceri gregibus Gætulia sueta ferarum,</p>
+<p>Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva</p>
+<p>Mos, atque errantes circumvectare penates.</p>
+<p>Hinc mille alipedes turmæ, velocior Euris</p>
+<p>Et doctus virgæ sonipes, in castra ruebant.</p>
+<p>Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber</p>
+<p>Nare sagax e calle feras, perterrita late</p>
+<p>Agmina præcipitant volucres formidine cervi.</p>
+<p>Hos agit haud læto vultu, nec fronte serena,</p>
+<p>Asbytes nuper cæsæ germanus, Acherras.</p>
+
+<span class = "pagenum">183</span>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p class = "indent">
+Marmaridæ, medicum vulgus, strepuere catervis;</p>
+<p>Ad quorum cantus serpens oblita veneni,</p>
+<p>Ad quorum tactum mites jacuere cerastæ.</p>
+<p>Tum, chalybis pauper, Banjuræ cruda juventus,</p>
+<p>Contenti parca durasse hastilia flamma,</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis.</p>
+<p>Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,</p>
+<p>Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;</p>
+<p>Tanta fuga est! certant pennæ, campumque volatu</p>
+<p>Quum rapuere, pedum frustra vestigia quæras.</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Spectati castris, quos succo nobilis arbor</p>
+<p>Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.</p>
+<p>Quique atro rabidas effervescente veneno</p>
+<span class = "pagenum">184</span>
+<p>Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.</p>
+<p>Fama docet, cæsæ rapuit quum Gorgonis ora</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem;</p>
+<p>Inde Medusæis terram exundasse chelydris.</p>
+<p>Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,</p>
+<p>Neritia Meninge satus, cui tragula semper</p>
+<p>Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Hinc coit æquoreus Nasamon, invadere fluctu</p>
+<p>Audax naufragia, et prædas avellere ponto:</p>
+<p>Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,</p>
+<p>Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha</p>
+<p>Invento primam Libyen perfudit olivo.</p>
+
+<span class = "linenum">325</span>
+<p class = "indent">
+Nec non totus adest vesper, populique reposti.</p>
+<span class = "pagenum">185</span>
+<p>Cantaber ante omnes, hiemisque æstusque famisque</p>
+<p>Invictus, palmamque ex omni ferre labore.</p>
+<p>Mirus amor populo, quum pigra incanuit ætas,</p>
+<p>Inbelles jam dudum annos prævertere saxo,</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis</p>
+<p>Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.</p>
+
+<p class = "indent">
+Venit et Auroræ lacrimis perfusus in orbem</p>
+<p>Diversum, patrias fugit quum devius oras,</p>
+<p>Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem,</p>
+<p>Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,</p>
+<span class = "pagenum">186</span>
+<p>Aut molli pacata celer rapit esseda collo.</p>
+<p>Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer</p>
+<p>Metiri, jaculove extendere prælia Mauro.</p>
+
+<span class = "linenum">340</span>
+<p class = "indent">
+Venere et Celtæ sociati nomen Iberis.</p>
+<p>His pugna cecidisse decus, corpusque cremari</p>
+<p>Tale nefas: cælo credunt Superisque referri,</p>
+<span class = "pagenum">187</span>
+<p>Inpastus carpat si membra jacentia vultur.</p>
+
+<p class = "indent">
+Fibrarum, et pennæ, divinarumque sagacem</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Flammarum misit dives Callæcia pubem,</p>
+<p>Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,</p>
+<p>Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,</p>
+<p>Ad numerum resonas gaudentem plaudere cætras.</p>
+<p>Hæc requies ludusque viris, ea sacra voluptas.</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Cetera femineus peragit labor: addere sulco</p>
+<span class = "pagenum">188</span>
+<p>Semina, et inpresso tellurem vertere aratro</p>
+<p>Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,</p>
+<p>Callaici conjux obit inrequieta mariti.</p>
+<p>Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Extractum lustris; primo Viriathus in ævo,</p>
+<p>Nomen Romanis factum mox nobile damnis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,</p>
+<p>Aut Vasco, insuetus galeæ, ferre arma morati.</p>
+<p>Non, quæ Dardanios post vidit, Ilerda, furores,</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem,</p>
+<p>Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.</p>
+<span class = "pagenum">189</span>
+<p>Jamque Ebusus Phœnissa movet, movet Arbacus arma,</p>
+<p>Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:</p>
+<p>Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,</p>
+<span class = "pagenum">190</span>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo;</p>
+<p>Et quos nunc Gravios violato nomine Graium</p>
+<p>Œneæ misere domus Ætolaque Tyde.</p>
+<p>Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,</p>
+<span class = "pagenum">191</span>
+<p>Phocaicæ dant Emporiæ, dat Tarraco pubem</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Vitifera, et Latio tantum cessura Lyæo.</p>
+<p>Hos inter clara thoracis luce nitebat</p>
+<p>Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis</p>
+<p>Atque altrix celsa mittebat Sætabis arce,</p>
+<p>Sætabis et telas Arabum sprevisse superba,</p>
+<span class = "pagenum">192</span>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Et Pelusiaco filum componere lino.</p>
+<p>Mandonius populis, domitorque insignis equorum</p>
+<p>Inperitat Cæso, et socio stant castra labore.</p>
+
+<p class = "indent">
+At Vettonum alas Balarus probat æquore aperto.</p>
+<p>Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum,</p>
+<p>Et Venerem occultam genitali concipit aura.</p>
+<p>Sed non multa dies generi, properatque senectus,</p>
+<p>Septimaque his stabulis longissima ducitur æstas.</p>
+
+<span class = "pagenum">193</span>
+<p class = "indent">
+At non Sarmaticos adtollens Uxama muros</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma</p>
+<p>Haud ævi fragilis sonipes, crudoque vigore</p>
+<p>Asper frena pati, aut jussis parere magistris.</p>
+<p>Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum</p>
+<p>Et rictu horrificant galeas; venatibus ævum</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt.</p>
+
+<p class = "indent">
+Fulgent præcipuis Parnasia Castulo signis,</p>
+<p>Et celebre Oceano atque alternis æstibus Hispal,</p>
+<span class = "pagenum">194</span>
+<p>Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,</p>
+<p>Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Nebride, et arcano Mænas nocturna Lyæo.</p>
+<span class = "pagenum">195</span>
+<p>Arganthoniacos armat Carteia nepotes.</p>
+<p>Rex proavis fuit humani ditissimus ævi,</p>
+<p>Ter denos decies emensus belliger annos.</p>
+<p>Armat Tartessos, stabulanti conscia Phœbo,</p>
+<span class = "pagenum">196</span>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Et Munda, Emathios Italis paritura labores:</p>
+<p>Nec decus auriferæ cessavit Corduba terræ.</p>
+<p>Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,</p>
+<p>Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,</p>
+<p>Æquales ævi; genuit quos ubere ripa</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Palladio Bætis umbratus cornua ramo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_406" id = "line3_406"> </a>
+Talia Sidonius per campos agmina ductor</p>
+<p>Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,</p>
+<p>Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,</p>
+<p>Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Non aliter, quoties perlabitur æquora curru,</p>
+<span class = "pagenum">197</span>
+<p>Extremamque petit, Phœbea cubilia, Tethyn</p>
+<p>Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris</p>
+<p>Nereidum chorus, et sueto certamine nandi</p>
+<p>Candida perspicuo connectunt brachia ponto.</p>
+
+<span class = "linenum">415</span>
+<p class = "indent">
+At Pyrenæi frondosa cacumina montis</p>
+<p>Turbata Pœnus terrarum pace petebat.</p>
+<p>Pyrene celsa nimbosi verticis arce</p>
+<p>Divisos Celtis late prospectat Iberos,</p>
+<p>Atque æterna tenet magnis divortia terris.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Nomen Bebrycia duxere a virgine colles,</p>
+<p>Hospitis Alcidæ crimen; qui, sorte laborum</p>
+<p>Geryonæ peteret quum longa tricorporis arva,</p>
+<p>Possessus Baccho, sæva Bebrycis in aula</p>
+<span class = "pagenum">198</span>
+<p>Lugendam formæ sine virginitate reliquit</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Pyrenen, letique Deus, si credere fas est,</p>
+<p>Causa fuit leti miseræ Deus: edidit alvo</p>
+<p>Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,</p>
+<p>Confestim dulces liquit turbata penates.</p>
+<p>Tum noctem Alcidæ solis plangebat in antris,</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Et promissa viri silvis narrabat opacis;</p>
+<p>Donec mœrentem ingratos raptoris amores,</p>
+<p>Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem</p>
+<p>Diripuere feræ: laceros Tirynthius artus,</p>
+<p>Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Palluit invento dilectæ virginis ore.</p>
+<span class = "pagenum">199</span>
+<p>At voce Herculea percussa cacumina montis</p>
+<p>Intremuere jugis: mœsto clamore ciebat</p>
+<p>Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum</p>
+<p>Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo,</p>
+<p>Defletumque tenent montes per secula nomen.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque per et colles, et densos abjete lucos</p>
+<p>Bebryciæ Pœnus fines transcenderat aulæ.</p>
+<p>Inde ferox quæsitum armis per inhospita rura</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Volcarum populatur iter, tumidique minaces</p>
+<p>Adcedit Rhodani festino milite ripas.</p>
+<p>Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali</p>
+<p>Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem</p>
+<p>Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo.</p>
+<p>Auget opes stanti similis, tacitoque liquore</p>
+<span class = "pagenum">200</span>
+<p>Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis</p>
+<p>Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva</p>
+<p>Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Invadunt alacres inimicum pontibus amnem:</p>
+<p>Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,</p>
+<p>Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.</p>
+<p>Fluminea sonipes religatus ducitur alno,</p>
+<p>Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum</p>
+<p>Connexas operire trabes, ac ducere in altum</p>
+<p>Paulatim ripæ resolutis aggere vinclis.</p>
+<p>At gregis inlapsu fremebundo territus acris</p>
+<span class = "pagenum">201</span>
+<p>Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Torsit arenoso minitantia murmura fundo.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,</p>
+<p>Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.</p>
+<p>Turbidus hic truncis saxisque Druentia lætum</p>
+<p>Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Avulsas ornos, et adesi fragmina montis</p>
+<p>Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,</p>
+<p>Ac vada translato mutat fallacia cursu,</p>
+<span class = "pagenum">202</span>
+<p>Non pediti fidus, patulis non puppibus æquus:</p>
+<p>Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Corpora multa virum spumanti vertice torquens,</p>
+<p>Inmersit fundo laceris deformia membris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_477" id = "line3_477"> </a>
+Sed jam præteritos ultra meminisse labores</p>
+<p>Conspectæ propius demsere paventibus Alpes.</p>
+<p>Cuncta gelu canaque æternum grandine tecta</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Atque ævi glaciem cohibent: riget ardua montis</p>
+<p>Ætherei facies, surgentique obvia Phœbo,</p>
+<p>Duratas nescit flammis mollire pruinas.</p>
+<p>Quantum Tartareus regni pallentis hiatus</p>
+<p>Ad manes imos atque atræ stagna paludis</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>A supera tellure patet: tam longa per auras</p>
+<p>Erigitur tellus, et cælum intercipit umbra.</p>
+<span class = "pagenum">203</span>
+<p>Nullum ver usquam, nullique æstatis honores:</p>
+<p>Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur</p>
+<p>Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos.</p>
+<p>Jam cuncti flatus ventique furentia regna</p>
+<p>Alpina posuere domo: caligat in altis</p>
+<p>Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.</p>
+<p>Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Ossaque cum Pelio, cumque Hæmo cesserit Othrys.</p>
+<p>Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:</p>
+<p>Scindentem nubes, frangentemque ardua montis</p>
+<p>Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis</p>
+<p>Intemerata gradu magna vi saxa domantem.</p>
+
+<span class = "pagenum">204</span>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p class = "indent">
+At miles dubio tardat vestigia gressu,</p>
+<p>Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,</p>
+<p>Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.</p>
+<p>Contra quæ ductor (non Alpibus ille, nec ullo</p>
+<p>Turbatus terrore loci; sed languida monstris</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem):</p>
+<p>«Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,</p>
+<p>Post belli decus atque acies, dare terga nivosis</p>
+<p>Montibus, et segnes submittere rupibus arma?</p>
+<p>Nunc, o! nunc, socii, dominantis mœnia Romæ</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen.</p>
+<span class = "pagenum">205</span>
+<p>Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim.»</p>
+<p>Nec mora: commotum promissis ditibus agmen</p>
+<p>Erigit in collem, et vestigia linquere nota</p>
+<p>Herculis edicit magni, crudisque locorum</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle.</p>
+<p>Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus</p>
+<p>Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.</p>
+<p>Tum, qua durati concreto frigore collis</p>
+<p>Lubrica frustratur canenti semita clivo,</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu</p>
+<p>Nix resoluta viros, altoque e culmine præceps</p>
+<p>Humenti turmas operit delapsa ruina.</p>
+<p>Interdum adverso glomeratas turbine Corus</p>
+<span class = "pagenum">206</span>
+<p>In media ora nives fuscis agit horridus alis:</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Aut rursum inmani stridens avulsa procella</p>
+<p>Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem</p>
+<p>Contorto rotat in nubes sublimia flatu.</p>
+<p>Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,</p>
+<p>Erexere gradum, crescit labor: ardua supra</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Sese aperit fessis, et nascitur altera moles,</p>
+<p>Unde nec edomitos exsudatosque labores</p>
+<p>Respexisse libet; tanta formidine plana</p>
+<p>Exterrent repetita oculis, atque una pruinæ</p>
+<p>Canentis, quacumque datur permittere visus,</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Ingeritur facies. Medio sic navita ponto,</p>
+<p>Quum dulces liquit terras, et inania nullos</p>
+<p>Inveniunt ventos securo carbasa malo,</p>
+<p>Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis</p>
+<span class = "pagenum">207</span>
+<p>Æquoribus fessus renovat sua lumina cælo.</p>
+
+<span class = "linenum">540</span>
+<p class = "indent">
+Jamque, super clades atque inportuna locorum,</p>
+<p>Inluvie rigidæque comæ squalore perenni</p>
+<p>Horrida semiferi promunt e rupibus ora;</p>
+<p>Atque effusa cavis exesi pumicis antris</p>
+<p>Alpina invadit manus, adsuetoque vigore</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Per dumos, notasque nives, atque invia pernix</p>
+<p>Clausum montivagis infestat cursibus hostem.</p>
+<p>Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo</p>
+<p>Infectæ rubuere nives: hic, nescia vinci,</p>
+<p>Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Dumque premit sonipes duro vestigia cornu,</p>
+<p>Ungula perfossis hæsit comprensa pruinis.</p>
+<p>Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt</p>
+<span class = "pagenum">208</span>
+<p>Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.</p>
+<p>Bis senos soles, totidem per vulnera sævas</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Emensi noctes, optato vertice sidunt,</p>
+<p>Castraque præruptis suspendunt ardua saxis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_557" id = "line3_557"> </a>
+At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,</p>
+<p>Adfatur genitorem, et rumpit mœsta querelas:</p>
+<p>«Quis pœnæ modus, aut pereundi terminus, oro,</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Æneadis erit? et quando terrasque fretumque</p>
+<p>Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros</p>
+<p>A te concessa Pœnus parat urbe nepotes?</p>
+<p>Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur</p>
+<p>Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Quo Trojæ extremos cineres, sacramque ruinam,</p>
+<p>Assaracique larem, et Vestæ secreta feramus,</p>
+<p>Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,</p>
+<p>Exsilia errantes totum quæsîsse per orbem?</p>
+<p>Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?»</p>
+
+<span class = "pagenum">209</span>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_570" id = "line3_570"> </a>
+His Venus; et contra genitor sic deinde profatur:</p>
+<p>«Pelle metus, neu te Tyriæ conamina gentis</p>
+<p>Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit</p>
+<p>Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis</p>
+<p>Mole viros spectare paro, atque expendere bello.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Gens ferri patiens, ac læta domare labores,</p>
+<p>Paulatim antiquo patrum desuescit honori;</p>
+<p>Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris,</p>
+<p>Et semper famæ sitiens, obscura sedendo</p>
+<p>Tempora agit, mutum volvens inglorius ævum,</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Sanguine de nostro populus, blandoque veneno</p>
+<p>Desidiæ virtus paulatim evicta senescit.</p>
+<span class = "pagenum">210</span>
+<p>Magnæ molis opus, multoque labore parandum,</p>
+<p>Tot populos inter, soli sibi poscere regna.</p>
+<p>Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro</p>
+<p>Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus,</p>
+<p>Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.</p>
+<p>Hi tantum parient Latio per vulnera regnum,</p>
+<p>Quod luxu, et multum mutata mente nepotes</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus,</p>
+<p>Qui Pœnum revocet patriæ, Latioque repulsum</p>
+<p>Ante suæ muros Carthaginis exuat armis.</p>
+<p>Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur ævo.</p>
+<p>Exin se Curibus virtus cælestis ad astra</p>
+<span class = "pagenum">211</span>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Efferet, et sacris augebit nomen Iulis</p>
+<p>Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.</p>
+<p>Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen,</p>
+<p>Inque Caledonios primus trahet agmina lucos:</p>
+<span class = "pagenum">212</span>
+<p>Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros,</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Palmiferamque senex bello domitabit Idumen.</p>
+<p>Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,</p>
+<p>Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.</p>
+<p>Tum juvenis, magno præcellens robore mentis,</p>
+<p>Excipiet patriam molem, celsusque feretur,</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Æquatum imperio tollens caput: hic fera gentis</p>
+<p>Bella Palæstinæ primo delebit in ævo.</p>
+<p>At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,</p>
+<p>Jam puer auricomo præformidate Batavo.</p>
+<p>Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:</p>
+<span class = "pagenum">213</span>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Sacrilegas inter flammas servabere terris;</p>
+<p>Nam te longa manent nostri consortia mundi.</p>
+<p>Huic laxos arcus olim Gangetica pubes</p>
+<p>Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.</p>
+<p>Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.</p>
+<p>Idem, indignantem transmittere Dardana signa,</p>
+<p>Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.</p>
+<p>Quin et Romuleos superabit voce nepotes,</p>
+<p>Quîs erit eloquio partum decus: huic sua Musæ</p>
+<span class = "pagenum">214</span>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus,</p>
+<p>Et venit Rhodope, Phœbo miranda loquetur.</p>
+<p>Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,</p>
+<p>Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,</p>
+<p>Et junget nostro templorum culmina cælo.</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas</p>
+<p>Imperio terras patrio rege. Tarda senectam</p>
+<p>Hospitia excipient cæli, solioque Quirinus</p>
+<p>Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:</p>
+<p>Siderei juxta radiabunt tempora nati.»</p>
+
+<span class = "pagenum">215</span>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_630" id = "line3_630"> </a>
+Dum pandit seriem venturi Juppiter ævi,</p>
+<p>Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,</p>
+<p>Lapsantem dubio devexa per invia nisu</p>
+<p>Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.</p>
+<p>Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Prærupto turbant, et cautibus obvia rupes.</p>
+<p>Stant clausi, mœrentque moras et dura viarum;</p>
+<p>Nec refovere datur torpentia membra quiete.</p>
+<p>Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis</p>
+<p>Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Jamque ubi nudarunt silva densissima montis,</p>
+<span class = "pagenum">216</span>
+<p>Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem</p>
+<p>Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro</p>
+<p>Dat gemitum putris resoluto pondere moles,</p>
+<p>Atque aperit fessis antiqui regna Latini.</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>His tandem ignotas transgressus casibus Alpes,</p>
+<p>Taurinis ductor statuit tentoria campis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line3_647" id = "line3_647"> </a>
+Interea, voces Jovis atque oracula portans,</p>
+<p>Emensis aderat Garamantum lætus arenis</p>
+<p>Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>«Maxime Belide, patriis qui mœnibus arces</p>
+<p>Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.</p>
+<p>Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:</p>
+<p>Nos pæne æquoribus tellus violentior hausit.</p>
+<span class = "pagenum">217</span>
+<p>Ad finem cæli medio tenduntur ab orbe</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Squalentes campi: tumulum natura negavit</p>
+<p>Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens</p>
+<p>Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:</p>
+<p>Vel si, perfracto populatus carcere terras,</p>
+<p>Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Invasere truces capientem prælia campum,</p>
+<p>Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.</p>
+<p>Has observatis valles enavimus astris:</p>
+<p>Namque dies confundit iter; peditemque profundo</p>
+<p>Errantem campo, et semper media arva videntem,</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.</p>
+<p>Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna</p>
+<p>Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,</p>
+<span class = "pagenum">218</span>
+<p>Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.</p>
+<p>Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Quæ nascente die, quæ deficiente tepescit,</p>
+<p>Quæque riget, medius quum sol adcendit Olympum,</p>
+<p>Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.</p>
+<p>Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas</p>
+<p>Ostentat senior, lætaque ita mente profatur:</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>«Has umbras nemorum, et connexa cacumina cælo,</p>
+<p>«Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.</p>
+<p>«Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,</p>
+<p>«In gremio Thebes geminas sedisse columbas?</p>
+<span class = "pagenum">219</span>
+<p>«Quarum, Chaonias pennis quæ contigit oras,</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>«Inplet fatidico Dodonida murmure quercum.</p>
+<p>«At quæ, Carpathium super æquor vecta, per auras</p>
+<p>«In Libyen niveis tranavit concolor alis,</p>
+<p>«Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:</p>
+<p>«Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>«Ductore electo gregis, (admirabile dictu!)</p>
+<span class = "pagenum">220</span>
+<p>«Lanigeri capitis media inter cornua perstans</p>
+<p>«Marmaricis ales populis responsa canebat.</p>
+<p>«Mox subitum nemus atque annoso robore lucus</p>
+<p>«Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>«A prima venere die: prisco inde pavore</p>
+<p>«Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris.»</p>
+<p>Dumque ea miramur, subito stridore tremendum</p>
+<p>Inpulsæ patuere fores, majorque repente</p>
+<p>Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Effulgens nivea, et populi concurrere certant.</p>
+<p>Inde ubi mandatas effudi pectore voces,</p>
+<p>Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro</p>
+<p>Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,</p>
+<p>Ac major nota jam vox prorumpit in auras:</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>«Tenditis in Latium, belloque agitare paratis</p>
+<p>«Assaraci prolem, Libyes: cœpta aspera cerno,</p>
+<span class = "pagenum">221</span>
+<p>«Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram</p>
+<p>«In latus Hesperium flammam exspirare furentes</p>
+<p>«Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.</p>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p>«Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati</p>
+<p>«Deposcis, claroque ferox das vela labori,</p>
+<p>«Invade Ætoli ductoris Iapyga campum:</p>
+<p>«Sidonios augebis avos, nullique relinques,</p>
+<p>«Altius Ausoniæ penetrare in viscera gentis;</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>«Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna.</p>
+<p>«Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,</p>
+<p>«Dum carpet superas in terris Hannibal auras<ins class = "correction"
+title = "second » added by transcriber">.»»</ins></p>
+
+<p class = "indent">
+Talia portabat lætis oracula Bostar,</p>
+<p>Inplebatque viros pugnæ propioris amore.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">222</span>
+
+<h2><a name = "liber4" id = "liber4">
+LIBER QUARTUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib4_arg" id = "lib4_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">De</span> Hannibalis tam audaci
+trajiciendarum Alpium consilio, et felici ejus effectu, tristes nuntii
+Romam veniunt, unde summa quidem in urbe et agriis trepidatio oritur,
+sed Patribus auctoribus magno quoque animo bellum comparatur; <a href =
+"#line4_1">1-38</a>.</p>
+<p>Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem
+sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis
+consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens
+ad Ticinum amnem raptim contendit; <a href = "#line4_39">39-55</a>.</p>
+<p>Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; <a href =
+"#line4_56">56-89</a>.</p>
+<p>Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad prælium
+se expediunt; <a href = "#line4_90">90-100</a>.</p>
+<p>Primus omnium Bogus auspex, ex læto prodigio certam victoriæ spem
+augurans, telum in Romanos emittit; <a href =
+"#line4_101">101-142</a>.</p>
+<p>Quo facto in prima Pœnorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo,
+qui magnam hostium stragem edit; <a href = "#line4_143">143-188</a>.</p>
+<p>Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; <a href =
+"#line4_189">189-215</a>.</p>
+<p>Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit,
+fortiter propulsat Scipio consul, qui ingenti eos cæde prosternit;
+<a href = "#line4_216">216-247</a>.</p>
+<p>Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum
+provocaverat, certamine, hasta trajicit; <a href =
+"#line4_248">248-299</a>.</p>
+<p>Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus,
+equites Pœnorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio utrimque
+eventu pugnatur; <a href = "#line4_300">300-323</a>.</p>
+<p>Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum
+cædit; <a href = "#line4_324">324-354</a>.</p>
+<p>Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas
+acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt;
+<a href = "#line4_355">355-400</a>.</p>
+<p>Mox fœdam Romanorum fugam sistit Scipio,
+<span class = "pagenum">223</span>
+et in confertissimos hostes inruit; <a href =
+"#line4_401">401-416</a>.</p>
+<p>Præsentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove
+missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante,
+per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem, gravi
+vulnere saucium, in conspectu Pœnorum, admiratione tam egregii
+spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; <a href =
+"#line4_417">417-479</a>.</p>
+<p>Noctis interventu prælium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio
+tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti
+inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul, compositis
+Siciliæ rebus, collegæ conjungitur; <a href =
+"#line4_480">480-497</a>.</p>
+<p>Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra
+communit; et, ne quod rei gerendiæ præmitteret tempus, hostes ad novam
+pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriæque cupidus, non
+detrectat; <a href = "#line4_498">498-524</a>.</p>
+<p>Magna tum cæde ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt,
+ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter
+cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive, nimbo,
+intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur; <a href =
+"#line4_525">525-597</a>.</p>
+<p>Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi
+vident, quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter
+conjectis necant; <a href = "#line4_598">598-621</a>.</p>
+<p>Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet
+vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio
+venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; <a href =
+"#line4_622">622-637</a>.</p>
+<p>Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas
+effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris
+motus, præsenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis
+undarum coercetur; <a href = "#line4_638">638-697</a>.</p>
+<p>Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romæ C. Flaminius,
+vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad
+intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; <a href =
+"#line4_698">698-721</a>.</p>
+<p>Lætus hic nuntius a Junone, in deum præsidem Trasymeni lacus
+conversa, ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque
+transire conatur, et, vi tempestatis in paludibus, præter homines et
+jumenta, altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum
+castra locat; <a href = "#line4_722">722-762</a>.</p>
+<p>Dum hæc in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et
+sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt;
+sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio
+permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? <a href =
+"#line4_763">763-807</a>.</p>
+<p>Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus
+<span class = "pagenum">224</span>
+mortem deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum
+esse vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit;
+<a href = "#line4_808">808-829</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p>
+<a name = "line4_1" id = "line4_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Fama</span> per Ausoniæ turbatas spargitur
+urbes,</p>
+<p>Nubiferos montes, et saxa minantia cælo</p>
+<p>Adcepisse jugum, Pœnosque per invia vectos;</p>
+<p>Æmulaque Herculei jactantem facta laboris</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Descendisse ducem: diros canit inproba motus,</p>
+<p>Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro</p>
+<p>Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.</p>
+<p>Adstruit auditis, docilis per inania rerum</p>
+<p>Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Bellorum raptim curas; subitusque per omnem</p>
+<p>Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.</p>
+<p>Pila novant, ac detersa rubigine sævus</p>
+<p>Induitur ferro splendor; niveumque repostæ</p>
+<span class = "pagenum">225</span>
+<p>Instaurant galeæ coni decus: hasta juvatur</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Amento; revocantque nova fornace bipennes.</p>
+<p>Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas</p>
+<p>Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.</p>
+<p>Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum</p>
+<p>Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,</p>
+<p>Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque</p>
+<p>Retractant turres, edit quas longior ætas.</p>
+<p>Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis</p>
+<p>Et fidos certant obices arcessere silva:</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister</p>
+<p>Præcipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.</p>
+<span class = "pagenum">226</span>
+<p>Deseruere larem: portant cervicibus ægras</p>
+<p>Adtoniti matres, ducentesque ultima fila</p>
+<p>Grandævos rapuere senes: tum crine soluto</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Ante agitur conjux; dextra lævaque trahuntur</p>
+<p>Parvi, non æquo comitantes ordine, nati.</p>
+<p>Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.</p>
+
+<p class = "indent">
+At Patres, quanquam exterrent inmania cœpta,</p>
+<p>Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Decepere, tamen crudam contra aspera mentem</p>
+<p>Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis</p>
+<p>Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,</p>
+<p>Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_39" id = "line4_39"> </a>
+Sed Libyæ ductor tuto fovet agmina vallo,</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;</p>
+<p>Solandique genus, lætis ostentat ad Urbem</p>
+<p>Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.</p>
+<p>At non et rerum curas, consultaque belli</p>
+<span class = "pagenum">227</span>
+<p>Stare probat, solusque nequit perferre quietem.</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Armiferæ quondam prisca inter tempora gentes</p>
+<p>Ausonium invasere latus, sedesque beatas,</p>
+<p>Et metui peperere manu: mox inpia bella</p>
+<p>Tarpeius pater et capti sensere Quirites.</p>
+<p>Hic dum sollicitat donis, et inania corda</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;</p>
+<p>Jam consul, volucri pervectus litora classe,</p>
+<p>Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;</p>
+<p>Ingentesque duces, pelagi terræque laborem</p>
+<p>Diversum emensos, propiora pericula vallo</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Jungebant, magnæque aderant primordia cladis.</p>
+<span class = "pagenum">228</span>
+<p><a name = "line4_56" id = "line4_56"> </a>
+Namque ut, conlatis admoto consule castris,</p>
+<p>Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris</p>
+<p>Adcensæ viso poscebant hoste cohortes;</p>
+<p>Debellata procul, quæcumque vocantur Iberis,</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor</p>
+<p>Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem</p>
+<p>Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,</p>
+<p>Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum</p>
+<p>Amphitryoniadæ fuerit labor, isse sub armis</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Pœnorum turmas, equitemque per ardua vectum</p>
+<p>Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:</p>
+<p>«Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis</p>
+<p>Cautibus, atque ægre torpentia membra trahentem.</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>En age, qui sacros montes, rupesque profundas</p>
+<p>Transiluit, discat, quanto stat celsius arce</p>
+<span class = "pagenum">229</span>
+<p>Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,</p>
+<p>An vestros rupisse globos: det inania famæ,</p>
+<p>Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum</p>
+<p>Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines</p>
+<p>Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.</p>
+<p>Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum</p>
+<p>Carthago, anne eadem mittat, quæ, mersa sub æquor,</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Ægates inter vasto jacet obruta ponto.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_81" id = "line4_81"> </a>
+Hæc ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.</p>
+<p>Cæruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso</p>
+<p>Perspicuus servat turbari nescia fundo,</p>
+<p>Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Vix credas labi; ripis tam mitis opacis</p>
+<p>Argutos inter volucrum certamine cantus,</p>
+<p>Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris</p>
+<span class = "pagenum">230</span>
+<p>Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p><a name = "line4_90" id = "line4_90"> </a>
+Explorare locos consul, collisque propinqui</p>
+<p>Ingenium, et campis quæ sit natura, parabat.</p>
+<p>Par studium Pœno, similesque in pectore curæ.</p>
+<p>Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro</p>
+<p>Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer</p>
+<p>Vincentum lituos hinnitus sævit equorum:</p>
+<p>Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.</p>
+<p>Ambobus velox virtus, geminusque cupido</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_101" id = "line4_101"> </a>
+Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,</p>
+<p>Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;</p>
+<p>Quum subitum liquida, non ullis nubibus, æthra</p>
+<span class = "pagenum">231</span>
+<p>Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Accipiter, medio tendens a limite solis,</p>
+<p>Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,</p>
+<p>Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,</p>
+<p>Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alæ,</p>
+<p>Ter quinas dederat sæva inter vulnera leto.</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor</p>
+<p>Gliscere; et urgebat trepidam jam cæde priorum,</p>
+<p>Incertamque fugæ, pluma labente, columbam;</p>
+<p>Donec Phœbeo veniens Jovis ales ab ortu</p>
+<p>In tenues tandem nubes dare terga coegit.</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Tum victrix lætos signa ad Romana volatus</p>
+<p>Convertit; prolesque ducis qua parte decora</p>
+<p>Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,</p>
+<p>Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscæ</p>
+<p>Perstringens conum galeæ, se reddidit astris.</p>
+
+<span class = "linenum">120</span>
+<p class = "indent">
+Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes</p>
+<span class = "pagenum">232</span>
+<p>Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):</p>
+<p>«Pœne, bis octonos Italis in finibus annos,</p>
+<p>Audaci similis volucri, sectabere pubem</p>
+<p>Ausoniam, multamque feres cum sanguine prædam:</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna</p>
+<p>Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:</p>
+<p>Adsis o, firmesque tuæ, Pater, alitis omen.</p>
+<p>Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu</p>
+<p>Mentitur superos præpes, postrema subactæ</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Fata, puer, Libyæ, et majus Carthagine nomen.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Contra læta Bogus Tyrio canit omina regi,</p>
+<p>Et faustum accipitrem, cæsasque in nube volucres</p>
+<p>Æneadis cladem et Veneris portendere genti.</p>
+<p>Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.</p>
+<p>Illa volans patuli longe per inania campi</p>
+<p>Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,</p>
+<span class = "pagenum">233</span>
+<p>Dum primæ decus adfectat decerpere pugnæ,</p>
+<p>Obvia quadrupedis præceps Catus ora tulisset.</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Sic elanguescens, ac jam casura, petitum</p>
+<p>Invenit vulnus, cædemque adcepit ab hoste</p>
+<p>Cornus, et oblatæ stetit inter tempora frontis.</p>
+<p><a name = "line4_143" id = "line4_143"> </a>
+Incurrunt acies, magnoque fragore per æquor</p>
+<p>Suspendunt cuncti frenis sublime reductos</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras</p>
+<p>It sonipes, rapidaque volans per aperta procella</p>
+<p>Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.</p>
+<p>Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala</p>
+<span class = "pagenum">234</span>
+<p>Arietat in primos, obicitque inmania membra.</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat</p>
+<p>Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;</p>
+<p>Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro</p>
+<p>Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.</p>
+<p>Colla viri fulvo radiabant lactea torque,</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Auro virgatæ vestes, manicæque rigebant</p>
+<p>Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.</p>
+
+<span class = "pagenum">235</span>
+<p class = "indent">
+Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum</p>
+<p>Prima phalanx; spissæque ruunt conferta per arma</p>
+<p>Undæ Boiorum: sociata examina densent</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum</p>
+<p>Pectoribus toto volvuntur corpora campo.</p>
+<p>Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum</p>
+<p>Lubrica belligeræ sorbet vestigia turmæ.</p>
+<p>Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Et circumvolitans tetros a sanguine rores</p>
+<p>Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.</p>
+<p>Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori</p>
+<p>Purpureo moriens victricia sanguine tingis.</p>
+<p>Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in prælia mentes</p>
+<span class = "pagenum">236</span>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,</p>
+<p>Hæsit barbaricum sub anhelo gutture telum,</p>
+<p>Et clausit raucum letali vulnere murmur.</p>
+<p>At sonus, extremo morientis fusus ab ore,</p>
+<p>Flexa pererravit mutis jam cornua labris.</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;</p>
+<p>Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,</p>
+<p>Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque</p>
+<p>Dum petit, ac lævo meditatur fallere gyro,</p>
+<p>Hasta viri femur et pariter per anhela volantis</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.</p>
+<p>Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,</p>
+<p>Sternit præcipitem tepido te, Farfare, telo;</p>
+<p>Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,</p>
+<p>Egregium Ausoniæ decus, ac memorabile nomen,</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Si dent fata moras, aut servent fœdera Pœni.</p>
+<span class = "pagenum">237</span>
+<p>Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello</p>
+<p>Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,</p>
+<p>Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_189" id = "line4_189"> </a>
+Nec locus est Tyriis belli, pugnæve, sed omnem</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Celticus inplevit campum furor: inrita nulli</p>
+<p>Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.</p>
+<p>Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,</p>
+<p>Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat</p>
+<p>Rebus in adversis exceptum pectore letum,</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Cuspide flammat equum, ac dispergit gæsa lacerto;</p>
+<span class = "pagenum">238</span>
+<p>Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro</p>
+<p>Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,</p>
+<p>Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso</p>
+<p>Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor</p>
+<p>Cæsariem crinemque tibi, Gradive, vovebat</p>
+<p>Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.</p>
+<p>Sed Parcæ intonsa non exaudita voventem</p>
+<p>Ad Manes traxere coma: per candida membra</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.</p>
+<p>At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus</p>
+<p>Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,</p>
+<p>Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti</p>
+<span class = "pagenum">239</span>
+<p>Adnectunt nervi, decisaque vulnere læva</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Laxatis paulum moribunda pependit habenis;</p>
+<p>Dumque micans tremulo conatu lora retentat,</p>
+<p>Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.</p>
+<p>Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque</p>
+<p>Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Ora viri, patrio Divos clamore salutat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_216" id = "line4_216"> </a>
+Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,</p>
+<p>Adcitas propere castris in prælia consul</p>
+<p>Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,</p>
+<p>Candenti sublimis equo: trahit undique lectum</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Divitis Ausoniæ juvenem, Marsosque, Coramque,</p>
+<p>Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,</p>
+<span class = "pagenum">240</span>
+<p>Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,</p>
+<p>Indutosque simul gentilia lina Faliscos;</p>
+<p>Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Pomifera arva creant Anienicolæ Catilli;</p>
+<p>Quosque in prægelidis duratos Hernica rivis</p>
+<span class = "pagenum">241</span>
+<p>Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.</p>
+<p>Ibant in Martem terræ dominantis alumni,</p>
+<p>Damnati Superis, nec jam reditura juventus.</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Scipio, qua medius pugnæ vorat agmina vertex,</p>
+<p>Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum</p>
+<p>Inferias cæsis mactat Labarumque Padumque,</p>
+<p>Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,</p>
+<p>Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:</p>
+<p>Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,</p>
+<p>Atque æquat celsus residentis consulis ora</p>
+<p>Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,</p>
+<p>Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens</p>
+<span class = "pagenum">242</span>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,</p>
+<p>Ictu quadrupedis fulva porrectus arena</p>
+<p>Elisa incussis amisit calcibus ora.</p>
+<p>Perfurit Ausonius turbata per æquora ductor,</p>
+<p>Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Icarium fundo victor mare; navita vasto</p>
+<p>Jactatur sparsus lacerata classe profundo,</p>
+<p>Cunctaque canenti perfunditur æquore Cyclas.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_248" id = "line4_248"> </a>
+Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,</p>
+<p>Armat contemtu mentem necis: horrida barba</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis</p>
+<p>Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.</p>
+<p>Invadit Tarium, vicino consule pugnas</p>
+<p>Miscentem, sævisque virum circumtonat armis.</p>
+<span class = "pagenum">243</span>
+<p>Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore</p>
+<p>Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.</p>
+<p>Longa cruor sparso linquit vestigia campo,</p>
+<p>Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.</p>
+<p>Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Ulcisci consul manes, quum dira per auras</p>
+<p>Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,</p>
+<p>Haud notum vultu: surgit violentior ira</p>
+<p>Comminus, atque oculos optato in corpore figit.</p>
+<p>Tum, stimulans grato plausæ cervicis honore,</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Cornipedem adloquitur: «vulgum Martemque minorem</p>
+<span class = "pagenum">244</span>
+<p>Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne</p>
+<p>Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi præmia pono</p>
+<p>Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,</p>
+<p>Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis.»</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat</p>
+<p>In pugnam, ac vacuo poscebat prælia campo.</p>
+<span class = "pagenum">245</span>
+<p>Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.</p>
+<p>Ut jussæ cessere retro, spatiumque dederunt</p>
+<p>Hinc atque hinc alæ, et medio stetit æquore pugna:</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Quantus Phlegræis telluris alumnus in arvis</p>
+<p>Movit signa Mimas, et cælum exterruit armis;</p>
+<p>Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur</p>
+<p>Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.</p>
+<p>«Nemone incensæ captæque superfuit urbi,</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,</p>
+<p>Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;» et una</p>
+<p>Contorquet nodis et obusto robore diram</p>
+<p>Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,</p>
+<p>Ac nimio jactu servasse inprovida campi</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.</p>
+<span class = "pagenum">246</span>
+<p>Cui consul: «ferre hæc umbris proavoque memento,</p>
+<p>Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique</p>
+<p>Haud licitum sacri Capitolia cernere montis.»</p>
+<p>Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras</p>
+<p>Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,</p>
+<p>Atque altum tota metitur cuspide pectus.</p>
+<p>Procumbit lata porrectus in arva ruina,</p>
+<p>Et percussa gemit tellus ingentibus armis.</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,</p>
+<p>Pugnatura fretis subter cæcisque procellis,</p>
+<p>Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.</p>
+<span class = "pagenum">247</span>
+<p>Inmugit Nereus, divisaque cærula pulsu</p>
+<p>Inlisum adcipiunt irata sub æquora montem.</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p><a name = "line4_300" id = "line4_300"> </a>
+Ductore amisso pedibus se credere Celtæ:</p>
+<p>Una spes anima, tantusque pependerat ardor.</p>
+<p>Ac veluti summo venator densa Picano</p>
+<p>Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram</p>
+<p>Inmittit passim dumosa per invia pestem;</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,</p>
+<p>Nigranti piceus sensim caligine vertex</p>
+<p>Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;</p>
+<p>Mox subita in tanto lucent incendia monte.</p>
+<p>Fit sonitus; fugere feræ, fugere volucres,</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Atque ima longe trepidant in valle juvencæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,</p>
+<span class = "pagenum">248</span>
+<p>Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum</p>
+<p>Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi</p>
+<p>Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;</p>
+<p>Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;</p>
+<p>Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,</p>
+<p>Aut illi lævos sinuant in cornua gyros:</p>
+<span class = "pagenum">249</span>
+<p>Texunt alterno glomerata volumina cursu,</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.</p>
+<p>Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,</p>
+<p>Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi</p>
+<p>Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_324" id = "line4_324"> </a>
+Advolat aurato præfulgens murice ductor</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.</p>
+<p>Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem</p>
+<p>Extulit, et magno percussit lumine campos,</p>
+<p>Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit</p>
+<p>Vertere terga pudor: nec leti cura decori,</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Sed fugere infixum est, terræque optantur hiatus.</p>
+<p>Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,</p>
+<p>Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras</p>
+<span class = "pagenum">250</span>
+<p>Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat</p>
+<p>Desertas victrix valles, jamque ora reducto</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Paulatim nudat rictu, ut præsentia mandens</p>
+<p>Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.</p>
+<p>Non illum Metabus, non illum celsior Ufens</p>
+<p>Evasere tamen, quamvis hic alite planta,</p>
+<p>Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens</p>
+<p>Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite cæso</p>
+<p>Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.</p>
+<p>Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque</p>
+<p>Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.</p>
+<p>Fit socius leti conjecta Massicus hasta,</p>
+<span class = "pagenum">251</span>
+<p>Vitiferi sacro generatus vertice montis,</p>
+<p>Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto</p>
+<p>Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.</p>
+<p>Exoritur rabies cædum, ac vix tela furori</p>
+<p>Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,</p>
+<p>Pesque pedem premit, et nutantes casside cristæ</p>
+<p>Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.</p>
+
+<span class = "linenum">355</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_355" id = "line4_355"> </a>
+Tergemini primam ante aciem fera prælia fratres</p>
+<p>Miscebant, quos Ledæo Sidonia Barce</p>
+<p>Xanthippo felix uteri inter bella crearat.</p>
+<span class = "pagenum">252</span>
+<p>Res Graiæ, ductorque parens, ac nobile Amyclæ</p>
+<p>Nomen, et injectus Spartanis colla catenis</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Regulus, inflabant veteri præcordia fama.</p>
+<p>Marte probare genus, factisque Lacona parentem</p>
+<p>Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes</p>
+<p>Taygeta, et tandem bellis innare subactis</p>
+<p>Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt</p>
+<p>Ausonii, totidem numero; quos miserat altis</p>
+<span class = "pagenum">253</span>
+<p>Egeriæ genitos inmitis Aricia lucis,</p>
+<p>Ætatis mentisque pares: at non dabat ultra</p>
+<p>Clotho dura lacus, aramque videre Dianæ.</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnæ,</p>
+<p>Eumachus et Critias, et lætus nomine patris</p>
+<p>Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones</p>
+<p>Inter se furibunda movent, et murmure anhelo</p>
+<p>Squalentes campos et longa mapalia complent:</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Omnis in occultas rupes atque avia pernix</p>
+<p>Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,</p>
+<p>Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;</p>
+<p>Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento</p>
+<p>Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.</p>
+<span class = "pagenum">254</span>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Haud secus Egeriæ pubes, hinc Virbius acer,</p>
+<p>Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.</p>
+<p>Subsidens paulum perfossa proruit alvo</p>
+<p>Albanum Critias (ast illi cuncta repente</p>
+<p>Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat</p>
+<p>Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis</p>
+<p>Adnexam parmæ decidit vulnere lævam,</p>
+<p>Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu</p>
+<p>Infelix manus, atque hæsit labentibus armis.</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Ultima restabat fusis jam palma duobus</p>
+<p>Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus</p>
+<p>Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,</p>
+<p>Et tandem æquatæ geminato funere pugnæ.</p>
+<p>Inde alterna viris transegit pectora mucro,</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Inque vicem erepta posuerunt prælia vita.</p>
+<p>Felices leti, pietas quos addidit umbris!</p>
+<span class = "pagenum">255</span>
+<p>Optabunt similes venientia secula fratres,</p>
+<p>Æternumque decus memori celebrabitur ævo;</p>
+<p>Si modo ferre diem, serosque videre nepotes</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_401" id = "line4_401"> </a>
+At consul toto palantes æquore turmas</p>
+<p>Voce tenet, dum voce viget: «quo signa refertis?</p>
+<p>Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi</p>
+<p>Si sors visa loci, pugnæque lacessere frontem;</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Post me state, viri, et pulsa formidine tantum</p>
+<p>Adspicite! has dextras capti genuere parentes.</p>
+<p>Quo fugitis? quæ spes victis? Alpesne petemus?</p>
+<p>Ipsam turrigero portantem vertice muros</p>
+<p>Credite submissas Romam nunc tendere palmas.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Natorum passim raptus, cædemque parentum,</p>
+<span class = "pagenum">256</span>
+<p>Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.</p>
+<p>Hoc arcete nefas!» Postquam inter talia crebro</p>
+<p>Clamore obtusæ crassoque a pulvere fauces,</p>
+<p>Hinc læva frenos, hinc dextra conripit arma,</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Et latum objectat pectus, strictumque minatur</p>
+<p>Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_417" id = "line4_417"> </a>
+Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,</p>
+<p>Consulis egregii movere pericula mentem.</p>
+<p>Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>«Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,</p>
+<p>Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnæ</p>
+<p>Ardentem, oblitumque sui dulcedine cædum.</p>
+<p>Siste ducem Libyæ: nam plus petit inprobus uno</p>
+<p>Consulis exitio, tota quam strage cadentum.</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Præterea (cernis) teneræ qui prælia dextræ</p>
+<p>Jam credit puer, atque annos transcendere factis</p>
+<p>Molitur, longumque putat pubescere bello;</p>
+<p>Te duce primitias pugnæ, te magna magistro</p>
+<span class = "pagenum">257</span>
+<p>Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem.»</p>
+
+<span class = "linenum">430</span>
+<p class = "indent">
+Hæc rerum sator: at Mavors in prælia currus</p>
+<p>Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri</p>
+<p>Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum</p>
+<p>Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum</p>
+<p>Sudatum thoraca capit, quassatque per auras</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Titanum bello satiatam sanguinis hastam,</p>
+<p>Atque inplet curru campos: exercitus una</p>
+<p>Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti</p>
+<span class = "pagenum">258</span>
+<p>Innumeræ facies, frenisque operata regendis</p>
+<p>Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Fertur ab inmenso tempestas horrida cælo,</p>
+<p>Nigrantesque globos et turbida nubila torquens</p>
+<p>Involvit terras: quatitur Saturnia sedes</p>
+<p>Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,</p>
+<p>Audito curru, fontique relabitur amnis.</p>
+
+<span class = "linenum">445</span>
+<p class = "indent">
+Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes</p>
+<p>Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,</p>
+<p>Armorum spolium, et rorantia consulis ora.</p>
+<span class = "pagenum">259</span>
+<p>Stabat Fortunæ non cedere certus, et acri</p>
+<p>Mole retorquebat crudescens cædibus hastas.</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore</p>
+<p>Membra madent: cecidere jubæ, gyroque per orbem</p>
+<p>Artato, Garamas jaculis propioribus instat,</p>
+<p>Et librat sæva trajectum cuspide ferrum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hic puer ut patrio defixum corpore telum</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Conspexit, maduere genæ, subitoque trementem</p>
+<p>Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.</p>
+<p>Bis conatus erat præcurrere fata parentis,</p>
+<p>Conversa in semet dextra: bis transtulit iras</p>
+<p>In Pœnos Mavors: fertur per tela, per hostes</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Intrepidus puer, et Gradivum passibus æquat.</p>
+<p>Continuo cessere globi, latusque repente</p>
+<p>Adparet campo limes: metit agmina tectus</p>
+<p>Cælesti clipeo, et sternit super arma jacentum</p>
+<p>Corporaque auctorem teli, multasque paternos</p>
+<span class = "pagenum">260</span>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Ante oculos animas, optata piacula, mactat.</p>
+<p>Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,</p>
+<p>Innixum cervice ferens humeroque parentem,</p>
+<p>Emicat: adtonitæ tanta ad spectacula turmæ</p>
+<p>Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Late cedit Iber: pietasque insignis et ætas</p>
+<p>Belligeris fecit miranda silentia campis.</p>
+<p>Tum celso e curru Mavors, «Carthaginis arces</p>
+<p>Exscindes, inquit, Tyriosque ad fœdera coges.</p>
+<p>Nulla tamen longo tanta exorietur in ævo</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,</p>
+<p>Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:</p>
+<span class = "pagenum">261</span>
+<p>Sed nequeunt meliora dari.» Tum nubila Mavors</p>
+<p>Ætheraque, emenso terras jam sole, capessit,</p>
+<p>Et fessas acies castris clausere tenebræ.</p>
+
+<span class = "linenum">480</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_480" id = "line4_480"> </a>
+Condebat noctem devexo Cynthia curru,</p>
+<p>Fraternis adflata rotis, et ab æquore Eoo</p>
+<p>Surgebant roseæ media inter cærula flammæ.</p>
+<p>At consul tristis, campos Pœnisque secundam</p>
+<p>Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Jamque dies rapti cursu navoque labore,</p>
+<p>Et medio abruptus fluitabat in amne solutis</p>
+<p>Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,</p>
+<p>Eridani rapidas aderat quum Pœnus ad undas.</p>
+<p>Dumque vada et molles aditus, per devia flexo</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Circuitu petit, et stagni languentia quærit,</p>
+<p>Interdum rapta vicinis saltibus alno</p>
+<p>Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.</p>
+<span class = "pagenum">262</span>
+<p>Ecce aderat, Trebiæque simul vicina tenebat</p>
+<p>Trinacrio adcitus per cærula longa Peloro,</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Gracchorum proles, consul: gens inclita magno</p>
+<p>Atque animosa viro, multusque in imagine claris</p>
+<p>Præfulgebat avus titulis bellique domique.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_498" id = "line4_498"> </a>
+Nec Pœni, positis trans amnem in gramine castris,</p>
+<p>Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Increpitansque super ductor: «Quis tertius Urbi</p>
+<p>Jam superest consul? quænam altera restat in armis</p>
+<p>Sicania? en omnes Latiæ, Daunique nepotum</p>
+<p>Convenere manus: feriant nunc fœdera mecum</p>
+<p>Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>At tu, donata tela inter Martia luce,</p>
+<p>Infelix animæ, sic, sic vivasque, tuoque</p>
+<p>Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub ævi</p>
+<p>Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.</p>
+<span class = "pagenum">263</span>
+<p>Pugnantem cecidisse meum est.» Hæc personat ardens:</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis</p>
+<p>Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nec Latius vallo miles debere salutem</p>
+<p>Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.</p>
+<p>Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes</p>
+<p>Cassidis Auruncæ cristas, humeroque refulget</p>
+<p>Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno</p>
+<p>Respectans clamore vocat, quaque obvia densos</p>
+<p>Artat turba globos, rumpens iter æquore fertur.</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Ut torrens celsi præceps e vertice Pindi</p>
+<span class = "pagenum">264</span>
+<p>Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore</p>
+<p>Avulsum montis volvit latus; obvia passim</p>
+<p>Armenta, inmanesque feræ, silvæque trahuntur;</p>
+<p>Spumea saxosis clamat convallibus unda.</p>
+
+<span class = "linenum">525</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_525" id = "line4_525"> </a>
+Non, mihi Mæoniæ redeat si gloria linguæ,</p>
+<p>Centenasque pater det Phœbus fundere voces,</p>
+<p>Tot cædes proferre queam, quot dextera magni</p>
+<p>Consulis, aut contra Tyriæ furor edidit iræ.</p>
+<p>Murranum ductor Libyæ, ductorque Phalantum</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,</p>
+<p>Alter in alterius fuderunt comminus ore.</p>
+<p>Monte procelloso Murranum miserat Anxur,</p>
+<span class = "pagenum">265</span>
+<p>Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.</p>
+<p>Ut primum insigni fulsit velamine consul,</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus</p>
+<p>Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,</p>
+<p>Et summæ figit tremebundam margine parmæ.</p>
+<p>Cui consul, namque ira coquit: «Pone, inprobe, quidquid</p>
+<p>Restat in ore fero, et truncata fronte relucet.»</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Sic ait, intorquens directo turbine robur,</p>
+<p>Et dirum tota tramittit cuspide lumen.</p>
+<p>Nec levior dextra generatus Hamilcare sævit:</p>
+<p>Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;</p>
+<span class = "pagenum">266</span>
+<p>Mevanas Varenus, arat cui divitis uber</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis</p>
+<p>Candentes gelido perfundit flumine tauros.</p>
+<p>Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura</p>
+<p>Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.</p>
+<p>Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Hinc pila, hinc Libycæ certant subtexere cornus</p>
+<span class = "pagenum">267</span>
+<p>Densa nube polum; quantumque interjacet æqui</p>
+<p>Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt</p>
+<p>Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.</p>
+
+<p class = "indent">
+Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum</p>
+<p>Persultabat equo, mediosque invectus in hostes</p>
+<p>Appula non vana torquebat spicula dextra.</p>
+<p>Huic horret thorax Samnitis pellibus ursæ,</p>
+<p>Et galea annosi vallatur dentibus apri.</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret</p>
+<p>In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,</p>
+<p>Hinc Mago, hinc sævus pariter videre Maharbal,</p>
+<p>Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi</p>
+<p>Invadunt trepidum gemina inter prælia taurum,</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Nec partem prædæ patitur furor: haud secus acer</p>
+<p>Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.</p>
+<p>It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:</p>
+<span class = "pagenum">268</span>
+<p>Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,</p>
+<p>Incertumque fuit, letum cui cederet hastæ.</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Et jam, dispersis Romana per agmina signis,</p>
+<p>Palantes agit, ad ripas, miserabile! Pœnus</p>
+<p>Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.</p>
+
+<p class = "indent">
+Tum Trebia infausto nova prælia gurgite fessis</p>
+<p>Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Haurit subsidens fugientum corpora tellus,</p>
+<p>Infidaque soli frustrata voragine sorbet;</p>
+<p>Nec niti, lentoque datur convellere limo</p>
+<p>Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci</p>
+<span class = "pagenum">269</span>
+<p>Hærent devincti gressus, resolutaque ripa</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Inplicat, aut cæca prosternit fraude paludis.</p>
+<p>Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,</p>
+<p>Dum sibi quisque viam per inextricabile litus</p>
+<p>Præripit, et putri luctatur cespite, lapsi</p>
+<p>Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta</p>
+<p>Dum parat, et celso connisus corpore prensat</p>
+<p>Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,</p>
+<p>Contorta ripæ pendens adfigitur hasta.</p>
+<p>Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Luctantemque vado permixta morte coercet.</p>
+<p>Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;</p>
+<p>Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora</p>
+<p>Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.</p>
+<p>Enabat tandem medio vix gurgite pulcher</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;</p>
+<p>Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo</p>
+<p>Inpulit asper equus, fessumque sub æquora mersit.</p>
+
+<span class = "pagenum">270</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_598" id = "line4_598"> </a>
+Adcumulat clades subito conspecta per undas</p>
+<p>Vis elephantorum turrito concita dorso.</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Namque vadis præceps rapitur, ceu proruta cautes</p>
+<p>Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem</p>
+<p>Præ se pectore agit, spumantique incubat alveo.</p>
+<p>Explorant adversa viros, perque aspera duro</p>
+<p>Nititur ad laudem virtus interrita clivo.</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem</p>
+<span class = "pagenum">271</span>
+<p>Et famæ nudam inpatiens, «Spectabimur, inquit,</p>
+<p>Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.</p>
+<p>Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis</p>
+<p>Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta.»</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit</p>
+<p>Spicula sæva feræ, telumque in vulnere linquit.</p>
+<p>Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum</p>
+<p>Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso</p>
+<p>Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,</p>
+<p>Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos</p>
+<p>Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.</p>
+<p>Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,</p>
+<p>Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Donec, consumtis longo certamine telis,</p>
+<p>Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.</p>
+
+<span class = "pagenum">272</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_622" id = "line4_622"> </a>
+Ecce per adversum, quanquam tardata morantur</p>
+<p>Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem</p>
+<p>Scipio, et innumeris infestat cædibus hostem.</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum</p>
+<p>Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.</p>
+<p>Mazæus jaculo, Gestar prosternitur ense;</p>
+<p>Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.</p>
+<p>Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Et, quantum longo ferri tenuata rigore</p>
+<p>Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.</p>
+<p>Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.</p>
+<p>Nec leto quæsita quies: turgentia membra</p>
+<p>Eridano Trebia, Eridanus dedit æquoris undis.</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.</p>
+<p>Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,</p>
+<p>Fulvos aurifera servantes arbore ramos?</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_638" id = "line4_638"> </a>
+Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;</p>
+<span class = "pagenum">273</span>
+<p>Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris</p>
+<p>Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.</p>
+<p>Sensit, et adcensa ductor violentius ira,</p>
+<p>«Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, pœnas</p>
+<p>Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,</p>
+<p>Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,</p>
+<p>Inlabique Pado dabitur: quænam ista repente</p>
+<p>Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?»</p>
+
+<p class = "indent">
+Talia jactantem consurgens agger aquarum</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.</p>
+<span class = "pagenum">274</span>
+<p>Arduus adversa mole incurrentibus undis</p>
+<p>Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.</p>
+<p>Nec non a tergo fluctus stridente procella</p>
+<p>Spumeus inrorat summas adspergine cristas.</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum</p>
+<p>Subducta tellure Deus; percussaque longe</p>
+<p>Raucum saxa sonant; undæque ad bella parentis</p>
+<p>Excitæ pugnant, et ripas perdidit amnis.</p>
+<p>Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Adtollit cum voce caput: «Pœnasne superbas</p>
+<p>Insuper, et nomen Trebiæ delere minaris,</p>
+<p>O regnis inimice meis? quot corpora porto</p>
+<p>Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,</p>
+<p>Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Cæde, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.</p>
+<p>Adde modum dextræ, aut campis incumbe propinquis.»</p>
+
+<span class = "pagenum">275</span>
+<p class = "indent">
+Hæc, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto</p>
+<p>Mulciber, obscuræ tectus caligine nubis.</p>
+<p>Ingravat ad cælum sublatis Scipio palmis:</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>«Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,</p>
+<p>Talin’ me leto tanta inter prælia nuper</p>
+<p>Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra</p>
+<p>Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;</p>
+<p>Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Quam patriæ fratrique probem.» Tum percita dictis</p>
+<p>Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem</p>
+<p>Conjugis invicti vires: agit undique flammas</p>
+<p>Dispersus ripis ignis, multosque per annos</p>
+<span class = "pagenum">276</span>
+<p>Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos</p>
+<p>Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.</p>
+<p>Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;</p>
+<p>Jam, solo restans trunco, dimisit in altum</p>
+<p>Populus adsuetas ramis habitare volucres.</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos</p>
+<p>Absorbet latices, sævoque urgente vapore</p>
+<p>Siccus inarescit ripis cruor: horrida late</p>
+<p>Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit</p>
+<p>Tellus, ac stagnis altæ sedere favillæ.</p>
+
+<span class = "linenum">690</span>
+<p class = "indent">
+Miratur pater æternos cessare repente</p>
+<p>Eridanus cursus; Nympharumque intima mæstus</p>
+<p>Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.</p>
+<p>Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta</p>
+<p>Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.</p>
+<p>Tum demum admissæ voces et vota precantis,</p>
+<span class = "pagenum">277</span>
+<p>Orantique datum ripas servare priores;</p>
+<p><a name = "line4_698" id = "line4_698"> </a>
+Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas</p>
+<p>Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>At Pœnus, multo fluvium veneratus honore,</p>
+<p>Gramineas undis statuit socialibus aras,</p>
+<p>Nescius heu! quanto Superi majora moverent,</p>
+<p>Et quos Ausoniæ luctus, Trasymene, parares.</p>
+
+<p class = "indent">
+Boiorum nuper populos turbaverat armis</p>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p>Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,</p>
+<p>Corde levem atque astus inopem contundere gentem.</p>
+<p>Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.</p>
+<span class = "pagenum">278</span>
+<p>Hunc, lævis Urbi genitum ad fatalia damna</p>
+<p>Ominibus, parat imperio Saturnia fesso</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>Ductorem, dignumque virum veniente ruina.</p>
+<p>Inde ubi prima dies juris, clavumque regendæ</p>
+<p>Invasit patriæ, ac sub nutu castra fuere;</p>
+<p>Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem</p>
+<p>Nescius, adcepit miseræ si jura carinæ,</p>
+<span class = "linenum">715</span>
+<p>Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis</p>
+<p>Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis</p>
+<p>Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.</p>
+<p>Ergo agitur raptis præceps exercitus armis</p>
+<p>Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci</p>
+<span class = "linenum">720</span>
+<p>Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum</p>
+<p>Mæonios Italis permixta stirpe colonos.</p>
+
+<span class = "pagenum">279</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_722" id = "line4_722"> </a>
+Nec regem Afrorum noscenda ad cœpta moratur</p>
+<p>Laude super tanta monitor Deus: omnia somni</p>
+<p>Condiderant, ægrisque dabant oblivia curis,</p>
+<span class = "linenum">725</span>
+<p>Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,</p>
+<p>Et madidæ frontis crines circumdata fronde</p>
+<p>Populea, stimulat subitis præcordia curis,</p>
+<p>Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.</p>
+<p>«O felix famæ, et Latio lacrimabile nomen,</p>
+<span class = "linenum">730</span>
+<p>Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,</p>
+<span class = "pagenum">280</span>
+<p>Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?</p>
+<p>Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.</p>
+<p>Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti</p>
+<p>Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum</p>
+<span class = "linenum">735</span>
+<p>Sanguinis, et patrias satiabis cædibus umbras.</p>
+<p>Nobis persolves meritos securus honores.</p>
+<p>Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit</p>
+<p>Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+His agitur monitis, et lætam numine pubem</p>
+<span class = "linenum">740</span>
+<p>Protinus aerii præceps rapit aggere montis.</p>
+<p>Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo</p>
+<p>Piniferum cælo miscens caput, Apenninus.</p>
+<p>Condiderat nix alta trabes, et vertice celso</p>
+<p>Canus apex structa surgebat ad astra pruina.</p>
+<span class = "linenum">745</span>
+<p>Ire jubet: prior exstingui labique videtur</p>
+<span class = "pagenum">281</span>
+<p>Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.</p>
+<p>Scandunt prærupti nimbosa cacumina saxi,</p>
+<p>Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.</p>
+<p>Plana natant, putrique gelu liquentibus undis</p>
+<span class = "linenum">750</span>
+<p>Invia limosa restagnant arva palude.</p>
+<p>Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex</p>
+<p>Sævitia quatitur cæli, manante per ora</p>
+<p>Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,</p>
+<p>Optatum bene credit emi quocumque periclo</p>
+<span class = "pagenum">282</span>
+<span class = "linenum">755</span>
+<p>Bellandi tempus: non frontis parcit honori,</p>
+<p>Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur</p>
+<p>In pretium belli dare, si victoria poscat;</p>
+<p>Satque putat lucis, Capitolia cernere victor</p>
+<p>Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.</p>
+<span class = "linenum">760</span>
+<p>Talia perpessi tandem inter sæva locorum</p>
+<p>Optatos venere lacus; ubi deinde per arma</p>
+<p>Sumeret amissi numerosa piacula visus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_763" id = "line4_763"> </a>
+Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:</p>
+<p>Causa viæ non parva viris; nec læta ferebant.</p>
+<span class = "linenum">765</span>
+<p>Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,</p>
+<p>Poscere cæde Deos veniam, ac flagrantibus aris</p>
+<p>(Infandum dictu!) parvos inponere natos.</p>
+<p>Urna reducebat miserandos annua casus,</p>
+<p>Sacra Thoanteæ ritusque imitata Dianæ.</p>
+<span class = "pagenum">283</span>
+<span class = "linenum">770</span>
+<p>Cui fato sortique Deum de more petebat</p>
+<p>Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.</p>
+<p>Sed propior metus armati ductoris ab ira,</p>
+<p>Et magna ante oculos stabat genitoris imago.</p>
+
+<p class = "indent">
+Asperat hæc fœdata genas, lacerataque crines,</p>
+<span class = "linenum">775</span>
+<p>Atque urbem complet mæsti clamoris Imilce.</p>
+<p>Edonis ut Pangæa super trieteride mota</p>
+<p>It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.</p>
+<span class = "pagenum">284</span>
+<p>Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres</p>
+<p>Clamat, «Io conjux! quocumque in cardine mundi</p>
+<span class = "linenum">780</span>
+<p>Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,</p>
+<p>Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis</p>
+<p>Urbis Dardaniæ muris, vibrantia tela</p>
+<p>Excipis intrepidus clipeo, sævamque coruscans</p>
+<p>Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.</p>
+<span class = "linenum">785</span>
+<p>Interea tibi prima domus atque unica proles</p>
+<p>Heu! gremio in patriæ Stygias raptatur ad aras.</p>
+<p>I nunc, Ausonios ferro populare penates,</p>
+<p>Et vetitas molire vias! I, pacta resigna</p>
+<p>Per cunctos jurata Deos! sic præmia reddit</p>
+<span class = "linenum">790</span>
+<p>Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!</p>
+<p>Quæ porro hæc pietas, delubra adspergere tabo?</p>
+<span class = "pagenum">285</span>
+<p>Heu primæ scelerum causæ mortalibus ægris,</p>
+<p>Naturam nescire Deum! justa ite precari</p>
+<p>Ture pio, cædumque feros avertite ritus.</p>
+<span class = "linenum">795</span>
+<p>Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,</p>
+<p>Sit satis ante aras cæsos vidisse juvencos;</p>
+<p>Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,</p>
+<p>Me, me, quæ genui, vestris absumite votis.</p>
+<p>Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?</p>
+<span class = "linenum">800</span>
+<p>An flendæ magis Ægates, et mersa profundo</p>
+<p>Punica regna forent, olim si sorte cruenta</p>
+<span class = "pagenum">286</span>
+<p>Esset tanta mei virtus prærepta mariti?»</p>
+
+<p class = "indent">
+Hæc, dubios vario Divumque hominumque timore,</p>
+<p>Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,</p>
+<span class = "linenum">805</span>
+<p>Abnueret sortem, an superum pareret honori.</p>
+<p>Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,</p>
+<p>Magnanimi metuens inmitia corda mariti.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line4_808" id = "line4_808"> </a>
+His avide auditis ductor sic deinde profatur:</p>
+<p>«Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat</p>
+<span class = "linenum">810</span>
+<p>Hannibal æquatus Superis? quæ præmia digna</p>
+<p>Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque</p>
+<p>Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo</p>
+<p>Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.</p>
+<span class = "pagenum">287</span>
+<p>At puer armorum et belli servabitur heres.</p>
+<span class = "linenum">815</span>
+<p>Spes, o nate, meæ, Tyriarumque unica rerum,</p>
+<p>Hesperia minitante, salus, terraque fretoque</p>
+<p>Certare Æneadis, dum stabit vita, memento.</p>
+<p>Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.</p>
+<p>Vos quoque, Dî patrii, quorum delubra piantur</p>
+<span class = "linenum">820</span>
+<p>Cædibus, atque coli gaudent formidine matrum,</p>
+<p>Huc lætos vultus totasque advertite mentes.</p>
+<p>Namque paro sacra, et majores molior aras.</p>
+<p>Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:</p>
+<p>Tu lævos propior colles adcede, Choaspe:</p>
+<span class = "linenum">825</span>
+<p>Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychæus.</p>
+<p>Ast ego te, Trasymene, vago cum milite præceps</p>
+<p>Lustrabo, et Superis quæram libamina belli.</p>
+<p>Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,</p>
+<p>Quæ spectata, viri, patriam referatis in urbem.»</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">288</span>
+
+<h2><a name = "liber5" id = "liber5">
+LIBER QUINTUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib5_arg" id = "lib5_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Hannibal</span> solis occasu loca insidiis
+nata, ubi maxime montes Cortonenses Trasymenus subit, militibus
+obsederat; 1-23.</p>
+<p>Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine
+incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias
+superat; 24-52.</p>
+<p>Quo facto, confestim pugnæ signum proponit, et, neque variis
+prodigiis territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam
+speciosa suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit;
+53-104.</p>
+<p>Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat,
+omnibusque jam ad prælium rite præparatis animum suorum, magna ex parte
+fractum, verbis confirmat; 105-185.</p>
+<p>Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum
+habet, suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito,
+omnes ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem
+Dii quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur;
+186-207.</p>
+<p>Tum Picentes pugnam capessunt, et Pœnis secunda fortuna, Romanis ira
+ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur;
+208-228.</p>
+<p>Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.</p>
+<p>Nerius et Volunx pereunt; 258-267.</p>
+<p>Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque
+impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi sui,
+vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.</p>
+<p>Nec minus tristem vitæ exitum habet Mamercus, qui, dum cæso signifero
+Lusitano vexilloque ei erepto fœdam suorum fugam sistit, permultis
+vulneribus confossus cadit; 333-343.</p>
+<p>Magonem ab Appio vulneratum ex pugna
+<span class = "pagenum">289</span>
+subducit Hannibal, ut a Synhalo in castris sanetur; 344-375.</p>
+<p>Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendæ
+occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn,
+giganti similem, ingentemque aliorum Pœnorum numerum prosternit;
+376-456.</p>
+<p>Dum hæc in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis
+ab Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychæus Tauranum
+aliosque trepidos cædit, et arbores, in quas conscenderant, vel bipenni
+succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum consul, gladio
+per latus adacto, jugulat; 457-529.</p>
+<p>Interim, Hannibal cum fratre sanato in prælium redit, et præter alios
+Fontanum, Butam, Lævinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium
+obtruncat; 530-583.</p>
+<p>Qua hostium strage edita, ex mæsto vultu et clamore Pœnorum, qui
+exanimum Sychæi corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo
+præsagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen
+provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.</p>
+<p>Sed repente ingens terræ motus oritur, qui duces, ad impetum
+faciendum jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam
+convertit; 611-631.</p>
+<p>Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum
+noscitans, populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam,
+incitat: quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum
+juvenum, qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt,
+acervo obruitur; 632-666.</p>
+<p>Prælio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa
+virtutis Romanæ, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuæ,
+admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam
+nocte in castra redit; 667-678.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<span class = "linenum">5</span>
+<p><a name = "line5_1" id = "line5_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Ceperat</span> Etruscos occulto milite
+colles</p>
+<p>Sidonius ductor, perque alta silentia noctis</p>
+<p>Silvarum anfractus cæcis insiderat armis.</p>
+<span class = "pagenum">290</span>
+<p>At parte e læva, restagnans gurgite vasto,</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis,</p>
+<p>Et late multo fœdabat proxima limo:</p>
+<p>Quæ vada, Faunigenæ regnata antiquitus Arno,</p>
+<span class = "pagenum">291</span>
+<p>Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.</p>
+<p>Lydius huic genitor, Tmoli decus, æquore longo</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Mæoniam quondam in Latias advexerat oras</p>
+<p>Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris;</p>
+<p>Isque insueta tubæ monstravit murmura primus</p>
+<p>Gentibus, et bellis ignava silentia rupit.</p>
+<p>Nec modicus voti natum ad majora fovebat.</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Verum ardens puero, castumque exuta pudorem,</p>
+<p>(Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres)</p>
+<p>Litore conreptum stagnis demisit Agylle,</p>
+<p>Flore capi juvenum primævo lubrica mentem</p>
+<p>Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.</p>
+<span class = "pagenum">292</span>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Solatæ viridi penitus fovere sub antro</p>
+<p>Naides, amplexus undosaque regna trementem.</p>
+<p>Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenæo</p>
+<p>Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_24" id = "line5_24"> </a>
+Et jam curriculo nigram nox roscida metam</p>
+<span class = "pagenum">293</span>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux</p>
+<p>Protulerat, stabatque nitens in limine primo,</p>
+<p>Quum minus abnuerit noctem desîsse viator,</p>
+<p>Quam cœpisse diem: consul carpebat iniquas,</p>
+<p>Prægrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis,</p>
+<p>Insertique globo pedites, et inutile Marti</p>
+<p>Lixarum vulgus, præsago cuncta tumultu</p>
+<p>Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.</p>
+<p>Tum super ipse lacus, densam caligine cæca</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Exhalans nebulam, late conruperat omnem</p>
+<p>Prospectum miseris, atque atræ noctis amictu</p>
+<p>Squalebat pressum picea inter nubila cælum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nec Pœnum liquere doli: sedet ense reposto</p>
+<span class = "pagenum">294</span>
+<p>Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet.</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta,</p>
+<p>Incustoditum, mox inremeabile, litus.</p>
+<p>Namque sub angustas artato limite fauces</p>
+<p>In fraudem ducebat iter, geminumque receptis</p>
+<p>Exitium, hinc rupes, hinc undæ claustra premebant.</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>At cura umbroso servabat vertice montis</p>
+<p>Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.</p>
+<p>Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas,</p>
+<p>Ore levem patulo texens de vimine nassam,</p>
+<p>Cautius interiora ligat, mediamque per alvum,</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Sensim fastigans, compressa cacumina nectit,</p>
+<span class = "pagenum">295</span>
+<p>Ac fraude artati remeare foraminis arcet</p>
+<p>Introitu facilem, quem traxit ab æquore, piscem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_53" id = "line5_53"> </a>
+Ocius interea propelli signa jubebat</p>
+<p>Excussus consul fatorum turbine mentem,</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Donec flammiferum tollentes æquore currum</p>
+<p>Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato,</p>
+<p>Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat</p>
+<p>Caligo in terras nitido resoluta sereno.</p>
+<p>Tunc ales, priscum populis de more Latinis</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum</p>
+<p>Explorant super eventu, ceu præscia luctus,</p>
+<p>Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit.</p>
+<span class = "pagenum">296</span>
+<p>Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras</p>
+<p>Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Incerta cervice ferens, altaria liquit.</p>
+<p>Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,</p>
+<p>Teter humo lacera nitentum erupit in ora</p>
+<p>Exsultans cruor, et cædis documenta futuræ</p>
+<p>Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Ac super hæc Divum genitor, terrasque fretumque</p>
+<p>Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis</p>
+<p>Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,</p>
+<p>Ictusque ætherea per stagna patentia flamma</p>
+<p>Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.</p>
+<span class = "pagenum">297</span>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas</p>
+<p>Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!</p>
+
+<p class = "indent">
+Atque hic, egregius linguæ, nomenque superbum,</p>
+<p>Corvinus, Phœbea sedet cui casside fulva</p>
+<p>Ostentans ales proavitæ insignia pugnæ,</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Plenus et ipse Deûm, et socium terrente pavore,</p>
+<p>Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:</p>
+<span class = "pagenum">298</span>
+<p>«Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,</p>
+<p>Per patrios, consul, muros, suspensaque nostræ</p>
+<p>Eventu pugnæ natorum pignora, cedas</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Oramus Superis, tempusque ad prælia dextrum</p>
+<p>Opperiare: dabunt idem camposque diemque</p>
+<p>Pugnandi; tantum ne dedignare secundos</p>
+<p>Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam</p>
+<p>Quæ stragem Libyæ portet, tum signa sequentur</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Nulla vulsa manu, vescique interritus ales</p>
+<p>Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.</p>
+<p>An te præstantem belli fugit, inproba quantum</p>
+<p>Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis</p>
+<p>Adversa fronte; at circa nemorosa minantur</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Insidias juga, nec læva stagnantibus undis</p>
+<p>Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.</p>
+<span class = "pagenum">299</span>
+<p>Si certare dolis et bellum ducere cordi est,</p>
+<p>Interea rapidis aderit Servilius armis,</p>
+<p>Cui par imperium, et vires legionibus æquæ.</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Bellandum est astu: levior laus in duce dextræ.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Talia Corvinus, primoresque addere passim</p>
+<p>Orantum verba, et divisus quisque timori</p>
+<p>Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari</p>
+<p>Flaminium, ne Cælicolis contendere perstet.</p>
+
+<span class = "linenum">105</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_105" id = "line5_105"> </a>
+Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira,</p>
+<p>Auditoque furens socias non defore vires:</p>
+<p>«Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes</p>
+<span class = "pagenum">300</span>
+<p>Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum</p>
+<p>Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Quas ego tunc animas dextra, quæ corpora fudi,</p>
+<p>Irata tellure sata, et vix vulnere vitam</p>
+<p>Reddentes uno! Jacuere ingentia membra</p>
+<p>Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.</p>
+<p>Scilicet has sera ad laudes Servilius arma</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho</p>
+<p>Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam?</p>
+<p>Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis,</p>
+<p>Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem</p>
+<span class = "pagenum">301</span>
+<p>Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Auspicium Latio, quod in armis dextera præstat.</p>
+<p>An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti</p>
+<p>Ut teneat vallo? Pœnus nunc occupet altos</p>
+<p>Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem?</p>
+<p>Hinc Clusina petat? postremo ad mœnia Romæ</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Inlæsus contendat iter? deforme sub armis</p>
+<p>Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus</p>
+<p>Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris</p>
+<p>Agmina circumstant, Trebiæ qui gurgite, quique</p>
+<p>Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus.»</p>
+
+<span class = "linenum">130</span>
+<p class = "indent">
+Nec mora: jam medio cœtu signisque sub ipsis</p>
+<p>Postrema aptabat nulli exorabilis arma.</p>
+<p>Ære atque æquorei tergo flavente juvenci</p>
+<span class = "pagenum">302</span>
+<p>Cassis erat munita viro; cui vertice surgens</p>
+<p>Triplex crista jubas effundit crine Suevo:</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Scylla super, fracti contorquens pondera remi,</p>
+<p>Instabat, sævosque canum pandebat hiatus:</p>
+<p>Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus</p>
+<p>Boiorum cæso capiti inlacerabile victor</p>
+<p>Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos</p>
+<p>Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro.</p>
+<p>Tum clipeum capit, adspersum quem cædibus olim</p>
+<span class = "pagenum">303</span>
+<p>Celticus ornarat cruor, humentique sub antro,</p>
+<p>Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra,</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Ingentem Assaraci cælo nutribat alumnum.</p>
+<p>Hinc ensem lateri, dextræque adcommodat hastam.</p>
+<p>Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena,</p>
+<p>Caucasiam instratus virgato corpore tigrim.</p>
+<p>Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum,</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet:</p>
+<p>«Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem</p>
+<p>Pœni ferre ducis spectanda parentibus ora.</p>
+<p>Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque</p>
+<p>Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris</p>
+<span class = "pagenum">304</span>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Ticini frater ripis jacet: at meus alta</p>
+<p>Metitur stagna Eridani sine funere natus.</p>
+<p>Hæc sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris</p>
+<p>Privati rabies, is vero ingentia sumat</p>
+<p>E medio, fodiant quæ magnas pectus in iras;</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum,</p>
+<p>Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi,</p>
+<p>Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis</p>
+<p>Quæsitæ fibræ, vanusque moratur haruspex,</p>
+<p>Solum jam superest, Tarpeio inponere castra.»</p>
+<p>
+<span class = "linenum">165</span></p>
+
+<p class = "indent">
+Turbidus hæc, visoque artis in millibus atras</p>
+<span class = "pagenum">305</span>
+<p>Bellatore jubas aptante: «Est, Orphite, munus,</p>
+<p>Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti</p>
+<p>Dona Jovi portet feretro suspensa cruento?</p>
+<p>Nam cur hæc alia pariatur gloria dextra?»</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Hinc prævectus equo, postquam inter prælia notam</p>
+<p>Adcepit vocem; «Procul hinc te Martius, inquit,</p>
+<p>Murrane, ostendit clamor, videoque furentem</p>
+<p>Jam Tyria te cæde: venit laus quanta! sed, oro,</p>
+<p>Hæc angusta loci ferro patefacta relaxa.»</p>
+<p>
+<span class = "linenum">175</span></p>
+
+<p class = "indent">
+Tum Soracte satum, præstantem corpore et armis,</p>
+<span class = "pagenum">306</span>
+<p>Æquanum noscens, patrio cui ritus in arvo,</p>
+<p>Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis,</p>
+<p>Exta ter innocuos lætum portare per ignes:</p>
+<p>«Sic in Apollinea semper vestigia pruna</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Inviolata teras, victorque vaporis ad aras</p>
+<p>Dona serenato referas solennia Phœbo;</p>
+<p>Concipe, ait, dignum factis, Æquane, furorem</p>
+<span class = "pagenum">307</span>
+<p>Vulneribusque tuis: socio te cædis et iræ</p>
+<p>Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Cinyphiæque globos dubitarim inrumpere turmæ.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_186" id = "line5_186"> </a>
+Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem</p>
+<p>Ferre valet, longo Æneadis quod flebitur ævo.</p>
+<p>Increpuere simul feralia classica signum,</p>
+<p>Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.</p>
+
+<span class = "linenum">190</span>
+<p class = "indent">
+Heu dolor, heu lacrimæ, nec tot post secula seræ!</p>
+<p>Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma</p>
+<p>Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,</p>
+<p>Et Libys, et torta Baliaris sævus habena</p>
+<p>Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Tum, quo non alius venalem in prælia dextram</p>
+<p>Ocior adtulerit conductaque bella probarit,</p>
+<p>Cantaber, et galeæ contemto tegmine Vasco.</p>
+<span class = "pagenum">308</span>
+<p>Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque</p>
+<p>Consona vox urget, signum clamore vicissim</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Per colles Tyria circumfundente corona.</p>
+
+<p class = "indent">
+Avertere Dei vultus, fatoque dederunt</p>
+<p>Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni</p>
+<p>Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem</p>
+<p>Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo</p>
+<span class = "pagenum">309</span>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Tristem mærenti solatur pectine luctum.</p>
+<p>Sola, Apennini residens in vertice, diras</p>
+<p>Exspectat cædes inmiti pectore Juno.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_208" id = "line5_208"> </a>
+Primæ Picentum, rupto ceu turbine fusa</p>
+<p>Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Invadunt ultro, et pœnas pro morte futura,</p>
+<p>Turbato victore, petunt adcensa juventus;</p>
+<p>Et, velut erepto metuendi libera cælo,</p>
+<p>Manibus ipsa suis præsumta piacula mittit.</p>
+<p>Funditur unanimo nisu et concordibus ausis</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Pilorum in Pœnos nimbus, fixosque repulsi</p>
+<p>Submittunt clipeos curvato pondere teli.</p>
+<span class = "pagenum">310</span>
+<p>Acrius hoc rursum Libys, ut præsentia sævi</p>
+<p>Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim</p>
+<p>Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.</p>
+
+<span class = "linenum">220</span>
+<p class = "indent">
+Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo</p>
+<p>Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.</p>
+<p>Stridit Tartarea nigro sub pectore Divæ</p>
+<p>Letiferum murmur, feralique horrida cantu</p>
+<p>Buccina lymphatas agit in certamina mentes.</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>His iras adversa fovent, crudusque ruente</p>
+<p>Fortuna stimulus spem projecisse salutis:</p>
+<p>Hos dexter Deus, et læto Victoria vultu</p>
+<span class = "pagenum">311</span>
+<p>Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.</p>
+
+<p class = "indent">
+Abreptus pulchro cædum Lateranus amore,</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes.</p>
+<p>Quem postquam florens æquali Lentulus ævo</p>
+<p>Conspexit, nimium pugnæ, nimiumque cruoris,</p>
+<p>Infestas inter non æquo Marte catervas</p>
+<p>Fata inritantem, nisu se concitat acri;</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat</p>
+<p>Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta</p>
+<p>Occupat, et socium duris se casibus addit.</p>
+<p>Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci</p>
+<p>Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.</p>
+
+<span class = "linenum">240</span>
+<p class = "indent">
+Actus in adversos casu (namque obvia ferre</p>
+<p>Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum</p>
+<p>Damnasset Stygiæ nocti?) præfracta gerebat</p>
+<p>Syrticus excelso decurrens robora monte;</p>
+<span class = "pagenum">312</span>
+<p>Et quatiens acer nodosi pondera rami,</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Flagrabat geminæ nequidquam cædis amore.</p>
+<p>«Non hic Ægates, infidaque litora nautis,</p>
+<p>O juvenes, motumque novis sine Marte procellis</p>
+<p>Fortunam bello pelagus dabit: æquoris olim</p>
+<p>Victores, media sit qualis discite terra</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Bellator Libys, et meliori cedite regno.»</p>
+<p>Ac simul infesto Lateranum pondere truncæ</p>
+<p>Arboris urgebat, jungens convicia pugnæ.</p>
+<p>Lentulus huic frendens ira: «Trasymenus in altos</p>
+<p>Adscendet citius colles, quam sanguine roret</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Iste pio ramus.» Subsidensque ilia nisu</p>
+<p>Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro</p>
+<p>Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_258" id = "line5_258"> </a>
+Nec minus adcensis in mutua funera dextris</p>
+<p>Parte alia campi sævit furor. Altus Iertes</p>
+<span class = "pagenum">313</span>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi</p>
+<p>Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis</p>
+<p>Pondera thesauris, patrio nec regia quondam</p>
+<p>Præfulgens ebore, et possessa mapalia soli</p>
+<p>Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo</p>
+<p>Congestis opibus donisque refersit opimis,</p>
+<p>Nudum Tartarea portabit navita cymba.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_268" id = "line5_268"> </a>
+Juxta bellator juvenilibus Appius ausis</p>
+<p>Pandebat campum cæde; atque, ubi plurima virtus,</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Nullique adspirare vigor, decus inde petebat.</p>
+<p>Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero,</p>
+<span class = "pagenum">314</span>
+<p>Nequidquam extremæ longinquus cultor arenæ</p>
+<p>Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo</p>
+<p>Degustat cuspis generosum extrema cruorem.</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Intonuere minæ, violentaque lumina flammis</p>
+<p>Exarsere novis: furit et diffulminat omnem</p>
+<p>Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus</p>
+<p>Martia commendat mananti sanguine membra.</p>
+<p>Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva</p>
+<span class = "pagenum">315</span>
+<p>Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas</p>
+<p>Conligit accipitrem cernens in nube columba;</p>
+<p>Aut dumis subit, albenti si sensit in æthra</p>
+<p>Librantem nisus aquilam, lepus ore citato.</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem</p>
+<p>Demetit, ac mutat successu sævior hostem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Stabat fulgentem portans in bella bipennem</p>
+<p>Cinyphius; socerique miser Magonis inire</p>
+<p>Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus</p>
+<span class = "pagenum">316</span>
+<p>Fœdere promissæ post Dardana prælia tædæ.</p>
+<p>Huic inmittit atrox violentas Appius iras,</p>
+<p>Conantique gravem fronti librare securim,</p>
+<p>Altior insurgens, galeam super exigit ictum:</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>At fragilis valido conamine solvitur ensis</p>
+<p>Ære in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces</p>
+<p>Umbonem incerto detersit futilis ictu.</p>
+<p>Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum,</p>
+<p>Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Appius, et lapsu resupino in terga cadentem</p>
+<p>Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet.</p>
+<p>Vidit conjuncto miscens certamina campo</p>
+<p>Labentem socer; et lacrimæ sub casside fusæ</p>
+<p>Cum gemitu; rapidusque ruit: data fœdera nuper</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Adcendunt animos exspectatique nepotes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra</p>
+<p>Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscæ</p>
+<p>Lux galeæ sævas paulum tardaverat iras.</p>
+<span class = "pagenum">317</span>
+<p>Haud secus, e specula præceps delatus opaca,</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Subsidens campo submissos contrahit artus,</p>
+<p>Quum vicina trucis conspexit cornua tauri,</p>
+<p>Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta</p>
+<p>Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta</p>
+<p>Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Et sparsa pugnas meditantem spectat arena.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hic prior intorquens telum sic Appius infit:</p>
+<p>«Si qua tibi pietas, ictum ne desere fœdus;</p>
+<p>Et generum comitare, socer.» Per tegmina velox</p>
+<span class = "pagenum">318</span>
+<p>Tunc ærisque moras lævo stetit hasta lacerto.</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam</p>
+<p>Perlibrat, magni donum memorabile fratris,</p>
+<p>Cæso quam victor sub mœnibus ille Sagunti</p>
+<p>Abstulerat Durio, ac spectatæ nobile pugnæ</p>
+<p>Germano dederat portare in prælia pignus.</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris</p>
+<p>Adjutum nisu, letalem pertulit ictum;</p>
+<p>Exsanguesque viri conantis vellere ferrum</p>
+<p>In vulnus cecidere manus: jacet æquore nomen</p>
+<p>Clarum Mæonio, atque Italæ pars magna ruinæ</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Appius: intremuere lacus, corpusque refugit</p>
+<p>Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento</p>
+<span class = "pagenum">319</span>
+<p>Exspirans premit, atque admorsæ inmurmurat hastæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_333" id = "line5_333"> </a>
+Nec fati melior Mamercus corpore toto</p>
+<p>Exsolvit pœnas, nulli non saucius hosti.</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Namque per adversos, qua Lusitana ciebat</p>
+<p>Pugnas dira manus, raptum cum sanguine cæsi</p>
+<p>Signiferi magna vexillum mole ferebat,</p>
+<p>Et trepida infelix revocabat signa suorum.</p>
+<p>Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis,</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid</p>
+<p>Præbebat tellus, sparsis vix pervia telis,</p>
+<p>Injecit pariter; pluresque in corpore nullo</p>
+<p>Invenere locum perfossis ossibus hastæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_344" id = "line5_344"> </a>
+Advolat interea fraterni vulneris ira</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Turbatus Libyæ ductor, visoque cruore,</p>
+<p>Num lateri cuspis, num toto pondere telum</p>
+<p>Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.</p>
+<p>Utque metum leti procul, et leviora pavore</p>
+<span class = "pagenum">320</span>
+<p>Cognovit, proprio tectum gestamine præceps</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnæ</p>
+<p>Constituit castris. Medicas hinc ocius artes,</p>
+<p>Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus</p>
+<p>Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu</p>
+<p>Exigere, et somnum tacto misisse chelydro,</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes</p>
+<p>Perque Parætoniæ celebratum litora Syrtis.</p>
+<p>Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon</p>
+<p>Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum,</p>
+<p>Telorumque graves ictus sedare medendo.</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Atque is deinde suo moriens cælestia dona</p>
+<p>Monstravit nato, natusque heredis honori</p>
+<p>Tramisit patrias artes; quem deinde secutus</p>
+<p>Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers</p>
+<p>Monstrata augebat studio, multaque vetustum</p>
+<span class = "pagenum">321</span>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Hammonis comitem numerabat imagine patrem.</p>
+<p>Tum proavita ferens leni medicamina dextra</p>
+<p>Ocius, intortos de more adstrictus amictus,</p>
+<p>Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus.</p>
+<p>At Mago, exuvias secum, cæsique volutans</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Hostis mente necem, fraternas pectore curas</p>
+<p>Pellebat dictis, et casum laude levabat:</p>
+<p>«Parce metu, germane; meis medicamina nulla</p>
+<p>Adversis majora feres: jacet Appius hasta</p>
+<p>Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat,</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Sat nobis actum est; sequar hostem lætus ad umbras.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_376" id = "line5_376"> </a>
+Quæ dum turbatos avertunt æquore campi</p>
+<p>Ductores, valloque tenent; ex agmine Pœnum</p>
+<p>Cedentem consul tumulo speculatus ab alto,</p>
+<p>Atque atram belli castris se condere nubem,</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Turbidus extemplo trepidantes milite mæsto</p>
+<p>Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat</p>
+<span class = "pagenum">322</span>
+<p>Jam rarescentes acies: tum voce feroci</p>
+<p>Poscit equum, ac mediæ ruit in certamina vallis.</p>
+<p>Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Inlidit terris, molitur Juppiter altas</p>
+<p>Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia cælo,</p>
+<p>Intremuere simul tellus, et pontus, et æther,</p>
+<p>Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.</p>
+
+<p class = "indent">
+Incidit adtonitis inopino turbine Pœnis</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa</p>
+<p>Pervasit miseris conspecti consulis horror.</p>
+<p>It medius, ferroque ruens densissima, latum</p>
+<span class = "pagenum">323</span>
+<p>Pandit iter: clamor vario discrimine vocum</p>
+<p>Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Ceu pater Oceanus quum sæva Tethye Calpen</p>
+<p>Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis</p>
+<p>Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.</p>
+<p>Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas</p>
+<p>Audit Tartessos latis distermina terris,</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Audit non parvo divisus gurgite Lixus.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras</p>
+<p>Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem</p>
+<p>Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.</p>
+<p>Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum</p>
+<span class = "pagenum">324</span>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Crediderat, vanis deceptus in alite signis.</p>
+<p>Sed non augurio Parcarum inpellere metas</p>
+<p>Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis</p>
+<p>Suspiciens oculis cælum, Superosque reposcit</p>
+<p>Tempora promissæ media jam morte senectæ.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum</p>
+<p>Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Laurigeris decus illud avis navaque juventa</p>
+<p>Florebat: sed Massylus subciderat ensis</p>
+<p>Pubescente caput mala, properoque virentes</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Delerat leto bellator barbarus annos.</p>
+<p>Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema</p>
+<p>Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti</p>
+<span class = "pagenum">325</span>
+<p>Ore simul cervix; juvit punire feroci</p>
+<p>Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.</p>
+
+<span class = "linenum">420</span>
+<p class = "indent">
+Quis Deus, o Musæ, paribus tot funera verbis</p>
+<p>Evolvat, tantisque umbris in carmine digna</p>
+<p>Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi</p>
+<p>Primævos juvenes, mortisque in limine cruda</p>
+<p>Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis?</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Sternitur alternus vastis concursibus hostis:</p>
+<p>Nec spoliare vacat, prædæque advertere mentem.</p>
+<p>Urget amor cædum, clausis dum detinet hostem</p>
+<p>Fraternum castris vulnus, funditque ruitque</p>
+<p>Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci</p>
+<p>Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis</p>
+<p>Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa</p>
+<span class = "pagenum">326</span>
+<p>Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Miscebat campum, membrorum in prælia portans</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Celsius humano robur, visaque paventes</p>
+<p>Mole gigantei vertebat corporis alas</p>
+<p>Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque</p>
+<p>Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvæ</p>
+<p>Frontis cæsaries, et crinibus æmula barba</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro,</p>
+<p>Et villosa feris horrebant pectora sætis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Adspirare viro propioremque addere Martem</p>
+<p>Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,</p>
+<p>Incessebatur tutis ex agmine telis.</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Tandem, vesanos palantum in terga ferenti</p>
+<p>Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna</p>
+<p>Intravit torvum Gortynia lumen arundo,</p>
+<p>Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul</p>
+<p>Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Inrupit costas, hirtoque a pectore primum</p>
+<span class = "pagenum">327</span>
+<p>Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat</p>
+<p>Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,</p>
+<p>Donec, abundanter defuso sanguine, late</p>
+<p>Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Spiritus exundans vicinum pulvere moto</p>
+<p>Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_457" id = "line5_457"> </a>
+Nec minor interea tumulis silvisque fremebat</p>
+<p>Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,</p>
+<p>Et saxa et dumi rorantes cæde nitebant.</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Exitium trepidis, letique et stragis acerbæ</p>
+<p>Causa Sychæus erat: Murranum ille eminus hasta</p>
+<p>Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,</p>
+<p>Dulcius Œagrios pulsabat pectine nervos.</p>
+<p>Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Quæsivit montes leto, ac felicia Baccho</p>
+<span class = "pagenum">328</span>
+<p>Æquana, et Zephyro Surrentum molle salubri.</p>
+<p>Addiderat misero comitem, pugnæque ferocis</p>
+<p>Gaudebat tristi victor novitate Sychæus.</p>
+<p>Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>In silvam, et priscæ reclinis ab ictibus ulmi</p>
+<p>Terga tuebatur trunco, frustraque relictos</p>
+<p>Tauranus comites suprema voce ciebat.</p>
+<p>Transegit juvenem, ac perfossis incita membris</p>
+<p>Hæsit in obposito cuspis Sidonia ligno.</p>
+<p>
+<span class = "linenum">475</span></p>
+
+<p class = "indent">
+Quid vobis? quænam ira Deûm, vel mente sinistra</p>
+<p>Quæ sedit formido, viri? qui, Marte relicto,</p>
+<p>Ramorum quæsistis opem: non æquus in artis</p>
+<span class = "pagenum">329</span>
+<p>Nimirum rebus suasor metus: arguit asper</p>
+<p>Exitus eventu pravi consulta timoris.</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Annosa excelsos tendebat in æthera ramos</p>
+<p>Æsculus, umbrosum magnas super ardua silvas</p>
+<p>Nubibus insertans altis caput, instar, aperto</p>
+<p>Si staret campo, nemoris, lateque tenebat</p>
+<p>Frondosi nigra tellurem roboris umbra.</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Par juxta quercus, longum molita per ævum</p>
+<p>Vertice canenti proferre sub astra cacumen,</p>
+<p>Diffusas patulo laxabat stipite frondes,</p>
+<p>Umbrabatque coma summi fastigia montis.</p>
+<p>Huc Hennæa cohors, Triquetris quam miserat oris</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti</p>
+<span class = "pagenum">330</span>
+<p>Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,</p>
+<p>Certatim sese tulit, adscendensque vicissim</p>
+<p>Pressit nutantes incerto pondere ramos.</p>
+<p>Mox alius super, atque alius consistere tuto</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri</p>
+<p>Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:</p>
+<p>Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.</p>
+
+<p class = "indent">
+Turbatos una properans consumere peste</p>
+<p>Conripit æratam jam dudum in bella bipennem,</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Deposito clipeo mutatus tela, Sychæus.</p>
+<p>Incumbunt sociæ dextræ, magnoque fragore</p>
+<p>Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.</p>
+<p>Fluctuat infelix concusso stipite turba;</p>
+<p>Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,</p>
+<span class = "pagenum">331</span>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Fronde super tremuli vix tota cacuminis hærens</p>
+<p>Jactatur, nido pariter nutante, volucris.</p>
+<p>Procubuit tandem multa devicta securi</p>
+<p>Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,</p>
+<p>Elisitque virum spatiosa membra ruina.</p>
+
+<span class = "linenum">510</span>
+<p class = "indent">
+Inde aliæ cladum facies: contermina cædis</p>
+<p>Conlucet, rapidoque involvitur æsculus igni.</p>
+<p>Jamque inter frondes, arenti robore gliscens</p>
+<p>Verticibus sævis, torquet Vulcanus anhelos</p>
+<p>Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Nec tela interea cessant: semiusta gementum,</p>
+<p>Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hæc inter miseranda virum certamina consul</p>
+<p>Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychæo.</p>
+<p>At juvenis dubio tantæ discrimine pugnæ</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Occupat eventum telo tentare priorem;</p>
+<p>Cui medio leviter clipeo stetit æris in ora</p>
+<p>Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.</p>
+<span class = "pagenum">332</span>
+<p>Sed non et consul misso concredere telo</p>
+<p>Fortunam optatæ cædis parat, ac latus ense</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Haurit; nec crudæ tardarunt tegmina parmæ.</p>
+<p>Labitur infelix, atque adpetit ore cruento</p>
+<p>Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus</p>
+<p>Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem</p>
+<p>Adcipit, et longo componit lumina somno.</p>
+
+<span class = "linenum">530</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_530" id = "line5_530"> </a>
+Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors</p>
+<p>Casibus alternat, jam castris Mago relictis,</p>
+<p>Jam Libyæ ductor properantia signa citato</p>
+<p>Raptabant cursu, et cessata reponere avebant</p>
+<p>Tempora cæde virum, ac multo pensare cruore.</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>It globus intorquens nigranti turbine nubem</p>
+<p>Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,</p>
+<p>Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,</p>
+<p>Undanti circum tempestas acta procella</p>
+<p>Volvitur, atque altos operit caligine montes.</p>
+<span class = "pagenum">333</span>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum</p>
+<p>Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis</p>
+<p>Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellæ</p>
+<p>Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.</p>
+
+<p class = "indent">
+Haud dispar fortuna tibi, Lævine; sed auso</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi</p>
+<p>Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,</p>
+<p>(Autololum moderator erat) quem poplite cæso</p>
+<p>Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas</p>
+<p>Fraxinus inrupit, conlabsaque membra sub ictu</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Hoste superfuso subita cecidere ruina.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat</p>
+<p>Mille viros, nulli victus vel ponere castra,</p>
+<span class = "pagenum">334</span>
+<p>Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros</p>
+<p>Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Quem postquam Libyæ ductor virtute feroci</p>
+<p>Exsultare videt (namque illi vulnere præceps</p>
+<p>Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);</p>
+<p>Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,</p>
+<p>Et dignum sese ratus in certamina sævo</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Comminus ire viro, referenti e corpore telum</p>
+<p>Advolat, et fodiens pectus, «Laudande laborum,</p>
+<p>Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.</p>
+<p>Ad manes leti perfer decus: Itala gentis</p>
+<p>Ni tibi origo foret, vita donatus abires.»</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum,</p>
+<p>Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar</p>
+<p>Clarum spectato dederat certamine nomen.</p>
+<p>Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma</p>
+<p>Ille quidem cruda mente, et viridissimus iræ</p>
+<span class = "pagenum">335</span>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam</p>
+<p>Prodebant ictus: stipula crepitabat inani</p>
+<p>Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.</p>
+
+<p class = "indent">
+Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus</p>
+<p>Armigero Pœnum ductor, «Certamina primæ</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Hic lue nunc, inquit, pugnæ: te notus Hamilcar</p>
+<p>Hac trahit ad manes dextra.» Tum librat ab aure</p>
+<p>Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese</p>
+<p>Transigit: extracta fœdavit cuspide sanguis</p>
+<p>Canitiem, ac longos finivit morte labores.</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Nec minus Herminium primis obtruncat in armis,</p>
+<p>Adsuetum, Trasymene, tuos prædantibus hamis</p>
+<p>Exhaurire lacus, patriæque alimenta senectæ</p>
+<p>Ducere suspenso per stagna jacentia lino.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line5_584" id = "line5_584"> </a>
+Interea exanimem mæsti super arma Sychæum</p>
+<span class = "pagenum">336</span>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Portabant Pœni, corpusque in castra ferebant.</p>
+<p>Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes</p>
+<p>Ductor, præsago percussus pectora luctu,</p>
+<p>«Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum</p>
+<p>Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Flagrantem et nimio primi Mavortis amore,</p>
+<p>Atra, Sychæe, dies properato funere carpsit?»</p>
+<p>Utque, dato gemitu, lacrimæ adsensere ferentum,</p>
+<p>Et dictus pariter cædis mærentibus auctor;</p>
+<p>«Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Cuspidis Iliacæ: dignus Carthagine, dignus</p>
+<span class = "pagenum">337</span>
+<p>Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater</p>
+<p>Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra</p>
+<p>Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.</p>
+<p>At mihi Flaminius, tam mæsti causa doloris,</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Morte sua minuet luctus: hæc pompa sequetur</p>
+<p>Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma,</p>
+<p>Non violasse mei corpus mucrone Sychæi.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem,</p>
+<p>Iraque anhelatum proturbat pectore murmur,</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Ut multo adcensis fervore exuberat undis,</p>
+<p>Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.</p>
+<p>Tum præceps ruit in medios, solumque fatigat</p>
+<span class = "pagenum">338</span>
+<p>Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille</p>
+<p>Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Cœperat, et campo junctus jam stabat uterque;</p>
+<p><a name = "line5_611" id = "line5_611"> </a>
+Quum subitus per saxa fragor, motique repente</p>
+<p>(Horrendum) colles, et summa cacumina totis</p>
+<p>Intremuere jugis: nutant in vertice silvæ</p>
+<p>Pinifero, fractæque ruunt super agmina rupes.</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Inmugit penitus convulsis ima cavernis</p>
+<p>Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus;</p>
+<p>Atque umbras late Stygias inmensa vorago</p>
+<p>Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi</p>
+<p>Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Sublatus montes et sede excussus avita,</p>
+<p>Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.</p>
+<p>Jamque eadem populos magnorumque oppida regum</p>
+<p>Tempestas et dira lues stravitque tulitque.</p>
+<p>Ac super hæc reflui pugnarunt montibus amnes,</p>
+<span class = "pagenum">339</span>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto</p>
+<p>Apenninicolæ fugere ad litora Fauni.</p>
+
+<p class = "indent">
+Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,</p>
+<p>Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,</p>
+<p>Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit</p>
+<p>Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.</p>
+<p><a name = "line5_632" id = "line5_632"> </a>
+Quis consul terga increpitans (nam turbine motæ</p>
+<p>Ablatis terræ inciderat) «Quid deinde, quid, oro,</p>
+<p>Restat, io, profugis? vos en ad mœnia Romæ</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis</p>
+<span class = "pagenum">340</span>
+<p>Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres</p>
+<p>Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,</p>
+<p>Disce mori! dabit exemplum non vile futuris</p>
+<p>Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Consulis adspiciat: solus, si tanta libido</p>
+<p>Est vobis rabiesque fugæ, tela omnia solus</p>
+<p>Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras</p>
+<p>Hac anima, vestras revocabo ad prælia dextras.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri</p>
+<p>Nomen erat gentile viro, fusisque catervis</p>
+<p>Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat</p>
+<p>Vulnera barbaricæ mentis; noscensque superbi</p>
+<p>Victoris vultus, «Tune, inquit, maximus ille</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,</p>
+<p>Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.</p>
+<p>Nec vos pœniteat, populares, fortibus umbris</p>
+<p>Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit</p>
+<p>Insistens victos alta ad Capitolia patres.</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Ultrix hora vocat.» Pariter tunc undique fusis</p>
+<span class = "pagenum">341</span>
+<p>Obruitur telis, nimboque ruente per auras</p>
+<p>Contectus, nulli dextra jactare reliquit</p>
+<p>Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto</p>
+<p>Ulterior ductore fuit: namque agmine denso</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Primores juvenum, læva ob discrimina Martis</p>
+<p>Infensi Superis dextrisque, et cernere Pœnum</p>
+<p>Victorem plus morte rati, super ocius omnes</p>
+<p>Membra ducis stratosque artus certamine magno</p>
+<p>Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Injecere manus. Sic densi cædis acervo,</p>
+<p>Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,</p>
+<p><a name = "line5_667" id = "line5_667"> </a>
+Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,</p>
+<p>In medias fratre invectus comitante catervas</p>
+<p>Cæsorum juvenum Pœnus, «Quæ vulnera cernis?</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum,</p>
+<p>Armatusque jacet servans certamina miles.</p>
+<p>Hos, en, hos obitus nostræ spectate cohortes!</p>
+<p>Fronte minæ durant, et stant in vultibus iræ.</p>
+<span class = "pagenum">342</span>
+<p>Et vereor, ne, quæ tanta creat indole tellus</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint</p>
+<p>Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Sic fatus cessit nocti, finemque dedere</p>
+<p>Cædibus infusæ subducto sole tenebræ.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">343</span>
+
+<h2><a name = "liber6" id = "liber6">
+LIBER SEXTUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib6_arg" id = "lib6_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<span class = "smallcaps">Postero</span> die, ubi primum inluxit, patet
+fœda hominum equorumque strages, et lacus cruore spumans cernitur;
+<a href = "#line6_1">1-13</a>.
+<p>Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se
+convertunt, Bruttius et Lævinus; quorum ille aquilam, quam in acie
+tulerat, in terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Pœnisque ejus
+captæ gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum
+hostem laniando exspirat; <a href = "#line6_14">14-53</a>.</p>
+<p>Dum Pœni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per
+agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem quærunt:
+ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu sine comite
+venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et cæco ac mirifico casu
+fores casæ pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli miles et armiger
+fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera fovet; <a href =
+"#line6_54">54-100</a>.</p>
+<p>Tum juvenem, de fœda suorum clade querentem, exhortatur ad animi
+magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad Bagradam
+cum serpente magnitudinis portentosæ, et deinde cum Pœnis feliciter
+pugnasse; <a href = "#line6_101">101-302</a>.</p>
+<p>Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse;
+<a href = "#line6_303">303-345</a>.</p>
+<p>Et quum aliquot annis post a Pœnis, ut de pace, et si eam non posset
+impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset,
+jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse, et
+repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia subire
+maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere; <a href =
+"#line6_346">346-551</a>.</p>
+<p>Interim Romæ ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptæ;
+ingens trepidatio et tumultus oritur,
+<span class = "pagenum">344</span>
+matronæque in primis, vagæ per vias, quæ suorum exercitusque fortuna
+sit, obvios percunctantur; <a href = "#line6_552">552-573</a>.</p>
+<p>Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto
+filio, quem Marus domum reduxerat, lætitia exsultat, Diisque gratias
+agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, <a href =
+"#line6_574">574-589</a>.</p>
+<p>Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat,
+committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione adversus
+Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi sæva tempestate, a Jove ipsi
+inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu Dictator creatur
+Q.&nbsp;Fabius Maximus Cunctator, vir genere et nobilitate civitatis suæ
+facile princeps, qui singulari prudentia cautisque consiliis se parem
+Hannibali ducem præstat; <a href = "#line6_589">589-640</a>.</p>
+<p>Pœnus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiæ regiones
+exercitum præda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam movet,
+ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum Punicum
+primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit, dirui jubet;
+<a href = "#line6_641">641-716</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<span class = "pagenum">349</span>
+<p><a name = "line6_1" id = "line6_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Jam</span>,
+Tartessiaco quos solverat æquore, Titan</p>
+<p>In noctem diffusus equos jungebat Eois</p>
+<p>Litoribus, primique novo Phaethonte retecti</p>
+<p>Seres lanigeris repetebant vellera lucis.</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Et fœda ante oculos strages, propiusque patebat</p>
+<p>Insani Mavortis opus: simul arma virique</p>
+<p>Ac mixtus sonipes, dextræque in vulnere, cæsi</p>
+<span class = "pagenum">350</span>
+<p>Hærentes hastis: passim clipeique, jubæque,</p>
+<p>Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat</p>
+<p>Frustra seminecum quærentia lumina cælum.</p>
+<p>Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo</p>
+<p>Æternum tumulis orbata cadavera ponto.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_14" id = "line6_14"> </a>
+Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Bruttius ingenti miserandæ cædis acervo,</p>
+<p>Non æquum ostentans confosso corpore Martem,</p>
+<p>Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat</p>
+<p>Per stragem, nervis interlabentibus, artus,</p>
+<p>Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit</p>
+<span class = "pagenum">351</span>
+<p>Plus ævi, nec magnanima puer addere sese</p>
+<p>Pubescente gena castris optarat, et acri</p>
+<p>Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor</p>
+<p>Obrueret bello Divis melioribus arma.</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Inde honor ac sacræ custodia Marte sub omni</p>
+<p>Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.</p>
+<p>Namque necis certus, captæ prohibere nequiret</p>
+<span class = "pagenum">352</span>
+<p>Quum Pœnos aquilæ, postquam subsidere fata</p>
+<p>Viderat et magna pugnam inclinare ruina,</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Occulere interdum et terræ mandare parabat.</p>
+<p>Sed, subitis victus telis, labentia membra</p>
+<p>Prostravit super, atque injecta morte tegebat.</p>
+<p>Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore</p>
+<p>Reddita, vicini de strage cadaveris hasta</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Erigitur, soloque vigens conamine late</p>
+<p>Stagnantem cæde et facilem discedere terram</p>
+<p>Ense fodit, clausamque aquilæ infelicis adorans</p>
+<p>Effigiem, palmis languentibus æquat arenas.</p>
+<p>Supremus fessi tenues tum cessit in auras</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_41" id = "line6_41"> </a>
+Juxta cernere erat meritæ sibi poscere carmen</p>
+<p>Virtutis sacram rabiem. Lævinus ab alto</p>
+<span class = "pagenum">353</span>
+<p>Priverno, vitis Latiæ præsignis honore,</p>
+<p>Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis</p>
+<p>Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo</p>
+<p>Invenit Marti telum dolor. Ore cruento</p>
+<p>Pugnatum, ferrique vicem dens præbuit iræ.</p>
+<p>Jam laceræ nares, fœdataque lumina morsu,</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris</p>
+<p>Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:</p>
+<p>Nec satias, donec mandentia linqueret ora</p>
+<p>Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_54" id = "line6_54"> </a>
+Talia dum præbet tristis miracula virtus,</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Diverso interea fugientes saucia turba</p>
+<p>Jactantur casu, silvisque per avia cæcis</p>
+<p>Ablati furtim multo cum vulnere solos</p>
+<p>Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura</p>
+<p>Exterrent, pennaque levi commota volucris.</p>
+<span class = "pagenum">354</span>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba</p>
+<p>Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_62" id = "line6_62"> </a>
+Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,</p>
+<p>Qui longum semper fama gliscente per ævum,</p>
+<p>Infidis servasse fidem memorabere Pœnis,</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella</p>
+<p>Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,</p>
+<p>Et dulces tristi repetebat sorte penates</p>
+<p>Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris</p>
+<p>Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractæ</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Innitens hastæ, furtoque ereptus opacæ</p>
+<p>Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,</p>
+<p>Ac fessus parvi (quæcumque ibi fata darentur)</p>
+<p>Limina pulsabat tecti; quum membra cubili</p>
+<p>Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Miles, et haud surda tractarat prælia fama)</p>
+<span class = "pagenum">355</span>
+<p>Procedit, renovata focis et paupere Vesta</p>
+<p>Lumina prætendens, utque ora agnovit, et ægrum</p>
+<p>Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)</p>
+<p>Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Funesti rumore mali jam saucius aures:</p>
+<p>«Quod scelus, o nimius vitæ, nimiumque ferendis</p>
+<p>Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,</p>
+<p>Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem</p>
+<p>Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta</p>
+<p>Expulerint eversa meo de corde, dolorem.</p>
+<p>Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro</p>
+<span class = "pagenum">356</span>
+<p>Regulus, ac stirpem tantæ perjura recidit</p>
+<p>Surgentem Carthago domus.» Inde ægra reponit</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe</p>
+<p>Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,</p>
+<p>Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli</p>
+<p>Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.</p>
+<p>Exin cura seni, tristem depellere fesso</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Ore sitim, et parca vires arcessere mensa.</p>
+<p>Quæ postquam properata, sopor sua munera tandem</p>
+<p>Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.</p>
+<p>Necdum exorta dies, Marus instat vulneris æstus</p>
+<p>Expertis medicare modis, gratumque teporem,</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Exutus senium, trepida pietate ministrat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_101" id = "line6_101"> </a>
+Hic juvenis, mæstos tollens ad sidera vultus,</p>
+<p>Cum gemitu lacrimisque simul: «Si culmina nondum</p>
+<p>Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,</p>
+<p>Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem</p>
+<span class = "pagenum">357</span>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis</p>
+<p>Æquos Iliacis oculos. Amisimus Alpes,</p>
+<p>Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater</p>
+<p>Stragibus Eridanus, tuque insignite tropæis</p>
+<p>Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Sed quid ego hæc? gravior quanto vis ecce malorum!</p>
+<p>Vidi crescentes Trasymeni cædibus undas,</p>
+<p>Prostrataque virum mole: inter tela cadentem</p>
+<p>Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes,</p>
+<p>Dignam me pœnæ tum nobilitate paternæ</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Strage hostis quæsisse necem, ni tristia letum,</p>
+<p>Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_117" id = "line6_117"> </a>
+Cetera acerbantem questu lenire laborans</p>
+<p>Effatur senior: «Patrio, fortissime, ritu</p>
+<p>Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.</p>
+<span class = "pagenum">358</span>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Talis lege Deum clivoso tramite vitæ</p>
+<p>Per varios præceps casus rota volvitur ævi.</p>
+<p>Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem</p>
+<p>Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo</p>
+<p>Inferior, tuus ille parens decora alta paravit</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Restando adversis, nec virtutem exuit ullam</p>
+<p>Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.</p>
+<p>Vix puerile mihi tempus confecerat ætas,</p>
+<p>Quum primo malas signabat Regulus ævo.</p>
+<p>Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos,</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Donec Dîs Italæ visum est exstinguere lumen</p>
+<p>Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem</p>
+<p>Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.</p>
+<p>Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum</p>
+<p>Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Quæ cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis</p>
+<p>Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona</p>
+<p>Non prælatus eques. Verum superavit honores</p>
+<p>Omnes hasta meos; cui me libare Lyæi</p>
+<span class = "pagenum">359</span>
+<p>Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam.»</p>
+
+<span class = "linenum">140</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_140" id = "line6_140"> </a>
+«Turbidus arentes lento pede sulcat arenas</p>
+<p>Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne</p>
+<p>Victus limosas extendere latius undas,</p>
+<p>Et stagnante vado patulos involvere campos.</p>
+<p>Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Per ripas læti sævis consedimus arvis.</p>
+<p>Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris</p>
+<span class = "pagenum">360</span>
+<p>Servabat sine sole nemus, crassusque per auras</p>
+<p>Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.</p>
+<p>Intus dira domus, curvoque inmanis in antro</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Sub terras specus, et tristes sine luce tenebræ.</p>
+<p>Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira</p>
+<p>Telluris genitum, cui par vix viderit ætas</p>
+<p>Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas</p>
+<p>Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis</p>
+<p>Alvum deprensi satiabant fonte leones,</p>
+<p>Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis</p>
+<p>Armenta, et tractæ fœda gravitate per auras,</p>
+<p>Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Ossa solo informi, lateque repletus et asper</p>
+<span class = "pagenum">361</span>
+<p>Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.</p>
+<p>Isque ubi ferventi concepta incendia pastu</p>
+<p>Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis,</p>
+<p>Nondum etiam toto demersus corpore in amnem</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Jam caput adversæ ponebat margine ripæ.</p>
+<p>Inprudens tantæ pestis gradiebar, Aquino</p>
+<p>Apenninicola atque Umbro comitatus Avente:</p>
+<p>Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.</p>
+<p>Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Horror, et occulto riguerunt frigore membra.</p>
+<p>Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur</p>
+<p>Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes</p>
+<p>Arcano gressus audemus credere luco.</p>
+<p>Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Tartareus turbo, atque insano sævior Euro</p>
+<p>Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa</p>
+<span class = "pagenum">362</span>
+<p>Tempestas oritur, mixtam stridore procellam</p>
+<p>Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim</p>
+<p>Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri,</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Atque antrum ruere, et visi procedere Manes.</p>
+<p>Quantis armati cælum petiere Gigantes</p>
+<p>Anguibus, aut quantus Lernæ lassavit in undis</p>
+<p>Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes</p>
+<p>Auro servavit ramos Junonius anguis;</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Tantus disjecta tellure sub astra coruscum</p>
+<span class = "pagenum">363</span>
+<p>Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam</p>
+<p>Dispersit saniem, et cælum fœdavit hiatu.</p>
+<p>Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli</p>
+<p>Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Inplebant nemus. At subita formidine cæcus,</p>
+<p>Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant)</p>
+<p>Antiquæ quercus ingenti robore sese</p>
+<p>Occulit, infandum si possit fallere monstrum.</p>
+<p>Vix egomet credo: spiris ingentibus arte</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam</p>
+<p>Evertit fundo, et radicibus eruit imis.</p>
+<p>Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem</p>
+<p>Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris</p>
+<p>(Vidi respiciens), obscœna condidit alvo.</p>
+<span class = "pagenum">364</span>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Infelix fluvio sese, et torrentibus undis</p>
+<p>Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus.</p>
+<p>Hunc medio invasit fluctu, ripæque relatos</p>
+<p>(Heu genus infandum leti!) depascitur artus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_204" id = "line6_204"> </a>
+«Sic dirum nobis et lamentabile monstrum</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Effugisse datur. Quantum mens ægra sinebat,</p>
+<p>Adpropero gressum, et ductori singula pando.</p>
+<p>Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.</p>
+<p>Utque erat in pugnas, et Martem, et prælia, et hostem</p>
+<p>Igneus, et magna audendi flagrabat amore,</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni</p>
+<p>Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum</p>
+<p>Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim</p>
+<p>Consequitur jusso manus, et muralia portat</p>
+<p>Ballistas tormenta graves, suetamque movere</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Excelsas turres inmensæ cuspidis hastam.</p>
+<p>Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam</p>
+<p>Cornea gramineum persultans ungula campum;</p>
+<span class = "pagenum">365</span>
+<p>Percitus hinnitu serpens evolvitur antro,</p>
+<p>Et Stygios æstus fumanti exsibilat ore.</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis:</p>
+<p>At nemus adrectæ et procera cacumina saltus</p>
+<p>Exsuperant cristæ; trifido vibrata per auras</p>
+<p>Lingua micat motu, atque adsultans æthera lambit.</p>
+<p>Ut vero strepuere tubæ, conterritus alte</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Inmensum adtollit corpus, tergoque residens</p>
+<p>Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.</p>
+<p>Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens</p>
+<p>Contortos orbes directo corpore totam</p>
+<p>Extendit molem, subitoque propinquus in ora</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Lato distantum spatio venit: omnis anhelat</p>
+<p>Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri</p>
+<p>Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.</p>
+<p>Arduus ille super tumidis cervicibus altum</p>
+<p>Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet</p>
+<span class = "pagenum">366</span>
+<p>Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram</p>
+<p>Absorbet saniem, et tabo manante per ora</p>
+<p>Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit,</p>
+<p>Cedebant jam signa retro, victorque catervas</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Longius avectas adflatus peste premebat;</p>
+<p>Quum ductor, propere revocatam in prælia turmam</p>
+<p>Vocibus inpellens, «Serpentine, Itala pubes,</p>
+<p>Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur</p>
+<p>Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Halitus, ac viso mens ægra effluxit hiatu;</p>
+<p>Ibo alacer, solusque manus componere monstro</p>
+<p>Subficiam.» Clamans hæc, atque interritus hastam</p>
+<p>Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.</p>
+<p>Venit in adversam non vano turbine frontem</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis</p>
+<p>Contra ardore feræ, capiti tremebunda resedit.</p>
+<p>Clamor ad astra datur, vocesque repente profusæ</p>
+<p>Æthereas adiere domos. Furit ilicet ira</p>
+<p>Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori,</p>
+<span class = "pagenum">367</span>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Et chalybem longo tum primum passus in ævo.</p>
+<p>Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset</p>
+<p>Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi</p>
+<p>Instantem elusisset equo, rursusque secutum</p>
+<p>Cornipedis gyros flexi curvamine tergi</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Detortis læva celer effugisset habenis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_261" id = "line6_261"> </a>
+«At non spectator Marus inter talia segni</p>
+<p>Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri</p>
+<p>Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca</p>
+<p>Lambebat lingua fessi certamine terga</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox</p>
+<p>In memet sævi serpentis prælia verto.</p>
+<p>Hinc imitata cohors certatim spicula dextris</p>
+<p>Congerit, alternasque ferum diducit in iras,</p>
+<p>Donec murali ballista coercuit ictu.</p>
+<span class = "pagenum">368</span>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Tum fractus demum vires: nec jam amplius ægra</p>
+<p>Consuetum ad nisus spina præstante rigorem,</p>
+<p>Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat.</p>
+<p>Jamque alvo penitus demersa falarica sedit,</p>
+<p>Et geminum volucres lumen rapuere sagittæ:</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer</p>
+<p>Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque</p>
+<p>Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti</p>
+<p>Hæret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;</p>
+<p>Donec tormentis stridens, magnoque fragore</p>
+<span class = "pagenum">369</span>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Discussit trabs acta caput, longoque resolvens</p>
+<p>Aggere se ripæ, tandem exhalavit in auras</p>
+<p>Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_283" id = "line6_283"> </a>
+«Erupit tristi fluvio mugitus et imis</p>
+<p>Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum,</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Et resonæ silvis ulularunt flebile ripæ.</p>
+<p>Heu quantis luimus mox tristia prælia damnis!</p>
+<p>Quantaque supplicia et quales exhausimus iras!</p>
+<p>Nec tacuere pii vates, famulumque sororum</p>
+<p>Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Nos violasse manu seris monuere periclis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_291" id = "line6_291"> </a>
+«Hæc tunc hasta decus nobis pretiumque secundi</p>
+<p>Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente,</p>
+<p>Princeps quæ sacro bibit e serpente cruorem.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_294" id = "line6_294"> </a>
+Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Serranus, medioque viri sermone profatur:</p>
+<p>«Huic si vita duci nostrum durasset in ævum,</p>
+<span class = "pagenum">370</span>
+<p>Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,</p>
+<p>Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_299" id = "line6_299"> </a>
+Tum senior, «Magnas, inquit, de sanguine pœnas</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Percepit Tyrio, et præsumta piacula mortis.</p>
+<p>Nam defecta viris et opes adtrita, supinas</p>
+<p>Africa tendebat palmas, quum sidere diro</p>
+<p><a name = "line6_303" id = "line6_303"> </a>
+Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.</p>
+<p>Nulla viro species, decorisque et frontis egenum</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris</p>
+<p>Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.</p>
+<p>Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro,</p>
+<span class = "pagenum">371</span>
+<p>Et duris facilem per inhospita ducere vitam,</p>
+<p>Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis</p>
+<p>Taygeta, hunc unum non durassetis opacis</p>
+<p>Eurotæ ripis! Vidissem mœnia flammis</p>
+<p>Phœnissa eruere; aut certe non horrida fata</p>
+<p>Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni</p>
+<span class = "pagenum">372</span>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Exutos servans portabo in Tartara luctus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_316" id = "line6_316"> </a>
+«Consertæ campis acies, multusque per arva</p>
+<p>Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira.</p>
+<p>Hic inter medios memorandis Regulus ausis</p>
+<p>Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat,</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Nec repetenda dabat letali vulnera dextra.</p>
+<p>Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris</p>
+<p>Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam</p>
+<p>Pendentem terris pariter pontoque minatur,</p>
+<p>Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor,</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Et pelago trepidat subductis navita velis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_326" id = "line6_326"> </a>
+«At fraudem nectens, socios ubi concava saxa</p>
+<p>Claudebant, vertit subito certamine Graius,</p>
+<span class = "pagenum">373</span>
+<p>Et dat terga celer ficta formidine ductor.</p>
+<p>Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>In foveam parco tectam velamine frondis</p>
+<p>Ducit nocte lupos positæ balatibus agnæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_332" id = "line6_332"> </a>
+«Abripuit traxitque virum fax mentis honestæ</p>
+<p>Gloria, et incerti fallax fiducia Martis.</p>
+<p>Non socios comitumve manus, non arma sequentum</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Respicere; insano pugnæ tendebat amore</p>
+<p>Jam solus, nubes subito quum densa Laconum</p>
+<p>Saxosis latebris intento ad prælia circum</p>
+<p>Funditur, et Pœna insurgit vis sæva virorum.</p>
+<span class = "pagenum">374</span>
+<p>O diram Latio lucem, fastisque notandam!</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi</p>
+<p>Nata tuæ, tristi damnatur sorte catenæ.</p>
+<p>Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit</p>
+<p>Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho</p>
+<p>Visa es, Carthago, Superis! quæ pœna sequetur</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Digna satis tali pollutos Marte Laconas?</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_346" id = "line6_346"> </a>
+«At nova Elissæi jurato fœdera Patres</p>
+<p>Consultant mandare duci, pacisque sequestrem</p>
+<p>Mittere, poscentes vinctam inter prælia pubem,</p>
+<p>Captivamque manum ductore rependere nostro.</p>
+
+<span class = "pagenum">375</span>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_350" id = "line6_350"> </a>
+«Nec mora; jam stabat primis in litoris undis</p>
+<p>Navali propulsa ratis; jam nautica pubes</p>
+<p>Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta</p>
+<p>Transtra novant: his intortos aptare rudentes;</p>
+<p>His studium erecto componere carbasa malo.</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Unca locant prora curvati pondera ferri.</p>
+<p>Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinæ</p>
+<p>Puppim aptat clavumque Cothon: micat æreus alta</p>
+<p>Fulgor aqua trifidi splendentis in æquore rostri.</p>
+<p>Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Rerum ad tempus opem: mediæ stat margine puppis,</p>
+<span class = "pagenum">376</span>
+<p>Qui voce alternos nautarum temperet ictus,</p>
+<p>Et remis dictet sonitum, pariterque relatis</p>
+<p>Ad numerum plaudat resonantia cærula tonsis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_364" id = "line6_364"> </a>
+«Postquam confectum nautis opus, horaque cursus,</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Atque armata ratis, ventoque dedere profundum,</p>
+<p>Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.</p>
+<p>Per medios cœtus trahit atque inimica per ora</p>
+<p>Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra</p>
+<p>Pacatus frontem; qualis quum litora primum</p>
+<span class = "pagenum">377</span>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Adtigit adpulsa rector Sidonia classe.</p>
+<p>Adcessi comes haud ipso renuente, ratique</p>
+<p>Inpositus mæstis socium me casibus addo.</p>
+<p>Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile,</p>
+<p>Et certare malis urgentibus, hoste putabat</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Devicto majus; nec tam fugisse cavendo</p>
+<p>Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo.</p>
+<p>Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim</p>
+<p>Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque</p>
+<p>Tangere si miseris licuisset, corda moveri</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Posse viri, et vestro certe mitescere fletu.</p>
+<p>Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam</p>
+<p>Esse viro, et nostræ similem inter tristia mentem,</p>
+<p>Quum tandem patriæ Tiberino adlabimur amni.</p>
+<p>Servabam vultus ducis ac prodentia sensum</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem.</p>
+<p>Si qua fides, unum, puer, inter mille labores,</p>
+<p>Unum etiam in patria, sævaque in Agenoris urbe,</p>
+<p>Atque unum vidi pœnæ quoque tempore vultum.</p>
+<p>Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat</p>
+<span class = "pagenum">378</span>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui</p>
+<p>Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_392" id = "line6_392"> </a>
+«Ipsi Pœnorum proceres, inmitia corda,</p>
+<p>Ad patrios certant cultus revocare, togæque</p>
+<p>Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Et matrum turba, juvenumque dolore profuso,</p>
+<p>Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul</p>
+<p>Tendebat dextram, et patria vestigia primus</p>
+<p>Ponentem terra obcursu celebrabat amico.</p>
+<p>Conlegit gressum; monitusque recedere consul,</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Nec summum violare decus: cingente superba</p>
+<p>Pœnorum turba, captivoque agmine septus</p>
+<p>Ibat, et invidiam cælo Divisque ferebat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_403" id = "line6_403"> </a>
+«Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,</p>
+<p>Infelix nimia magni virtute mariti,</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.</p>
+<span class = "pagenum">379</span>
+<p>Agnoscisne diem? an teneris non hæsit in annis?</p>
+<p>Atque ea postquam habitu juxta et velamine Pœno</p>
+<p>Deformem adspexit, fusis ululatibus ægra</p>
+<p>Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre</p>
+<p>Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta</p>
+<p>Adfatus, jubet et vestros et conjugis una</p>
+<p>Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille</p>
+<p>Luctibus, et nunquam submissus colla dolori.»</p>
+
+<span class = "linenum">415</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_415" id = "line6_415"> </a>
+Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis,</p>
+<p>«Magne parens, inquit, quo majus numine nobis</p>
+<span class = "pagenum">380</span>
+<p>Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis</p>
+<p>Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique</p>
+<p>Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore</p>
+<p>Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra</p>
+<p>Non licitum? leviora forent hæc vulnera quantum,</p>
+<p>Si ferre ad Manes infixos mente daretur</p>
+<p>Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Ni, Mare, (nam primo tunc hærebamus in ævo)</p>
+<p>Humana major species erat: horrida cano</p>
+<p>Vertice descendens ingentia colla tegebat</p>
+<p>Cæsaries, frontique coma squalente sedebat</p>
+<p>Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Nil posthac oculis simile incidit.» Excipit inde</p>
+<p>Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,</p>
+<p>«Quid, quum præteritis invisa penatibus, inquit,</p>
+<p>Hospitia, et sedes Pœnorum intravit acerbas?</p>
+<span class = "pagenum">381</span>
+<p>Adfixi clipei, currusque et spicula, nota</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Ædibus in parvis magni monimenta triumphi,</p>
+<p>Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo</p>
+<p>Clamabat, «Quo fers gressus? non Punicus hic est,</p>
+<p>Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri</p>
+<p>Casta tori, domus et patrium sine crimine servat</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro,</p>
+<p>Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu</p>
+<p>Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes</p>
+<p>Hæc est, unde ingens humeris fulgentibus ostro</p>
+<p>Vidisti Latios consul procedere fasces,</p>
+<span class = "pagenum">382</span>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Unde ire in Martem, quo capta referre solebas,</p>
+<p>Et victor mecum suspendere postibus arma.</p>
+<p>Non ego complexus, et sanctæ fœdera tædæ,</p>
+<p>Conjugiumve peto: patrios damnare penates</p>
+<p>Absiste, ac natis fas duc concedere noctem.»</p>
+
+<span class = "linenum">450</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_450" id = "line6_450"> </a>
+«Hos inter fletus, junctus vestigia Pœnis</p>
+<p>Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit.</p>
+<p>Vixdum clara dies summa lustrabat in Œta</p>
+<p>Herculei monimenta rogi, quum consul adire</p>
+<p>Adcirique jubet Libyas: tum limina templi</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Vidimus intrantem: quæ consultata Senatus,</p>
+<span class = "pagenum">383</span>
+<p>Quasve viri voces extremum Curia mærens</p>
+<p>Audierit, placido nobis ipse edidit ore.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_458" id = "line6_458"> </a>
+«Intulit ut gressus, certatim voce manuque</p>
+<p>Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant:</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est.</p>
+<p>At circumfusi non secius undique dextram</p>
+<p>Prensare, ac, patriæ ductorem nomine tanto</p>
+<p>Redderet, orabant: captiva posse redemtum</p>
+<p>Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Arsuras dextra, fuerit quæ vincta catenis.</p>
+<p>Tum palmas simul adtollens ac lumina cælo:</p>
+<p>«Justitiæ rectique dator, qui cuncta gubernas,</p>
+<p>Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno,</p>
+<span class = "pagenum">384</span>
+<p>Quos reditus testes jurata mente vocavi,</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri</p>
+<p>Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit,</p>
+<p>Stante fide reditus, et salvo fœdere pœnæ.</p>
+<p>Sic nobis rerum exitio desistite honorem</p>
+<p>Tendere: tot bellis, totque annis fregimus ævum:</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent</p>
+<p>Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam,</p>
+<p>Dum fuit, a duro cessavit munere Martis</p>
+<p>Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.</p>
+<p>At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro</p>
+<span class = "pagenum">385</span>
+<p>Pectora, captivos nostra pensare senecta.</p>
+<p>Ite dolos contra; gensque astu fallere læta</p>
+<p>Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.</p>
+<p>Nec vero placeat, nisi quæ de more parentum</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere</p>
+<p>Hæc referenda, pari libeat si pendere bellum</p>
+<p>Fœdere, et ex æquo geminas conscribere leges.</p>
+<p>Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates,</p>
+<p>Talia quam videam ferientes pacta Latinos.»</p>
+
+<span class = "linenum">490</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_490" id = "line6_490"> </a>
+«Hæc fatus Tyriæ sese jam reddidit iræ;</p>
+<p>Nec monitus spernente graves fidosque Senatu,</p>
+<p>Pœnorum dimissa cohors, quæ mæsta repulsa,</p>
+<p>Ac minitans capto, patrias properabat ad oras.</p>
+<p>Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Personat et luctu campus: revocare libebat</p>
+<p>Interdum, et justo raptum retinere dolore.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_497" id = "line6_497"> </a>
+«At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux</p>
+<p>Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum</p>
+<span class = "pagenum">386</span>
+<p>Vociferans, celerem gressum referebat ad undas:</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>«Tollite me, Libyes, comitem pœnæque necisque.</p>
+<p>Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri</p>
+<p>Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem</p>
+<p>Terrarum pelagique pati, cælique labores.</p>
+<p>Non ego Amyclæum ductorem in prælia misi,</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.</p>
+<p>Cur usque ad Pœnos miseram fugis? adcipe mecum</p>
+<p>Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras</p>
+<p>Flectemus lacrimis: aut, si præcluserit aures</p>
+<p>Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam,</p>
+<p>In patria moriamur: adest comes ultima fati!»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_512" id = "line6_512"> </a>
+«Has inter voces, vinclis resoluta moveri</p>
+<p>Paulatim, et ripa cœpit decedere puppis.</p>
+<p>Tum vero infelix, mentem furiata dolore,</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Exclamat, fessas tendens ad litora palmas:</p>
+<p>«En, qui se jactat Libyæ, populisque nefandis,</p>
+<p>Atque hosti servare fidem! data fœdera nobis,</p>
+<span class = "pagenum">387</span>
+<p>Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?»</p>
+<p>Ultima vox duras hæc tunc penetravit ad aures:</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Cetera percussi vetuerunt noscere remi.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_521" id = "line6_521"> </a>
+«Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras,</p>
+<p>Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata</p>
+<p>Æquor, et inmensas curva trabe findimus undas.</p>
+<p>Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri</p>
+<p>Frangeret, optabam: letum id commune fuisset.</p>
+<p>Sed nos ad pœnam moderato flamine lenes</p>
+<p>Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_529" id = "line6_529"> </a>
+«Infelix vidi, patriamque remissus in urbem</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Narrator pœnæ dura mercede reverti.</p>
+<p>Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum,</p>
+<p>Pygmalioneam tentarem expromere gentem,</p>
+<p>Si majus quidquam toto vidisset in orbe</p>
+<p>Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Edidit exemplum virtus: pudet addere questus</p>
+<p>Suppliciis, quæ spectavi placido ore ferentem.</p>
+<span class = "pagenum">388</span>
+<p>Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto</p>
+<p>Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_539" id = "line6_539"> </a>
+«Præfixo paribus ligno mucronibus omnes</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Armantur laterum crates, densumque per artem</p>
+<p>Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri</p>
+<p>Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis</p>
+<p>Quocumque inflexum producto tempore torpor</p>
+<p>Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos</p>
+<p>Hæc superat currus: longo revirescet in ævo</p>
+<p>Gloria, dum cæli sedem terrasque tenebit</p>
+<p>Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen,</p>
+<p>Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Audire horrebunt a te calcata minores.»</p>
+<span class = "pagenum">389</span>
+<p>Hæc Marus, et mæsta refovebat vulnera cura.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_552" id = "line6_552"> </a>
+Interea, rapidas perfusa cruoribus alas,</p>
+<p>Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda,</p>
+<p>Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem.</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Allia, et infandi Senones, captæque recursat</p>
+<p>Adtonitis arcis facies: excussit habenas</p>
+<p>Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.</p>
+<p>Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur,</p>
+<p>Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela.</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Ast aliæ, laceris canentes crinibus, alta</p>
+<p>Verrunt tecta Deûm, et seris post fata suorum</p>
+<p>Sollicitant precibus: requiem tenebræque diesque</p>
+<span class = "pagenum">390</span>
+<p>Amisere: jacent portis, ululante dolore,</p>
+<p>Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum,</p>
+<p>Nec lætis sat certa fides, iterumque morantur</p>
+<p>Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati,</p>
+<p>Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures</p>
+<p>Percussæ graviore malo: metus inde, negatum</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Si scire, et dubius responsi nuntius hæsit.</p>
+<p>Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo</p>
+<p>Corpora, sollicite læti funduntur, et ipsis</p>
+<p>Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.</p>
+
+<span class = "pagenum">391</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_574" id = "line6_574"> </a>
+Hic inter trepidos, curæ venerandus, agebat</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Serranum Marus; atque olim post fata mariti</p>
+<p>Non egressa domum vitato Marcia cœtu,</p>
+<p>Et lucem causa natorum passa, ruebat</p>
+<p>In luctum similem antiquo: turbata repente</p>
+<p>Agnoscensque Marum, «Fidei comes inclite magnæ,</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte</p>
+<p>Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?</p>
+<p>Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis</p>
+<p>Abripiat, pœnæque instauret monstra paternæ,</p>
+<span class = "pagenum">392</span>
+<p>Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam,</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Ne patrias iras, animosque in prælia ferres;</p>
+<p>Neu te belligeri stimularet in arma parentis</p>
+<p>Triste decus? Nimium vivacis dura senectæ</p>
+<p>Supplicia expendi: quæso, jam parcite, si qua</p>
+<p><a name = "line6_589" id = "line6_589"> </a>
+Numina pugnastis nobis.» At cladis acerbæ</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis</p>
+<p>Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli</p>
+<p>Certatur, pulsusque timor graviore periclo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_593" id = "line6_593"> </a>
+Maxima curarum, rectorem ponere castris,</p>
+<p>Cui Latium et moles rerum quassata recumbat,</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti</p>
+<p>Ausoniæ, atque Italis tempus protendere regnis</p>
+<span class = "pagenum">393</span>
+<p>Cura fuit: nam Tyrrhenos, Pœnumque secundis</p>
+<p>Albana surgens respexerat arce tumentem,</p>
+<p>Qui ferre in muros victricia signa parabat.</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Tum quassans caput, «Haud unquam tibi Jupiter, inquit,</p>
+<p>O juvenis, dederit portas transcendere Romæ,</p>
+<p>Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles</p>
+<p>Cædibus, et ripas fluviorum exire Latino</p>
+<p>Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem,</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Murisque adspirare veto.» Quater inde coruscum</p>
+<p>Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit</p>
+<p>Mæonidum tellus, atramque per æthera volvens</p>
+<span class = "pagenum">394</span>
+<p>Abrupto fregit cælo super agmina nubem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_609" id = "line6_609"> </a>
+Nec Pœnum avertisse satis: dat numine magno</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Æneadis, gentem gremio deponere tuto</p>
+<p>Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas</p>
+<p>Credere ductori. Cui postquam tradita belli</p>
+<p>Jura videt: «Non hunc, inquit, superaverit unquam</p>
+<span class = "pagenum">395</span>
+<p>Invidia, aut blando popularis gloria fuco,</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Non astus fallax, non præda, aliusve cupido.</p>
+<p>Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta</p>
+<p>Mente capax; par ingenium castrisque togæque.»</p>
+<p>Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_619" id = "line6_619"> </a>
+Hic, circumspectis nulli deprensus in armis,</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum</p>
+<p>Gaudebat reducem patriæ adnumerare reversus,</p>
+<p>Duxerat egrediens quam secum in prælia, pubem.</p>
+<p>Nec membris quisquam, natove pepercit amato</p>
+<p>Acrius; aut vidit socium per bella cruorem</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor</p>
+<p>Hostili, plenis repetebat mœnia castris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_627" id = "line6_627"> </a>
+Stirpe genus clarum, cæloque adfinis origo:</p>
+<p>Nam remeans longis olim Tirynthius oris,</p>
+<span class = "pagenum">396</span>
+<p>Et triplicis monstri famam, et spectacula captas</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Mira boves hac, qua fulgent nunc mœnia Romæ,</p>
+<p>Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat</p>
+<p>Inter desertos fundata Palatia dumos</p>
+<p>Paupere sub populo ductor; quum regia virgo,</p>
+<p>Hospite victa sacro, Fabium de crimine læto</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Procreat, et magni commiscet seminis ortus</p>
+<p>Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.</p>
+<p>Ter centum domus hæc Fabios armavit in hostem,</p>
+<p>Limine progressos uno; pulcherrima quorum</p>
+<p>Cunctando Fabius superavit facta, ducemque</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Hannibalem æquando: tantus tunc, Pœne, fuisti!</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_641" id = "line6_641"> </a>
+Dum se perculsi renovant in bella Latini,</p>
+<p>Turbatus Jove, et exuta spe mœnia Romæ</p>
+<span class = "pagenum">397</span>
+<p>Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat</p>
+<p>Hannibal, excelso summi qua vertice montis</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis</p>
+<p>Projecta in campis nebulas exhalat inertes,</p>
+<p>Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,</p>
+<p>Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros</p>
+<p>Picenum dives prædæ; atque, errantibus armis,</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Quo spolia invitant, transfert populantia signa;</p>
+<p>Donec pestiferos mitis Campania cursus</p>
+<span class = "pagenum">408</span>
+<p>Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_653" id = "line6_653"> </a>
+Hic dum stagnosi spectat templumque domosque</p>
+<p>Literni ductor, varia splendentia cernit</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Pictura, belli patribus monimenta prioris</p>
+<p>Exhausti (nam porticibus signata manebant),</p>
+<p>Quîs inerat longus rerum et spectabilis ordo.</p>
+<p>Primus bella truci suadebat Regulus ore,</p>
+<p>Bella neganda, viro si noscere fata daretur!</p>
+<span class = "pagenum">409</span>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>At princeps Pœnis indicta more parentum</p>
+<p>Appius adstabat pugna, lauroque revinctus</p>
+<p>Justum Sarrana ducebat cæde triumphum.</p>
+<p>Æquoreum juxta decus, et navale tropæum,</p>
+<p>Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Exuvias Marti donumque Duilius, alto</p>
+<p>Ante omnes mersa Pœnorum classe, dicabat:</p>
+<p>Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque</p>
+<p>Post epulas tibicen adest; castosque penates</p>
+<p>Insignis læti repetebat murmure cantus.</p>
+
+<span class = "pagenum">400</span>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_670" id = "line6_670"> </a>
+Cernit et extremos defuncti civis honores:</p>
+<p>Scipio ductoris celebrabat funera Pœni,</p>
+<p>Sardoa victor terra. Videt inde ruentem</p>
+<p>Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;</p>
+<p>Instabat crista fulgens, et terga premebat</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon,</p>
+<p>Et Garamas positis dedebant oppida telis.</p>
+<p>Lentus arenoso spumabat Bagrada campo</p>
+<p>Viperea sanie, turmisque minantibus ultro</p>
+<p>Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.</p>
+
+<span class = "linenum">680</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_680" id = "line6_680"> </a>
+Nec non projectum puppi, frustraque vocantem</p>
+<p>Numina, Amyclæum mergebat perfida ponto</p>
+<p>Rectorem manus, et seras tibi, Regule, pœnas</p>
+<p>Xanthippus digni pendebat in æquore leti.</p>
+<span class = "pagenum">401</span>
+<p>Addiderant geminas medio consurgere fluctu</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Ægates; laceræ circum fragmenta videres</p>
+<p>Classis, et effusos fluitare in gurgite Pœnos.</p>
+<p>Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura</p>
+<p>Captivas puppes ad litora victor agebat.</p>
+<p>Hæc inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar,</p>
+<span class = "pagenum">402</span>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum</p>
+<p>Totius in sese vulgi converterat ora.</p>
+<p>Sed pacis faciem, et pollutas fœderis aras,</p>
+<p>Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos</p>
+<p>Cernere erat: strictas trepida cervice secures</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis</p>
+<p>Orantes veniam, jurabant inrita pacta.</p>
+<p>Hæc Eryce e summo spectabat læta Dione.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line6_698" id = "line6_698"> </a>
+Quæ postquam infesto percensuit omnia vultu</p>
+<p>Adridens Pœnus, lenta proclamat ab ira:</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>«Non leviora dabis nostris inscribere tectis</p>
+<p>Acta meæ dextræ: captam, Carthago, Saguntum</p>
+<p>Da spectare, simul ferro flammaque ruentem;</p>
+<span class = "pagenum">403</span>
+<p>Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes</p>
+<p>Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis</p>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p>Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque.</p>
+<p>Addes Ticini spumantes sanguine ripas,</p>
+<p>Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis</p>
+<p>Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis</p>
+<p>Flaminius: fugiat consul manante cruore</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>Scipio, et ad socios nati cervice vehatur.</p>
+<p>Hæc mitte in populos, et adhuc majora dabuntur.</p>
+<p>Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis</p>
+<p>Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem.</p>
+<p>Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite,</p>
+<span class = "linenum">715</span>
+<p>O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,</p>
+<p>In cineres monimenta date, atque involvite flammis.»</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">404</span>
+
+<h2><a name = "liber7" id = "liber7">
+LIBER SEPTIMUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib7_arg" id = "lib7_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Q. Fabius Maximus Cunctator</span>, in quo
+omnis Romanorum spes sita est, cum novo exercitu, ex civibus sociisque
+conscripto, ad bellum proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis,
+quibus solus omnium, quas ducit, copiarum vires æquat, gerere statutum
+habet cum animo ac deliberatum; <a href = "#line7_1">1-19</a>.</p>
+
+<p>At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama
+ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis
+percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis
+verbis ornat, et ita indignationem quidem Pœni in se convertit, sed e
+malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; <a href =
+"#line7_20">20-73</a>.</p>
+
+<p>Dum Romæ, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum
+eunt et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque
+militarem ad pristinos mores redigit; <a href =
+"#line7_74">74-95</a>.</p>
+
+<p>Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Pœnus, certa
+victoriæ spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos
+maledictis ad certamen provocat; <a href = "#line7_96">96-122</a>.</p>
+
+<p>Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota
+videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem
+Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; <a href =
+"#line7_123">123-145</a>.</p>
+
+<p>Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit,
+tacita jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani
+parem Hannibali ducem quæsissent, in Campaniam exercitum reducit;
+<a href = "#line7_146">146-158</a>.</p>
+
+<p>Ibi amœnissimam Italiæ partem agrumque Falernum, qui generosissimo
+vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis temporibus
+Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur;
+<span class = "pagenum">405</span>
+<a href = "#line7_159">159-211</a>.</p>
+
+<p>Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius
+comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis
+cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi
+ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare, ut
+adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec, nisi
+certa spes et commoda rei bene gerendæ occasio obferatur, summam rerum
+universo periculo committant, sed ante omnia suæ saluti atque securitati
+consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam temeraria vi
+inpedire studeant; <a href = "#line7_212">212-259</a>.</p>
+
+<p>Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab
+uno ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet,
+ut occultæ proditionis fœderisque clam cum hostibus icti suspicio
+commoveatur; <a href = "#line7_260">260-267</a>.</p>
+
+<p>Sed mox Pœnus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente
+præter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni
+stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; <a href =
+"#line7_268">268-281</a>.</p>
+
+<p>Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem,
+Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat, quid
+fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis,
+custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Pœnus vero salvus ex
+faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra ponit;
+<a href = "#line7_282">282-376</a>.</p>
+
+<p>Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post,
+sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio etiam
+ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam fortuna
+fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum habeat,
+sequatur; <a href = "#line7_377">377-408</a>.</p>
+
+<p>Absente eo classis Pœnorum ex alto in portus Caietæ et Formiarum, in
+finibus Campaniæ, invehitur, quo hostium adventu perterritæ Nereides ad
+Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo de
+futura Italiæ fortuna cognoscant; <a href =
+"#line7_409">409-434</a>.</p>
+
+<p>Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum
+Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce
+Ænea jactatis, repetenda, prædicit, urbem eorum æternam fore, bellumque
+Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a Scipione
+Africana gloriose confectum iri; <a href = "#line7_435">435-493</a>.</p>
+
+<p>Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum,
+inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et,
+Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante, jam
+fama egregiæ victoriæ Romam perfertur; <a href =
+"#line7_494">494-512</a>.</p>
+
+<p>Hinc populi
+<span class = "pagenum">406</span>
+jussu æquatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a civibus
+hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit; <a href =
+"#line7_513">513-522</a>.</p>
+
+<p>Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore
+multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum factus,
+sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones omnisque
+adeo respublica in maximo discrimine versantur; <a href =
+"#line7_523">523-535</a>.</p>
+
+<p>Jam cæsis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta
+procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente
+contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut
+cælo demissus, legionibus, salutis suæ jam desperantibus, succurrit, et
+hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati Syllæ,
+Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius edunt,
+victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet; <a href =
+"#line7_536">536-729</a>.</p>
+
+<p>Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens,
+quanto satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum
+tali tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in
+ipsius honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo,
+libatis, <span class = "smallcaps">patrem</span> eum salutat; quod
+exemplum milites sequuntur; <a href = "#line7_730">730-750</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<p><a name = "line7_1" id = "line7_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Interea</span> trepidis Fabius spes unica
+rebus:</p>
+<p>Ille quidem socios atque ægram vulnere præceps</p>
+<p>Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum</p>
+<p>Bellator senio jam castra movebat in hostem.</p>
+<span class = "pagenum">407</span>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Sed mens humana major, nec tela, nec enses,</p>
+<p>Nec fortes spectabat equos: tot millia contra</p>
+<p>Pœnorum invictumque ducem, tot in agmina solus</p>
+<p>Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.</p>
+<p>Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,</p>
+<p>Ultima Dardanii transisset nominis ætas.</p>
+<p>Ille modum Superis in Punica castra favoris</p>
+<p>Addidit, et Libyæ finem inter prospera bella</p>
+<p>Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Hesperiis lento Pœnum moderamine lusit.</p>
+<p>Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojæ</p>
+<span class = "pagenum">408</span>
+<p>Et fluxas Latii res, majorumque labores,</p>
+<p>Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,</p>
+<p>Surge, age, et emerito sacrum caput insere cælo.</p>
+
+<span class = "linenum">20</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_20" id = "line7_20"> </a>
+At Libyæ ductor, postquam nova nomina lecto</p>
+<p>Dictatore vigent, raptim mutata Latinis</p>
+<p>Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,</p>
+<p>Quæ fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis</p>
+<p>Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Hannibali putet esse parem: fervore carentes</p>
+<span class = "pagenum">409</span>
+<p>Angebant anni, fraudique inaperta senectus.</p>
+<p>Ocius adcitum captivo ex agmine poscit</p>
+<p>Progeniem ritusque ducis dextræque labores.</p>
+
+<p class = "indent">
+Cilnius, Arretî Tyrrhenis ortus in oris,</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Clarum nomen erat; sed læva adduxerat hora</p>
+<p>Ticini juvenem ripis, fususque ruentis</p>
+<p>Vulnere equi, Libycis præbebat colla catenis.</p>
+<p>Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:</p>
+<p>«Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;</p>
+<p>Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,</p>
+<span class = "pagenum">410</span>
+<p>Terrarum imperium Carthaginis arce videres.</p>
+<p>Non ego te longa serie per singula ducam:</p>
+<p>Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Veientum populi violata pace negabant</p>
+<p>Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat</p>
+<p>Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.</p>
+<p>Delectus vetiti; privataque castra Penates</p>
+<p>Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Patricius junctis exercitus ibat in armis.</p>
+<p>Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,</p>
+<p>Uno non pavidus rexisses bella magistro.</p>
+<p>Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci</p>
+<span class = "pagenum">411</span>
+<p>Stridentis sonitu tremuerunt limina portæ,</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Maximaque Herculei mugivit numinis ara.</p>
+<p>Invasere hostem; numerarique aspera virtus</p>
+<p>Haud est passa viros, et plures milite cædes.</p>
+<p>Sæpe globo densi, sæpe et per devia passim</p>
+<p>Dispersi subiere, vicis meritique labore</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Æquato: nulli quisquam virtute secundus,</p>
+<p>Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.</p>
+<p>Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum</p>
+<p>Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,</p>
+<p>Qui Fabia gente incolumi deforme putabat</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Publica bella geri, pariter cecidere Deorum</p>
+<p>Invidia, subitis circumvenientibus armis.</p>
+<p>Nec tamen occisos est cur lætere: supersunt,</p>
+<span class = "pagenum">412</span>
+<p>Quod tibi sit Libyæque satis: certaverit unus</p>
+<p>Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Providus, et cauta sollertia tecta quiete.</p>
+<p>Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis ætas,</p>
+<p>Foderis in pugna velocius ilia planta</p>
+<p>Bellatoris equi, frenisque momorderis ora.»</p>
+<p>Quem cernens avidum leti post talia Pœnus,</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>«Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,</p>
+<p>Et captiva paras moriendo evadere vincla.</p>
+<p>Vivendum est: arta serventur colla catena.»</p>
+<p>Hæc juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_74" id = "line7_74"> </a>
+At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Cura Deum: mæsto subfusæ lumina vultu</p>
+<p>Femineus matres graditur chorus; ordine longo</p>
+<span class = "pagenum">413</span>
+<p>Junoni pallam conceptaque vota dicabant.</p>
+<p>«Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;</p>
+<p>Et ferimus, digno quæcumque est nomine, turba</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo</p>
+<p>Quod nostræ nevere manus, venerabile donum.</p>
+<p>Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,</p>
+<p>Interea velamen erit: si pellere nostris</p>
+<p>Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Pressa tibi varia fulgebit gemma corona.»</p>
+<p>Nec non et proprio venerantur Pallada dono,</p>
+<p>Phœbumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.</p>
+<span class = "pagenum">414</span>
+<p>Tanta adeo, quum res trepidæ, reverentia Divum</p>
+<p>Nascitur! at raræ fumant felicibus aræ.</p>
+
+<span class = "linenum">90</span>
+<p class = "indent">
+Dum Roma antiquos templis indicit honores,</p>
+<p>Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte</p>
+<p>Bellandi, lento similis, præcluserat omnes</p>
+<p>Fortunæque hostique vias: discedere signis</p>
+<p>Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Imperii, Romane, caput, parere docebat.</p>
+<p><a name = "line7_96" id = "line7_96"> </a>
+Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis</p>
+<p>Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,</p>
+<p>Adrectæ spes Sidoniæ, fervetque secundis</p>
+<p>Fortunæ juvenis: vincendi sola videtur,</p>
+<span class = "pagenum">415</span>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Quod nondum steterint acies, mora. «Pergite, clamat:</p>
+<p>Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum</p>
+<p>Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras</p>
+<p>Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,</p>
+<p>Quîs pudeat certare, senes: quodcumque videtis,</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.</p>
+<p>En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis</p>
+<p>Scipiadæ? pulsi Ausonia, non ante paventem</p>
+<p>Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi</p>
+<p>Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.</p>
+<p>Est etiam, cur Flaminio mihi gloria cæso</p>
+<p>Creverit; et titulis libeat cur figere nostris</p>
+<p>Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster</p>
+<span class = "pagenum">416</span>
+<p>Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,</p>
+<p>Ac, prævectus equo, nunc dextra provocat hostem,</p>
+<p>Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta</p>
+<p>Fertur ovans, pugnæque agitat simulacra futuræ.</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis</p>
+<p>Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,</p>
+<p>Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_123" id = "line7_123"> </a>
+Cassarum sedet irarum spectator, et alti</p>
+<p>Celsus colle jugi domat exsultantia corda,</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Infractasque minas dilato Marte fatigat</p>
+<p>Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra</p>
+<p>Munitis pastor stabulis per ovilia clusum</p>
+<p>Inpavidus somni servat pecus; effera sævit,</p>
+<p>Atque inpasta truces ululatus turba luporum</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Exercet, morsuque quatit restantia claustra.</p>
+
+<span class = "pagenum">417</span>
+<p class = "indent">
+Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo</p>
+<p>Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit</p>
+<p>Conditus occulta, si præcipitare sequentem,</p>
+<p>Atque inopinata detur circumdare fraude;</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Nunc nocturna parat cæcæ celantibus umbris</p>
+<p>Furta viæ, retroque abitum fictosque timores</p>
+<p>Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta</p>
+<p>Ostentat præda, atque invitat prodigus hostem.</p>
+<p>Qualis Mæonia passim Mæandrus in ora,</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.</p>
+<p>Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,</p>
+<p>Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.</p>
+<p>Sicut aquæ splendor, radiatus lampade solis,</p>
+<p>Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.</p>
+
+<span class = "pagenum">418</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_146" id = "line7_146"> </a>
+Jamque dolore furens ita secum inmurmurat iræ:</p>
+<p>«Obvia si primus nobis hic tela tulisset,</p>
+<p>Nullane nunc Trebiæ et Trasymeni nomina? nulli</p>
+<p>Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Sanguinea pontum turbasset decolor unda?</p>
+<p>Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,</p>
+<p>Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,</p>
+<span class = "pagenum">419</span>
+<p>Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!»</p>
+<p>Hæc secum, mediam somni quum buccina noctem</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,</p>
+<span class = "pagenum">420</span>
+<p>Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.</p>
+<p>Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,</p>
+<p>Campanas remeat notus populator in oras.</p>
+<p><a name = "line7_159" id = "line7_159"> </a>
+Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>(Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)</p>
+<p>Addunt frugiferis inimica incendia ramis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,</p>
+<p>Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri</p>
+<span class = "pagenum">421</span>
+<p>Largitor laticis, gravidæ cui nectare vites</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Nulli dant prælis nomen præferre Falernis.</p>
+<p>Massica sulcabat meliore Falernus in ævo</p>
+<p>Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras</p>
+<p>Nondum uva virides nudo texebat in arvo;</p>
+<p>Pocula nec norant succis mulcere Lyæi,</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.</p>
+<p>Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes</p>
+<p>Extremumque diem, pes dexter et hora Lyæum;</p>
+<p>Nec pigitum parvosque lares humilisque subire</p>
+<span class = "pagenum">422</span>
+<p>Limina cælicolam tecti: cepere volentem</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Fumosi postes, et ritu pauperis ævi</p>
+<p>Ante focos mensæ: lætus nec senserat hospes</p>
+<p>Advenisse Deum; sed enim de more parentum</p>
+<p>Grato cursabat studio, instabatque senectæ,</p>
+<p>Donec opes festas puris nunc poma canistris</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis</p>
+<p>Rorantes humore dapes: tum lacte favisque</p>
+<p>Distinxit dulces epulas, nulloque cruore</p>
+<p>Polluta castus mensa cerealia dona</p>
+<p>Adtulit, ac primum Vestæ decerpsit honorem</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Undique, et in mediam jecit libamina flammam.</p>
+
+<span class = "pagenum">423</span>
+<p class = "indent">
+Deesse tuos latices, hac sedulitate senili</p>
+<p>Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)</p>
+<p>Fagina pampineo spumarunt pocula succo,</p>
+<p>Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata</p>
+<p>Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.</p>
+
+<p class = "indent">
+«En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim</p>
+<p>Viticolæ nomen pervulgatura Falerni,</p>
+<p>Munera»: et haud ultra latuit Deus: inde nitentem</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,</p>
+<span class = "pagenum">424</span>
+<p>Et fusæ per colla comæ, dextraque pependit</p>
+<p>Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,</p>
+<p>Festas Nysæo redimivit palmite mensas.</p>
+<p>Nec facilis læto certasse, Falerne, sapori,</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,</p>
+<p>Jam lingua titubante moves, patrique Lyæo</p>
+<p>Tempora quassatus grates et præmia digna</p>
+<p>Vix intellectis conaris reddere verbis,</p>
+<p>Donec composuit luctantia lumina Somnus,</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo</p>
+<p>Ungula dispersit rores Phaethontia Phœbo,</p>
+<p>Uviferis late florebat Massicus arvis,</p>
+<p>Miratus nemora, et lucentes sole racemos.</p>
+<span class = "pagenum">425</span>
+<p>Id monti decus, atque ex illo tempore dives</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,</p>
+<p>Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_212" id = "line7_212"> </a>
+Hæc tum vasta dabat, terrisque infestus agebat</p>
+<p>Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,</p>
+<p>Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Ausoniis vota, et pugnandi prava libido</p>
+<p>Gliscebat; proni decurrere monte parabant.</p>
+
+<p class = "indent">
+Da famæ, da, Musa, virum, cui vincere bina</p>
+<p>Concessum castra, et geminos domitare furores.</p>
+<p>«Fervida si nobis corda, abruptumque putassent</p>
+<span class = "pagenum">426</span>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,</p>
+<p>Turbari facilem mentem; non ultima rerum,</p>
+<p>Et deplorati mandassent Martis habenas.</p>
+<p>Stat pensata diu belli sententia; vincam</p>
+<p>Servare invitos, urgentesque ultima fata.</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.</p>
+<p>Si lucis piget, et supremis esse cupido est</p>
+<p>Nominis Ausonii, tædetque in tempore tali</p>
+<p>Nullum clade nova, claræque fragore ruinæ</p>
+<p>Insignem fecisse locum; revocandus ab atris</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi</p>
+<p>Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.</p>
+
+<span class = "pagenum">427</span>
+<p class = "indent">
+«An nondum præceps vicinaque fata videtis?</p>
+<p>Una, ut debellet, satis est victoria Pœno.</p>
+<p>State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta</p>
+<p>Æquentur factis. Non est, mihi credite, non est</p>
+<p>Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis</p>
+<p>Omnes jam portis in campum effuderit hora.</p>
+<p>Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.</p>
+<p>Fortunæ Libys incumbit, flatuque secundo</p>
+<p>Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque</p>
+<p>Destituat tumidos subducto flamine ventus,</p>
+<p>In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto</p>
+<p>Artior est nullo Tyriis certamine! quantum</p>
+<p>Detritum est famæ! quin inter cetera nostra</p>
+<p>Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis</p>
+<span class = "pagenum">428</span>
+<p>Sit melius. Jam vos acies et prælia et hostem</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!</p>
+<p>Interea, exclusa majoris sorte pericli,</p>
+<p>Me solum, quæso, toti me opponite bello.»</p>
+
+<p class = "indent">
+His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.</p>
+<p>Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Neptunus, totumque videt, totique videtur</p>
+<p>Regnator ponto, sævi fera murmura venti</p>
+<p>Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;</p>
+<p>Tum, sensim infusa tranquilla per æquora pace,</p>
+<p>Languentes tacito lucent in litore fluctus.</p>
+
+<span class = "linenum">260</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_260" id = "line7_260"> </a>
+Sensit cura sagax Pœni, fraudisque veneno</p>
+<span class = "pagenum">429</span>
+<p>Adgreditur mentes. Pauca atque hæc ruris aviti</p>
+<p>Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;</p>
+<p>Massicus uviferis addebat nomina glebis.</p>
+<p>Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,</p>
+<p>Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,</p>
+<p>Ceu clandestino traheretur fœdere bellum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_268" id = "line7_268"> </a>
+Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat</p>
+<p>Dictator sævire dolos: at non vacat ægre</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Invidiam gladios inter lituosque timere,</p>
+<p>Et dubia morsus famæ depellere pugna;</p>
+<p>Donec reptantem, et nequidquam sæpe trahendo</p>
+<p>Huc illuc castra, ac scrutantem prælia Pœnum,</p>
+<span class = "pagenum">430</span>
+<p>Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.</p>
+<p>Hinc Læstrygoniæ saxoso monte premebant</p>
+<p>A tergo rupes; undosis squalida terris</p>
+<p>Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum</p>
+<p>Poscebat regio; septos sed fraude locorum</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Arta fames, pœnas miseræ exactura Sagunti,</p>
+<p>Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_282" id = "line7_282"> </a>
+Cuncta per et terras et lati stagna profundi</p>
+<p>Condiderat somnus, positoque labore dierum,</p>
+<p>Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>At non Sidonium curis flagrantia corda</p>
+<p>Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant</p>
+<p>Dona soporiferæ noctis: nam membra cubili</p>
+<span class = "pagenum">431</span>
+<p>Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,</p>
+<p>Qua super instratos projectus gramine campi</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris</p>
+<p>Fert gressus vicina citos; nec degener ille</p>
+<p>Belligeri ritus, taurino membra jacebat</p>
+<p>Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.</p>
+<p>Haud procul hasta viri terræ defixa propinquæ,</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Et dira e summa pendebat cuspide cassis:</p>
+<p>At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,</p>
+<p>Et telum Baliare simul tellure quiescunt.</p>
+<p>Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;</p>
+<p>Et sonipes strato carpebat gramina dorso.</p>
+
+<span class = "linenum">300</span>
+<p class = "indent">
+Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,</p>
+<p>«Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),</p>
+<p>Quæ te cura vigil fessum, germane, fatigat?»</p>
+<p>Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos</p>
+<p>Incussa revocat castrorum ad munera planta,</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Quum Libyæ ductor: «Fabius me noctibus ægris,</p>
+<span class = "pagenum">432</span>
+<p>In curas Fabius nos excitat; illa senectus,</p>
+<p>Heu! fatis quæ sola meis currentibus obstat.</p>
+<p>Cernis ut armata circumfundare corona,</p>
+<p>Et vallet clausos conlectus miles in orbe.</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Verum, age, nunc quoniam res artæ, percipe porro,</p>
+<p>Quæ meditata mihi. Latos conrepta per agros</p>
+<p>Armenta adsueto belli de more sequuntur.</p>
+<p>Cornibus arentes edicam innectere ramos,</p>
+<p>Sarmentique leves fronti religare maniplos;</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Admotus quum fervorem disperserit ignis,</p>
+<p>Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,</p>
+<p>Et vaga per colles cervice incendia jactent.</p>
+<p>Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas</p>
+<p>Custos excubias, majoraque nocte timebit.</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Si cordi consulta (moras extrema recusant),</p>
+<p>Adcingamur, ait.» Gemino tentoria gressu</p>
+<p>Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta</p>
+<span class = "pagenum">433</span>
+<p>Inter equos, interque viros, interque jacebat</p>
+<p>Capta manu spolia et rorantia cæde Maraxes,</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens</p>
+<p>Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente</p>
+<p>Arma toro et notum quærebat fervidus ensem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta</p>
+<p>Bellantem somnum: «Tenebris, fortissime ductor,</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Iras compesce, atque in lucem prælia differ.</p>
+<p>Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus</p>
+<p>Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes</p>
+<p>Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis</p>
+<p>Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Germanus parat, atque obsessa evellere castra.</p>
+<p>Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,</p>
+<p>Non certare dolis.» Nihil hinc cunctante, sed acris</p>
+<p>Incepti læto juvene, ad tentoria Acherræ</p>
+<p>Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Nec notum somno noctes æquare: feroci</p>
+<p>Pervigil inservibat equo, fessumque levabat</p>
+<p>Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.</p>
+<span class = "pagenum">434</span>
+<p>At socii renovant tela, arentemque cruorem</p>
+<p>Ferro detergent, et dant mucronibus iras.</p>
+
+<span class = "linenum">345</span>
+<p class = "indent">
+Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi</p>
+<p>Quænam agitent, pandunt, et cœptis ire ministrum</p>
+<p>Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,</p>
+<p>Intentique docent, quæ sint properanda, monentque</p>
+<p>Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Navus abire timor, dum cæca silentia, dumque</p>
+<p>Majores umbræ: rapida jam subdita peste</p>
+<p>Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus ægra</p>
+<p>Armentis capita, adjutæ pinguescere flammæ</p>
+<span class = "pagenum">435</span>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Cœpere, et vincens fumos erumpere vertex:</p>
+<p>Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos</p>
+<p>Saxosi scopulos montis lymphata feruntur</p>
+<p>Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni</p>
+<p>Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Per juga, per valles errat Vulcania pestis,</p>
+<p>Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:</p>
+<p>Quam multa, adfixus cælo sub nocte serena,</p>
+<p>Fluctibus e mediis sulcator navita ponti</p>
+<p>Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,</p>
+<span class = "pagenum">436</span>
+<p>Vertice Gargani residens incendia pastor.</p>
+
+<p class = "indent">
+At facie subita volitantum montibus altis</p>
+<p>Flammarum, quîs tunc cecidit custodia sorti,</p>
+<p>Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.</p>
+<p>Cælone exciderint, et magna fulmina dextra</p>
+<p>Torserit Omnipotens, an cæcis rupta cavernis</p>
+<p>Fuderit egestas adcenso sulfure flammas</p>
+<p>Infelix tellus, media in formidine quærunt.</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Jamque abeunt; faucesque viæ citus occupat armis</p>
+<p>Pœnus, et in patulos exsultans emicat agros.</p>
+<p><a name = "line7_377" id = "line7_377"> </a>
+Huc tamen usque vigil processerat arte regendi</p>
+<p>Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,</p>
+<p>Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Evasisse satis: quin et vestigia pulsi</p>
+<p>Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent</p>
+<span class = "pagenum">437</span>
+<p>Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,</p>
+<p>Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa</p>
+<p>Et belli summam primasque jubebat habenas,</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Atque his præformat dictis, fingitque monendo:</p>
+
+<p class = "indent">
+«Si factis nondum, Minuci, te cauta probare</p>
+<p>Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba</p>
+<p>Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.</p>
+<p>Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alæ</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Juvere, aut densis legio conferta maniplis.</p>
+<p>Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.</p>
+<p>Dis sine me libare dapem et solennia ferre:</p>
+<p>Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,</p>
+<p>Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.</p>
+<span class = "pagenum">438</span>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Interea (crede experto, non fallimus) ægris</p>
+<p>Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,</p>
+<p>Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro</p>
+<p>Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.</p>
+<p>Plena tibi castra atque intactus vulnere miles</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Creditur: hos nobis (erit hæc tibi gloria) redde.</p>
+<p>Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,</p>
+<p>Jam prædas obferre tibi, jam vertere terga,</p>
+<p>Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.</p>
+<p>Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnæ.</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Hæc monuisse satis: sed si compescere corda</p>
+<p>Non datur oranti, magno te jure pioque</p>
+<p>Dictator capere arma veto.» Sic castra relinquens</p>
+<p>Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_409" id = "line7_409"> </a>
+Ecce autem flatu classis Phœnissa secundo</p>
+<span class = "pagenum">439</span>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Litora Caietæ, Læstrygoniosque recessus</p>
+<p>Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,</p>
+<p>Ac totus multo spumabat remige pontus;</p>
+<p>Quum trepidæ fremitu vitreis e sedibus antri</p>
+<p>Æquoreæ pelago simul emersere sorores,</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Ac possessa vident infestis litora proris.</p>
+<p>Tum magno perculsa metu Nereia turba,</p>
+<p>Adtonitæ propere refluunt ad limina nota,</p>
+<p>Teleboum medio surgunt qua regna profundo,</p>
+<span class = "pagenum">440</span>
+<p>Pumiceæque procul sedes: inmanis in antro</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Conditur abrupto Proteus, ac spumea late</p>
+<p>Cautibus objectis rejectat cærula vates.</p>
+
+<p class = "indent">
+Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)</p>
+<p>Per varias lusit formas, et terruit atri</p>
+<p>Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Aut fremuit torvo mutatus membra leone,</p>
+<p>«Dicite, ait, quæ causa viæ? quisve ora repente</p>
+<p>Pervasit pallor? cur scire futura libido?»</p>
+
+<p class = "indent">
+Ad quæ Cymodoce, Nympharum maxima natu</p>
+<p>Italidum: «Nosti nostros, præsage, timores.</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Quid Tyriæ classes ereptaque litora nobis</p>
+<p>Portendunt? num migrantur Rhœteia regna</p>
+<span class = "pagenum">441</span>
+<p>In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit</p>
+<p>Navita jam portus? patria num sede fugatæ</p>
+<p>Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?»</p>
+
+<span class = "linenum">435</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_435" id = "line7_435"> </a>
+Tum sic involvens repetita exordia retro</p>
+<p>Incipit ambiguus vates, reseratque futura:</p>
+<p>«Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida</p>
+<p>Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros</p>
+<span class = "pagenum">442</span>
+<p>Arguta revocans ad roscida pascua canna,</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Audivit sacræ lentus certamina formæ:</p>
+<p>Tum matris currus niveos agitabat olores,</p>
+<p>Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.</p>
+<p>Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus</p>
+<p>Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.</p>
+<p>Ast alius nivea comebat fronte capillos,</p>
+<p>Purpureos alius vestis religabat amictus,</p>
+<span class = "pagenum">443</span>
+<p>Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros</p>
+<p>Adloquitur natos: «Testis certissima vestræ</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>«Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis</p>
+<p>«Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra</p>
+<p>«Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis</p>
+<p>«Si mea tela dedi blando medicata veneno,</p>
+<span class = "pagenum">444</span>
+<p>«Si vester, cælo ac terris qui fœdera sancit,</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>«Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra</p>
+<p>«Cypron Idumæas referat de Pallade palmas,</p>
+<p>«De Junone Paphos centum mihi fumet in aris.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<ins class = "correction" title = "continuing « added by transcriber">«</ins>Dumque
+hic aligeris instat Cytherea, sonabat</p>
+<p>Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Ægide deposita, atque adsuetum casside crinem</p>
+<span class = "pagenum">445</span>
+<p>Involvi tum comta tamen, pacemque serenis</p>
+<p>Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat</p>
+<p>Prædicto sacræ vestigia concita plantæ.</p>
+<p>Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden</p>
+<p>Post fratris latura toros: postrema nitenti</p>
+<p>Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa</p>
+<p>Et nemora et penitus frondosis rupibus antra</p>
+<p>Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.</p>
+<span class = "pagenum">446</span>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Nec judex sedisse valet, fessique nitoris</p>
+<p>Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.</p>
+
+<p class = "indent">
+<ins class = "correction" title = "continuing « added by transcriber">«</ins>Sed
+victæ fera bella Deæ vexere per æquor,</p>
+<p>Atque excisa suo pariter cum judice Troja.</p>
+<p>Tum pius Æneas, terris jactatus et undis,</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Dardanios Itala posuit tellure Penates.</p>
+<p>Dum cete ponto innabunt, dum sidera cælo</p>
+<p>Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,</p>
+<p>Hic regna, et nullæ regnis per secula metæ.</p>
+<p>At vos, o natæ, currit dum inmobile filum,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.</p>
+<p>Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis</p>
+<p>Aufidus, et rubros inpellet in æquora fluctus;</p>
+<span class = "pagenum">447</span>
+<p>Damnatoque Deûm quondam per carmina campo</p>
+<p>Ætolæ rursus Teucris pugnabitis umbræ.</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Punica Romuleos quatient mox spicula muros,</p>
+<p>Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.</p>
+<p>Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit</p>
+<p>Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissæ</p>
+<p>Inplebit flammis, avelletque Itala Pœnum</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.</p>
+<p>Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.</p>
+<span class = "pagenum">448</span>
+<p>Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,</p>
+<p>Et cinerem Libyæ ferat in Capitolia victor.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_494" id = "line7_494"> </a>
+Quæ dum arcana Deûm vates evolvit in antro,</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Jam monita et Fabium bellique equitumque magister</p>
+<p>Exuerat mentem, ac præceps tendebat in hostem.</p>
+<p>Pascere nec Pœnus pravum ac nutrire furorem</p>
+<p>Deerat, et, ut parvo majora ad prælia damno</p>
+<p>Eliceret, dabat interdum simulantia terga.</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi</p>
+<p>Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,</p>
+<p>Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,</p>
+<p>Ducit sinuato captivum ad litora lino.</p>
+
+<span class = "pagenum">449</span>
+<p class = "indent">
+Fama furit, versos hostes, Pœnumque salutem</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Invenisse fuga: liceat si vincere, finem</p>
+<p>Promitti cladum: sed enim ditione carere</p>
+<p>Virtutem, et pœnas vincentibus esse repostas;</p>
+<p>Clausurum jam castra ducem, rursusque referri</p>
+<p>Vaginæ jussurum enses, reddatur in armis</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.</p>
+<p>Hæc vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes</p>
+<p>Invidiæ stimulo fodit et popularibus auris.</p>
+<p><a name = "line7_513" id = "line7_513"> </a>
+Tunc indigna fide censent optandaque Pœno,</p>
+<p>Quæ mox haud parvo luerent damnata periclo.</p>
+
+<span class = "linenum">515</span>
+<p class = "indent">
+Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro</p>
+<p>Imperia æquantur penitus: cernebat, et expers</p>
+<p>Irarum senior, magnas ne penderet alti</p>
+<p>Erroris pœnas patria inconsulta, timebat.</p>
+<p>Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Partitus socias vires, vicina propinquis</p>
+<span class = "pagenum">450</span>
+<p>Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta</p>
+<p>Non Romana minus servat, quam Punica castra.</p>
+<p><a name = "line7_523" id = "line7_523"> </a>
+Nec mora: disjecto Minucî vecordia vallo,</p>
+<p>Perdendi simul et pereundi ardebat amore.</p>
+
+<span class = "linenum">525</span>
+<p class = "indent">
+Quem postquam rapidum vidit procedere castris</p>
+<p>Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces</p>
+<p>In subitum curas: propere capere arma maniplis</p>
+<p>Edicit, vallique tenet munimine turmas</p>
+<p>Ausonius: torquet totas in prælia vires</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Pœnorum ductor, propellitque agmina voce:</p>
+<p>«Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnæ.</p>
+<p>Non sperata diu plano certamina campo</p>
+<p>Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum</p>
+<p>Detergete situm ferro, multoque cruore</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_536" id = "line7_536"> </a>
+Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,</p>
+<p>Perlustrans campos oculis, tantoque periclo</p>
+<span class = "pagenum">451</span>
+<p>Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.</p>
+<p>Cui natus, juncta arma ferens, «Dabit inprobus, inquit,</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Quas dignum, pœnas; qui per suffragia cæca</p>
+<p>Invasit nostros hæc ad discrimina fasces.</p>
+<p>Insanæ spectate tribus! pro lubrica rostra,</p>
+<p>Et vanis fora læta viris! nunc munera Martis</p>
+<p>Æquent imperio, et solem concedere nocti</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Sciscant inbelles! magna mercede piabunt</p>
+<p>Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:</p>
+<p>«Sanguine Pœnorum, juvenis, tam tristia dicta</p>
+<p>Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Civem deleri nostras? aut vincere Pœnum,</p>
+<p>Me spectante, sinam? nos æquavisse minori,</p>
+<span class = "pagenum">452</span>
+<p>Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.</p>
+<p>Jamque hoc (ne dubites) longævi, nate, parentis</p>
+<p>Adcipe, et æterno fixum sub pectore serva:</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Succensere nefas patriæ, nec fœdior ulla</p>
+<p>Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.</p>
+<p>Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,</p>
+<p>Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru</p>
+<p>Intrares exsul! tibi corpora cæsa, Camille,</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent</p>
+<p>Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis iræ,</p>
+<p>Mutassentque solum sceptris Æneia regna,</p>
+<p>Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.</p>
+<p>Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.</p>
+<span class = "pagenum">453</span>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Adceleremus opem.» Jamque intermixta sonabant</p>
+<p>Classica, procursusque viros conliserat acer.</p>
+
+<p class = "indent">
+Primus claustra manu portæ dictator et altos</p>
+<p>Disjecit postes, rupitque in prælia cursum.</p>
+<p>Non graviore movent venti certamina mole,</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens</p>
+<p>Africus: obnixi quum bella furentia torquent,</p>
+<p>Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt</p>
+<p>Æquor quisque suum; sequitur stridente procella</p>
+<p>Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.</p>
+<span class = "pagenum">454</span>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta</p>
+<p>Phœnicum, et Carthago ruens, injuria quantum</p>
+<p>Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque</p>
+<p>Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, iræ,</p>
+<p>Invidia, atque una Fama et Fortuna subactæ.</p>
+
+<span class = "linenum">580</span>
+<p class = "indent">
+Pœnus ab excelso rapidos decurrere vallo</p>
+<p>Ut vidit, tremuere iræ, ceciditque repente</p>
+<p>Cum gemitu spes haud dubiæ præsumta ruinæ:</p>
+<p>Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,</p>
+<p>Hausurus clausos conjectis undique telis.</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Atque hic Dardanius pravo certamine ductor</p>
+<p>Jam Styga et æternas intrarat mente tenebras.</p>
+<p>Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;</p>
+<p>Quum senior, gemino complexus prælia cornu,</p>
+<p>Ulteriore ligat Pœnorum terga corona,</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,</p>
+<span class = "pagenum">455</span>
+<p>Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,</p>
+<p>Majoremque dedit cerni Tirynthius: altæ</p>
+<p>Scintillant cristæ, et (mirum) velocibus ingens</p>
+<p>Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Aversumque premit telorum nubibus hostem.</p>
+<p>Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,</p>
+<p>Rector erat Pylius bellis ætate secunda.</p>
+
+<p class = "indent">
+Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen</p>
+<p>Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Cui decus insigne, et quæsitum cuspide nomen.</p>
+<p>Tum Garadum, largumque comæ prosternit Adherben,</p>
+<p>Et geminas acies superantem vertice Thulim,</p>
+<p>Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.</p>
+<p>Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monæsum,</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Et Morinum pugnas æris stridore cientem,</p>
+<p>Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,</p>
+<p>Perque tubam fixæ decurrens vulnere malæ,</p>
+<span class = "pagenum">456</span>
+<p>Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Namque super tepido lapsantem sanguine, et ægra</p>
+<p>Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,</p>
+<p>Inpacto prosternit equo, trepideque levantem</p>
+<p>Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,</p>
+<p>Inplicuit terræ, telumque in cæde reliquit.</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Hæret humi cornus motu tremefacta jacentis,</p>
+<p>Et campis servat mandatum adfixa cadaver.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nec non exemplo laudis furiata juventus,</p>
+<p>Syllæque, Crassique simul, junctusque Metello</p>
+<p>Furnius, ac melior dextræ Torquatus, inibant</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Prælia, et unanimi vel morte emisse volebant</p>
+<p>Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro</p>
+<p>Dum rapit, et molem subducto corpore vitat</p>
+<span class = "pagenum">457</span>
+<p>Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;</p>
+<p>Strage super lapsus socium, qua fibula morsus</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Loricæ crebro laxata resolverat ictu,</p>
+<p>Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,</p>
+<p>Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.</p>
+<p>Heu sortem necis! evasit Garamantica tela</p>
+<p>Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Occideret, telo non in sua vulnera misso.</p>
+<p>Volvitur exanimis, turpatque decora juventa</p>
+<p>Ora novus pallor; membris dimissa solutis</p>
+<p>Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.</p>
+
+<p class = "indent">
+Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,</p>
+<p>Eoa tumidus pharetrati militis ala,</p>
+<p>Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim</p>
+<p>Casside, et aurato fulgebat gemma monili.</p>
+<p>Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda</p>
+<span class = "pagenum">458</span>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.</p>
+<p>Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen</p>
+<p>Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hic, avidum pugnæ, et tam clarum exscindere nomen</p>
+Brutum exoptantem, varie nunc lævus in orbem,
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Nunc dexter levibus flexo per devia gyris</p>
+<p>Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam</p>
+<span class = "pagenum">459</span>
+<p>Fundit, Achæmenio detrectans prælia ritu.</p>
+<p>Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento</p>
+<p>Armigeri Cascæ penetrabilis hæsit arundo,</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus</p>
+<p>Uventi ferrum admovit tepefacta palato.</p>
+
+<p class = "indent">
+At Brutus, diro casu turbatus amici,</p>
+<p>Ausum multa virum, et spargentem in vulnera sævos</p>
+<p>Fraude fugæ calamos, jam nullis cursibus instat</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram</p>
+<p>Mandat atrox hastæ, telumque volatile nodo</p>
+<p>Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro</p>
+<p>Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.</p>
+<p>Labitur intento cornu transfossus, et una</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Arcum læva cadens, dimisit dextra sagittam.</p>
+
+<p class = "indent">
+At non tam tristi sortitus prælia Marte</p>
+<p>Phœbei Soractis honor Carmelus agebat:</p>
+<span class = "pagenum">460</span>
+<p>Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,</p>
+<p>Dux rectorque Nubæ populi; jam fusus eidem</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Zeusis, Amyclæi stirps inpacata Phalanti,</p>
+<p>Quem tulerat mater claro Phœnissa Laconi.</p>
+<p>Talia dum metuit, nec pugnæ fisus in hoste</p>
+<p>Tam rapido, nec deinde fugæ, suadente pavore,</p>
+<p>Per dumos miser in vicina cacumina quercus</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Repserat, atque alta sese occultabat in umbra</p>
+<p>Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.</p>
+<p>Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos</p>
+<p>Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;</p>
+<p>Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Dum nemoris celsi procera cacumina sensim</p>
+<span class = "pagenum">461</span>
+<p>Substructa certat tacitus contingere meta,</p>
+<p>Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.</p>
+<p>Effudit vitam, atque alte manante cruore</p>
+<p>Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.</p>
+
+<span class = "linenum">680</span>
+<p class = "indent">
+Jamque in palantes ac versos terga feroces</p>
+<p>Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda</p>
+<p>Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.</p>
+<p>Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant</p>
+<p>Cornipedes, totusque novæ formidinis arte</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Concolor æquabat liventia currus equorum</p>
+<p>Terga, nec erectis similes inponere cristis</p>
+<p>Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.</p>
+<p>Ceu quondam æternæ regnator noctis, ad imos</p>
+<p>Quum fugeret thalamos, Hennæa virgine rapta,</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Egit nigrantem Stygia caligine currum.</p>
+
+<p class = "indent">
+At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,</p>
+<span class = "pagenum">462</span>
+<p>Quod peperere decus Circæo Tuscula dorso</p>
+<p>Mœnia, Laertæ quondam regnata nepoti,</p>
+<p>Quamquam tardatos turbata fronte Latinos</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse</p>
+<p>Ferrata calce, atque effusa largus habena</p>
+<p>Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,</p>
+<p>Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.</p>
+<p>Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>Alipedem planta currum premit, atque volanti</p>
+<p>Adsilit a tergo: cecidere et lora repente</p>
+<p>Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens</p>
+<span class = "pagenum">463</span>
+<p>Palluit infelix subducto sanguine Maurus.</p>
+<p>Ora rapit gladio, præfixaque cuspide portat.</p>
+
+<span class = "linenum">705</span>
+<p class = "indent">
+At sævo Mavorte ferox perrumpit anhelum</p>
+<p>Dictator cum cæde globum: miserabile visu,</p>
+<p>Vulneribus fessum ac multo labente cruore,</p>
+<p>Ductorem cernit suprema ac fœda precantem.</p>
+<p>Manavere genis lacrimæ, clipeoque paventem</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>Protegit, et natum stimulans, «Fortissime, labem</p>
+<p>Hanc pellamus, ait; Pœnoque ob mitia facta,</p>
+<p>Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,</p>
+<p>Dignum expendamus pretium.» Tunc, arte paterna</p>
+<p>Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Pœnum</p>
+<span class = "linenum">715</span>
+<p>Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,</p>
+<p>Donec Sidonius decederet æquore ductor.</p>
+<p>Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum</p>
+<p>Averso pastore lupus, fetumque trementem</p>
+<p>Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu</p>
+<span class = "linenum">720</span>
+<p>Auditis celeret balatibus obvia pastor,</p>
+<p>Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis</p>
+<span class = "pagenum">464</span>
+<p>Rejectat prædam, et vacuo fugit æger hiatu.</p>
+<p>Tum demum terris, quas circumfuderat atra</p>
+<p>Tempestas, Stygiæ tandem fugere tenebræ.</p>
+<span class = "linenum">725</span>
+<p>Torpebant dextræ, et sese meruisse negabant</p>
+<p>Servari, subitisque bonis mens ægra natabat.</p>
+<p>Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,</p>
+<p>Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,</p>
+<p>Connivent, solemque pavent agnoscere visu.</p>
+
+<span class = "linenum">730</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_730" id = "line7_730"> </a>
+Quîs actis, senior, numerato milite lætus,</p>
+<p>Collis et tuto repetebat in aggere castra.</p>
+<p>Ecce autem e media jam morte renata juventus,</p>
+<p>Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo</p>
+<p>Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem</p>
+<span class = "pagenum">465</span>
+<span class = "linenum">735</span>
+<p>Certatim, et magna memorabant voce Parentem.</p>
+<p>Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,</p>
+<p>«Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem</p>
+<p>Si fas vera queri, cur nobis castra virosque</p>
+<p>Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,</p>
+<span class = "linenum">740</span>
+<p>Quæ solus rexisse vales? hoc munere lapsi</p>
+<p>Æternas multo cum sanguine vidimus umbras.</p>
+<p>Ocius huc aquilas servataque signa referte.</p>
+<p>Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.</p>
+<p>Tuque dolos, Pœne, atque astus tandem exue notos:</p>
+<span class = "linenum">745</span>
+<p>Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda.»</p>
+
+<span class = "pagenum">466</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line7_746" id = "line7_746"> </a>
+Hæc ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)</p>
+<p>Cespite de viridi surgunt properantius aræ.</p>
+<p>Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyæi</p>
+<p>Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus</p>
+<span class = "linenum">750</span>
+<p>In mensam Fabio sacrum libavit honorem.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">467</span>
+
+<h2><a name = "liber8" id = "liber8">
+LIBER OCTAVUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib8_arg" id = "lib8_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Fabium</span>, qui posse vinci hostem,
+Romanis persuaserat, pro se quisque laudibus ad cælum fert: Hannibal
+contra, jam summum militiæ jus dictatori redditum, eoque vivente omnem
+sibi non victoriæ tantum, sed prælii quoque spem præcisam esse,
+magnopere et dolet et indignatur; <a href = "#line8_1">1-11</a>.</p>
+
+<p>Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex
+conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper
+fluctuantes et prædæ sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum
+exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam
+agitant; Hannon autem, qui ducem Pœnorum internecivo capitalique odio
+prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel
+supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti senatus
+censeat; <a href = "#line8_11">11-24</a>.</p>
+
+<p>Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quæ Annam, Didonis
+sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis,
+quæ instent, fatis, de fine dictaturæ, comitiis consulum, temeritate
+Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere
+nitatur, et de pugnæ Cannensis eventu, certiorem faciat; <a href =
+"#line8_25">25-38</a>.</p>
+
+<p>Nympha, communis a Belo ductæ originis, amoris patriæ et mandatorum
+sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino in
+Italia honore colatur; <a href = "#line8_39">39-49</a>.</p>
+
+<p>Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post
+Didonis mortem Iarbas, Gætulorum rex, Carthagine rerum potitur, et Anna
+primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio post,
+bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem
+<span class = "pagenum">468</span>
+conscendit, quæ vi tempestatis in litus Italiæ ejicitur; <a href =
+"#line8_49">49-68</a>.</p>
+
+<p>Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Æneæ, a quo
+benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum
+adscendisse refert; <a href = "#line8_69">69-159</a>.</p>
+
+<p>Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia
+strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium
+præcipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur; <a href
+= "#line8_160">160-201</a>.</p>
+
+<p>His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus
+verbis optatissimum de subita, quæ inpendeat, rerum mutatione, nuntium
+Hannibali adfert; <a href = "#line8_202">202-224</a>.</p>
+
+<p>Is animum revocat, et e Campania, monitu deæ, in Apuliam castra
+movet; <a href = "#line8_225">225-241</a>.</p>
+
+<p>Interea Romæ comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non
+humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram
+favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione petit,
+et suffragiis turbæ forensis, quæ æternam fastis labem adspergunt,
+consul creatur; <a href = "#line8_242">242-257</a>.</p>
+
+<p>Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem
+unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque
+multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab
+nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicæ, si plures Fabios
+imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Pœnorum bello æque ac
+inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox, Fabio
+spectante, in triumpho ducturum; <a href = "#line8_258">258-277</a>.</p>
+
+<p>Collega ejus, L. Æmilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat,
+et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant,
+adcusatus damnatione collegæ, et sua prope, ambustus evaserat, etsi
+perniciem patriæ imminentem animo præsagit, et tam nobilitate, quam
+virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur;
+<a href = "#line8_278">278-<ins class = "correction" title = "text reads ‘279’">297</ins></a>.</p>
+
+<p>Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi
+certaminis cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione
+saluti reipublicæ, quæ tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque
+ducibus unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Pœnum imperatorem,
+qui in aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul
+ab domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniæ inopia
+laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna,
+quique nec occasioni suæ desit, nec suam occasionem hosti det; <a href =
+"#line8_298">298-326</a>.</p>
+
+<p>Ad ea paucis verbis mæstoque vultu respondet consul, se quidem, quam
+possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quæ una
+<span class = "pagenum">469</span>
+salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum, qua
+Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem Romanis,
+alterum Pœnis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium senatus, vel
+magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem reipubl. Rom.
+pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et salubria, quam
+explicatu facilia esse, et, si vana idcirco præcepta surdis caneret
+auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis potius, quam
+iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum; <a href =
+"#line8_327">327-348</a>.</p>
+
+<p>Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas,
+Apuliæ vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in
+unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis
+(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468),
+Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis
+(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris, Salentinis,
+Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis, Cenomanis,
+Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis, Vagennis
+(588), Siculis et Ilvæ ins. incolis (613) conscriptum, quorum populorum
+urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scævola, 384, Sulla, 393, Tullio,
+404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469, Scipione, 546,
+Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; <a href =
+"#line8_356">356-621</a>.</p>
+
+<p>Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant
+prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et omnia
+truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli Serviliique
+mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem ominantur;
+<a href = "#line8_656">656-676</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<p><a name = "line8_1" id = "line8_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Primus</span> Agenoridum cedentia terga
+videre</p>
+<p>Æneadis dederat Fabius: Romana parentem</p>
+<p>Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,</p>
+<p>Inpatiensque moræ fremit: ut sit copia Martis,</p>
+<span class = "pagenum">470</span>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Exspectanda viri fata, optandumque sub armis</p>
+<p>Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,</p>
+<p>Nequidquam sese Latium sperare cruorem.</p>
+<p>Jam vero concors miles, signisque relatis</p>
+<p>Indivisus honos, iterumque et rursus eidem</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Soli obluctandum Fabio, majoribus ægrum</p>
+<p><a name = "line8_11" id = "line8_11"> </a>
+Angebant curis. Lentando fervida bella</p>
+<p>Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus</p>
+<p>Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi</p>
+<p>Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_16" id = "line8_16"> </a>
+Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,</p>
+<p>Vaniloquum, Celtæ, genus ac mutabile mentis,</p>
+<p>Respectare domos: mærebant, cæde sine ulla</p>
+<p>(Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.</p>
+<span class = "pagenum">471</span>
+<p>His super, internæ labes, et civica vulnus</p>
+<p>Invidia augebant: lævus conatibus Hannon</p>
+<p>Ductoris, non ulla domo submittere Patres</p>
+<p>Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.</p>
+
+<span class = "linenum">25</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_25" id = "line8_25"> </a>
+Quîs lacerum curis, et rerum extrema paventem</p>
+<p>Ad spes armorum, et furialia vota reducit</p>
+<p>Præscia Cannarum Juno, atque elata futuris.</p>
+<p>Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam</p>
+<span class = "pagenum">472</span>
+<p>Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>«Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat</p>
+<p>Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.</p>
+<p>Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.</p>
+<p>Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos</p>
+<p>Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda</p>
+<p>Prælia: ne desit fatis ad signa movenda.</p>
+<p>Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.</p>
+<span class = "pagenum">473</span>
+<p>Huc Trebiæ rursum et Trasymeni fata sequentur.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_39" id = "line8_39"> </a>
+Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>«Haud, inquit, tua jus nobis præcepta morari:</p>
+<p>Sit fas, sit tantum, quæso, retinere favorem</p>
+<p>Antiquæ patriæ, mandataque magna sororis,</p>
+<p>Quanquam inter Latios Annæ stet numen honores.</p>
+<p>Multa retro rerum jacet, atque ambagibus ævi</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Obtegitur densa caligine mersa vetustas,</p>
+<p>Cur Sarrana dicent Œnotri numina templo,</p>
+<p>Regnisque Æneadum germana colatur Elissæ.</p>
+<p>Sed pressis stringam revocatam ab origine famam</p>
+<span class = "pagenum">474</span>
+<p><a name = "line8_49" id = "line8_49"> </a>
+Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam<ins class = "correction"
+title = "» conjectural">.»</ins></p>
+
+<span class = "linenum">50</span>
+<p class = "indent">
+Iliaco postquam deserta est hospite Dido,</p>
+<p>Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram</p>
+<p>Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem</p>
+<p>Certa necis, profugi donum exitiale mariti.</p>
+<p>Despectus tædæ regnis se inponit Iarbas,</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis</p>
+<p>Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?</p>
+
+<p class = "indent">
+Battus Cyrenen molli tum forte fovebat</p>
+<p>Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse</p>
+<p>Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.</p>
+<p>Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,</p>
+<p>Servata interea sedes: nec longius uti</p>
+<span class = "pagenum">475</span>
+<p>His opibus Battoque fuit: nam ferre per æquor</p>
+<p>Exitium miseræ jam Pygmaliona docebat.</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,</p>
+<p>Quod se non dederit comitem in suprema sorori:</p>
+<p>Donec jactatam laceris (miserabile) velis</p>
+<p>Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.</p>
+<p><a name = "line8_69" id = "line8_69"> </a>
+Non cæli, non illa soli, non gnara colentum,</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ecce autem Æneas, sacro comitatus Iulo,</p>
+<p>Jam regni compos, noto sese ore ferebat.</p>
+<p>Qui terræ defixam oculos et multa timentem,</p>
+<p>Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Adtollit, mitique manu intra limina ducit.</p>
+<p>Atque ubi jam casus adversorumque pavorem</p>
+<p>Hospitii lenivit honos, tum discere mæsta</p>
+<p>Exposcit cura letum infelicis Elissæ.</p>
+<p>Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Incipit, et blandas addit pro tempore voces:</p>
+<p>«Nate Dea, solus regni lucisque fuisti</p>
+<p>Germanæ tu causa meæ: mors testis, et ille</p>
+<p>(Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre</p>
+<span class = "pagenum">476</span>
+<p>Postquam est ereptum miseræ tua, litore sedit</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Interdum, stetit interdum, ventosque secuta</p>
+<p>Infelix oculis magno clamore vocabat</p>
+<p>Ænean, comitemque tuæ se inponere solam</p>
+<p>Orabat paterere rati: mox turbida anhelum</p>
+<p>Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.</p>
+<p>Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli</p>
+<p>Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente</p>
+<p>Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,</p>
+<p>Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque</p>
+<p>Deserit, et rursus portus furibunda revisit,</p>
+<p>Si qui te referant converso flamine venti.</p>
+<p>Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis</p>
+<p>Massylæ levitas descendere conpulit artes.</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Heu sacri vatum errores! dum numina noctis</p>
+<span class = "pagenum">477</span>
+<p>Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,</p>
+<p>Quod vidi decepta nefas! congessit in atram</p>
+<p>Cuncta tuî monimenta pyram, et non prospera dona.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Tum sic Æneas dulci repetitus amore:</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>«Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter</p>
+<p>Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,</p>
+<p>Germanæque tuæ dilectum mitis Iuli,</p>
+<p>Respiciens, ægerque animi tum regna reliqui</p>
+<span class = "pagenum">478</span>
+<p>Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto</p>
+<p>Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.</p>
+<p>Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali</p>
+<p>Incustodito sævire dedistis amori?»</p>
+
+<p class = "indent">
+Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Inter singultus, labrisque trementibus Anna:</p>
+<p>«Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,</p>
+<p>Atque atri sociæ thalami nova sacra parabam,</p>
+<p>Quîs ægram mentem et trepidantia corda levaret</p>
+<p>Infelix germana tori, furvasque trahebam</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.</p>
+<p>Namque asper somno dirus me inpleverat horror,</p>
+<span class = "pagenum">479</span>
+<p>Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,</p>
+<p>Et læta exsultans ostenderat ora Sychæus.</p>
+<p>Quæ dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Oro cælicolas, ac vivo purgor in amni;</p>
+<span class = "pagenum">480</span>
+<p>Illa, cito passu pervecta ad litora, mutæ</p>
+<p>Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenæ.</p>
+<p>Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,</p>
+<p>Ceu cinerem orbatæ pressant ad pectora matres.»</p>
+
+<span class = "linenum">130</span>
+<p class = "indent">
+Tum rapido præceps cursu, resolutaque crinem,</p>
+<p>Evasit propere in celsam, quam struxerat ante</p>
+<p>Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur</p>
+<p>Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.</p>
+<p>Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Postquam illum infelix hausit, quo munera primum</p>
+<p>Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,</p>
+<p>Festasque adventu mensas, teque ordine Trojæ</p>
+<p>Narrantem longos se pervigilante labores,</p>
+<p>In portus amens rorantia lumina flexit.</p>
+
+<span class = "pagenum">481</span>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p class = "indent">
+«Dî longæ noctis, quorum jam numina nobis</p>
+<p>Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,</p>
+<p>Et placidi victos ardore admittite manes.</p>
+<p>Æneæ conjux, Veneris nurus, ulta maritum,</p>
+<p>Vidi constructas nostræ Carthaginis arces.</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.</p>
+<p>Me quoque fors dulci quondam vir notus amore</p>
+<p>Exspectat, curas cupiens æquare priores.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Hæc dicens ensem media in præcordia adegit,</p>
+<p>Ensem Dardanii quæsitum in pignus amoris.</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Viderunt comites, tristique per atria planctu</p>
+<p>Concurrunt: magnis resonant ululatibus ædes.</p>
+<span class = "pagenum">482</span>
+<p>Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,</p>
+<p>Ora manu lacerans, lymphato regia cursu</p>
+<p>Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Ter diro fueram conata incumbere ferro,</p>
+<p>Ter cecidi exanimæ membris revoluta sororis.</p>
+<p>Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.</p>
+<p>Tum Cyrenæam fatis agitantibus urbem</p>
+<p>Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris.»</p>
+
+<span class = "linenum">160</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_160" id = "line8_160"> </a>
+Motus erat, placidumque animum mentemque quietam</p>
+<p>Troius in miseram rector susceperat Annam.</p>
+<p>Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas</p>
+<p>Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis</p>
+<p>Illa videbatur. Tacito nox atra sopore</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Cuncta per et terras et lati stagna profundi</p>
+<p>Condiderat, tristi quum Dido ægerrima vultu</p>
+<p>Has visa in somnis germanæ effundere voces:</p>
+<p>«His, soror, in tectis longæ indulgere quieti,</p>
+<p>Heu! nimium secura, potes? nec, quæ tibi fraudes</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Tendantur, quæ circumstent discrimina, cernis?</p>
+<p>Ac nondum nostro infaustos generique soloque</p>
+<p>Laomedonteæ noscis telluris alumnos?</p>
+<p>Dum cælum rapida stellas vertigine volvet,</p>
+<p>Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;</p>
+<span class = "pagenum">483</span>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Pax nulla Æneadas inter Tyriosque manebit.</p>
+<p>Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes</p>
+<p>Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.</p>
+<p>Præterea (ne falsa putes hæc fingere somnum)</p>
+<p>Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Labitur, et leni per valles volvitur amne.</p>
+<p>Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.</p>
+<p>Te sacra excipient hilares in flumina Nymphæ,</p>
+<p>Æternumque Italis numen celebrabere in oris.»</p>
+<p>Sic fata in tenuem Phœnissa evanuit auram.</p>
+
+<span class = "linenum">185</span>
+<p class = "indent">
+Anna novis somno excutitur perterrita visis,</p>
+<p>Itque timor totos gelido sudore per artus.</p>
+<p>Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,</p>
+<p>Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra</p>
+<p>Per patulos currit plantis pernicibus agros;</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Donec arenoso (sic fama) Numicius illam</p>
+<p>Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.</p>
+
+<p class = "indent">
+Orta dies totum radiis inpleverat orbem,</p>
+<p>Quum nullam Æneadæ thalamis Sidonida nacti,</p>
+<p>Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur</p>
+<p>Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto</p>
+<span class = "pagenum">484</span>
+<p>Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis</p>
+<p>Inter cæruleas visa est residere sorores</p>
+<p>Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Ex illo primis anni celebrata diebus</p>
+<p>Per totam Ausoniam venerando numine culta est.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_202" id = "line8_202"> </a>
+Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas</p>
+<p>Hortata est, celeri superum petit æthera curru,</p>
+<p>Optatum Latii tandem potura cruorem.</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Diva Deæ parere parat, magnumque Libyssæ</p>
+<p>Ductorem gentis nulli conspecta petebat.</p>
+<p>Ille, virûm cœtu tum forte remotus ab omni,</p>
+<p>Incertos rerum eventus bellique volutans,</p>
+<p>Anxia ducebat vigili suspiria voce.</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:</p>
+<p>«Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis</p>
+<p>Sidoniæ, ducis cura ægrescente dolorem?</p>
+<span class = "pagenum">485</span>
+<p>Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,</p>
+<p>Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Rumpe moras, rape Marmaricas in prælia vires.</p>
+<p>Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus</p>
+<p>Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,</p>
+<p>Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.</p>
+<p>Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Misit; ego Œnotris æternum numen in oris</p>
+<p>Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.</p>
+<p>Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,</p>
+<p>Celsus Iapygios qua se Garganus in agros</p>
+<span class = "pagenum">486</span>
+<p>Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa.»</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p><a name = "line8_225" id = "line8_225"> </a>
+Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_226" id = "line8_226"> </a>
+Cui dux, promissæ revirescens pignore laudis:</p>
+<p>«Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum</p>
+<p>Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.</p>
+<p>Ast ego te, compos pugnæ, Carthaginis arce</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo</p>
+<p>Æquatam gemino simulacri munere Dido.»</p>
+<p>Hæc fatus socios stimulat tumefactus ovantes:</p>
+<p>«Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,</p>
+<span class = "pagenum">487</span>
+<p>Fatalis Latio miles: placavimus iras</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Cælicolum; redeunt Divi: finita maligno</p>
+<p>Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces</p>
+<p>Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto</p>
+<p>Quæ Marte exclusus promittere magna solebas.</p>
+<p>En, numen patrium spondet majora peractis.</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Vellantur signa, ac Diva ducente petamus</p>
+<p>Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_242" id = "line8_242"> </a>
+Dumque Arpos tendunt instincti pectora Pœni,</p>
+<p>Subnixus rapto plebeii muneris ostro,</p>
+<p>Sævit jam rostris Varro, ingentique ruinæ</p>
+<span class = "pagenum">488</span>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.</p>
+<p>Atque illi sine luce genus, surdumque parentum</p>
+<p>Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro</p>
+<p>Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinæ</p>
+<p>Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,</p>
+<p>Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,</p>
+<p>Quo conservari Latium victore puderet.</p>
+<p>Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti</p>
+<p>Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Marcellum, fastis labem suffragia cæca</p>
+<p>Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat</p>
+<span class = "pagenum">489</span>
+<p>Ambitus, et Graio funestior æquore campus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_258" id = "line8_258"> </a>
+Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers</p>
+<p>Invidiam, pravusque togæ, sic debilis arte</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo</p>
+<p>Spectatus ferro, lingua sperabat adire</p>
+<p>Ad dextræ decus, atque e rostris bella ciebat.</p>
+<p>Ergo alacer, Fabiumque moræ increpitare professus,</p>
+<p>Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>«Vos, quorum imperium est, consul præcepta modumque</p>
+<p>Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,</p>
+<span class = "pagenum">490</span>
+<p>Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus</p>
+<p>Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?</p>
+<p>Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari</p>
+<p>Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos</p>
+<p>Tertius exurit lacrimosis casibus annus?</p>
+<p>Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho</p>
+<p>Parvum iter est. Quæ prima dies ostenderit hostem,</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Et Patrum regna et Pœnorum bella resolvet.</p>
+<p>Ite alacres, Latia devinctum colla catena</p>
+<p>Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_278" id = "line8_278"> </a>
+Hæc postquam increpuit, portis arma incitus effert,</p>
+<p>Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Auriga indocilis totas effundit habenas,</p>
+<p>Et præceps trepida pendens in verbera planta</p>
+<span class = "pagenum">491</span>
+<p>Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,</p>
+<p>Ac frena incerto fluitant discordia curru.</p>
+<p>Cernebat Paullus (namque huic communia Campus</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro</p>
+<p>Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira</p>
+<p>Turbati vulgi, signataque mente cicatrix</p>
+<p>Undantes ægro frenabat corde dolores.</p>
+<p>Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim</p>
+<span class = "pagenum">492</span>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore</p>
+<p>Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.</p>
+<p>Hinc inerat metus et duræ reverentia plebis.</p>
+<p>Sed genus admotum Superis, summumque per altos</p>
+<p>Adtingebat avos cælum: numerare parentem</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Assaracum retro præstabat Amulius auctor,</p>
+<p>Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,</p>
+<p>Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_298" id = "line8_298"> </a>
+«Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella</p>
+<p>Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Frustraris, Paulle, Ausoniam: te prælia dira,</p>
+<p>Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo</p>
+<span class = "pagenum">493</span>
+<p>Nequidquam didici casus prænoscere Marte.</p>
+<p>Spondentem audivi (piget, heu! tædetque senectæ,</p>
+<p>Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,</p>
+<p>Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo</p>
+<p>Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens</p>
+<p>Audivit Pœnus! jam latis obvia, credo,</p>
+<p>Stat campis acies, exspectaturque sub ictu</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis</p>
+<p>Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?</p>
+<p>Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,</p>
+<p>Qui ritus hostis: tu non, quæ copia rerum,</p>
+<span class = "pagenum">494</span>
+<p>Quæ natura loci, quod sit, rimabere sollers,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Armorum genus? et stantem super omnia tela</p>
+<p>Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti</p>
+<p>Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,</p>
+<p>Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto</p>
+<p>Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Laxa fides sociûm est: non hic domus hospita tecto</p>
+<p>Invitat patrio, non fidæ mœnibus urbes</p>
+<span class = "pagenum">495</span>
+<p>Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.</p>
+<p>Tertia vix superest, crudo quæ venit Ibero,</p>
+<p>Turba virûm. Persta, et cauti meditamina belli</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,</p>
+<p>Adnueritque Deus, velox adcede secundis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_327" id = "line8_327"> </a>
+Cui breviter mæsto consul sic ore vicissim:</p>
+<p>«Mecum erit hæc prorsus pietas, mentemque feremus</p>
+<p>In Pœnos, invicte, tuam: nec me unica fallit</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Cunctandi ratio, qua te grassante senescens</p>
+<p>Hannibal obpressum vidit considere bellum.</p>
+<p>Sed quænam ira Deûm? consul datus alter, opinor,</p>
+<p>Ausoniæ est, alter Pœnis: trahit omnia secum,</p>
+<p>Et metuit demens, alio ne consule Roma</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;</p>
+<p>Non tam sæva volet: nullus, qui portet in hostem,</p>
+<span class = "pagenum">496</span>
+<p>Subficit insano sonipes: incedere noctis,</p>
+<p>Quæ tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus</p>
+<p>Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.</p>
+<p>Tarpeiæ rupes, cognataque sanguine nobis</p>
+<p>Tecta Jovis, quæque arce sua nunc stantia linquo</p>
+<p>Mœnia felicis patriæ, quocumque vocabit</p>
+<p>Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,</p>
+<p>Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor</p>
+<p>Assaraci de gente domum, similemve videbit</p>
+<p>Varroni Paullum redeuntem saucia Roma.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Sic tum diversa turbati mente petebant</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Castra duces: at prædictis jam sederat arvis</p>
+<span class = "pagenum">497</span>
+<p>Ætolos Pœnus servans ad prælia campos.</p>
+<p>Non alias majore virum, majore sub armis</p>
+<p>Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.</p>
+<p>Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_356" id = "line8_356"> </a>
+Faunigenæ socio bella invasere Sicano</p>
+<span class = "pagenum">498</span>
+<p>Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,</p>
+<p>Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:</p>
+<p>Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Quos celso devexa jugo Junonia sedes</p>
+<p>Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;</p>
+<p>Quique inmite nemus Triviæ, quique ostia Tusci</p>
+<span class = "pagenum">499</span>
+<p>Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Fortunæ Præneste jugis, Antemnaque prisco</p>
+<p>Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.</p>
+<span class = "pagenum">500</span>
+<p>Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,</p>
+<p>Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur</p>
+<p>Simbruvio, rastrisque domant Æquicula rura.</p>
+
+<span class = "linenum">370</span>
+<p class = "indent">
+His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in ævo;</p>
+<p>Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.</p>
+<p>Non illis solitum crispare hastilia campo,</p>
+<p>Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;</p>
+<p>Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:</p>
+<span class = "pagenum">501</span>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Ære caput tecti surgunt super agmina cristis.</p>
+
+<p class = "indent">
+At quos ipsius mensis seposta Lyæi</p>
+<p>Setia, et incelebri miserunt valle Velitræ,</p>
+<p>Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,</p>
+<p>Et quos pestifera Pomptini uligine campi,</p>
+<span class = "pagenum">502</span>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Qua Saturæ nebulosa palus restagnat, et atro</p>
+<p>Liventes cœno per squalida turbidus arva</p>
+<p>Cogit aquas Ufens, atque inficit æquora limo,</p>
+<p>Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum</p>
+<p>Scævola, cui diræ cælatur laudis honora</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.</p>
+<p>Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira</p>
+<p>In semet versa, sævitque in imagine virtus.</p>
+<p>Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro</p>
+<span class = "pagenum">503</span>
+<p>Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.</p>
+
+<span class = "pagenum">504</span>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p class = "indent">
+Quîs Circæa juga, et scopulosi verticis Anxur,</p>
+<p>Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,</p>
+<p>Quîs putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,</p>
+<p>Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis</p>
+<p>Ducebat simul excitis; Soræque juventus</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,</p>
+<p>Hic Fabrateriæ vulgus; nec monte nivoso</p>
+<p>Descendens Atina aberat, detritaque bellis</p>
+<span class = "pagenum">505</span>
+<p>Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.</p>
+<p>At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum</p>
+<p>Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro</p>
+<p>Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma</p>
+<span class = "pagenum">506</span>
+<p>Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Tullius æratas raptabat in agmina turmas,</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.</p>
+<p>Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus</p>
+<p>Ausoniæ populis ventura in secula civem!</p>
+<p>Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,</p>
+<p>Inplebit terras voce, et furialia bella</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Fulmine compescet linguæ, nec deinde relinquet</p>
+<p>Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ecce inter primos Therapnæo a sanguine Clausi</p>
+<span class = "pagenum">507</span>
+<p>Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.</p>
+<p>Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Casperia, hunc Foruli, magnæque Reate dicatum</p>
+<p>Cælicolum Matri, nec non habitata pruinis</p>
+<p>Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.</p>
+<p>Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,</p>
+<span class = "pagenum">508</span>
+<p>Conique inplumes, ac lævo tegmina crure.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Ibant, et læti pars Sancum voce canebant,</p>
+<p>Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,</p>
+<p>Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus</p>
+<p>Dixisti populos magna ditione Sabinos.</p>
+
+<p class = "indent">
+Quid, qui Picenæ stimulat telluris alumnos,</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Horridus et squamis et equina Curio crista?</p>
+<span class = "pagenum">509</span>
+<p>Pars belli quam magna venit! non æquore verso</p>
+<p>Tam creber fractis albescit fluctus in undis;</p>
+<p>Nec cœtu leviore, ubi mille per agmina virgo</p>
+<p>Lunatis acies imitatur Martia peltis,</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.</p>
+
+<p class = "indent">
+Hic et, quos pascunt scopulosæ rura Numanæ,</p>
+<p>Et quîs litoreæ fumant altaria Cupræ,</p>
+<p>Quique Truentinas servant cum flumine turres,</p>
+<p>Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco</p>
+<span class = "pagenum">510</span>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.</p>
+<p>Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,</p>
+<p>Murice nec Libyco; statque humectata Vomano</p>
+<p>Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.</p>
+<p>Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto</p>
+<span class = "pagenum">511</span>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe</p>
+<p>Exutum formæ volitare per æthera jussit,</p>
+<p>Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.</p>
+<p>Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,</p>
+<p>Quîs Æsis regnator erat, fluvioque reliquit</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sed non ruricolæ firmarunt robore castra</p>
+<span class = "pagenum">512</span>
+<p>Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.</p>
+<p>Hos Æsis Sapisque lavant, rapidasque sonanti</p>
+<p>Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Et lavat ingentem perfundens flumine sacro</p>
+<p>Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis</p>
+<p>In Thybrim properans, Tiniæque inglorius humor,</p>
+<p>Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.</p>
+<p>Sed pater ingenti medios inlabitur amne</p>
+<span class = "pagenum">513</span>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Albula, et admota perstringit mœnia ripa.</p>
+<p>His urbes Arna, et lætis Mevania pratis,</p>
+<p>Hispellum, et duro monti per saxa recumbens</p>
+<p>Narnia, et infestum nebulis humentibus olim</p>
+<p>Iguvium, patuloque jacens sine mœnibus arvo</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis</p>
+<p>Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives</p>
+<p>Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.</p>
+<p>Ductor Piso viros spernaces mortis agebat</p>
+<span class = "pagenum">514</span>
+<p>Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Æquabat senium, atque astu superaverat annos.</p>
+<p>Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,</p>
+<p>Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque per Etruscos legio completa maniplos</p>
+<p>Rectorem magno spectabat nomine Galbam.</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro</p>
+<span class = "pagenum">515</span>
+<p>Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.</p>
+<p>Lectos Cære viros, lectos Cortona superbi</p>
+<p>Tarcontis domus, et veteres misere Graviscæ.</p>
+<p>Nec non Argolico dilectum litus Haleso</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Alsium, et obsessæ campo squalente Fregenæ.</p>
+<span class = "pagenum">516</span>
+<p>Adfuit et sacris interpres fulminis alis</p>
+<p>Fæsula, et antiquus Romanis mœnibus horror</p>
+<p>Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas</p>
+<p>Nequidquam, pulsos Romæ inperitare Superbos.</p>
+
+<span class = "linenum">480</span>
+<p class = "indent">
+Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,</p>
+<span class = "pagenum">517</span>
+<p>Insignis portu, quo non spatiosior alter</p>
+<p>Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,</p>
+<p>Mæoniæque decus quondam Vetulonia gentis.</p>
+<p>Bissenos hæc prima dedit præcedere fasces,</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Et junxit totidem tacito terrore secures:</p>
+<p>Hæc altas eboris decoravit honore curules,</p>
+<p>Et princeps Tyrio vestem prætexuit ostro:</p>
+<p>Hæc eadem pugnas adcendere protulit ære.</p>
+<p>His mixti Nepesina cohors, Æquique Falisci,</p>
+<span class = "pagenum">518</span>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique</p>
+<p>Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta</p>
+<p>Haud procul, et sacrum Phœbo Soracte frequentant.</p>
+<p>Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino</p>
+<p>Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.</p>
+
+<span class = "linenum">495</span>
+<p class = "indent">
+Hæ bellare acies norant: at Marsica pubes</p>
+<p>Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,</p>
+<span class = "pagenum">519</span>
+<p>Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.</p>
+<p>Æetæ prolem Anguitiam mala gramina primam</p>
+<p>Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes</p>
+<p>Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.</p>
+<p>Sed populis nomen posuit metuentior hospes,</p>
+<span class = "pagenum">520</span>
+<p>Quum fugeret Phrygias trans æquora Marsya Crenas,</p>
+<p>Mygdoniam Phœbi superatus pectine loton.</p>
+<span class = "pagenum">521</span>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,</p>
+<p>Urbibus est illis caput, interiorque per udos</p>
+<p>Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.</p>
+<p>Cetera in obscuro famæ, et sine nomine, vulgi</p>
+<p>Sed numero castella valent: conjungitur acer</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,</p>
+<p>Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi</p>
+<span class = "pagenum">522</span>
+<p>(Ut fama est) Calais, Boreæ quem rapta per auras</p>
+<p>Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Haud ullo levior bellis Vestina juventus</p>
+<p>Agmina densavit, venatu dura ferarum:</p>
+<p>Quæ, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,</p>
+<p>Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiæ.</p>
+<span class = "pagenum">523</span>
+<p>Marrucina simul Frentanis æmula pubes</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Corfini populos, magnumque Teate trahebat.</p>
+<p>Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto</p>
+<p>Adsuetæ volucrem cælo demittere fundæ.</p>
+<p>Pectora pellis obit cæsi venatibus ursi.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>E toto dabat ad bellum Campania tractu,</p>
+<p>Ductorum adventu vicinis sedibus Osci</p>
+<span class = "pagenum">524</span>
+<p>Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum</p>
+<p>Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclæ,</p>
+<p>Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Antiphatæ compressa freto, stagnisque palustre</p>
+<p>Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.</p>
+<span class = "pagenum">525</span>
+<p>Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta</p>
+<p>Prole Dicarchea, multo cum milite Graia<ins class = "correction"
+title = ", missing">, </ins></p>
+<span class = "pagenum">526</span>
+<p>Illic Parthenope, ac Pœno non pervia Nola,</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Allifæ, et Clanio contemtæ semper Acerræ:</p>
+<span class = "pagenum">527</span>
+<p>Sarrastis etiam populos totasque videres</p>
+<p>Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues</p>
+<p>Phlegræi legere sinus, Misenus, et ardens</p>
+<p>Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Non Prochyte, non ardentem sortita Typhœa</p>
+<span class = "pagenum">528</span>
+<p>Inarime, non antiqui saxosa Telonis</p>
+<p>Insula, nec parvis aberat Calatia muris;</p>
+<p>Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:</p>
+<p>In primis Capua, heu! rebus servare serenis</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.</p>
+
+<p class = "indent">
+Lætos rectoris formabat Scipio bello.</p>
+<span class = "pagenum">529</span>
+<p>Ille viris pila, et ferro circumdare pectus</p>
+<p>Addiderat: leviora domo de more parentum</p>
+<p>Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Aclydis usus erat, factæque ad rura bipennes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ipse inter medios venturæ ingentia laudis</p>
+<p>Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu</p>
+<p>Murales fossas, undosum frangere nando</p>
+<p>Indutus thoraca vadum: spectacula tanta</p>
+<span class = "pagenum">530</span>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Ante acies virtutis erant: sæpe alite planta</p>
+<p>Ilia perfossum, et campi per aperta volantem</p>
+<p>Ipse pedes prævertit equum: sæpe arduus idem</p>
+<p>Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.</p>
+<p>Martia frons, facilesque comæ, nec pone retroque</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Cæsaries brevior: flagrabant lumina miti</p>
+<p>Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.</p>
+
+<p class = "indent">
+Adfuit et Samnis, nondum vergente favore</p>
+<span class = "pagenum">531</span>
+<p>Ad Pœnos; sed nec veteri purgatus ab ira.</p>
+<p>Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique</p>
+<span class = "pagenum">532</span>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus hærent,</p>
+<p>Et quos aut Rufræ, quos aut Æsernia, quosve</p>
+<p>Obscura incultis Herdonia misit ab agris.</p>
+
+<p class = "indent">
+Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus</p>
+<span class = "pagenum">533</span>
+<p>Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.</p>
+<p>Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque</p>
+<p>Avertunt fluvio, somnique labore parantur.</p>
+
+<p class = "indent">
+Additur his Calaber, Sallentinæque cohortes,</p>
+<p>Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Parebat legio audaci permissa Cethego,</p>
+<span class = "pagenum">534</span>
+<p>Cui socias vires, atque indiscreta maniplis</p>
+<p>Arma recensebant; nunc sese ostendere miles</p>
+<p>Leucosiæ e scopulis, nunc quem Picentia Pæsto</p>
+<p>Misit, et exhaustæ mox Pœno Marte Cerillæ,</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt</p>
+<p>Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.</p>
+<span class = "pagenum">535</span>
+<p>Ille et pugnacis laudavit tela Salerni</p>
+<p>Falcatos enses, et quæ Buxentia pubes</p>
+<p>Aptabat dextris inrasæ robora clavæ.</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Ipse, humero exsertus gentili more parentum,</p>
+<p>Difficili gaudebat equo, roburque juventæ</p>
+<p>Flexi cornipedis duro exercebat in ore.</p>
+
+<p class = "indent">
+Vos etiam adcisæ desolatæque virorum</p>
+<p>Eridani gentes, nullo adtendente Deorum</p>
+<span class = "pagenum">536</span>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.</p>
+<p>Certavit Mutinæ quassata Placentia bello:</p>
+<p>Mantua mittenda certavit pube Cremonæ,</p>
+<p>Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu</p>
+<span class = "pagenum">537</span>
+<p>Evecta Aonio, et Smyrnæis æmula plectris.</p>
+
+<span class = "linenum">595</span>
+<p class = "indent">
+Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers</p>
+<p>Arva coronantem nutrire Faventia pinum.</p>
+<p>Vercellæ, fuscique ferax Pollentia villi,</p>
+<p>Et quondam Teucris comes in Laurentia bella</p>
+<p>Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.</p>
+<span class = "pagenum">538</span>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Quique gravi remo, limosis segniter undis,</p>
+<p>Lenta paludosæ proscindunt stagna Ravennæ.</p>
+<p>Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti</p>
+<p>Euganea, profugique sacris Antenoris oris.</p>
+<p>Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni</p>
+<span class = "pagenum">539</span>
+<p>In decus Hannibalis duros misere nepotes.</p>
+<p>Maxima tot populis rector fiducia Brutus</p>
+<p>Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.</p>
+<p>Læta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Et sine tristitia virtus: non ille rigoris</p>
+<p>Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,</p>
+<p>Nec famam lævo quærebat limite vitæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+Addiderat ter mille viros, in Marte sagittæ</p>
+<p>Expertos, fidus Sicula regnator ab Ætna.</p>
+<span class = "pagenum">540</span>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Non totidem Ilva viros, sed lætos cingere ferrum,</p>
+<p>Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ignosset, quamvis avido committere pugnam,</p>
+<p>Varroni, quicumque simul tot tela videret.</p>
+<p>Tantis agminibus Rhœteo litore quondam</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Fervere, quum magnæ Trojam invasere Mycenæ,</p>
+<p>Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.</p>
+
+<span class = "pagenum">541</span>
+<p class = "indent">
+Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscæ,</p>
+<p>Defigunt diro signa infelicia vallo.</p>
+<p>Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Cessarunt Superi vicinas prodere clades.</p>
+<p>Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,</p>
+<p>Et celsæ toto ceciderunt aggere pinnæ,</p>
+<p>Nutantique ruens prostravit vertice silvas</p>
+<p>Garganus, fundoque imo mugivit anhelans</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Aufidus, et magno late distantia ponto</p>
+<p>Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.</p>
+<p>Quæsivit Calaber, subducta luce repente</p>
+<p>Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:</p>
+<span class = "pagenum">542</span>
+<p>Obseditque frequens castrorum limina bubo.</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Nec densæ trepidis apium se involvere nubes</p>
+<p>Cessarunt aquilis: non unus crine corusco</p>
+<p>Regnorum eversor rubuit letale cometes.</p>
+<p>Castra quoque et vallum rabidæ sub nocte silenti</p>
+<p>Inrupere feræ, raptique ante ora paventum</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ludificante etiam terroris imagine somnos,</p>
+<p>Gallorum visi bustis erumpere manes:</p>
+<span class = "pagenum">543</span>
+<p>Terque quaterque solo penitus tremuere revulsæ</p>
+<p>Tarpeiæ rupes: atque atro sanguine flumen</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Manavit Jovis in templis, lacrimæque vetusta</p>
+<p>Effigie patris large fluxere Quirini.</p>
+<p>Major et horrificis sese extulit Allia ripis.</p>
+<p>Non Alpes sedere loco, non nocte dieve</p>
+<p>Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Axe super medio, Libyes a parte, coruscæ</p>
+<p>In Latium venere faces, ruptusque fragore</p>
+<p>Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.</p>
+<p>Ætnæos quoque contorquens e cautibus ignes</p>
+<p>Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis</p>
+<span class = "pagenum">544</span>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Phlegræus tetigit trepidantia sidera vertex.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line8_656" id = "line8_656"> </a>
+Ecce inter medios belli præsagus, et ore</p>
+<p>Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet</p>
+<p>Miles castra feris, et anhelat clade futura.</p>
+<p>Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Deficiunt campi; video per densa volantem</p>
+<p>Agmina ductorem Libyæ, currusque citatos</p>
+<p>Arma virum super atque artus et signa trahentem.</p>
+<p>Turbinibus furit insanis, et prælia ventus</p>
+<p>Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor ævi</p>
+<span class = "pagenum">545</span>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris</p>
+<p>Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu</p>
+<p>Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.</p>
+<p>Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum</p>
+<p>Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.</p>
+<span class = "pagenum">546</span>
+<p>Gestat Agenoreus nostro de more secures</p>
+<p>Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.</p>
+<p>In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.</p>
+<p>O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Congesto, lævæ quodcumque avellitur, auro</p>
+<p>Metitur Latias victrix Carthago ruinas.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">547</span>
+
+<h2><a name = "liber9" id = "liber9">
+LIBER NONUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib9_arg" id = "lib9_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Varro</span>, nulla prodigiorum ratione
+habita, eadem, qua Hannibal, cupiditate pugnandi flagrat; ejusque
+temeritas augetur prælio tumultuario, procursu magis militum, quam jussu
+imperatorum, in prohibendis prædatoribus orto, in quo Mancinus quidem
+aliique Romani pereunt: sed haudquaquam par Pœnis dimicatio est; <a href
+= "#line9_1">1-14</a>.</p>
+
+<p>Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus
+consul, cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; <a href
+= "#line9_15">15-23</a>.</p>
+
+<p>Inpatiens moræ indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e
+manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi
+militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in prælium temere ruant,
+edicit; <a href = "#line9_24">24-37</a>.</p>
+
+<p>Paulus, futuram cladem animo præsagiens, multis eum precibus
+lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina
+imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat,
+pugnam detrectet, et, si consilia collegæ respuat, monitis certe Deorum
+et Sibyllæ Cumanæ prædictis aures præbeat; <a href =
+"#line9_38">38-65</a>.</p>
+
+<p>Nocte præterea insequenti funestus incidit casus, quo clades
+Romanorum portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello
+Punico a Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et
+nunc in Italiam reductus, ut eo interprete Gætuli uterentur; <a href =
+"#line9_66">66-79</a>.</p>
+
+<p>Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum
+alter in prælio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum
+agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore
+Satricus inermis a Pœnis ad Romanos transfugit, et in campo arma
+quærens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum
+<span class = "pagenum">548</span>
+corpus incidit; <a href = "#line9_80">80-95</a>.</p>
+
+<p>Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis
+conspectis mortiferum ei infligit vulnus; <a href =
+"#line9_96">96-105</a>.</p>
+
+<p>Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum,
+erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriæ amore ductus
+orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat;
+<a href = "#line9_106">106-151</a>.</p>
+
+<p>Solymus autem doloris inpatiens, vitæque pertæsus, gladio sibi pectus
+trajicit, et, his verbis, <span class = "smallcaps">fuge prælia,
+Varro</span>, sanguine suo inscriptis in clipeo, eoque e sagitta
+suspenso, mortuus super patris corpus concidit; <a href =
+"#line9_151">151-177</a>.</p>
+
+<p>Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent
+Dii, duces prima luce signum pugnæ proponunt, et Hannibal, oratione ad
+milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque
+pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria illis
+omnia victoriæ emolumenta concessurum profitetur; <a href =
+"#line9_178">178-216</a>.</p>
+
+<p>Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros
+duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Pœnos et
+Gallos, quibus ipse præest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero
+Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in
+prælio circumferant; <a href = "#line9_217">217-243</a>.</p>
+
+<p>Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo,
+sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum
+cornu ipse tenet, lævo Paulum præficit, mediam pugnam Servilio Gemino
+tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit;
+<a href = "#line9_244">244-277</a>.</p>
+
+<p>Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum
+strepitu, ipsique Dii cælo relicto prælio se inmiscent; <a href =
+"#line9_278">278-303</a>.</p>
+
+<p>Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita
+multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus
+pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos
+adcendunt; <a href = "#line9_304">304-334</a>.</p>
+
+<p>Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta,
+utuntur, et atrox editur cædes; <a href = "#line9_335">335-353</a>.</p>
+
+<p>Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit,
+et cum magna strage inpellit; <a href = "#line9_354">354-369</a>.</p>
+
+<p>Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scævola, et conjunctissimum
+amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a Symætho
+interficiuntur; <a href = "#line9_370">370-410</a>.</p>
+
+<p>Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus:
+sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et
+in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; <a href =
+"#line9_411">411-423</a>.</p>
+
+<p>Hunc præsenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare
+<span class = "pagenum">549</span>
+cum Pœnorum duce certamen descendit; <a href =
+"#line9_424">424-437</a>.</p>
+
+<p>Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere
+auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; <a href =
+"#line9_438">438-469</a>.</p>
+
+<p>Monitu autem Iridis, a Jove missæ, ira deorum mitigatur, et Pallas
+invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit; <a href
+= "#line9_470">470-485</a>.</p>
+
+<p>Absente Dea Mars prælium redintegrat: at Æolus, precibus Junonis
+motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Ætnæ
+voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; <a href =
+"#line9_486">486-500</a>.</p>
+
+<p>Is Pœnorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora
+volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque
+intercludit; <a href = "#line9_501">501-520</a>.</p>
+
+<p>Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Pœnos; <a href
+= "#line9_521">521-525</a>.</p>
+
+<p>De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem,
+quæ ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est,
+ut fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam
+faciat; <a href = "#line9_526">526-541</a>.</p>
+
+<p>Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque
+mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex
+acie excedit; <a href = "#line9_542">542-555</a>.</p>
+
+<p>Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis
+delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii olim
+ope servatum, hasta transfigit; <a href = "#line9_556">556-569</a>.</p>
+
+<p>Ejus jussu etiam elephanti in prælium rapiuntur, et e turribus, in
+dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes;
+<a href = "#line9_570">570-583</a>.</p>
+
+<p>Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia
+Tadium excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; <a href
+= "#line9_584">584-598</a>.</p>
+
+<p>Multi tamen elephanti, ardentibus tædis in turres ingestis, furore
+instincti in fluvium præcipites currunt; reliqui jaculis et saxis eminus
+incessuntur; <a href = "#line9_599">599-631</a>.</p>
+
+<p>Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe
+increpat, et in medios hostes ruit; <a href =
+"#line9_632">632-643</a>.</p>
+
+<p>Varro, quem sera temeritatis pœnitentia subit, trepide ex acie
+refugit, diuque hæsitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus Romam
+revertatur; <a href = "#line9_644">644-657</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line9_1" id = "line9_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Turbato</span> monstris Latio, cladisque
+futuræ</p>
+<p>Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,</p>
+<span class = "pagenum">550</span>
+<p>Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnæ</p>
+<p>Omina venturæ, consul traducere noctem</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,</p>
+<p>Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres</p>
+<p>Exercere tubas, nocturnaque classica velle.</p>
+<p>Nec minor in Pœno properi certaminis ardor.</p>
+<p>Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Consertæque manus: jam sparsi ad pabula campis</p>
+<p>Vicinis raptanda Macæ fudere volucrem</p>
+<p>Telorum nubem: ante omnes invadere bella</p>
+<p>Mancinus gaudens, hostilique ungere primus</p>
+<p>Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p><a name = "line9_15" id = "line9_15"> </a>
+Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo</p>
+<p>Auspicia incusante Deum compesceret arma,</p>
+<p>Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,</p>
+<span class = "pagenum">551</span>
+<p>Arbitrium pugnæ properanti in fata negasset.</p>
+<p>Quæ tamen haud valuit perituris millibus una</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Plus donasse die. Rediere in castra, gemente</p>
+<p>Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret</p>
+<p>Amenti cessura viro, frustraque suorum</p>
+<p>Servatas a cæde animas: nam turbidus ira</p>
+<p><a name = "line9_24" id = "line9_24"> </a>
+Infensusque moræ dilata ob prælia ductor:</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>«Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,</p>
+<p>Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te</p>
+<p>Legibus atque urnæ dira eripuere minanti?</p>
+<p>Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,</p>
+<p>Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.</p>
+<span class = "pagenum">552</span>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,</p>
+<p>Vertere quum consul terga, et remeare juberet,</p>
+<p>Ne morem et pugnæ signum exspectate petendæ;</p>
+<p>Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus</p>
+<p>Incipiet radiis Gargana cacumina Phœbus.</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc</p>
+<p>Ereptum revocate diem.» Sic turbidus ægra</p>
+<p>Pestifero pugnæ castra incendebat amore.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_38" id = "line9_38"> </a>
+At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,</p>
+<p>Sed qualis stratis deleto milite campis</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro</p>
+<p>Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,</p>
+<p>Quum stupet exanimata parens, natique tepentes</p>
+<p>Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:</p>
+<span class = "pagenum">553</span>
+<p>«Per toties, inquit, concussæ mœnia Romæ,</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,</p>
+<p>Insontes animas, cladi parce obvius ire:</p>
+<p>Dum transit Divum furor, et consumitur ira</p>
+<p>Fortunæ, novus Hannibalis, sat, nomina ferre</p>
+<p>Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,</p>
+<p>Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?</p>
+<p>Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et æger,</p>
+<p>Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis</p>
+<p>Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.</p>
+<p>Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,</p>
+<p>Aures pande Deo: cecinit Cymæa per orbem</p>
+<p>Hæc olim vates, hæc te præsaga tuosque</p>
+<span class = "pagenum">554</span>
+<p>Vulgavit terris proavorum ætate furores.</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram</p>
+<p>Fata cano vates: sistis ni crastina signa,</p>
+<p>Firmabis nostro Phœbeæ dicta Sibyllæ</p>
+<p>Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,</p>
+<p>Sed te, si perstas, insignes consule campi.»</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Hæc Paulus, lacrimæque oculis ardentibus ortæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_66" id = "line9_66"> </a>
+Nec non et noctem sceleratus polluit error:</p>
+<p>Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris</p>
+<p>Servitium Satricus, mox inter præmia regi</p>
+<p>Autololum dono datus ob virtutis honorem.</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti</p>
+<p>Matris in uberibus nati, Mancinus et una</p>
+<p>Nomine Rhœteo Solymus: nam Dardana origo,</p>
+<p>Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus</p>
+<p>Æneæ, claram muris fundaverat urbem</p>
+<span class = "pagenum">555</span>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis</p>
+<p>Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.</p>
+<p>Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis</p>
+<p>Advectus, quo non spretum, si posceret usus,</p>
+<p>Noscere Gætulis Latias interprete voces.</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p><a name = "line9_80" id = "line9_80"> </a>
+Postquam posse datum Peligna revisere tecta,</p>
+<p>Et patrium sperare larem; ad conamina noctem</p>
+<p>Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.</p>
+<p>Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere cœpta</p>
+<p>Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Exuvias igitur, prostrataque corpora campo</p>
+<p>Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_87" id = "line9_87"> </a>
+Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat</p>
+<p>Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,</p>
+<p>Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,</p>
+<p>Alter natorum Solymus vestigia vallo</p>
+<p>Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim</p>
+<p>Alternat portæ excubias, fratrisque petebat</p>
+<p>Mancini stratum sparsa inter funera corpus,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Furtiva cupiens miserum componere terra.</p>
+<p><a name = "line9_96" id = "line9_96"> </a>
+Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis</p>
+<span class = "pagenum">556</span>
+<p>Aggere Sidonio venientem conspicit hostem.</p>
+<p>Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro</p>
+<p>Ætoli condit membra occultata Thoantis.</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque</p>
+<p>Incomitata videt vestigia ferre per umbras,</p>
+<p>Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis</p>
+<p>In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum</p>
+<p>Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Auctorem cæci trepidus circumspicit ictus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_106" id = "line9_106"> </a>
+Verum ubi victorem juvenili robore cursus</p>
+<p>Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,</p>
+<p>Fraternusque procul, luna prodente, retexit</p>
+<p>Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:</p>
+<p>«Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,</p>
+<p>Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem</p>
+<p>Pergameo indignum Solymo, si evadere detur</p>
+<p>Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Germani spolium ante oculos, referasque superba,</p>
+<span class = "pagenum">557</span>
+<p>Me spirante, domus Pelignæ pefidus arma?</p>
+<p>Hæc tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus</p>
+<p>Dona feram, nati ut figas æterna sepulcro.»</p>
+<p>Talia vociferans stricto mucrone ruebat.</p>
+
+<span class = "linenum">120</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_120" id = "line9_120"> </a>
+Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,</p>
+<p>Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;</p>
+<p>Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.</p>
+<p>Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:</p>
+<p>«Parce, precor, dextræ, non ut mihi vita supersit</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>(Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro</p>
+<p>Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille</p>
+<p>Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,</p>
+<p>Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,</p>
+<p>Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Pœnus eram; verum, castris elapsus acerbis,</p>
+<p>Ad vos et caræ properabam conjugis ora.</p>
+<p>Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,</p>
+<span class = "pagenum">558</span>
+<p>Hæc fratris tumulis arma excusata reporta.</p>
+<p>Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Ductori monitus Paulo, producere bellum</p>
+<p>Nitatur, Pœnoque neget certamina Martis.</p>
+<p>Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua</p>
+<p>Stragem acie sperat: quæso, cohibete furentem</p>
+<p>Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Sat magnum hoc miseræ fuerit mihi cardine vitæ</p>
+<p>Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,</p>
+<p>Invento simul atque amisso redde parenti</p>
+<p>Oscula.» Sic fatus galeam exuit, atque rigentis</p>
+<p>Invadit nati tremebundis colla lacertis;</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Adtonito et nitens verbis sanare pudorem</p>
+<p>Vulneris inpressi, telum excusare laborat:</p>
+<p>«Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?</p>
+<p>Non nox errorem nigranti condidit umbra?</p>
+<p>Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.</p>
+<span class = "pagenum">559</span>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum</p>
+<p><a name = "line9_151" id = "line9_151"> </a>
+Hac condas oculos dextra, precor.» At miser, imo</p>
+<p>Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque</p>
+<p>Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri</p>
+<p>Sistere festinat cursum, laceroque ligare</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Ocius inlacrimans altum velamine vulnus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_156" id = "line9_156"> </a>
+Tandem inter gemitus miseræ erupere querelæ:</p>
+<p>«Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit</p>
+<p>In patriam? sic te nato, natumque parenti</p>
+<p>Inpia restituit? felix o terque quaterque</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!</p>
+<p>Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem</p>
+<p>Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset</p>
+<p>Solamen culpæ, dubia ut mihi signa dedisses</p>
+<p>Infausti generis: verum linquetur iniquis</p>
+<span class = "pagenum">560</span>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Non ultra Superis nostros celare labores.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_166" id = "line9_166"> </a>
+Hæc dum amens queritur, jam, deficiente cruore,</p>
+<p>In vacuas senior vitam disperserat auras.</p>
+<p>Tum juvenis, mæstum adtollens ad sidera vultum:</p>
+<p>«Pollutæ dextræ et facti Titania testis</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Infandi, quæ nocturno mea lumine tela</p>
+<p>Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,</p>
+<p>His oculis et damnato violabere visu.»</p>
+<p>Hæc memorat, simul ense fodit præcordia, et, atrum</p>
+<p>Sustentans vulnus, mananti sanguine signat</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>In clipeo mandata patris, <span class = "smallcaps">fuge prælia,
+Varro</span>;</p>
+<p>Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,</p>
+<p>Defletumque super prosternit membra parentem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_178" id = "line9_178"> </a>
+Talia venturæ mittebant omina pugnæ</p>
+<p>Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.</p>
+<p>Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma</p>
+<p>Excibant de more suos; Pœnisque redibat,</p>
+<p>Qualis nulla dies omni surrexerit ævo.</p>
+<p>«Non verborum, inquit, stimulantum, Pœnus, egetis,</p>
+<span class = "pagenum">561</span>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Herculeis iter a metis ad Iapygis agros</p>
+<p>Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:</p>
+<p>Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum</p>
+<p>Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.</p>
+<p>Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent</p>
+<p>Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.</p>
+<p>Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris</p>
+<p>Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque</p>
+<p>Bellandi merces sit gloria: cetera vobis</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,</p>
+<p>Quidquid in Ætnæis jactavit Roma triumphis;</p>
+<span class = "pagenum">562</span>
+<p>Quin etiam Libyco si quid de litore raptum</p>
+<p>Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.</p>
+<p>Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Ex opibus posco: raptor per secula longa</p>
+<p>Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.</p>
+<p>Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,</p>
+<p>Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,</p>
+<p>Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,</p>
+<p>Electos optare dabo inter præmia campos.</p>
+<p>Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,</p>
+<p>Captivis late gregibus depascere ripas.</p>
+<span class = "pagenum">563</span>
+<p>Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsæ</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Signa moves, dextram Ausonia si cæde cruentam</p>
+<p>Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.</p>
+<p>Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;</p>
+<p>Ad muros statis Romæ: licet avia longe</p>
+<p>Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Hic hodie ruet: atque ultra te ad prælia miles</p>
+<p>Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum<ins class =
+"correction" title = "» missing">.»</ins></p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_217" id = "line9_217"> </a>
+Hæc memorat: tum, propulso munimine valli,</p>
+<p>Fossarum rapuere moras, aciemque locorum</p>
+<p>Consilio curvis adcommodat ordine ripis.</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Barbaricus lævo stetit ad certamina cornu</p>
+<p>Bellator Nasamon, unaque inmanior artus</p>
+<span class = "pagenum">564</span>
+<p>Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,</p>
+<p>Et Massylæ acies, et ferro vivere lætum</p>
+<p>Vulgus Adyrmachidæ pariter, gens adcola Nili,</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Corpora ab inmodico servans nigrantia Phœbo;</p>
+<p>Quîs positum agminibus caput imperiumque Nealces.</p>
+<p>At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam</p>
+<p>Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,</p>
+<p>Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Pyrene, populi, varioque auxere tumultu</p>
+<p>Flumineum latus: effulget cætrata juventus;</p>
+<p>Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,</p>
+<p>Ac torto miscens Baliaris prælia plumbo,</p>
+<p>Bætigenæque viri. Celsus media ipse coercet</p>
+<span class = "pagenum">565</span>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Agmina, quæ patrio firmavit milite, quæque</p>
+<p>Celtarum Eridano perfusis sæpe catervis.</p>
+<p>Sed qua se fluvius retro labentibus undis</p>
+<p>Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,</p>
+<p>Turritæ moles, ac propugnacula dorso</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,</p>
+<p>Nutat, et erectos adtollit ad æthera muros.</p>
+<p>Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque</p>
+<p>Ferre datur cursus, et toto fervere campo.</p>
+
+<span class = "pagenum">566</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_244" id = "line9_244"> </a>
+Dum Libys incenso dispensat milite vires,</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget</p>
+<p>Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,</p>
+<p>Qua dextra veniant stridentis sibila teli,</p>
+<p>Promittitque viris, nulli se defore testem:</p>
+<p>Jam Varro, exacta vallo legione, movebat</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Cladum principia; ac pallenti lætus in unda</p>
+<p>Laxabat sedem venturis portitor umbris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_252" id = "line9_252"> </a>
+Stant primi, quos sanguineæ pendente vetabant</p>
+<p>Ire notæ clipeo, defixique omine torpent.</p>
+<p>Juxta terribilis facies; miseranda jacebant</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Corpora in amplexu, natusque in pectore patris</p>
+<p>Imposita vulnus dextra letale tegebat.</p>
+<p>Effusæ lacrimæ, Mancinique inde reversus</p>
+<p>Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat</p>
+<p>Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Ocius erroris culpam, deflendaque fata</p>
+<p>Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.</p>
+<span class = "pagenum">567</span>
+<p>Ille, ardens animi, «Ferte hæc, ait, omina Paulo:</p>
+<p>Namque illum, cui femineo stant corde timores,</p>
+<p>Moverit ista manus, quæ, cæde inbuta nefanda,</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Quum Furiæ expeterent pœnas, fortasse paterno</p>
+<p>Signavit moriens sceleratum sanguine carmen.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_267" id = "line9_267"> </a>
+Tum minitans propere describit munera pugnæ;</p>
+<p>Quaque feras sævus gentes aciemque Nealces</p>
+<p>Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.</p>
+<p>At campi medio (namque hac in parte videbat</p>
+<p>Stare ducem Libyæ) Servilius obvia adire</p>
+<p>Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.</p>
+<p>Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>His super insidias contra Nomadumque volucrem</p>
+<span class = "pagenum">568</span>
+<p>Scipiadæ datur ire manum; quæque arte dolisque</p>
+<p>Scindent se turmæ, prædicit spargere bellum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_278" id = "line9_278"> </a>
+Jamque propinquabant acies, agilique virorum</p>
+<p>Discursu, mixtoque simul calefacta per ora</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis</p>
+<p>Errabat cæcum turbata per agmina murmur.</p>
+<p>Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,</p>
+<p>Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas</p>
+<p>Parturit unda freti, fundoque emota minaces</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis</p>
+<p>Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_287" id = "line9_287"> </a>
+Nec vero, fati tam sævo in turbine, solum</p>
+<p>Terrarum fuit ille labor; Discordia demens</p>
+<span class = "pagenum">569</span>
+<p>Intravit cælo, Superosque ad bella coegit.</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,</p>
+<p>Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,</p>
+<p>Hinc Vesta, et captæ stimulatus cæde Sagunti</p>
+<p>Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,</p>
+<p>Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Alternusque animæ mutato Castore Pollux.</p>
+<p>Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,</p>
+<p>Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,</p>
+<p>Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,</p>
+<p>Multaque præterea Divorum turba minorum.</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma</p>
+<p>Intremuit tellus, pars inplevere propinquos</p>
+<p>Divisi montes, pars sedem nube sub alta</p>
+<p>Ceperunt: vacuo descensum ad prælia cælo.</p>
+
+<span class = "pagenum">570</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_304" id = "line9_304"> </a>
+Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Phlegræis quantas effudit ad æthera voces</p>
+<p>Terrigena in campis exercitus: aut sator ævi</p>
+<p>Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit</p>
+<p>Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire</p>
+<p>Magnanimos raptum cælestia regna Gigantas.</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Nec vero prima in tantis concursibus hasta</p>
+<p>Ulla fuit: stridens nimbus certante furore</p>
+<p>Telorum simul effusus, cupidæque cruoris</p>
+<p>Hinc atque hinc animæ gemina cecidere procella.</p>
+<p>Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum</p>
+<p>Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.</p>
+<p>Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,</p>
+<p>Avertive potest pubes, aut ordine pelli</p>
+<p>Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Si cœptet Calpen inpacto gurgite pontus.</p>
+
+<span class = "pagenum">571</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_321" id = "line9_321"> </a>
+Amisere ictus spatium, nec morte peracta</p>
+<p>Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu</p>
+<p>Adversæ ardescit galeæ, clipeusque fatiscit</p>
+<p>Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri</p>
+<p>Sanguine operta nequit, cælumque et sidera pendens</p>
+<p>Abstulit ingestis nox densa sub æthere telis.</p>
+<p>Quîs adstare loco dederat Fortuna secundo,</p>
+<p>Contorum longo et proceræ cuspidis ictu,</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Ceu primas agitent acies, certamina miscent.</p>
+<p>At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,</p>
+<p>Missilibus certant pugnas æquare priorum.</p>
+<p>Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti</p>
+<p>Martis inops, sævis inpellit vocibus hostem.</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p><a name = "line9_335" id = "line9_335"> </a>
+Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,</p>
+<span class = "pagenum">572</span>
+<p>Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;</p>
+<p>At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:</p>
+<p>Interdum stridens per nubila fertur arundo,</p>
+<p>Interdumque ipsis metuenda falarica muris.</p>
+
+<span class = "linenum">340</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_340" id = "line9_340"> </a>
+Speramusne, Deæ, quarum mihi sacra coluntur,</p>
+<p>Mortali totum hunc aperire in secula voce</p>
+<p>Posse diem? tantumne datis confidere linguæ,</p>
+<p>Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis</p>
+<p>Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Huc omnes cantus, Phœbumque vocate parentem.</p>
+<p>Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,</p>
+<p>Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,</p>
+<p>Nec libeat tentare Deis, an Troia proles</p>
+<p>Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes</p>
+<p>Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,</p>
+<p>Nullo major eris: mox sic labere secundis,</p>
+<span class = "pagenum">573</span>
+<p>Ut sola cladum tuearis nomina fama.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_354" id = "line9_354"> </a>
+Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Alternata vices incerto eluserat iras</p>
+<p>Eventu, mediaque diu pendente per ambas</p>
+<p>Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.</p>
+<p>Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,</p>
+<p>Necdum maturas impellit ventus aristas,</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim</p>
+<p>Alterno lente motu incurvata nitescit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_362" id = "line9_362"> </a>
+Tandem barbaricis perfractam viribus acri</p>
+<p>Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.</p>
+<p>Laxati cunei, perque intervalla citatus</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro</p>
+<p>Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una</p>
+<span class = "pagenum">574</span>
+<p>Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo</p>
+<p>Bellator timet Ausonius, per pectora sævas</p>
+<p>Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.</p>
+
+<span class = "linenum">370</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_370" id = "line9_370"> </a>
+Stabat cum primis mediæ certamine pugnæ,</p>
+<p>Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,</p>
+<p>Scævola; nec tanta vitam jam strage volebat,</p>
+<p>Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.</p>
+<p>Is postquam frangi res, atque augescere vidit</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Exitium, «Brevis hoc vitæ, quodcumque relictum,</p>
+<p>Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,</p>
+<p>Ni decori sat sint pariendo tempora leti.»</p>
+<p>Dixit: et in medios, qua dextera concita Pœni</p>
+<p>Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.</p>
+
+<span class = "pagenum">575</span>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_380" id = "line9_380"> </a>
+Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem</p>
+<p>Induere excelso cæsi gestamina trunco,</p>
+<p>Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.</p>
+<p>Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu</p>
+<p>Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Nec Gabari Sicchæque virum tenuere furentes</p>
+<p>Concordi virtute manus; sed perdidit acer,</p>
+<p>Dum stat, decisam Gabar inter prælia dextram.</p>
+<p>At Siccha auxilium, magno turbante dolore,</p>
+<p>Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Subcidit, ac nudæ sero vestigia plantæ</p>
+<p>Damnavit, dextraque jacet morientis amici.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_392" id = "line9_392"> </a>
+Tandem convertit fatalia tela Nealcæ</p>
+<p>Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,</p>
+<p>Nomine tam claro stimulante, ad præmia cædis.</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis</p>
+<p>Depulerat torrens, raptum contorquet in ora</p>
+<p>Turbidus: incusso crepuerunt pondere malæ,</p>
+<span class = "pagenum">576</span>
+<p>Ablatusque viro vultus: concreta cruento</p>
+<p>Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Orbibus elisis et trunca lumina fronte.</p>
+<p>Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro</p>
+<p>Conatus, metuensque viro superesse cadenti.</p>
+<p>Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus</p>
+<p>Paupertas; sacro juvenes Præneste creati</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.</p>
+<p>Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto</p>
+<p>Mens ævo, ac parvis dives concordia rebus.</p>
+<p>Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum</p>
+<p>Id Fortuna dedit, junctam inter prælia mortem.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Arma fuere decus victori bina Symætho.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_411" id = "line9_411"> </a>
+Sed longum tanto lætari munere casus</p>
+<p>Haud licitum Pœnis: aderat terrore minaci</p>
+<span class = "pagenum">577</span>
+<p>Scipio, conversæ miseratus terga cohortis,</p>
+<p>Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Curio, et a primo descendens consule Brutus.</p>
+<p>Atque his fulta viris acies repararet ademtum</p>
+<p>Mole nova campum, subito ni turbine Pœnus</p>
+<p>Agmina frenasset jam procurrentia ductor.</p>
+<p>Isque ut Varronem procul inter prælia vidit,</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Et juxta sagulo circumvolitare rubenti</p>
+<p>Lictorem; «Nosco pompam, atque insignia nosco:</p>
+<p>Flaminius modo talis,» ait. Tum fervidus acrem</p>
+<p>Ingentis clipei tonitru prænuntiat iram.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_424" id = "line9_424"> </a>
+Heu miser! æquari potuisti funere Paulo,</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum</p>
+<p>Hannibalis cecidisse manu. Quam sæpe querere,</p>
+<p>Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?</p>
+<p>Nam, rapido subitam portans in morte salutem</p>
+<p>Procursu, cœpta in sese discrimina vertit</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Scipio: nec Pœnum, quamquam est ereptus opimæ</p>
+<span class = "pagenum">578</span>
+<p>Cædis honor, mutasse piget majore sub hoste</p>
+<p>Prælia, et erepti Ticina ad flumina patris</p>
+<p>Exigere oblato tandem certamine pœnas.</p>
+<p>Stabant educti diversis orbis in oris,</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Quantos non alio vidit concurrere tellus</p>
+<p>Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor</p>
+<p>Anteibat Latius, melior pietate fideque.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_438" id = "line9_438"> </a>
+Desiluere cava turbati ad prælia nube,</p>
+<p>Mavors Scipiadæ metuens, Tritonia Pœno;</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambæ</p>
+<p>Contremuere acies: ater, qua pectora flectit</p>
+<p>Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,</p>
+<p>Sibilaque horrificis torquet serpentibus ægis.</p>
+<p>Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Ut credas, oculi; summaque in casside largus</p>
+<span class = "pagenum">579</span>
+<p>Undantes volvit flammas ad sidera vertex.</p>
+<p>At Mavors, moto proturbans aera telo,</p>
+<p>Et clipeo campum involvens, Ætnæa Cyclopum</p>
+<p>Munere fundentem loricam incendia gestat,</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Ac pulsat fulva consurgens æthera crista.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_451" id = "line9_451"> </a>
+Ductores pugnæ intenti, quantumque vicissim</p>
+<p>Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes</p>
+<p>Sensere advenisse Deos, et, lætus uterque</p>
+<p>Spectari Superis, addebant mentibus iras.</p>
+
+<span class = "linenum">455</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_455" id = "line9_455"> </a>
+Jamque ictu valido libratam a pectore Pœni</p>
+<p>Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:</p>
+<p>Et Gradivus, opem Divæ portare ferocis</p>
+<p>Exemplo doctus, porgebat protinus ensem</p>
+<p>Ætnæum in pugnas juveni, ac majora jubebat.</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente</p>
+<span class = "pagenum">580</span>
+<p>Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens</p>
+<p>Lumina, turbato superavit Gorgona vultu.</p>
+<p>Erexere omnes inmania membra chelydri</p>
+<p>Ægide commota, primique furoris ad ictus</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.</p>
+<p>Hic Dea convulsam rapido conamine partem</p>
+<p>Vicini montis, scopulisque horrentia saxa</p>
+<p>In Martem furibunda jacit, longeque relatos</p>
+<p>Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.</p>
+
+<span class = "linenum">470</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_470" id = "line9_470"> </a>
+At non hæc Superum fallebant prælia regem.</p>
+<p>Demittit propere subcinctam nubibus Irim,</p>
+<p>Quæ nimios frenet motus, ac talia fatur:</p>
+<p>«I, Dea, et Œnotris velox adlabere terris,</p>
+<p>Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Nec speret fixas Parcarum vertere leges:</p>
+<p>Dic etiam, Ni desistis (nam virus et æstus</p>
+<p>Flammiferæ novi mentis), nec conligis iram,</p>
+<p>Ægide præcellant quantum horrida fulmina nosces.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_479" id = "line9_479"> </a>
+Quæ postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,</p>
+<span class = "pagenum">581</span>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,</p>
+<p>«Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa</p>
+<p>Num fata avertet? cæloque arcebit ab alto</p>
+<p>Cernere Gargani ferventia cædibus arva?»</p>
+<p>Hæc effata, cava Pœnum in certamina nube</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_486" id = "line9_486"> </a>
+At Gradivus atrox remeantis in æthera Divæ</p>
+<p>Abscessu revocat mentes, fusosque per æquor</p>
+<p>Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri</p>
+<p>Restituit pugnæ. Convertunt signa, novamque</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Instaurant Itali, versa formidine, cædem;</p>
+<p>Quum ventis positus custos, cui flamina carcer</p>
+<p>Imperio compressa tenet, cælumque ruentes</p>
+<p>Eurique, et Boreæ parent, Corique, Notique,</p>
+<p>Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,</p>
+<span class = "pagenum">582</span>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Regnantem Ætolis Vulturnum in prælia campis</p>
+<p>Effrenat: placet hic iræ exitiabilis ultor.</p>
+<p>Qui, se postquam Ætnæ mersit candente barathro,</p>
+<p>Concepitque ignes, et flammea protulit ora,</p>
+<p>Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Perflat, agens cæcam glomerato pulvere nubem.</p>
+<p><a name = "line9_501" id = "line9_501"> </a>
+Eripuere oculos auræ, vocemque, manusque:</p>
+<p>Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)</p>
+<p>Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis</p>
+<p>Jussa lætatur rabie. Tum mole ruinæ</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Sternuntur tellure et miles, et arma, tubæque;</p>
+<p>Atque omnis retro flatu obcursante refertur</p>
+<p>Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.</p>
+<p>Atque idem flatus Pœnorum tela secundant,</p>
+<span class = "pagenum">583</span>
+<p>Et velut amento contorta hastilia turbo</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.</p>
+<p>Tum, denso fauces præclusus pulvere, miles</p>
+<p>Ignavam mortem compresso mæret hiatu.</p>
+<p>Ipse, caput flavum caligine conditus atra,</p>
+<p>Vulturnus, multaque comam perfusus arena,</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;</p>
+<p>Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,</p>
+<p>Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.</p>
+<p>Interdum intentos pugnæ, et jam jamque ferentes</p>
+<p>Hostili jugulo ferrum, conamine ducto</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.</p>
+<p><a name = "line9_521" id = "line9_521"> </a>
+Nec satis Ausonias passim fœdare cohortes,</p>
+<p>In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,</p>
+<p>Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.</p>
+
+<span class = "pagenum">584</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_524" id = "line9_524"> </a>
+Quæ dum Romuleis exercet prælia turmis</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Æolius furor, et Martem subcendit in iras,</p>
+<p><a name = "line9_526" id = "line9_526"> </a>
+Adfatur virgo socia Junone parentem:</p>
+<p>«Quantos Gradivus fluctus in Punica castra</p>
+<p>(Respice) agit, quantisque furens se cædibus inplet!</p>
+<p>Nunc, quæso, terris descendere non placet Irim?</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet</p>
+<p>Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),</p>
+<p>Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnæ</p>
+<p>Hannibalem Libyæ pelli florentibus annis</p>
+<p>Vita, atque exstingui primordia tanta negabam.»</p>
+
+<span class = "linenum">535</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_535" id = "line9_535"> </a>
+Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,</p>
+<p>«Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum</p>
+<p>Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum</p>
+<p>Antistet, conjux, Superis tua, discute telo</p>
+<span class = "pagenum">585</span>
+<p>Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu</p>
+<p>Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_542" id = "line9_542"> </a>
+Contra quæ miti respondet Jupiter ore:</p>
+<p>«Certatis fatis, et spes extenditis ægras.</p>
+<p>Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis</p>
+<p>Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.</p>
+<p>At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,</p>
+<p>(Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.</p>
+<p>Nec longe cladis metæ: venit hora diesque,</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_551" id = "line9_551"> </a>
+Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,</p>
+<p>Quæ revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.</p>
+<span class = "pagenum">586</span>
+<p>Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas</p>
+<p>Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubæque,</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_556" id = "line9_556"> </a>
+Ut patuit liber Superum certamine tandem,</p>
+<p>Laxatusque Deo campus, ruit æquore ab imo</p>
+<p>Pœnus, quo sensim cælestia fugerat arma,</p>
+<p>Magna voce trahens equitemque, virosque, feræque</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Turrigeræ molem, tormentorumque labores.</p>
+<p>Atque ubi turbantem leviores ense catervas</p>
+<p>Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis</p>
+<p>Ira genis, «Quænam Furiæ, quisve egit in hostem,</p>
+<p>En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis</p>
+<p>Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras</p>
+<p>Sit satis evasisse manus.» Atque inde superbis</p>
+<p>Hasta comes dictis murali turbine pectus</p>
+<p>Transforat, et voces venturas occupat ictu.</p>
+
+<span class = "linenum">570</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_570" id = "line9_570"> </a>
+Nec ferro sævire sat est: adpellitur atra</p>
+<p>Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.</p>
+<span class = "pagenum">587</span>
+<p>Nam, prævectus equo, moderantem cuspide Lucas</p>
+<p>Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,</p>
+<p>Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Inmane stridens agitur, crebroque coacta</p>
+<p>Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.</p>
+<p>Liventi dorso turris, flammaque, virisque,</p>
+<p>Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando</p>
+<p>Saxorum super arma ruit, passimque volanti</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.</p>
+<p>Stat niveis longum stipata per agmina vallum</p>
+<p>Dentibus, atque ebori præfixa comminus hasta</p>
+<p>Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.</p>
+<p><a name = "line9_584" id = "line9_584"> </a>
+Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;</p>
+<p>Clamantemque ferens calcata per agmina portat.</p>
+<p>Nec levius, Tadio lævum qua tegmine thorax</p>
+<span class = "pagenum">588</span>
+<p>Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,</p>
+<p>Corpore non læso, penetrarunt spicula dentis,</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.</p>
+<p>Haud excussa novi virtus terrore pericli.</p>
+<p>Utitur ad laudem casu, geminumque citato</p>
+<p>Vicinus fronti lumen transverberat ense.</p>
+<p>Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Vulnere, et erectis excussam cruribus alte</p>
+<p>Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.</p>
+<p>Arma, virique simul, spoliataque bellua visu</p>
+<p>Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_599" id = "line9_599"> </a>
+Spargi flagrantes contra bellantia monstra</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Dardanius tædas victor jubet, et facis atræ,</p>
+<p>Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.</p>
+<p>Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent</p>
+<p>Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro</p>
+<p>Ignis edax vento per propugnacula fertur.</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor</p>
+<span class = "pagenum">589</span>
+<p>Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,</p>
+<p>Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta</p>
+<p>Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor.</p>
+<p>It fera candenti torrente bitumine corpus</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Amens, et laxo diducit limite turmas.</p>
+<p>Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;</p>
+<p>Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.</p>
+<p>Uritur inpatiens, et magni corporis æstu</p>
+<p>Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Donec vicini tandem se fluminis undis</p>
+<p>Præcipitem dedit, et, tenui decepta liquore</p>
+<p>Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis</p>
+<p>Exstantem ripis flammam: tum denique sese</p>
+<p>Gurgitis inmersit molem capiente profundo.</p>
+
+<span class = "linenum">620</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_620" id = "line9_620"> </a>
+At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis</p>
+<p>Igne calet, circumfusi Rhœteia pubes</p>
+<p>Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo</p>
+<p>Eminus incessunt: ut qui castella per altos</p>
+<p>Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Ausus digna viro, fortuna digna secunda,</p>
+<p>Extulerat dextram atque adversum comminus ensem</p>
+<p>Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum</p>
+<span class = "pagenum">590</span>
+<p>Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri</p>
+<p>Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Et superas alte miserum jaculata per auras</p>
+<p>Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_632" id = "line9_632"> </a>
+Has inter clades viso Varrone sub armis</p>
+<p>Increpitans Paulus, «Quin imus comminus, inquit,</p>
+<p>Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Staturum ante tuos currus promisimus urbi?</p>
+<p>Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!</p>
+<p>Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,</p>
+<p>Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,</p>
+<p>Varronem, Hannibalemve magis.» Dum talia Paulus,</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Urget præcipites Libys, atque in terga ruentum</p>
+<p>Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,</p>
+<p>Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.</p>
+<span class = "pagenum">591</span>
+<p>Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_644" id = "line9_644"> </a>
+Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Avia diducto, convertit Varro, manuque</p>
+<p>Cornipedem inflectens, «Das, inquit, patria, pœnas,</p>
+<p>Quæ, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.</p>
+<p>Quænam autem mentis, vel quæ discordia fati,</p>
+<p>Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem</p>
+<p>Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.</p>
+<p>Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum</p>
+<p>Hos referam populo fasces? atque ora per urbes</p>
+<p>Iratas spectanda dabo? et, quo sævius ipse</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line9_656" id = "line9_656"> </a>
+Plura indignantem telis propioribus hostes</p>
+<p>Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">592</span>
+
+<h2><a name = "liber10" id = "liber10">
+LIBER DECIMUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib10_arg" id = "lib10_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Paulus</span>, suis ad virtutem
+inflammatis, aliquot locis prælium restituit, et concitato impetu
+confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni juveni circumfusi,
+consule conspecto trepide pedem referunt, et ingenti cæde prosternuntur;
+<a href = "#line10_1">1-30</a>.</p>
+
+<p>Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres,
+Labienus, Ocris et Opiter, cum Mæcenate diversis vulneribus concidunt;
+<a href = "#line10_31">31-41</a>.</p>
+
+<p>Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno,
+in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga salutem
+quærat, neque vitam suam, in qua salus reipublicæ nitatur, in maximum
+temere discrimen adducat; <a href = "#line10_42">42-58</a>.</p>
+
+<p>At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et
+ferociter in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem,
+obtruncat; <a href = "#line10_59">59-82</a>.</p>
+
+<p>Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quærendi absterrere
+conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestæ Mauri induta, ut Pœnum a
+sævo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad
+Aufidum perpetrare cædem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe
+diversam campi partem citatim contendit; <a href =
+"#line10_83">83-91</a>.</p>
+
+<p>Ubi Cristam cum sex filiis occidit; <a href =
+"#line10_92">92-169</a>.</p>
+
+<p>Paulus contra ingentem Pœnorum stragem edit, et Phorcyn interficit;
+<a href = "#line10_170">170-184</a>.</p>
+
+<p>Interea complures Numidæ ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem
+recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis,
+fraudulenti homines, adreptis cæsorum scutis armisque, adversam
+Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum
+abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; <a href =
+"#line10_185">185-201</a>.</p>
+
+<p>Multos præterea Romanos vis et furor Vulturni,
+<span class = "pagenum">593</span>
+nubes pulveris in ora eorum volventis, præcipites ad Aufidum agit, et
+una cum Curione, qui effusum suorum cursum obposito corpore reprimere
+conatur, fluvio inmergit; <a href = "#line10_202">202-214</a>.</p>
+
+<p>Paulus ipse cæco impetu in victores Pœnos fertur, et Viriathum, cæde
+Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem, interimit;
+<a href = "#line10_215">215-231</a>.</p>
+
+<p>Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore
+obpletus in propinquo considet scopulo; <a href =
+"#line10_232">232-246</a>.</p>
+
+<p>Tum Pœni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo
+super cadavera vehitur, inter quæ saucius jacet Piso, qui subrecta hasta
+ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; <a href =
+"#line10_247">247-259</a>.</p>
+
+<p>Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi
+sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc
+pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum
+sit; <a href = "#line10_260">260-275</a>.</p>
+
+<p>Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestæ fugæ
+repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam
+advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat; <a href =
+"#line10_276">276-291</a>.</p>
+
+<p>Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad
+ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique
+cinctus vir magnus telis obruitur; <a href =
+"#line10_291">291-308</a>.</p>
+
+<p>Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus
+repletur; <a href = "#line10_309">309-325</a>.</p>
+
+<p>Noctis interventu prælium dirimitur, et Hannibal ferox victoria,
+minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die
+Romam proficisci constituit; <a href = "#line10_326">326-336</a>.</p>
+
+<p>Temerario huic consilio Juno, et furoris Pœni, et iræ Jovis,
+fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium
+Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis
+fulminibus et cælesti voce perterreri atque repelli sibi videtur;
+<a href = "#line10_337">337-370</a>.</p>
+
+<p>Expergefacto lætus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a
+Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non
+dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; <a href =
+"#line10_371">371-376</a>.</p>
+
+<p>Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum,
+vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen prætextu juveni
+ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet; <a href
+= "#line10_377">377-386</a>.</p>
+
+<p>Interea residuæ Romanorum copiæ deformi agmine, sine ducibus, signis,
+armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium
+abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi
+præducenda, portis muniendis, cæcisque stilis in campo conserendis
+occupantur; <a href = "#line10_387">387-414</a>.</p>
+
+<span class = "pagenum">594</span>
+<p>Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce
+Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant;
+<a href = "#line10_415">415-425</a>.</p>
+
+<p>Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare
+cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; <a href =
+"#line10_426">426-448</a>.</p>
+
+<p>Quæ dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero
+stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula præbet; <a href =
+"#line10_449">449-453</a>.</p>
+
+<p>Præcipue convertit omnes equus Clœlii, qui, a Bageso captus, eum
+excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu
+advolat, et inflexis pedibus adscendendum præbet dorsum; <a href =
+"#line10_454">454-471</a>.</p>
+
+<p>Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat,
+et e Cinna, qui a Romanis ad Pœnos transfugerat, comperit, Clœlium genus
+duxisse a Clœlia virgine, quæ obses tradita Porsenæ, Clusino regi,
+deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; <a href =
+"#line10_472">472-502</a>.</p>
+
+<p>Inter hæc milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus
+grave et deformatum, e strage cæsorum eruunt; <a href =
+"#line10_503">503-512</a>.</p>
+
+<p>Hannibal de morte quidem tanti viri lætatur, sed sibi similem
+aliquando exoptat; <a href = "#line10_513">513-523</a>.</p>
+
+<p>Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et
+in illis cadavera Pœnorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma
+Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; <a href =
+"#line10_524">524-557</a>.</p>
+
+<p>Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis
+insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiæ magni viri, etsi non
+pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur; <a href =
+"#line10_558">558-577</a>.</p>
+
+<p>Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris
+tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent, et
+hostem contemtu tantum cunctari putarent; <a href =
+"#line10_578">578-591</a>.</p>
+
+<p>Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi
+cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia
+templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriæ, ad quam
+defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et
+inpavidi; <a href = "#line10_592">592-604</a>.</p>
+
+<p>Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad
+urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; <a href =
+"#line10_605">605-614</a>.</p>
+
+<p>Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium,
+iracundiæ remedium solatiumque doloris ex aliorum pœnis petere, neque
+hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli
+creatus sit; <a href = "#line10_615">615-622</a>.</p>
+
+<p>Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt,
+quod de republica non desperaverit; <a href =
+"#line10_623">623-629</a>.</p>
+
+<p>Ipse vero consul culpæ conscientia
+<span class = "pagenum">595</span>
+et indignationis popularis pœnarumque metu perculsus, oculis
+lacrimantibus et in terram demissis ad urbem adcedit, neque a lictoribus
+populum submoveri patitur; <a href = "#line10_630">630-639</a>.</p>
+
+<p>Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus
+subcurrendum rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex
+servitiis armari, delectuque edito juniores et quosdam adeo prætextatos
+scribi jubent; <a href = "#line10_640">640-649</a>.</p>
+
+<p>Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam
+traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; <a href =
+"#line10_650">650-658</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line10_1" id = "line10_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Paulus</span>, ut adversam videt increbrescere
+pugnam,</p>
+<p>Ceu fera, quæ, telis circumcingentibus, ultro</p>
+<p>Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,</p>
+<p>In medios fert arma globos, seseque periclis</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.</p>
+<p>Increpat horrendum, «Perstate, et fortiter, oro,</p>
+<p>Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga</p>
+<p>Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,</p>
+<span class = "pagenum">596</span>
+<p>Nil superest: idem sedes adeuntibus imas</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Hic vobis dux Paulus erit.» Velocius inde</p>
+<p>Hæmonio Borea, pennaque citatior ibat,</p>
+<p>Quæ redit in pugnas fugientis arundine Parthi:</p>
+<p>Atque, ubi certamen primi ciet inmemor ævi</p>
+<p>Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus</p>
+<p>Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_17" id = "line10_17"> </a>
+Abscessere retro, pavidique in terga relatos</p>
+<p>Abduxere gradus: ut lætus valle remota</p>
+<p>Quum capream venator agit, fessamque propinquo</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,</p>
+<p>Si ferus adverso subitum se protulit antro,</p>
+<p>Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una</p>
+<p>Et color, et sanguis, et tela minora periclo;</p>
+<p>Nec jam speratæ cura est in pectore prædæ.</p>
+<span class = "pagenum">597</span>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Nunc in restantes mucronem comminus urget,</p>
+<p>Nunc trepidos ac terga mala formidine versos</p>
+<p>Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,</p>
+<p>Et sævire juvat: cadit ingens nominis expers</p>
+<p>Uni turba viro; atque alter si detur in armis</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_31" id = "line10_31"> </a>
+Tandem inclinato cornu sine more ruebat.</p>
+<p>Prima acies, non parca fugæ. Labienus et Ocris</p>
+<p>Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle</p>
+<p>Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Miserunt muris: junxit fera tempora leti</p>
+<p>Sidonius non consimili discrimine miles:</p>
+<p>Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;</p>
+<p>Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, cæsis.</p>
+<p>Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Mæcenas, cui Mæonia venerabile terra,</p>
+<span class = "pagenum">598</span>
+<p>Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.</p>
+<p><a name = "line10_42" id = "line10_42"> </a>
+Per medios agitur, projecto lucis amore</p>
+<p>Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur</p>
+<p>Aspera, si obcumbat ductore superstite Pœno.</p>
+
+<span class = "linenum">45</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_45" id = "line10_45"> </a>
+Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,</p>
+<p>Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)</p>
+<p>In faciem pavidi Juno conversa Metelli,</p>
+<p>«Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,</p>
+<p>Incassumque moves, fato renuente, furores?</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Si superest Paulus, restant Æneia regna;</p>
+<p>Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem</p>
+<p>Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus</p>
+<p>Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi</p>
+<p>(Tam lætus bello est) ausit certare Tonanti.</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis</p>
+<p>Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.</p>
+<p>Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto</p>
+<p>Huc nostris majorem animam: mox bella capesses.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_59" id = "line10_59"> </a>
+Ad quæ suspirans ductor, «Mortemne sub armis</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostræ</p>
+<span class = "pagenum">599</span>
+<p>Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?</p>
+<p>I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela</p>
+<p>Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,</p>
+<p>Intactusque abeas, atque intres mœnia Romæ</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Cum Varrone simul: talin’, pavidissime, dignum</p>
+<p>Me vita, pulchraque indignum morte putasti?</p>
+<p>Quippe furit Pœnus, qui nunc contraria bella</p>
+<p>Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altæ</p>
+<p>Virtutis patrum! quando certamen inire,</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Cuive virum mallem memet componere, quam qui</p>
+<p>Et victus dabit et victor per secula nomen?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_72" id = "line10_72"> </a>
+Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,</p>
+<p>Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum</p>
+<p>Agmina, et in densis furantem membra maniplis</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Per conferta virum et stipata umbonibus arma</p>
+<p>Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.</p>
+<p>Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,</p>
+<span class = "pagenum">600</span>
+<p>Erroresque feræ sollers per devia mersa</p>
+<p>Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;</p>
+<p>Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,</p>
+<p>Deprendit spissis arcana cubilia dumis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_83" id = "line10_83"> </a>
+At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis</p>
+<p>Nequidquam fuit, et consul non desinit iræ,</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>In faciem Mauri rursus mutata Gelestæ,</p>
+<p>Avocat ignarum sævo a certamine Pœnum.</p>
+<p>«Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,</p>
+<p>O decus æternum Carthaginis! horrida juxta</p>
+<p>Stagnantes consul molitur prælia ripas;</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Et laus haud alio major datur hoste peremto.»</p>
+<p>Hæc ait; et juvenem diversa ad prælia raptat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_92" id = "line10_92"> </a>
+Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;</p>
+<p>Cristæ nomen erat: bis terni juncta ferebant</p>
+<span class = "pagenum">601</span>
+<p>Arma senem circa nati; pauperque penatum,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros</p>
+<p>Bellator populos, factis et cæde docebat</p>
+<p>Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.</p>
+<p>Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,</p>
+<p>Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Innumero cum turre feram, facibusque sequutis</p>
+<p>Ardentem monstri spectabat læta ruinam;</p>
+<p>Quum subitus galeæ fulgor, conoque coruscæ</p>
+<p>Majore intremuere jubæ: nec tarda senectus;</p>
+<p>(Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Sæva parens ultro in certamina, et addere passim</p>
+<p>Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,</p>
+<p>Aut quæ flagrarent galea, exhorrescere flammas.</p>
+<span class = "pagenum">602</span>
+<p>Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido</p>
+<p>Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,</p>
+<p>Explorat dubios Phœbea lampade natos.</p>
+<p>Jamque suis daret ut pugnæ documenta vocatis,</p>
+<p>En medias hasta velox prætervolat auras.</p>
+<p>Hæsit multiplici non alte cuspis in auro,</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Ac senium invalido dependens prodidit ictu.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_116" id = "line10_116"> </a>
+Cui Pœnus: «Quinam ad cassos furor inpulit ictus</p>
+<p>Exsanguem senio dextram? vix prima momordit</p>
+<p>Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.</p>
+<span class = "pagenum">603</span>
+<p>En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>A nobis melius discet bellare juventus.»</p>
+<p>Sic propria miseri transfigit pectora corno.</p>
+<p>At contra (horrendum) bis terna spicula dextra</p>
+<p>Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastæ.</p>
+<p>Haud secus ac Libyca fetam tellure leænam</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Venator premit obsesso quum Maurus in antro,</p>
+<p>Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant</p>
+<p>Nondum sat firmo catuli certamina dente.</p>
+<p>Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,</p>
+<p>Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,</p>
+<p>Aut per tot cædes actum satis; iraque anhelat,</p>
+<p>Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti</p>
+<p>Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_134" id = "line10_134"> </a>
+Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:</p>
+<p>«Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni</p>
+<span class = "pagenum">604</span>
+<p>Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat</p>
+<p>Tegmina, jam stultæ fructus pietatis habebit.»</p>
+<p>Hæc fatus jaculo Lucam, qui maximus ævi,</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens</p>
+<p>Arma super fratrum resupino concidit ore.</p>
+<p>Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum</p>
+<p>Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum</p>
+<p>Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,</p>
+<p>Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)</p>
+<p>Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,</p>
+<p>Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa</p>
+<p>Inliso saxo, qua spina interstruit artus,</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Obcumbit; fratrisque videt labentia membra</p>
+<p>Quercentis, quem funda procul per inane voluta</p>
+<p>Sopierat, dum supremam Telesinus in auras</p>
+<p>Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_154" id = "line10_154"> </a>
+At fessus mærore simul, cursuque, metuque,</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Et tamen haud iræ vacuus, non certa per æquor</p>
+<p>Interdum insistens Perusinus membra ferebat.</p>
+<span class = "pagenum">605</span>
+<p>Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis</p>
+<p>Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum</p>
+<p>Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Tentarat precibus sævum lenire furorem;</p>
+<p>Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,</p>
+<p>Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.</p>
+<p>Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro</p>
+<p>Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Æsculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus</p>
+<p>Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per ævum</p>
+<p>Æthereo ramos populantur sulfure flammæ;</p>
+<p>Donec victa Deo late procumbit, et omnem</p>
+<p>Conlabens operit spatioso stipite prolem.</p>
+
+<span class = "linenum">170</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_170" id = "line10_170"> </a>
+Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor</p>
+<p>Molitur, Paulus, numerosa cæde futuram</p>
+<p>Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat</p>
+<p>Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris</p>
+<p>Herculeæ Calpes, cælatus Gorgone parmam,</p>
+<span class = "pagenum">606</span>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Unde genus tristique Deæ manabat origo.</p>
+<p>Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem</p>
+<p>Nomina saxificæ monstrosa e stirpe Medusæ,</p>
+<p>Dum lævum petit incumbens violentius inguen,</p>
+<p>Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Adflictumque premens, tergo qua balteus imo</p>
+<p>Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,</p>
+<p>Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem</p>
+<p>Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,</p>
+<p>Et subit Ætolos Atlanticus adcola campos.</p>
+
+<span class = "linenum">185</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_185" id = "line10_185"> </a>
+Has inter strages rapido terrore coorti</p>
+<p>Invadunt terga, atque averso turbine miscent</p>
+<p>Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos</p>
+<span class = "pagenum">607</span>
+<p>Hanc ipsam pugnæ rector formarat ad artem:</p>
+<p>Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam</p>
+<p>In cædes aciem pone atque in terga ruentes</p>
+<p>Præcipitant: non hasta viro, non deficit ensis.</p>
+<p>E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.</p>
+<p>Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste</p>
+<p>Auferri signum, connisus corpore toto</p>
+<p>Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.</p>
+<p>Ac dum comprensam cæso de corpore prædam</p>
+<p>Avellit, tardeque manus moribunda remittit,</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi</p>
+<p>Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_202" id = "line10_202"> </a>
+Hæc inter, veluti nondum satiasset Enyo</p>
+<p>Iras sæva truces, sublatum pulvere campum</p>
+<p>Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Jamque reluctantes stridens inmane procella</p>
+<span class = "pagenum">608</span>
+<p>Per longum tulit ad campi suprema, cavisque</p>
+<p>Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.</p>
+<p>Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus ævi</p>
+<p>Servabat tacito, non felix Curio, leto.</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Namque, furens animi dum consternata moratur</p>
+<p>Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,</p>
+<p>In præceps magna propulsus mole ruentum</p>
+<p>Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus</p>
+<p>Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.</p>
+
+<span class = "linenum">215</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_215" id = "line10_215"> </a>
+Ingens ferre mala, et Fortunæ subdere colla</p>
+<p>Nescius, adversa fronte incurrebat in arma</p>
+<p>Vincentum consul: pereundi Martius ardor,</p>
+<p>Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;</p>
+<p>Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberæ</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Magnanimus terræ, juxta atque ante ora furentis</p>
+<p>Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.</p>
+<p>Heu dolor! heu lacrimæ! Servilius optima belli,</p>
+<p>Post Paulum belli pars optima, conruit ictu</p>
+<p>Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram</p>
+<p>Consul, et insani quamquam contraria venti</p>
+<p>Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,</p>
+<span class = "pagenum">609</span>
+<p>Squalentem rumpens ingestæ torvus arenæ</p>
+<p>Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Carmina pulsata fundentem barbara cætra</p>
+<p>Invadit, lævæque fodit vitalia mammæ.</p>
+<p><a name = "line10_232" id = "line10_232"> </a>
+Hic fuit extremus cædum labor: addere bello</p>
+<p>Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est</p>
+<p>Uti, Roma, tibi posthac ad prælia Paulo.</p>
+
+<span class = "linenum">235</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_235" id = "line10_235"> </a>
+Saxum ingens, vasto libratum pondere, cæca</p>
+<p>Venit in ora manu, et, perfractæ cassidis æra</p>
+<p>Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.</p>
+<p>Inde pedem referens, labentia membra propinquo</p>
+<p>Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Sedit terribilis clipeum super ore cruento:</p>
+<p>Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,</p>
+<p>Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,</p>
+<p>Stat teli patiens media tremebundus arena,</p>
+<p>Ac, manante jubis rictuque et naribus unda</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,</p>
+<span class = "pagenum">610</span>
+<p>Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_247" id = "line10_247"> </a>
+Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato</p>
+<p>Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,</p>
+<p>Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Obrutus hic telis ferri per corpora Piso</p>
+<p>Rectorem ut vidit Libyæ, connisus in hastam</p>
+<p>Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,</p>
+<p>Conlapsoque super nequidquam incumbere cœptat:</p>
+<p>Quum Pœnus, propere conlecto corpore, quamquam</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;</p>
+<p>«Umbræne Ausoniæ rediviva in bella retractant</p>
+<p>Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?»</p>
+<p>Sic ait, atque ægrum cœptanti adtollere corpus</p>
+<p>Arduus insurgens totum permiscuit ensem.</p>
+
+<span class = "linenum">260</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_260" id = "line10_260"> </a>
+Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,</p>
+<p>Lentulus effusis campum linquebat habenis;</p>
+<p>Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,</p>
+<span class = "pagenum">611</span>
+<p>Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.</p>
+<p>Mens abiit; puduitque fugæ: tum visa cremari</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus</p>
+<p>Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere</p>
+<p>Sorbentes Latium campi: «Quid deinde relictum,</p>
+<p>Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,</p>
+<p>Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Testor Cælicolas, inquit, ni damna gubernas</p>
+<p>Crudelis belli, vivisque in turbine tanto</p>
+<p>Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)</p>
+<p>Plus Varrone noces: cape, quæso, hunc, unice rerum</p>
+<p>Fessarum, cape cornipedem: languentia membra</p>
+<span class = "pagenum">612</span>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_276" id = "line10_276"> </a>
+Hæc inter, lacero manantem ex ore cruorem</p>
+<p>Ejectans, consul, «Macte o virtute paterna!</p>
+<p>Nec vero spes angustæ, quum talia restent</p>
+<p>Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis</p>
+<p>Claudantur portæ: ruet hæc ad mœnia pestis.</p>
+<p>Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenæ.</p>
+<p>Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta</p>
+<p>Quid superest vita, nisi cæcæ ostendere plebi</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem</p>
+<p>Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos</p>
+<p>Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo</p>
+<p>Pectora, nec manes tam parva intramus imago.</p>
+<p>Ille ego... Sed vano quid enim te demoror æger,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum</p>
+<span class = "pagenum">613</span>
+<p><a name = "line10_291" id = "line10_291"> </a>
+Eripe quadrupedem propere.» Tum Lentulus Urbem,</p>
+<p>Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,</p>
+<p>Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris</p>
+<p>Letifero cedens tandem, projectaque corpus</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Luctatur morti, et languentem pandit hiatum</p>
+<p>In vanos morsus, nec subficientibus iræ</p>
+<p>Ictibus, extrema lambit venabula lingua.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_298" id = "line10_298"> </a>
+Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti</p>
+<p>Gressum exsultantem, et securo cædis Iertæ</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Non exspectatum surgens defixerat ensem,</p>
+<p>Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa</p>
+<p>Exoptans animam certantem ponere dextra.</p>
+<p>Sed vicere virum coeuntibus undique telis</p>
+<p>Et Nomas, et Garamas, et Celtæ, et Maurus, et Astur.</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens</p>
+<span class = "pagenum">614</span>
+<p>Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,</p>
+<p>Æquares forsan Fabio: mors additur Urbi</p>
+<p>Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_309" id = "line10_309"> </a>
+Postquam spes Italum mentesque in consule lapsæ,</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Ceu truncus capitis, sævis exercitus armis</p>
+<p>Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.</p>
+<p>Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic</p>
+<p>Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.</p>
+<p>Passim signa jacent, quæ Samnis belliger, et quæ</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Sarrastes populi, Marsæque tulere cohortes;</p>
+<p>Transfixi clipei, galeæque, et inutile ferrum,</p>
+<p>Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore</p>
+<p>Cornipedum derepta fero spumantia frena.</p>
+<p>Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.</p>
+<p>Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto</p>
+<p>Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,</p>
+<p>Naufragium spargens operit freta; jamque per undas</p>
+<p>Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,</p>
+<span class = "pagenum">615</span>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Ac miseri fluitant revomentes æquora nautæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_326" id = "line10_326"> </a>
+At Pœnus, per longa diem certamina sævis</p>
+<p>Cædibus emensus, postquam eripuere furori</p>
+<p>Insignem tenebræ lucem, tum denique Martem</p>
+<p>Dimisit, tandemque suis in cæde pepercit.</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Sed mens invigilat curis, noctisque quietem</p>
+<p>Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,</p>
+<p>Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.</p>
+<p>Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,</p>
+<span class = "pagenum">616</span>
+<p>Dum fervet cruor, et perfusæ cæde cohortes,</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Destinat, ac jam claustra manu, jam mœnia flamma</p>
+<p>Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_337" id = "line10_337"> </a>
+Quo turbata viri conjux Saturnia cæpto,</p>
+<p>Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,</p>
+<p>Incautum ardorem atque avidas ad futile votum</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis</p>
+<p>Regnantem tenebris Somnum; quo sæpe ministro</p>
+<p>Edomita inviti componit lumina fratris.</p>
+<p>Atque huic adridens, «Non te majoribus, inquit,</p>
+<p>Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi</p>
+<p>Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos</p>
+<p>Inachiæ multa superandus nocte juvencæ.</p>
+<p>Ductori precor inmittas nova somnia Pœno,</p>
+<span class = "pagenum">617</span>
+<p>Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_351" id = "line10_351"> </a>
+Imperium celer exsequitur, curvoque volucris</p>
+<p>Per tenebras portat medicata papavera cornu.</p>
+<p>Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima</p>
+<p>Barcæi petiit juvenis, quatit inde soporas</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Devexo capiti pennas, oculisque quietem</p>
+<p>Inrorat, tangens Lethæa tempora virga.</p>
+<span class = "pagenum">618</span>
+<p>Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:</p>
+<p>Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim</p>
+<p>Cingere, et insultans adstare ad mœnia Romæ.</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Ipse refulgebat Tarpeiæ culmine rupis,</p>
+<p>Elata torquens flagrantia fulmina dextra,</p>
+<p>Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,</p>
+<p>Ac gelidis Anio trepidabat cærulus undis;</p>
+<p>Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:</p>
+<p>«Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;</p>
+<p>Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,</p>
+<p>Pœne, magis dabitur, nostrum quam scindere cælum.»</p>
+<p>Adtonitum visis, majoraque bella paventem</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;</p>
+<p><a name = "line10_371" id = "line10_371"> </a>
+Nec lux terribili purgavit imagine mentem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_372" id = "line10_372"> </a>
+Quos inter motus somni vanosque tumultus,</p>
+<span class = "pagenum">619</span>
+<p>Dedita per noctem reliquo cum milite castra</p>
+<p>Nuntiat, et prædam pleno trahit agmine Mago.</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Huic ductor lætas Tarpeio vertice mensas</p>
+<p>Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,</p>
+<p><a name = "line10_377" id = "line10_377"> </a>
+Celatis Superum monitis clausoque pavore,</p>
+<p>Vulnera et exhaustas sævo certamine vires,</p>
+<p>Ac nimium lætis excusat fidere rebus.</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis</p>
+<p>Terga juberetur muris, ac signa referre,</p>
+<p>«Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,</p>
+<p>Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis</p>
+<p>Munera destituis fato, patriamque moraris?</p>
+<span class = "pagenum">620</span>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros</p>
+<p>Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_387" id = "line10_387"> </a>
+Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,</p>
+<p>Jam Latius sese Canusina in mœnia miles</p>
+<p>Conligere, et profugos vicino cingere vallo,</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Cœperat: heu rebus facies inhonora sinistris!</p>
+<p>Non aquilæ, non signa viris, non consulis altum</p>
+<p>Imperium, non subnixæ lictore secures.</p>
+<p>Trunca atque ægra metu, ceu magna elisa ruina,</p>
+<p>Corpora debilibus nituntur sistere membris.</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Clamor sæpe repens, et sæpe silentia fixis</p>
+<p>In tellurem oculis, nudæ plerisque sinistræ</p>
+<p>Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:</p>
+<p>Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum</p>
+<p>Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>At multa thorax perfossus cuspide; et hærens</p>
+<p>Loricæ interdum Maurusia pendet arundo.</p>
+<p>Interdum mæsto socios clamore requirunt.</p>
+<p>Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,</p>
+<span class = "pagenum">621</span>
+<p>Curio deflentur; gravis illic Scævola bello.</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis</p>
+<p>Fata gemunt: ut vera mali præsentia nunquam</p>
+<p>Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.</p>
+<p>Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;</p>
+<p>Atque idem quantus dextra: sed cura futuri</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Quos premit, aut fossas instant præducere muris,</p>
+<p>Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;</p>
+<p>Quaque patet campus planis ingressibus hosti,</p>
+<p>Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,</p>
+<p>Et stilus occulitur, cæcum in vestigia telum.</p>
+
+<span class = "pagenum">622</span>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_415" id = "line10_415"> </a>
+Ecce, super clades et non medicabile vulnus,</p>
+<p>Relliquias belli atque inperdita corpora Pœnis</p>
+<p>Inpia formido ac major jactabat Erinnys.</p>
+<p>Trans æquor Tyrios enses atque arma parabant</p>
+<p>Punica et Hannibalem mutato evadere cælo.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,</p>
+<p>Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello</p>
+<p>Pectora degeneremque manum ad deformia agebat</p>
+<p>Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,</p>
+<p>Quîs sese occulerent, terras, quo nomina nulla</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Pœnorum, aut patriæ penetraret fama relictæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_426" id = "line10_426"> </a>
+Quæ postquam adcepit flammata Scipio mente,</p>
+<p>Quantus Sidonium contra, fera prælia miscens,</p>
+<span class = "pagenum">623</span>
+<p>Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,</p>
+<p>Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Cœpta viri, ruptis foribus sese arduus infert.</p>
+<p>Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum</p>
+<p>Mucronem, «Tarpeia, pater, qui templa, secundam</p>
+<p>Incolis a cælo sedem, et Saturnia nondum</p>
+<p>Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Ægide Gorgoneos virgo subcincta furores,</p>
+<p>Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,</p>
+<p>Perque caput, nullo levius mihi numine, patris</p>
+<p>Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna</p>
+<p>Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Ocius, en, testare Deos, si mœnia tædis</p>
+<span class = "pagenum">624</span>
+<p>Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,</p>
+<p>Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,</p>
+<p>Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,</p>
+<p>Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Pœnorum melior parietur gloria cæso.»</p>
+<p>His excussa incepta minis: jamque ordine jusso</p>
+<p>Obstringunt animas patriæ, dictataque jurant</p>
+<p>Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_449" id = "line10_449"> </a>
+Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Lustrabat campos, et sævæ tristia dextræ</p>
+<p>Facta recensebat, pertractans vulnera visu,</p>
+<p>Hannibal, et, magna circumstipante caterva,</p>
+<p>Dulcia præbebat trucibus spectacula Pœnis.</p>
+<p><a name = "line10_454" id = "line10_454"> </a>
+Quas strages inter, confossus pectora telis,</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Seminecem extremo vitam exhalabat in auras</p>
+<span class = "pagenum">625</span>
+<p>Murmure deficiens jam Clœlius, oraque nisu</p>
+<p>Languida vix ægro et dubia cervice levabat.</p>
+<p>Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem</p>
+<p>Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.</p>
+<p>Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui</p>
+<p>Stante cruore soli et mulctata cadavera cædi</p>
+<p>Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.</p>
+<p>Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>De more inflexis præbebat scandere terga</p>
+<p>Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.</p>
+<p>Milite non illo quisquam felicius acri</p>
+<span class = "pagenum">626</span>
+<p>Insultarat equo, vel si resupina citato</p>
+<p>Projectus dorso ferretur membra, vel idem</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Si nudo staret tergo, dum rapta volucris</p>
+<p>Transigeret cursu sonipes certamina campi.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_472" id = "line10_472"> </a>
+At Libys, humanos æquantem pectore sensus</p>
+<p>Haud parce miratus equum, quinam ille sinistræ</p>
+<p>Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Erogitat, letique simul compendia donat.</p>
+<p>Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,</p>
+<p>Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)</p>
+<p>«Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est</p>
+<p>Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Quæ Libycos renuit frenos, sub regibus olim</p>
+<span class = "pagenum">627</span>
+<p>Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,</p>
+<p>Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella</p>
+<p>Clusina venere domo: si Porsena fando</p>
+<p>Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.</p>
+
+<span class = "linenum">485</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_485" id = "line10_485"> </a>
+«Ille, ope Mæonia et populo subcinctus Etrusco,</p>
+<p>Certabat pulsos per bella reponere reges.</p>
+<p>Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus</p>
+<p>Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,</p>
+<p>Compressere odia, et positum cum fœdere bellum,</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda</p>
+<p>Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata</p>
+<p>Gens Italum pro laude pati! Bis Clœlia senos</p>
+<p>Nondum complerat primævi corporis annos,</p>
+<p>Una puellarum Laurentum, et pignora pacis</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Inter virgineas regi transmissa catervas</p>
+<p>(Facta virum sileo): rege hæc, et fœdere, et annis,</p>
+<p>Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim</p>
+<p>Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:</p>
+<span class = "pagenum">628</span>
+<p>Cui si mutasset sexum natura, reverti</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,</p>
+<p>Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est</p>
+<p>Et genus et clara memorandum virgine nomen.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_503" id = "line10_503"> </a>
+Talia dum pandit, vicinus parte sinistra</p>
+<p>Per subitum erumpit clamor: permixta ruina</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli</p>
+<p>Eruerant corpus media de strage jacentum.</p>
+<p>Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis</p>
+<p>Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna</p>
+<p>Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Pulvere canities atro, arentique cruore</p>
+<p>Squalebat barba, et perfracti turbine dentes</p>
+<p>Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_513" id = "line10_513"> </a>
+Quæ postquam adspexit geminatus gaudia ductor</p>
+<p>Sidonius: «Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,</p>
+<span class = "pagenum">629</span>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,</p>
+<p>Et populo consul totas edissere Cannas.</p>
+<p>Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,</p>
+<p>Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste</p>
+<p>Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Funere supremo et tumuli decoretur honore.</p>
+<p>Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus</p>
+<p>Major lætitiæ caussa es: quum fata vocabunt,</p>
+<p>Tale precor nobis, salva Carthagine, letum.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_524" id = "line10_524"> </a>
+Hæc ait, et socium mandari corpora terræ,</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,</p>
+<p>Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,</p>
+<p>Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,</p>
+<p>Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos</p>
+<p>Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albæ</p>
+<p>Populus alma comæ, validis adcisa lacertis,</p>
+<p>Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.</p>
+<span class = "pagenum">630</span>
+<p>Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,</p>
+<p>Ac, ferale decus, mæstas ad busta cupressos.</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Funereas tum deinde pyras certamine texunt</p>
+<p>Officium infelix et munus inane peremtis;</p>
+<p>Donec anhelantes stagna in Tartessia Phœbus</p>
+<p>Mersit equos, fugiensque polo Titania cæcam</p>
+<p>Orbita nigranti traxit caligine noctem.</p>
+
+<span class = "linenum">540</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_540" id = "line10_540"> </a>
+Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena</p>
+<p>Ignibus, atque sui terris rediere colores,</p>
+<p>Subponunt flammam, et manantia corpora tabo</p>
+<p>Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem</p>
+<p>Formido incerti casus, tacitusque pererrat</p>
+<span class = "pagenum">631</span>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui</p>
+<p>Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.</p>
+<p>At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo</p>
+<p>Ingenti mons armorum surgebat ad astra.</p>
+<p>Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:</p>
+<p>Primitias pugnæ et læti libamina belli</p>
+<p>Hannibal Ausonio cremat hæc de nomine victor,</p>
+<p>«Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,</p>
+<p>Arma electa dicat spirantum turba virorum.»</p>
+
+<span class = "linenum">555</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_555" id = "line10_555"> </a>
+Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis</p>
+<p>Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras</p>
+<p>Actus apex claro perfundit lumine campos.</p>
+<p><a name = "line10_558" id = "line10_558"> </a>
+Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo</p>
+<p>Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.</p>
+<span class = "pagenum">632</span>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti</p>
+<p>Stramine composuere toros: superaddita dona,</p>
+<p>Funereum decus; expertis invisus et ensis,</p>
+<p>Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,</p>
+<p>Tum laceri fasces, captæque in Marte secures.</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Non conjux native aderant, non juncta propinquo</p>
+<p>Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris</p>
+<p>Præcedens prisca exsequias decorabat imago.</p>
+<p>Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus</p>
+<p>Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui</p>
+<span class = "pagenum">633</span>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Murice suspirans inicit velamina, et auro</p>
+<p>Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:</p>
+<p>«I, decus Ausoniæ, quo fas est ire superbas</p>
+<p>Virtute et factis animas: tibi gloria leto</p>
+<p>Jam parta insigni: nostros Fortuna labores</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros.»</p>
+<p>Hæc Libys; atque repens crepitantibus undique flammis</p>
+<p>Æthereas anima exsultans evasit in auras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_578" id = "line10_578"> </a>
+Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;</p>
+<p>Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem</p>
+<p>Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,</p>
+<p>Ac stare Ausoniæ vacuum sine corpore nomen.</p>
+<span class = "pagenum">634</span>
+<p>Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,</p>
+<p>Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Ac delubra rapi, cædesque ante ora nefandæ</p>
+<p>Natorum, septemque arces fumare videntur.</p>
+<p>Lux una eversas bis centum in strage curules,</p>
+<p>Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat</p>
+<p>Millibus exhaustæ nutantia mœnia Romæ;</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,</p>
+<p>Nec socium numero pariter leviore peremto.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_592" id = "line10_592"> </a>
+Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus</p>
+<p>Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans</p>
+<p>Clamitat adtonitis Fabius: «Non ulla relicta est</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>(Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis</p>
+<p>Nequidquam armatos ausit subcedere muros.</p>
+<p>Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,</p>
+<span class = "pagenum">635</span>
+<p>Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma</p>
+<p>Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Nudate, et clipeos in bella refigite captos.</p>
+<p>Sat patriæ sumus, e numero si ad prælia noster</p>
+<p>Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis</p>
+<p>Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,</p>
+<p>Exsultare levis nudato corpore, Maurus.»</p>
+
+<span class = "linenum">605</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_605" id = "line10_605"> </a>
+Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,</p>
+<p>Varronem adventare vagus per mœnia rumor</p>
+<p>Spargit, et occulto perfundit pectora motu:</p>
+<p>Haud secus, ac fractæ rector si forte carinæ</p>
+<span class = "pagenum">636</span>
+<p>Litoribus solus vacuis ex æquore sospes</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve</p>
+<p>Jactato dextras, ipsamque odere salutem</p>
+<p>Unius amissa superantis puppe magistri.</p>
+<p>Quam restare viro labem, qui adcedere portis</p>
+<p>Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!</p>
+
+<span class = "linenum">615</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_615" id = "line10_615"> </a>
+Hos mulcens questus Fabius deforme docebat</p>
+<p>Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.</p>
+<p>Adversis etenim ferri non esse virorum,</p>
+<p>Qui Martem inscribant genti, non posse dolores</p>
+<p>Condere, et ex pœna solatia poscere luctus.</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum</p>
+<p>Inluxisse diem, quo castris viderit ire</p>
+<span class = "pagenum">637</span>
+<p>Varronem, quam quo videat remeare sine armis.</p>
+<p><a name = "line10_623" id = "line10_623"> </a>
+His dictis sedere minæ, et conversa repente</p>
+<p>Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Pœno</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Consulibus reputant cæsis erepta duobus.</p>
+<p>Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus</p>
+<p>Gratantum, magnaque actum se credere mente</p>
+<p>Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,</p>
+<p>Laomedontiadum non desperaverit urbi.</p>
+
+<span class = "linenum">630</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_630" id = "line10_630"> </a>
+Nec minus infelix culpæ, grandique pudore</p>
+<p>Turbatus, consul titubantem ad mœnia gressum</p>
+<p>Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,</p>
+<p>Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.</p>
+<p>Quod vero reduci tum se populusque Patresque</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Obferrent, non gratari; sed poscere natos</p>
+<p>Quisque suos, fratresque simul, miseræque parentes</p>
+<p>Ire videbantur laceranda ad consulis ora.</p>
+<p>Sic igitur muto lictore invectus in urbem,</p>
+<p>Damnatum Superis adspernabatur honorem.</p>
+
+<span class = "linenum">640</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line10_640" id = "line10_640"> </a>
+At Patres Fabiusque, procul mærore remoto,</p>
+<p>Præcipitant curas: raptim delecta juventa</p>
+<span class = "pagenum">638</span>
+<p>Servitia armantur; nec claudit castra saluti</p>
+<p>Postpositus pudor: infixum est Æneia regna</p>
+<p>Parcarum in leges quacumque reducere dextra,</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Proque arce, et sceptris, et libertatis honore</p>
+<p>Vel famulas armare manus. Primæva suorum</p>
+<p>Corpora prætexto spoliant velamine, et armis</p>
+<p>Insolitis cingunt: puerilis casside vultus</p>
+<p>Clauditur, atque hostis pubescere cæde jubetur.</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p><a name = "line10_650" id = "line10_650"> </a>
+Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro</p>
+<p>Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum</p>
+<p>Millia), miranti durarunt prodere Pœno.</p>
+<span class = "pagenum">639</span>
+<p>Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,</p>
+<p>Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Damnatis Siculas longe meritare per oras</p>
+<p>Inpositum, donec Latio decederet hostis.</p>
+<p>Hæc tum Roma fuit; post te cui vertere mores</p>
+<p>Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">640</span>
+
+<h2><a name = "liber11" id = "liber11">
+LIBER UNDECIMUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib11_arg" id = "lib11_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Post</span> Cannensem pugnam a Romanis ad
+Pœnos deficiunt Samnites, Bruttii, Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini,
+et Græcorum omnis fere ora, Tarentini, Crotonienses, Locrique, et
+Cisalpini omnes Galli; <a href = "#line11_1">1-27</a>.</p>
+
+<p>Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut
+Roma, originem habuit; <a href = "#line11_28">28-32</a>.</p>
+
+<p>Nam divitiæ, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem,
+peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et præterea plebs a
+Patribus dissentiebat; <a href = "#line11_33">33-54</a>.</p>
+
+<p>Ægram hanc civitatem ad Pœnos trahit Pacuvius, homo popularis, et
+malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, legatos
+Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e Campanis
+creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita animi civium
+suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; <a href =
+"#line11_55">55-63</a>.</p>
+
+<p>Hæc suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi
+Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed
+ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; <a href =
+"#line11_64">64-72</a>.</p>
+
+<p>Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui,
+qui Annium, prætorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia
+exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; <a href =
+"#line11_73">73-87</a>.</p>
+
+<p>Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata
+acerbioribus verbis perstringit; <a href = "#line11_88">88-97</a>.</p>
+
+<p>Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in
+Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter ferat;
+<a href = "#line11_97">97-108</a>.</p>
+
+<p>Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui
+citato gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti
+<span class = "pagenum">641</span>
+se fœdus cum Hannibale facturos esse edicunt; <a href =
+"#line11_109">109-113</a>.</p>
+
+<p>Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatæ Capuæ jam mente præsagiens,
+conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi serius
+Pœnis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos Romanorum
+honores ipsumque consulatum comparaturos esse; <a href =
+"#line11_114">114-129</a>.</p>
+
+<p>Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt,
+resque ab Hannibale gestas summis ad cælum efferunt laudibus; <a href =
+"#line11_130">130-154</a>.</p>
+
+<p>Decius solus, ne legati ad Pœnum mittantur, summa ope resistit
+gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in
+prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et
+ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et
+consanguineis, desciscere ad Hannibalem, fœderum ruptorem ferorumque
+populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; <a href =
+"#line11_155">155-188</a>.</p>
+
+<p>Nihilo secius fœdus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur
+præsidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne
+recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti
+ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, forti
+ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Pœnis, restituant se
+Romanis; <a href = "#line11_189">189-200</a>.</p>
+
+<p>Hæc quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese
+in castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Pœnus
+cum modico præsidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante
+senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam
+victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; <a href =
+"#line11_201">201-224</a>.</p>
+
+<p>Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro
+otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui
+stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas injici
+jubet; <a href = "#line11_225">225-241</a>.</p>
+
+<p>Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem
+Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius
+extra portam in castra Pœnorum rapitur; <a href =
+"#line11_242">242-258</a>.</p>
+
+<p>Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente
+cælo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, cujus
+splendidum adparatum Pœni adtoniti mirantur, sed dux eorum tacite
+damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione relaxatur; <a href
+= "#line11_259">259-287</a>.</p>
+
+<p>Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuæ,
+in cujus honorem convivæ vinum libant; <a href =
+"#line11_288">288-302</a>.</p>
+
+<p>Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias
+Hannibali molitur; <a href = "#line11_303">303-311</a>.</p>
+
+<p>Patrem,
+<span class = "pagenum">642</span>
+ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat posticis
+ædium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus subcinctum
+gladio nudat, et consilium expromit; <a href =
+"#line11_312">312-328</a>.</p>
+
+<p>Quæ ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus,
+eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat,
+neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum certumque
+capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, tanto viro
+cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum tot
+convivis, par sit; <a href = "#line11_329">329-350</a>.</p>
+
+<p>Qua periculi commemoratione ferocem gloriæque cupidissimum juvenem
+magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit
+obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus petendum
+illum ferro transfigendumque esse; <a href =
+"#line11_351">351-360</a>.</p>
+
+<p>Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et
+cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; <a href
+= "#line11_361">361-368</a>.</p>
+
+<p>Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriæ Carthaginem
+proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; <a href =
+"#line11_369">369-376</a>.</p>
+
+<p>Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi
+vinculis liberatur jussu Ptolemæi regis, in cujus regno non ita multo
+post moritur; <a href = "#line11_377">377-384</a>.</p>
+
+<p>Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Pœnorum luxurie
+enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut
+telis suis clam Pœnis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem
+inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia
+bona ac voluptates inmodicæ perdant, duxque eorum severam vivendi
+rationem cum effeminata mollitie commutet; <a href =
+"#line11_385">385-409</a>.</p>
+
+<p>Cupidines imperata faciunt, et repente Pœni a temperantia et virtute
+bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus
+exsatiari possunt, <a href = "#line11_410">410-430</a>.</p>
+
+<p>Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharœdi, qui mirifica
+facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyræ edita, canit;
+<a href = "#line11_431">431-482</a>.</p>
+
+<p>Dum Pœni ita Capuæ luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem
+venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; <a href =
+"#line11_483">483-499</a>.</p>
+
+<p>Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas
+et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto
+exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium
+imperator, fortissime pugnans occiderit; <a href =
+"#line11_500">500-531</a>.</p>
+
+<p>Ad fidem deinde tam lætarum rerum, effundi in vestibulo curiæ jubet
+acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum;
+<span class = "pagenum">643</span>
+utque Roma, hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem
+subplemento, pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; <a href =
+"#line11_532">532-541</a>.</p>
+
+<p>Simul, lætis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per
+ludibrium ab eo quærit, utrum etiam nunc pœniteat belli Romanis inlati,
+et dedi Hannibalem jubeat? <a href = "#line11_542">542-553</a>.</p>
+
+<p>Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex
+pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam
+videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc
+victores poscant; hostes præterea, dolore atque ira incensos, fortuna
+aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne daturos
+quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quæ facilius a victoribus,
+quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera sint, quæ modo
+Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii pugnatum ad Cannas
+esse, se non satis mirari posse, quid causæ sit, quod invictus ille
+imperator, qui Marti similis et cui nemo par putetur, non ex Cannensi
+acie protinus exercitum ad urbem Romanam duxerit; denique Hannibalis
+consilia non nisi ad tyrannidem et dominatum spectare; proinde, si a
+pace abhorreant cives sui, quæ tamen optima rerum humanarum innumerisque
+triumphis potior sit, furorem certe superbi hominis nulla re alendum
+esse; <a href = "#line11_554">554-600</a>.</p>
+
+<p>Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem
+auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique
+consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in
+Africa et Hispania conductis, subpleantur; <a href =
+"#line11_601">601-611</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line11_1" id = "line11_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Nunc</span>, age, quos clades insignis Iapyge
+campo</p>
+<p>Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,</p>
+<p>Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,</p>
+<p>Fortuna titubante, fides: adjungere dextras</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Certavere palam rumpenti fœdera Pœno,</p>
+<span class = "pagenum">644</span>
+<p>Heu! nimium faciles læsis diffidere rebus:</p>
+<p>Sævior ante alios iras servasse repostas,</p>
+<p>Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.</p>
+<p>Mox levis et sero pressurus fata pudore</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.</p>
+<p>Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,</p>
+<p>Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes</p>
+<p>Manarent populos fœdi contagia morbi.</p>
+<p>Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Fas superante metu, Pœnorum in castra cohortes.</p>
+<p>Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,</p>
+<span class = "pagenum">645</span>
+<p>Ausonium laxare jugum: patefecit amicas</p>
+<p>Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa</p>
+<p>Thespiadum docuit submittere colla nepotes.</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi</p>
+<p>Litoris, Argivos major qua Græcia muros</p>
+<p>Servat, et Ionio luitur curvata profundo,</p>
+<p>Lætas res Libyæ et fortunam e more sequuta,</p>
+<p>Juravit pavitans Tyrio sua prælia Marti.</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtæ</p>
+<p>Incubuere malis Italum, veteresque doloris</p>
+<p>Tota se socios properarunt jungere mole.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_28" id = "line11_28"> </a>
+Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre</p>
+<span class = "pagenum">646</span>
+<p>Boiorum fuerit populis. Capuæne furorem,</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu</p>
+<p>Mœnia barbarico Nomadum sociata tyranno</p>
+<p>Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?</p>
+<p><a name = "line11_33" id = "line11_33"> </a>
+Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,</p>
+<p>Consumtusque pudor peccando, unisque relictus</p>
+<span class = "pagenum">647</span>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem</p>
+<p>Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_37" id = "line11_37"> </a>
+Insuper exitio truculenta superbia agebat.</p>
+<p>Nec vitiis deerant vires: non largior ulli</p>
+<p>Ausoniæ populo (sic tum Fortuna fovebat)</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Aurique argentique modus: madefacta veneno</p>
+<p>Assyrio manibus vestis, medioque dierum</p>
+<p>Regales epulæ, atque ortu convivia solis</p>
+<p>Deprensa, et nulla macula non inlita vita.</p>
+<p>Tum populo sævi Patres, plebesque Senatus</p>
+<span class = "pagenum">648</span>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Invidia læta, et conlidens dissona corda</p>
+<p>Seditio. Sed enim interea temeraria pubis</p>
+<p>Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.</p>
+<p>Nec, quos vile genus despectaque lucis origo</p>
+<p>Fœdabat, sperare sibi et deposcere primi</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Deerant imperia ac patriæ pereuntis habenas.</p>
+<p>Quin etiam exhilarare viris convivia cæde</p>
+<p>Mos olim, et miscere epulis spectacula dira</p>
+<p>Certantum ferro; sæpe et super ipsa cadentum</p>
+<p>Pocula, respersis non parco sanguine mensis.</p>
+
+<span class = "linenum">55</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_55" id = "line11_55"> </a>
+Has, astu adgressus, quo verteret acrius ægras</p>
+<span class = "pagenum">649</span>
+<p>Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam</p>
+<p>Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,</p>
+<p>(Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)</p>
+<p>Hortatur summi partem deposcere juris,</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Atque alternatos sociato consule fasces:</p>
+<p>Et, si partita renuant sedisse curuli,</p>
+<p>Æquatumque decus geminasque videre secures,</p>
+<p>Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsæ.</p>
+<p><a name = "line11_64" id = "line11_64"> </a>
+Ergo electa manus gressu fert dicta citato.</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Antistat cunctis præcellens Virrius ore;</p>
+<p>Sed genus obscurum, nullique furore secundus.</p>
+<p>Qui postquam cœtu Patrum ingentique Senatu</p>
+<p>Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit</p>
+<p>Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;</p>
+<span class = "pagenum">650</span>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Concordi fremitu renuentum effunditur asper</p>
+<p>Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat</p>
+<p>Increpitans, vocumque tremit certamine templum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_73" id = "line11_73"> </a>
+Hic Torquatus, avum fronte æquavisse severa</p>
+<p>Nobilis, «Heu Capua portantes talia dicta</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Romuleis durastis, ait, subcedere muris?</p>
+<p>Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma</p>
+<p>Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures</p>
+<p>It vestras, in Tarpeia quum sede Latini</p>
+<p>Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Propulsum dextra, qui tum mandata superbo</p>
+<p>Ore adportabat, tanto per limina templi</p>
+<p>Turbine præcipitem revoluti corporis actum,</p>
+<p>Ut, sævo adflictus saxo, spectante piaret</p>
+<p>Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>En ego progenies ejus, qui sede Tonantis</p>
+<span class = "pagenum">651</span>
+<p>Expulit orantem, et nuda Capitolia consul</p>
+<p>Defendit dextra.» Rabidum hinc, palmasque virorum</p>
+<p><a name = "line11_88" id = "line11_88"> </a>
+Intentantem oculis, proavitaque facta parantem</p>
+<p>Ut vidit majore adeo crudescere motu,</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Excipit his frendens Fabius; «Pro cuncta pudendi!</p>
+<p>Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:</p>
+<p>Quem, quæso, e vobis huic inposuisse paratis?</p>
+<p>Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,</p>
+<p>Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Te citat, ac nostris æquat jam purpura Brutis?</p>
+<p>I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces</p>
+<p><a name = "line11_97" id = "line11_97"> </a>
+Det Carthago suos.» Medio fervore loquentis,</p>
+<p>Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,</p>
+<p>Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>«Quæ tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,</p>
+<p>O confuse nimis Gradivi turbine Varro,</p>
+<span class = "pagenum">652</span>
+<p>Ut perferre queas furibunda insomnia consul?</p>
+<p>Nonne exturbatos jam dudum limine templi</p>
+<p>Præcipites agis ad portas? et discere cogis</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Semiviros, quod sit nostro de more creati</p>
+<p>Consulis imperium? non unquam sobria pubes</p>
+<p>Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.</p>
+<p>Muros ante tuos (ut par est) debita ductor</p>
+<p><a name = "line11_109" id = "line11_109"> </a>
+Armatus responsa dabit.» Consurgere cuncti</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.</p>
+<p>Nec non et foribus propere Campana juventus</p>
+<p>Extulit ipsa gradum, tantæque dolore repulsæ</p>
+<p>Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_114" id = "line11_114"> </a>
+Fulvius, (huic nam spondebant præsagia mentis</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Venturum decus, et Capuæ pereuntis imago</p>
+<p>Jam tum erat ante oculos) «Non si Carthaginis, inquit,</p>
+<p>Ductorem vestris devinctum colla catenis</p>
+<p>Romam victor agis, posthac intrare Quirini</p>
+<p>Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Quo mens ægra vocat.» Referunt hæc inde citati</p>
+<p>Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.</p>
+
+<span class = "pagenum">653</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_122" id = "line11_122"> </a>
+Tantane, omnipotens, caligine mersa latere</p>
+<p>Fata placet? veniet quondam felicior ætas,</p>
+<p>Quum pia Campano gaudebit consule Roma,</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Et per bella diu fasces perque arma negatos</p>
+<p>Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.</p>
+<p>Pœna superborum tamen hæc durabit avorum,</p>
+<p>Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,</p>
+<p>Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p><a name = "line11_130" id = "line11_130"> </a>
+Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem</p>
+<p>Virrius admiscens cecinit fatale cruenti</p>
+<p>Turbatis signum belli. Furiata juventus</p>
+<p>Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,</p>
+<p>Et Pœnos in tecta vocant: ingentia facta</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes</p>
+<p>Herculei socius decoris, Divisque propinquas</p>
+<span class = "pagenum">654</span>
+<p>Transierit cursu rupes: ut cæde referta</p>
+<p>Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem</p>
+<p>Lydia Romano turbarit stagna cruore:</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Ut Trebiæ ripas æterno nomine famæ</p>
+<p>Tradiderit, Paulumque idem inter prælia, et idem</p>
+<p>Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_143" id = "line11_143"> </a>
+His super excisam primori Marte Saguntum,</p>
+<p>Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Juratumque viro bellum puerilibus annis</p>
+<p>Adcumulant: unum, ducibus tot cæde peremtis,</p>
+<p>Tot fusis acie, stare inter prælia nullis</p>
+<p>Adtactum telis. Superum quum munere detur</p>
+<p>Huic sociare viro dextras et fœdere jungi;</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Fastus exsanguis populi vanumque tumorem</p>
+<p>Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,</p>
+<p>Ceu famulis fasces æquataque jura negantis?</p>
+<p>Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum</p>
+<span class = "pagenum">655</span>
+<p>Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.</p>
+
+<span class = "linenum">155</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_155" id = "line11_155"> </a>
+Talia jactantes jam lectam sorte parabant</p>
+<p>Mittere, quæ Tyrios adjungat fœdere, pubem.</p>
+<p>Sed non invictum ponebat pectore robur</p>
+<p>Tum solum Decius Capuæ decus: isque receptus</p>
+<p>In medios cœtus, neque enim differre dabatur;</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>«Itis, ait, cives violanda ad jura parentum?</p>
+<p>Damnatumque caput temerati fœderis aris</p>
+<p>Jungitis hospitio? Quæ tanta oblivio recti,</p>
+<p>Sacram atque in magnis positam populisque virisque</p>
+<span class = "pagenum">656</span>
+<p>Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Prælia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,</p>
+<p>Dum trepidæ res, et medicinam vulnera poscunt:</p>
+<p>Is locus officio, quum cessant prospera, quumque</p>
+<p>Dura ad opem fortuna vocat: nam læta fovere,</p>
+<p>Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Novi Dîs animas similes et pectora magnis</p>
+<p>Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,</p>
+<p>Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.</p>
+<p>Hi sunt, qui vestris infixum mœnibus hostem</p>
+<p>Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere</p>
+<p>Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.</p>
+<p>Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis</p>
+<span class = "pagenum">657</span>
+<p>Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit</p>
+<p>Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter</p>
+<p>Sævum atque æquantem ritus Garamanta ferarum,</p>
+<p>Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?</p>
+<p>Ductoremque feram, cui nunc pro fœdere proque</p>
+<p>Justitia est ensis, solæque e sanguine laudes?</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque</p>
+<p>Hæc ut velle queat: nullo nos invida tanto</p>
+<p>Armavit Natura bono, quam janua mortis</p>
+<p>Quod patet, et vita non æqua exire potestas.»</p>
+<p><a name = "line11_189" id = "line11_189"> </a>
+Hæc vana aversas Decius jactavit ad aures.</p>
+
+<span class = "linenum">190</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_190" id = "line11_190"> </a>
+Ast delecta manus jungebant fœdera Pœno.</p>
+<p>Jamque aderant præmissa duci turbante tumultu</p>
+<p>Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno</p>
+<p>Festinata citus per campos signa movebat.</p>
+<span class = "pagenum">658</span>
+<p>Et Decius, «Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex</p>
+<p>Molitur facinus; procumbat barbara pubes.</p>
+<p>Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire</p>
+<p>Si parat, obstructas replete cadavere portas,</p>
+<p>Et ferro purgate nefas: hic denique solus</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Eluerit sanguis maculatas crimine mentes.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_201" id = "line11_201"> </a>
+Dumque ea nequidquam non ulli læta profatur,</p>
+<p>Audita asperitate viri cœptoque feroci,</p>
+<p>Multa feta gerens ira præcordia, Pœnus</p>
+<p>Adstabat muris, propereque arcessere lectos</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,</p>
+<p>Armatumque fide pectus, rectique cupido,</p>
+<p>Et major Capua mens inperterrita mole</p>
+<p>Invicta stabat, torvoque minacia vultu</p>
+<p>Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Quem Libyæ rector tot signa, tot arma ferentis</p>
+<p>Spernentem increpitans magno clamore profatur:</p>
+<p>«Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!</p>
+<span class = "pagenum">659</span>
+<p>Vecordi Decio, mecum certasse volenti</p>
+<p>In decus et famam leti: rapite, ite citati,</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante</p>
+<p>Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi</p>
+<p>Cui patuere Alpes, saxa inpellentia cælum,</p>
+<p>Atque uni calcata Deo.» Subfuderat ora</p>
+<p>Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammæ.</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta</p>
+<p>Versabant penitus dirum suspiria murmur.</p>
+<p>Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,</p>
+<p>Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,</p>
+<p>Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.</p>
+
+<span class = "linenum">225</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_225" id = "line11_225"> </a>
+Nec non et Decio propiora pericula mentem</p>
+<span class = "pagenum">660</span>
+<p>Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,</p>
+<p>Quo laudes ducis invicti superaret inermis.</p>
+<p>Non illum fuga, non clausi occuluere penates;</p>
+<p>Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:</p>
+<p>Quum juvenem sævis (horrendum) concitus armis</p>
+<p>Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis</p>
+<p>Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte</p>
+<p>Incessens victor dictis, «Solusne ruentem</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Fulcire, et revocare paras a funere, Romam?</p>
+<p>O demens! en, qui Divum mihi munera tanta</p>
+<p>Eripiat. Decio prorsus servabar inerti</p>
+<p>Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,</p>
+<p>Orta in Agenoreis nostræ Carthaginis oris,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)</p>
+<p>Magnanime o miles, meritas innecte catenas.»</p>
+<p><a name = "line11_242" id = "line11_242"> </a>
+Dixerat hæc: necdum finem convicia norant.</p>
+<span class = "pagenum">661</span>
+<p>Inlatus velut armentis super ardua colla</p>
+<p>Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus hæsit,</p>
+<p>Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_247" id = "line11_247"> </a>
+At Decius, dum vincla ligant, «Necte ocius, inquit,</p>
+<p>(Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,</p>
+<p>Fœderis infausti pretium: sic victima prorsus</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine lætum</p>
+<p>Humano, sit fas cæsis placasse juvencis.</p>
+<p>En dextra! en fœdus! nondum tibi Curia, necdum</p>
+<p>Templorum intrati postes; jam panditur acri</p>
+<p>Imperio carcer: perge, ac primordia tanta</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras</p>
+<span class = "pagenum">662</span>
+<p>Te feret obpressum Capuæ cecidisse ruinis.»</p>
+<p>Nec plura effari concessum: obnubitur atra</p>
+<p>Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_259" id = "line11_259"> </a>
+Exin victor ovans sedato pectore tandem</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Spectandis urbis tectis templisque serenos</p>
+<p>Lætus circumfert oculos, et singula discit:</p>
+<p>Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,</p>
+<p>Quot bello pateant argenti ærisque talenta:</p>
+<p>Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,</p>
+<p>Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.</p>
+
+<span class = "pagenum">663</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_267" id = "line11_267"> </a>
+Jamque diem ad metas defessis Phœbus Olympo</p>
+<p>Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra</p>
+<p>Paullatim infusa properantem ad litora currum.</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Instituunt de more epulas, festamque per urbem</p>
+<p>Regifice exstructis celebrant convivia mensis.</p>
+<p>Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,</p>
+<p>Præcipuis multoque procul splendentibus ostro</p>
+<p>Adcipitur sublime toris: non una ministri</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,</p>
+<p>His adolere focos, his ordine pocula ferre.</p>
+<p>Nec non et certis struitur penus: aspera mensa</p>
+<p>Pondera cælati fulgent antiquitus auri.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_279" id = "line11_279"> </a>
+Eripiunt flammæ noctem, strepituque moventum</p>
+<span class = "pagenum">664</span>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimæ</p>
+<p>Sidonius mensæ miles, faciemque superbi</p>
+<p>Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.</p>
+<p>Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores</p>
+<p>Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram</p>
+<p>Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum</p>
+<p>Lætitia, et positæ graviores pectore curæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_288" id = "line11_288"> </a>
+Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes</p>
+<p>Incola, et obtusas inmiti murmure sævæ</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Inter bella tubæ permulcet cantibus aures.</p>
+<p>Namque Jovem et lætos per furta canebat amores,</p>
+<p>Electræque toros Atlantidos: unde creatus,</p>
+<p>Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti</p>
+<p>Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.</p>
+<span class = "pagenum">665</span>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo</p>
+<p>Assaracus, nulloque minor famave manuve</p>
+<p>Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.</p>
+<p>Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,</p>
+<p>Campanæque manus: ante omnes ductor honori</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Nominis augusto libat carchesia ritu;</p>
+<p>Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem</p>
+<p>Inrorat mensis turba, ardescitque Lyæo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_303" id = "line11_303"> </a>
+Interea, Tyrio resoluta in gaudia cœtu</p>
+<p>Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Transmittam tua cœpta libens, famamque negabo</p>
+<p>Quamquam inperfectis, magnæ tamen indolis, ausis)</p>
+<p>Mens una inviolata mero, nullisque venenis</p>
+<p>Potando exarmata, decus pugnæque, necisque</p>
+<span class = "pagenum">666</span>
+<p>Sidoniæ tacito volvebat pectore molem.</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Quoque esset miranda magis tam sacra libido,</p>
+<p>Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_312" id = "line11_312"> </a>
+Is variis oneratum epulis atque atria tardo</p>
+<p>Linquentem gressu comitatus pone parentem,</p>
+<p>Postquam posse datum meditata aperire, novosque</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Pandere conatus, et liber parte relicta</p>
+<p>Tectorum a tergo patuit locus, «Adcipe digna</p>
+<p>Et Capua et nobis, inquit, consulta:» togaque</p>
+<p>Armatum amota nudat latus. «Hoc ego bellum</p>
+<p>Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille,</p>
+<p>Qui polluta dolis jam fœdera sanciet, ensis.</p>
+<p>Si perferre nequit spectacula tanta senectus,</p>
+<p>Et tremit inceptis lasso majoribus ævo,</p>
+<p>At tu securis concede penatibus, et me</p>
+<span class = "pagenum">667</span>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Linque meæ menti. Summum quod credis, et æquas</p>
+<p>Hannibalem Superis, o quantum nomine major</p>
+<p>Jam Pœno tibi natus erit!» Vibrabat ab ore</p>
+<p>Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;</p>
+<p><a name = "line11_329" id = "line11_329"> </a>
+Quum senior, tanti pondus conaminis ægra</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem</p>
+<p>Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,</p>
+<p>«Per si quid superest vitæ, per jura parentis,</p>
+<p>Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,</p>
+<p>Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento</p>
+<p>Pocula, et eversas pugnæ certamine mensas.</p>
+<p>Tune illum, quem non acies, non mœnia et urbes</p>
+<span class = "pagenum">668</span>
+<p>Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco</p>
+<p>Igne micat, tune illa viri, quæ vertice fundit,</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense</p>
+<p>Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?</p>
+<p>Fallit te, mensas inter quod credis inermem.</p>
+<p>Tot bellis quæsita viro, tot cædibus armat</p>
+<p>Majestas æterna ducem: si admoveris ora,</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta,</p>
+<p>Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.</p>
+<p>Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum</p>
+<p>Torpebunt dextræ? parce, oro, et desine velle,</p>
+<p>Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Et Decius non erudiunt componere mentem?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_351" id = "line11_351"> </a>
+Talia commemorans, famæ majoris amore</p>
+<p>Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:</p>
+<p>«Nil ultra posco, refer in convivia gressum;</p>
+<p>Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Sidoniæ fodienda manu tutantia regem.</p>
+<p>Hoc jugulo dextram explora: namque hæc tibi ferrum,</p>
+<span class = "pagenum">669</span>
+<p>Si Pœnum invasisse paras, per viscera ferrum</p>
+<p>Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.</p>
+<p>Obponam membra, atque ensem extorquere negatum</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Morte mea eripiam.» Lacrimæ tunc ore profusæ,</p>
+<p><a name = "line11_361" id = "line11_361"> </a>
+Et magna Superum cura servatus in arma</p>
+<p>Scipiadæ Pœnus; nec tantum fata dederunt</p>
+<p>Externa peragi dextra. Pulcherrimus iræ,</p>
+<p>Et dignus fieri compos memorabilis ausi,</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Amisit quantam posito conamine laudem,</p>
+<p>Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese</p>
+<p>Festinant epulis, et tristia fronte serenant;</p>
+<p>Donec læta virum solvit convivia somnus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_369" id = "line11_369"> </a>
+Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Jam rapido summis curru splendente sub undis;</p>
+<p>Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras</p>
+<p>Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces</p>
+<p>Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur</p>
+<p>Nuncia facta ducis: præda et captiva leguntur</p>
+<span class = "pagenum">670</span>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Corpora, dereptæque viris sub Marte cruento</p>
+<p>Exuviæ, fausti Superis libamina belli.</p>
+<p><a name = "line11_377" id = "line11_377"> </a>
+Altera curarum Libycis demittitur oris</p>
+<p>Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;</p>
+<p>Ni pœnæ juvenem indignæ miseratus ab alto</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.</p>
+<p>Hic Pellæa virum Ptolemæi sceptra vehentum</p>
+<p>Eripuere minis, resolutaque vincula collo.</p>
+<p>Atque eadem vitæ custos mox deinde quieto</p>
+<p>Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.</p>
+
+<span class = "linenum">385</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_385" id = "line11_385"> </a>
+Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus</p>
+<span class = "pagenum">671</span>
+<p>Pœnorum mentes cæco per læta premendi</p>
+<p>Exitio, et luxu corda inportuna domandi.</p>
+<p>Spargere tela manu passim fallentia natis</p>
+<p>Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Tum pueris dulce adridens: «Eat inproba Juno,</p>
+<p>Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis</p>
+<p>Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:</p>
+<p>Parvula nos arcu puerili spicula sensim</p>
+<p>Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,</p>
+<span class = "pagenum">672</span>
+<p>Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.</p>
+<p>Amplexu multoque mero, somnoque virorum</p>
+<p>Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,</p>
+<p>Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,</p>
+<p>Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,</p>
+<p>Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.</p>
+<p>Ille sub hiberno somnos educere cælo</p>
+<p>Jactator tectis malit consumere noctes;</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Ac ponat ritus vescendi, sæpe citato</p>
+<p>Dum residet sub casside equo, discatque Lyæo</p>
+<span class = "pagenum">673</span>
+<p>Inbellem donare diem: tum deinde madenti</p>
+<p>Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas,</p>
+<p>Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes.»</p>
+
+<span class = "linenum">410</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_410" id = "line11_410"> </a>
+Hæc postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto</p>
+<p>Mittit se cælo niveis exercitus alis.</p>
+<p>Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,</p>
+<p>Et pariter fusis tepuerunt pectora telis.</p>
+<p>Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Pieria liquefacta lyra: non acer aperto</p>
+<p>Desudat campo sonipes: non ulla per auras</p>
+<p>Lancea nudatos exercet torta lacertos.</p>
+<p>Mollitæ flammis lymphæ languentia somno</p>
+<p>Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor</p>
+<p>Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum</p>
+<span class = "pagenum">674</span>
+<p>Hospitia, et patrias paullatim decolor artes</p>
+<p>Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_424" id = "line11_424"> </a>
+Altera jam patria, atque æquo sub honore vocatur</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Altera Carthago Capua, intactumque secundæ</p>
+<p>Fortunæ ingenium vitia adlatrantia quassant.</p>
+<p>Nec luxus ullus mersæque libidine vitæ</p>
+<p>Campanis modus: adcumulant, variasque per artes</p>
+<p>Scenarum certant epulas distinguere ludo;</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton</p>
+<p><a name = "line11_431" id = "line11_431"> </a>
+Memphis Amyclæo passim lasciva Canopo.</p>
+<span class = "pagenum">675</span>
+<p>Inprimis dulcem, Pœno lætante, per aures</p>
+<p>Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.</p>
+<p>Isque ubi mirantem resonantia pollice fila</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Ductorem vidit Libyæ, canere inde superbas</p>
+<p>Aoniæ laudes sensim testudinis orsus,</p>
+<p>Concordem citharæ movit per carmina linguam,</p>
+<p>Vincere linquentes vitam quæ possit olores.</p>
+<p>Atque hæc e multis carpsit mollissima mensæ.</p>
+
+<span class = "linenum">440</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_440" id = "line11_440"> </a>
+«Argolicis quondam populis (mirabile dictu!)</p>
+<span class = "pagenum">676</span>
+<p>Exaudita chelys, lapidem testudine felix</p>
+<p>Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.</p>
+<p>Hæc Amphionio vallavit pectine Thebas,</p>
+<p>Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis,</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Jussit in inmensum cantatas surgere turres:</p>
+<p>Altera, turbatum plectro moderata profundum,</p>
+<p>Et tenuit phocas, et in omni Protea forma</p>
+<p>Traxit, et æquoreo portavit Ariona dorso.</p>
+<p>Nam, quæ Peliaca formabat rupe canendo</p>
+<span class = "pagenum">677</span>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Heroum mentes et magni pectora Achillis,</p>
+<p>Centauro dilecta chelys compesceret iras,</p>
+<p>Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni.</p>
+<p>Namque chaos, cæcam quondam sine sidere molem</p>
+<p>Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi,</p>
+<p>Tellurisque globum media compage locasset:</p>
+<p>Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum,</p>
+<p>Castaque Saturni monstrabat secula patris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_459" id = "line11_459"> </a>
+«Sed, quos pulsabat Rhipæum ad Strymona, nervi,</p>
+<span class = "pagenum">678</span>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Auditus Superis, auditus manibus Orpheus,</p>
+<p>Emerito fulgent clara inter sidera cælo.</p>
+<p>Hunc etiam mater, tota comitante sororum</p>
+<p>Aonidum turba, mater mirata canentem.</p>
+<p>Non illo Pangæa juga, aut Mavortius Hæmus,</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:</p>
+<p>Cum silvis venere feræ, cum montibus amnes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_467" id = "line11_467"> </a>
+«Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu</p>
+<p>Non mota volucris captiva pependit in æthra.</p>
+<p>Quin etiam Pagasæa ratis, quum cærula nondum</p>
+<span class = "pagenum">679</span>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent,</p>
+<p>Ad puppim sacræ, cithara eliciente, carinæ</p>
+<p>Adductum cantu venit mare: pallida regna</p>
+<p>Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem</p>
+<span class = "pagenum">680</span>
+<p>Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>O diræ Ciconum matres, Geticique furores,</p>
+<p>Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa</p>
+<p>In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.</p>
+<p>Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum</p>
+<p>Portarent fluctus, subito emicuere per undas</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Ad murmur cete toto exsultantia ponto.»</p>
+<p>Sic tum Pierius bellis durata virorum</p>
+<p>Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_483" id = "line11_483"> </a>
+Interea placida adtulerant jam flamina terris</p>
+<p>Magonem Libycis: lauro redimita subibat</p>
+<span class = "pagenum">681</span>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Optatos puppis portus, pelagoque micabant</p>
+<p>Captiva arma procul celsa fulgentia prora.</p>
+<p>At, patulo surgens jam dudum ex æquore, late</p>
+<p>Nauticus inplebat resonantia litora clamor,</p>
+<p>Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis,</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Centeno fractus spumabat verbere pontus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_491" id = "line11_491"> </a>
+Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus</p>
+<p>Procurrit fluctus, elataque turba favore</p>
+<p>Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu.</p>
+<p>Æquatur rector Divis: illum undique matres,</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Illum turba minor moniti gaudere nepotes,</p>
+<p>Et senior manus, et juxta populusque, Patresque,</p>
+<p>Mactatis Superum dignantur honore juvencis.</p>
+<p>Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes</p>
+<p>Fraternæ laudis fama: ruit inde Senatus,</p>
+<span class = "pagenum">682</span>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p><a name = "line11_500" id = "line11_500"> </a>
+Et multo Patrum stipatur curia cœtu.</p>
+<p>Tum, Divos veneratus avum de more vetusto,</p>
+<p>«Martem, ait, egregium et fractas, quîs Itala tellus</p>
+<p>Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum,</p>
+<p>Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.</p>
+
+<span class = "linenum">505</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_505" id = "line11_505"> </a>
+«Est locus, Ætoli signat quem gloria regis,</p>
+<p>Possessus quondam prisca inter secula Dauno:</p>
+<p>Humentes rapido circumdat gurgite campos</p>
+<p>Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;</p>
+<p>Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Cedentem inpellit retrorsus in æquora pontum.</p>
+<p>Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus</p>
+<p>Nomen, quîs rerum ducibus permissa potestas,</p>
+<p>Vix dum depulsa nigræ caligine noctis,</p>
+<p>Invadunt campum, et late fulgentibus armis</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi.</p>
+<p>Nos contra (nam germanum furor acer agebat</p>
+<span class = "pagenum">683</span>
+<p>Optatæ pugnæ) castris cita signa movemus.</p>
+<p>Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_519" id = "line11_519"> </a>
+«Hic fluvium et campos abscondit cæde virorum</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt</p>
+<p>Rectorem terræ. Vidi, quum turbine sævo</p>
+<p>Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros</p>
+<p>Uni terga daret: vidi, quum Varro citato</p>
+<p>Auferretur equo, projectis degener armis.</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Quin et magnanimum, perfosso corpore telis,</p>
+<p>Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.</p>
+<p>Ægates ille et servilia fœdera larga</p>
+<p>Ultus cæde dies: non plus optasse liberet,</p>
+<p>Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Si talis redeat, populis sis omnibus una</p>
+<p>Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.</p>
+<p><a name = "line11_532" id = "line11_532"> </a>
+Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis</p>
+<p>Mos læva gestare viris.» Tum funditur ante</p>
+<p>Ora admirantum præfulgens annulus auro;</p>
+<span class = "pagenum">684</span>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo.</p>
+<p>Hinc iterum repetens: «Restat nunc sedibus imis</p>
+<p>Vertenda atque æquanda solo jam subruta Roma.</p>
+<p>Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas</p>
+<p>Casibus, et pateant non parca æraria dextris,</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis</p>
+<p>Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_542" id = "line11_542"> </a>
+Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora</p>
+<p>Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum</p>
+<p>Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>«Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?</p>
+<span class = "pagenum">685</span>
+<p>Jam fas Dardanio me non servire colono?</p>
+<p>Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno</p>
+<p>Invidiæ nigroque undantia pectora felle,</p>
+<p>Tandem tot titulis totque exorata tropæis,</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu</p>
+<p>Æneadis lacerare dabas, et litora, et amnes,</p>
+<p>Et stagna, et latos inplevit sanguine campos.»</p>
+<p>Hæc Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_554" id = "line11_554"> </a>
+Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>«Talia vesani juvenis convicia miror</p>
+<p>Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda</p>
+<p>Non tarde adnoscas et virus futile linguæ.</p>
+<p>Quin, ne mutatum vanis absistere credat,</p>
+<p>Nunc pacem orandum, nunc inproba fœdere rupto</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum</p>
+<p>Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quæso,</p>
+<p>Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_563" id = "line11_563"> </a>
+«Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,</p>
+<span class = "pagenum">686</span>
+<p>Belligeramque feram: victus non plura dedissem.</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros,</p>
+<p>Et jacet in campis Latium: deponere curas</p>
+<p>Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere</p>
+<p>In patria; liceat non exhaurire rapacis</p>
+<p>Inpensis belli vacuatos sæpe penates.</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut præsagia nostra</p>
+<p>Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)</p>
+<p>Haud procul est funesta dies: atrocia novi</p>
+<p>Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.</p>
+<p>Vos ego, vos metuo, Cannæ: submittite signa,</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem.</p>
+<p>Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus</p>
+<p>Exitium adcepto: citiusque hæc fœdera victor,</p>
+<p>Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo</p>
+<p>Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis</p>
+<p>Ille tuus par Gradivo, per secula tellus</p>
+<p>Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,</p>
+<p>Mœnia Romuleæ cur nondum viderit urbis?</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_584" id = "line11_584"> </a>
+«Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem</p>
+<span class = "pagenum">687</span>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Nondum portandis habiles gravioribus armis?</p>
+<p>Æratas jussi texamus mille carinas,</p>
+<p>Atque omnis Libyæ quæratur bellua terris?</p>
+<p>Ut longa imperia, atque armatos proroget annos</p>
+<p>Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu)</p>
+<p>Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum</p>
+<p>Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,</p>
+<p>Quas homini novisse datum est: pax una triumphis</p>
+<p>Innumeris potior: pax, custodire salutem</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Et cives æquare potens, revocetur in arces</p>
+<p>Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe</p>
+<p>Perfidiæ, Phœnissa, tua. Si tanta libido</p>
+<p>Armorum tenet, atque enses non reddere perstat</p>
+<p>Poscenti patriæ; nil suppeditare furori</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Hortor, et hæc fratri Magonem dicta referre.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line11_601" id = "line11_601"> </a>
+Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras</p>
+<p>Dicendo) clamor turbat diversa volentum.</p>
+<span class = "pagenum">688</span>
+<p>«Si, Libyæ decus, haud ulli superabilis armis,</p>
+<p>Hannibal est iræ tibi, destituemus ad ipsas</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Victorem metas? nec opum adjumenta feremus?</p>
+<p>Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?»</p>
+<p>Inde alacres tribuunt, quæ belli posceret usus;</p>
+<p>Absentique suum jactant sub teste favorem.</p>
+<p>Mox eadem terris placitum traducere Hiberis,</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Dum malus obtrectat facta inmortalia livor,</p>
+<p>Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.</p>
+</div>
+
+</div> <!-- end div vol1 -->
+
+<div class = "vol2">
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">1</span>
+
+<h2><a name = "liber12" id = "liber12">
+LIBER DUODECIMUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib12_arg" id = "lib12_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Mitescente</span> jam hieme Hannibal a
+Capua movet, vicinisque oppidis trepidationem injicit, <a href =
+"#line12_1">1-14</a>.</p>
+
+<p>Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; <a href
+= "#line12_15">15-26</a>.</p>
+
+<p>Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa
+esset, primum Neapolim petit, quæ urbs Græca, doctorum virorum secessu
+illa ætate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab
+eo, famæ suæ timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu
+obpugnatur; <a href = "#line12_27">27-59</a>.</p>
+
+<p>Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a
+Dædalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria
+marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio
+Graccho repellitur; <a href = "#line12_60">60-103</a>.</p>
+
+<p>Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et,
+dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat
+propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem, vastas
+in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia ignibusque
+subterraneis æstuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium, Misenum
+promontorium, Baulos et æstum maris, quæ omnia ei a primoribus Capuæ
+monstrantur; <a href = "#line12_104">104-160</a>.</p>
+
+<p>A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero
+M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium
+exercitu, eruptionem facit, et, Pœnis fugatis, ducem eorum ad singulare
+certamen provocat; <a href = "#line12_161">161-198</a>.</p>
+
+<p>Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis
+admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviæ increpatione fœdam suorum
+fugam sistit; <a href = "#line12_199">199-211</a>.</p>
+
+<p>Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui
+<span class = "pagenum">2</span>
+non minus belli artibus atque virtute quam literarum studio excellebat,
+Cinyps, formosissimus Pœnorum galeaque Æmilii Pauli consulis, qui in
+prælio Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur;
+<a href = "#line12_212">212-252</a>.</p>
+
+<p>Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam
+conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; <a href =
+"#line12_253">253-265</a>.</p>
+
+<p>Quo adtonitus periculo Pœnus ad castra trepide refugit, et vehementer
+in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat,
+Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage prædaque ingenti
+facta, Nolam se recipit, et ad cælum tollitur laudibus; <a href =
+"#line12_266">266-294</a>.</p>
+
+<p>Primo tandem victoriæ nuntio recreatis Romæ civibus, non minore animo
+res domi, quam militiæ, geritur, et censores notant eos, qui post
+Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia
+inierant, quique, quum a Pœnis, ut de captivis redimendis agerent,
+frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in
+castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando;
+<a href = "#line12_295">295-305</a>.</p>
+
+<p>Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniæ
+inopia matronæ aurum ornamentaque sua in ærarium deferunt: quæ
+voluntaria conlatio et certamen adjuvandæ rei publicæ excitat ad
+æmulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquæ
+plebis; <a href = "#line12_306">306-319</a>.</p>
+
+<p>Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui
+responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore, eamque
+ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quæ res divinæ
+subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; <a href =
+"#line12_320">320-341</a>.</p>
+
+<p>Dum hæc Romæ atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius
+Hostus in Sardinia (cujus insulæ situs, forma, nomina, origo, bona et
+indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao, duce
+Thespiadarum, et Aristæo illuc deductis describuntur) a T. Manlio
+Torquato prætore fugantur, et silvarum latebras quærunt; <a href =
+"#line12_342">342-375</a>.</p>
+
+<p>Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis
+decertant prælio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus
+oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Pœnorumque cædem facit;
+<a href = "#line12_376">376-402</a>.</p>
+
+<p>In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et
+Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi
+consciscit; 403-419. Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque
+direptis atque incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum,
+ad solum exurit; <a href = "#line12_420">420-433</a>.</p>
+
+<p>Inde Tarentum expugnat
+<span class = "pagenum">3</span>
+præter arcem, a Romanis occupatam, et naves Tarentinorum, sinu exiguo
+intus inclusas, quum claustra portus hostis haberet, plaustris
+machinisque admotis per mediam urbem ad mare transvehit; <a href =
+"#line12_434">434-448</a>.</p>
+
+<p>Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuæ, obsidione
+arcis Tarentinæ absistit, raptimque contendit in Campaniam; <a href =
+"#line12_449">449-462</a>.</p>
+
+<p>Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et
+temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius prætor, præsunt,
+quique ad internecionem cæduntur; nec quidquam iter victoris moratur
+nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in
+insidias præcipitati, exsequiæ, quas ipse celebrat, ut famam conligat
+humanitatis; <a href = "#line12_463">463-478</a>.</p>
+
+<p>Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio
+adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem
+huic urbi inminentem considet; 479-488. Is vero ubi videt per castra
+hostium non perrumpi ad Capuam posse, multa secum consilia volventi
+subit animum impetus, caput ipsum belli Romam petendi; <a href =
+"#line12_489">489-506</a>.</p>
+
+<p>Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem,
+et spe Romæ potiundæ ad maturandum iter incendit; <a href =
+"#line12_507">507-523</a>.</p>
+
+<p>Tum præter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde
+præter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in
+Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad
+Anienem fluvium castra admovet, et Iliæ Nymphisque adventu suo terrorem
+incutit; <a href = "#line12_524">524-544</a>.</p>
+
+<p>Nec minor trepidatio est Romæ, ubi matronæ, in publicum effusæ,
+passim discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant,
+et præsidia passim in collibus murisque disponuntur; <a href =
+"#line12_545">545-557</a>.</p>
+
+<p>Inter hæc Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum
+quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis mœnia situmque
+urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio
+Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur,
+atque in castra redigitur; <a href = "#line12_558">558-573</a>.</p>
+
+<p>Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam
+virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum;
+<a href = "#line12_574">574-586</a>.</p>
+
+<p>Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac
+precibus parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; <a href =
+"#line12_587">587-602</a>.</p>
+
+<p>At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente cælo
+obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem jaculatur;
+602-626. Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto
+<span class = "pagenum">4</span>
+mira serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in
+Capitolio; <a href = "#line12_627">627-645</a>.</p>
+
+<p>Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam
+eadem excipit serenitas; <a href = "#line12_646">646-667</a>.</p>
+
+<p>Pœnus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat;
+<a href = "#line12_668">668-685</a>.</p>
+
+<p>Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites
+sub vexillis in subplementum Hispaniæ profecti sint, ira incensus urbem
+obpugnare statuit; <a href = "#line12_686">686-690</a>.</p>
+
+<p>Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam
+ejus, sed potius coerceat; <a href = "#line12_691">691-700</a>.</p>
+
+<p>Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut
+Deos cernere possit, qui colles Romæ campumque Martium tueantur; <a href
+= "#line12_701">701-725</a>.</p>
+
+<p>Quo adspectu perculsus Pœnus castra ab urbe refert, minitans se mox
+rediturum esse; <a href = "#line12_726">726-730</a>.</p>
+
+<p>Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem
+deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, læti sacra Diis faciunt,
+et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra posuerant Pœni;
+<a href = "#line12_731">731-752</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+
+<p><a name = "line12_1" id = "line12_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Jam</span> terra glaciale caput, fecundaque
+nimbis</p>
+<p>Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem</p>
+<p>Inmitis condebat hiems, blandisque salubre</p>
+<p>Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Prorumpit Capua Pœnus, vicinaque late</p>
+<p>Præmisso terrore quatit: ceu condita bruma,</p>
+<p>Dum Rhipæa rigent Aquilonis flamina, tandem</p>
+<p>Evolvit serpens arcano membra cubili,</p>
+<span class = "pagenum">5</span>
+<p>Et splendente die novus emicat, atque coruscum</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat.</p>
+<p>At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,</p>
+<p>Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,</p>
+<p>Vallo se clausere simul, trepidique salutis</p>
+<p>Exspectant ipsis metuentes mœnibus hostem.</p>
+
+<span class = "linenum">15</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_15" id = "line12_15"> </a>
+Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma</p>
+<p>Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus</p>
+<p>Mæonios Italo sceleravit sanguine fluctus,</p>
+<p>Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,</p>
+<p>Inlecebris somni torpentia membra fluebant,</p>
+<span class = "pagenum">6</span>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Quîs gelidas suetum noctes thorace gravatis</p>
+<p>Sub Jove non æquo trahere, et tentoria sæpe</p>
+<p>Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,</p>
+<p>Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,</p>
+<p>Non pharetræ aut jacula, et pro membris arma fuere;</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa</p>
+<p>Parmarum, ac nullis fusæ stridoribus hastæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_27" id = "line12_27"> </a>
+Prima instaurantem sensit certamina mitis</p>
+<span class = "pagenum">7</span>
+<p>Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:</p>
+<p>Sed portus traxere ducem secura volentem</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Æquora, quæ peteret veniens Carthagine puppis.</p>
+<p>Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis</p>
+<p>Otia, et exemtum curis gravioribus ævum.</p>
+<span class = "pagenum">8</span>
+<p>Sirenum dedit una suum memorabile nomen</p>
+<p>Parthenope muris Acheloias; æquore cujus</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Regnavere diu cantus, quum dulce per undas</p>
+<p>Exitium miseris caneret non prospera nautis.</p>
+<p>Hæc pone adgressus (nam frontem clauserat æquor)</p>
+<p>Mœnia, non ullas valuit perfringere Pœnus</p>
+<p>Tota mole vias, frustraque inglorius ausi</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Pulsavit quatiens obstructas ariete portas.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_41" id = "line12_41"> </a>
+Stabat Cannarum Graia ad munimina victor</p>
+<p>Nequidquam, et cautæ mentis consulta probabat</p>
+<p>Eventu, qui post Dauni stagnantia regna</p>
+<span class = "pagenum">9</span>
+<p>Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>«En, qui nos segnes, et nescire addere cursum</p>
+<p>Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper</p>
+<p>Non acie ex ipsa concessum mœnia Romæ;</p>
+<p>Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis</p>
+<p>His, quæ Graia manus defendit, reddite tectis.»</p>
+
+<span class = "linenum">50</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_50" id = "line12_50"> </a>
+Talia jactabat, famæque pudore futuræ,</p>
+<p>Inritus incepta primus si absisteret urbe,</p>
+<p>Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.</p>
+<p>Sed subitæ muris flammæ, totoque fluebant</p>
+<span class = "pagenum">10</span>
+<p>Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.</p>
+
+<span class = "linenum">55</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_55" id = "line12_55"> </a>
+Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus</p>
+<p>Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu</p>
+<p>Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;</p>
+<p>Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre</p>
+<p>Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.</p>
+
+<span class = "linenum">60</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_60" id = "line12_60"> </a>
+Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus</p>
+<p>Defessos subiit, varioque lacessere motu</p>
+<span class = "pagenum">11</span>
+<p>Fortunam, et famæ turbando obstare sinistræ.</p>
+<p>Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis</p>
+<p>Certior arcebat muris, iterumque sedere</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Portis, atque aditus iterum sperare vetabat.</p>
+<span class = "pagenum">12</span>
+<p>Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum</p>
+<p>Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit</p>
+<p>Laudum agitare suos: «Pro Dî, qui terminus, inquit,</p>
+<p>Ante urbes standi Graias, oblite tuorum</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat</p>
+<p>Nimirum major moles, et scandere cælum</p>
+<p>Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur</p>
+<p>Si similis tellus, aliæque repente sub astra</p>
+<p>Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem</p>
+<span class = "pagenum">13</span>
+<p>Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri</p>
+<p>Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?</p>
+<p>An vobis gentes, quæcumque labore parastis,</p>
+<p>Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti</p>
+<p>Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,</p>
+<p>Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_83" id = "line12_83"> </a>
+Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis</p>
+<p>Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.</p>
+<span class = "pagenum">14</span>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit</p>
+<p>Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altæ</p>
+<p>Inmitis ductor Capuæ, primordia pandit.</p>
+<p>«Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, ævi:</p>
+<p>Majores fecere manus. Quum bella timeret</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Dictæi regis, sic fama est, linquere terras</p>
+<p>Dædalus invenit, nec toto signa sequenti</p>
+<p>Orbe dare, ætherias aliena tollere in auras</p>
+<p>Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.</p>
+<p>Suspensum hic librans media inter nubila corpus</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Enavit, Superosque novus conterruit ales.</p>
+<span class = "pagenum">15</span>
+<p>Natum etiam docuit falsæ sub imagine plumæ</p>
+<p>Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis</p>
+<p>Pennarum remis, et non felicibus alis</p>
+<p>Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Indulget subito, motis ad pectora palmis,</p>
+<p>Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.</p>
+<p>Hic pro nubivago gratus pia templa meatu</p>
+<p>Instituit Phœbo, atque audaces exuit alas.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_104" id = "line12_104"> </a>
+Virrius hæc: sed enim ductor numerabat inertes</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat.</p>
+<p>Ingemit adversis, respectansque inrita tecta</p>
+<p>Urbe Dicarchæa parat exsatiare dolorem.</p>
+<p>Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles</p>
+<p>Obficit audenti, defensantumque labores.</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum</p>
+<p>Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua</p>
+<span class = "pagenum">16</span>
+<p>Stagnorum terræque simul miracula lustrat.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_113" id = "line12_113"> </a>
+Primores adsunt Capuæ: docet ille, tepentes</p>
+<p>Unde ferant nomen Baiæ, comitemque dedisse</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Dulichiæ puppis stagno sua nomina monstrat.</p>
+<p>Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam</p>
+<p>Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti</p>
+<p>Herculeum commendat iter, qua discidit æquor</p>
+<p>Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso</p>
+<p>Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum;</p>
+<p>Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens,</p>
+<p>Et formidatus volucri, letale vomebat</p>
+<p>Subfuso virus cælo, Stygiaque per urbes</p>
+<span class = "pagenum">17</span>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Relligione sacer sævum retinebat honorem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_126" id = "line12_126"> </a>
+Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas</p>
+<p>Pandere iter) cæcas stagnante voragine fauces</p>
+<p>Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus,</p>
+<p>Interdumque novo perturbat lumine manes.</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>At juxta caligantes, longumque per ævum</p>
+<p>Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra</p>
+<p>Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam</p>
+<p>Tartareæ narrant urbis: tum sulfure et igni</p>
+<p>Semper anhelantes coctoque bitumine campos</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Ostentant: tellus, atro exundante vapore</p>
+<span class = "pagenum">18</span>
+<p>Suspirans, ustisque diu calefacta medullis,</p>
+<p>Æstuat, et Stygios exhalat in aera flatus.</p>
+<p>Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris:</p>
+<p>Interdumque cavas luctatus rumpere sedes,</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci</p>
+<p>Mulciber inmugit, lacerataque viscera terræ</p>
+<p>Mandit, et exesos labefactat murmure montes.</p>
+<p>Tradunt Herculea prostratos mole gigantas</p>
+<p>Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Torreri late campos, quotiesque minantur</p>
+<p>Rumpere compagem inpositam, expallescere cælum.</p>
+<p>Adparet Prochyte sævum sortita Mimanta:</p>
+<p>Adparet procul Inarime, quæ turbine nigro</p>
+<span class = "pagenum">19</span>
+<p>Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Ore ejectantem, et, si quando evadere detur,</p>
+<p>Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_152" id = "line12_152"> </a>
+Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo</p>
+<p>Depasti flammis scopuli, stratusque ruina</p>
+<p>Mons circum, atque Ætnæ fatis certantia saxa.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Nec non Misenum servantem Idæa sepulcro</p>
+<p>Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos:</p>
+<p>Miratur pelagique minas terræque labores.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_158" id = "line12_158"> </a>
+Quæ postquam perspecta viro, regressus ad altos</p>
+<p>Inde Pherecyadum muros, frondentia læto</p>
+<span class = "pagenum">20</span>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Palmite devastat Nysæa cacumina Gauri:</p>
+<p><a name = "line12_161" id = "line12_161"> </a>
+Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.</p>
+
+<p class = "indent">
+Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem</p>
+<p>Turribus, et celso facilem tutatur adiri</p>
+<p>Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Defendenda daret, verum ultro mœnia dextra</p>
+<p>Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.</p>
+<p>Isque ubi Agenoream procul adventare per æquor,</p>
+<p>Et ferri ad muros nubem videt; «Arma, cruentus</p>
+<p>Hostis adest, capite arma, viri,» clamatque, capitque.</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi</p>
+<p>Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato</p>
+<span class = "pagenum">21</span>
+<p>Agmina disponens passu, «Tu limina dextræ</p>
+<p>Servabis portæ, Nero: tu converte cohortes</p>
+<p>Ad lævam patrias et Larinatia signa,</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso,</p>
+<p>Per tacitum ruptis subita vi fundite portis</p>
+<p>Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa</p>
+<p>In medios, equitumque traham certamina, porta.»</p>
+<p>Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Pœni,</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Et scalis spretos tentabant rumpere muros.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_181" id = "line12_181"> </a>
+Insonuere tuibæ passim, clamorque virorum,</p>
+<p>Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu</p>
+<p>Cornua, et in membris concussa furentibus arma.</p>
+<p>Fertur acerba lues disjectis incita portis,</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Effusæque ruunt inopino flumine turmæ;</p>
+<span class = "pagenum">22</span>
+<p>Inprobus ut fractis exundat molibus amnis,</p>
+<p>Propulsum ut Borea scopulis inpingitur æquor,</p>
+<p>Ut rupto terras invadunt carcere venti.</p>
+<p>Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat</p>
+<p>Adtonito, prægressus equo, tergisque ruentum</p>
+<p>Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:</p>
+<p>«Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est.</p>
+<p>Hac iter ad muros Capuæ.» Nunc rursus in hostem</p>
+<span class = "pagenum">23</span>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Conversus, «Sta; quo raperis? non terga tuorum,</p>
+<p>Te, ductor Libyæ, increpito: sta: campus, et arma,</p>
+<p>Et Mars in manibus: dimitto a cæde cohortes;</p>
+<p>Spectemur soli: Marcellus prælia posco.»</p>
+<p><a name = "line12_199" id = "line12_199"> </a>
+Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Barcæo suadebat honor pretiumque pericli.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sed non hæc placido cernebat pectore Juno,</p>
+<p>Cœptoque avertit suprema in fata ruentem.</p>
+<p>Sistere perculsos ille et revocare laborat.</p>
+<p>«Talesne e gremio Capuæ tectisque sinistris</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Egredimur? state, o miseri, quîs gloria summa</p>
+<p>Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga</p>
+<p>Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis</p>
+<p>Ingruat Ausonia, et sævo Mavorte parastis,</p>
+<span class = "pagenum">24</span>
+<p>Ne qua spes fusos pacis vitæque maneret.»</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Vincebat clamore tubas, vocisque vigore</p>
+<p>Quamvis obstructas sævus penetrabat in aures.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_212" id = "line12_212"> </a>
+Polydamanteis juvenis Pedianus in armis</p>
+<p>Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus,</p>
+<p>Atque Antenorea sese de stirpe ferebat,</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Haud levior generis fama sacroque Timavo</p>
+<p>Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.</p>
+<p>Huic pater Eridanus, Venetæque ex ordine gentes,</p>
+<p>Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret,</p>
+<span class = "pagenum">25</span>
+<p>Seu Musas placidus doctæque silentia vitæ</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Mallet, et Aonio plectro mulcere labores,</p>
+<p>Non ullum dixere parem; nec notior alter</p>
+<p>Gradivo juvenis, nec Phœbo notior alter.</p>
+<p>Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis</p>
+<p>Pœnorum, juxta galeam atque insigne peremti</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat,</p>
+<p>Non parvo lætus ductoris munere, Cinyps,</p>
+<p>Dilectus Pœno Cinyps, quo gratior ora</p>
+<p>Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;</p>
+<p>Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore</p>
+<p>Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.</p>
+
+<span class = "pagenum">26</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_232" id = "line12_232"> </a>
+Quem postquam, egregium cristis et casside nota</p>
+<p>Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit,</p>
+<p>Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Sedibus infernis, amissaque posceret arma,</p>
+<p>Invadit frendens; «Tune, ignavissime, sacri</p>
+<p>Portabis capitis, quæ non sine crimine vester</p>
+<p>Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor?</p>
+<p>En Paulus!» Vocat inde viri ad spectacula manes,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Et fugientis agit costis penetrabile telum.</p>
+<p>Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni</p>
+<p>Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.</p>
+<p>Solvitur omne decus leto, niveosque per artus</p>
+<p>It Stygius color, et formæ populatur honores.</p>
+<span class = "pagenum">27</span>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Ambrosiæ cecidere comæ, violataque cervix</p>
+<p>Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.</p>
+<p>Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,</p>
+<p>Quum sese Veneri jactat splendore refecto,</p>
+<p>Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Decrescens tenebris, languentia lumina condit.</p>
+<p>Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos</p>
+<p>Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_253" id = "line12_253"> </a>
+Tum, galeam magno socium clamore reportans,</p>
+<p>Inmitem quatiebat equum, spumantia sævo</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis</p>
+<span class = "pagenum">28</span>
+<p>Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:</p>
+<p>Adnoscensque, «Decus macte o virtutis avitæ,</p>
+<p>Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,</p>
+<p>Quod superest, Libyci ductoris tegmina;» et ardens</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Terrificis sævam fundit stridoribus hastam.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_261" id = "line12_261"> </a>
+Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis</p>
+<p>Gestaris obposito tenuisset corpore telum.</p>
+<p>Qui dum vicinis ductorem protegit armis,</p>
+<p>Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Ingentesque minas mutata morte peregit.</p>
+<p><a name = "line12_266" id = "line12_266"> </a>
+Avehitur raptim ductor, discrimine leti</p>
+<p>Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.</p>
+<p>Jamque, fugæ inmodicus, tendit certamine gressum</p>
+<p>Præcipitem versis Pœnorum exercitus armis.</p>
+<span class = "pagenum">29</span>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Adsequitur telis hostis, longasque viritim</p>
+<p>Exsatiant iras cladum, cæloque cruentos</p>
+<p>Certatim ostentant et Dîs ultoribus enses.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_273" id = "line12_273"> </a>
+Ille dies primus docuit, quod credere nemo</p>
+<p>Auderet Superis, Martis certamine sisti</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Posse ducem Libyæ. Raptant currusque, virosque,</p>
+<p>Massylamque feram; et vivis avulsa reportant</p>
+<p>Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga</p>
+<p>Contenti vidisse ducis. Tum Martis adæquant</p>
+<p>Marcellum decori: graditur comitante triumpho</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Major, quam ferret quum victor opima Tonanti.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_281" id = "line12_281"> </a>
+Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,</p>
+<p>Ductor Agenoreus; «Quando hanc, quantoque cruore</p>
+<p>Hostili labem eluerim? mea terga videre</p>
+<p>Contigit Ausoniæ? mene, inquit, summe Deorum,</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?</p>
+<span class = "pagenum">30</span>
+<p>Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus</p>
+<p>Debellata bonis Capuæ, non degener ipse</p>
+<p>Gestorum Ausoniis verti victricia signa,</p>
+<p>Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Non secus atque Italo fugere a ductore paventes.</p>
+<p>Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga</p>
+<p>Me revocante potes?» Fundebat talia Pœnus;</p>
+<p>Et Latiæ sese Nolana ad mœnia turmæ,</p>
+<p>Portantes spolium insigni clamore, ferebant.</p>
+
+<span class = "linenum">295</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_295" id = "line12_295"> </a>
+At, consueta graves per longum audire suorum</p>
+<p>Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,</p>
+<p>Adlato tandem faustæ certamine pugnæ,</p>
+<p>Erigitur, primoque Deum se munere tollit.</p>
+<p>Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,</p>
+<span class = "pagenum">31</span>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Dum bellum tonat, et sese furata juventus</p>
+<p>Dat pœnas latebræ: tum, qui dulcedine vitæ</p>
+<p>Invenere dolos, jurataque fœdera Pœno</p>
+<p>Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.</p>
+<p>Punitur patriam meditati linquere terram</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Consilium infelix scelerataque culpa Metelli.</p>
+<p><a name = "line12_306" id = "line12_306"> </a>
+Talia corda virum: sed enim nec femina cessat</p>
+<p>Mente æquare viros, et laudis poscere partem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_308" id = "line12_308"> </a>
+Omnis, præ sese portans capitisque manusque</p>
+<p>Antiquum decus ac derepta monilia collo,</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Certatim matrona ruit, belloque ministrant.</p>
+<p>Haud tanta cessisse viros in tempore tali</p>
+<p>Laudis sorte piget; factoque in secula ituro</p>
+<span class = "pagenum">32</span>
+<p>Lætantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus</p>
+<p>Subsequitur turba: in medium certamine magno</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Privatæ cumulantur opes: nudare penates,</p>
+<p>Ac nihil arcanos vitæ melioris ad usus</p>
+<p>Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.</p>
+<p>Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,</p>
+<p>Exsangues rursus tollebat ad æthera vultus.</p>
+
+<span class = "linenum">320</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_320" id = "line12_320"> </a>
+Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha</p>
+<p>Portantes responsa viri: nam læta ferebant</p>
+<p>Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret</p>
+<p>Antrum, et mugiret Phœbo jam intrata sacerdos.</p>
+<p>«Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat,</p>
+<p>Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,</p>
+<p>Et sine pernicie terror. Dîs vota precesque</p>
+<p>Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.</p>
+<p>Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse</p>
+<span class = "pagenum">33</span>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Delius avertet propiora pericula vates,</p>
+<p>Trojanos notus semper minuisse labores.</p>
+<p>Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument</p>
+<p>Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.</p>
+<p>Ille trucem belli nubem sævasque procellas</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi</p>
+<p>Ægida turbato quatientem in prælia mundo.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_337" id = "line12_337"> </a>
+Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris</p>
+<p>Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,</p>
+<p>In Capitolinas certatim scanditur arces,</p>
+<span class = "pagenum">34</span>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant.</p>
+<p>Tum Pæana canunt, responsaque fida precantur.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_342" id = "line12_342"> </a>
+Interea adsuetis senior Torquatus in armis,</p>
+<p>Sardoas patrio quatiebat milite terras.</p>
+<p>Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat.</p>
+<p>Proles pulchra viro, nec tali digna parente,</p>
+<p>Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,</p>
+<p>Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,</p>
+<p>Barbarici studio ritus, refovebat in armis.</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem</p>
+<span class = "pagenum">35</span>
+<p>Signa videt, pugnæque avidas adcendere dextras,</p>
+<p>Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus</p>
+<p>Evolat, et, provisa fugæ compendia carpens,</p>
+<p>Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.</p>
+
+<span class = "linenum">355</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_355" id = "line12_355"> </a>
+Insula, fluctisono circumvallata profundo,</p>
+<p>Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras</p>
+<p>Enormes cohibet nudæ sub imagine plantæ.</p>
+<p>Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,</p>
+<span class = "pagenum">36</span>
+<p>Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Herculis, ex sese mutavit nomina terræ.</p>
+<p>Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas</p>
+<p>Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.</p>
+<p>Nec parvum decus, advecto cum classe paterna</p>
+<p>Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Fama est, quum laceris Actæon flebile membris</p>
+<p>Supplicium lueret spectatæ in fonte Dianæ,</p>
+<span class = "pagenum">37</span>
+<p>Adtonitum novitate mali fugisse parentem</p>
+<p>Per freta Aristæum, et Sardoos isse recessus:</p>
+<p>Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Serpentum tellus pura, ac viduata venenis;</p>
+<p>Sed tristis cælo, et multa vitiata palude.</p>
+<p>Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso</p>
+<p>Exercet scopulis late freta, pallidaque intus</p>
+<span class = "pagenum">38</span>
+<p>Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Cetera propensæ Cereris nutrita favore.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_376" id = "line12_376"> </a>
+Hoc habitu terræ nemorosa per invia crebro</p>
+<p>Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnæ</p>
+<p>Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.</p>
+<p>Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late</p>
+<p>Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;</p>
+<p>Et conferre gradum: media intervalla patentis</p>
+<p>Conripiunt campi properatis eminus hastis.</p>
+<p>Donec ad expertos enses, fidissima tela,</p>
+<span class = "pagenum">39</span>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Perventum: dira inde lues; cæduntque, caduntque,</p>
+<p>Alternique animas sævo in mucrone relinquunt.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_387" id = "line12_387"> </a>
+Non equidem innumeras cædes totque horrida facta</p>
+<p>Sperarim tanto digne pro nomine rerum</p>
+<p>Pandere, nec dictis bellantum æquare calorem.</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Sed vos, Calliope, nostro donate labori,</p>
+<p>Nota parum magni longo tradantur ut ævo</p>
+<p>Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_393" id = "line12_393"> </a>
+Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,</p>
+<p>Miscebat primas acies, Latiæque superbum</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus</p>
+<p>Miserunt Calabri; Rudiæ genuere vetustæ:</p>
+<p>Nunc Rudiæ solo memorabile nomen alumno.</p>
+<span class = "pagenum">40</span>
+<p>Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,</p>
+<p>Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)</p>
+<p>Spectandum sese non parva strage virorum</p>
+<p>Fecerat, et dextræ gliscebat cædibus ardor.</p>
+<p>Advolat, æternum sperans fore, pelleret Hostus</p>
+<p>Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.</p>
+
+<span class = "linenum">405</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_405" id = "line12_405"> </a>
+Risit nube sedens vani conamina cœpti,</p>
+<span class = "pagenum">41</span>
+<p>Et telum procul in ventos dimisit Apollo.</p>
+<p>Ac super his: «Nimium, juvenis, nimiumque superbi</p>
+<p>Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum</p>
+<p>Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Hic canet inlustri primus bella Itala versu,</p>
+<p>Adtolletque duces cælo; resonare docebit</p>
+<p>Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore</p>
+<span class = "pagenum">42</span>
+<p>Ascræo famave seni.» Sic Phœbus, et Hosto</p>
+<p>Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Vertuntur juvenis casu perculsa per agros</p>
+<p>Agmina, et effusæ pariter dant terga catervæ.</p>
+<p>Tum pater, audita nati nece, turbidus iræ,</p>
+<p>Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum</p>
+<p>Pectus, et ad manes urget vestigia nati.</p>
+
+<span class = "linenum">420</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_420" id = "line12_420"> </a>
+At Libyæ ductor, Marcello fractus, et acri</p>
+<p>Contusus pugna, campos damnarat, et arma</p>
+<p>Verterat ad miseras non æqui Martis Acerras.</p>
+<p>Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,</p>
+<p>Nuceriæ, nihilo levior nec parcior ira,</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Incussit sese, atque æquavit mœnia terræ.</p>
+<p>Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis</p>
+<p>Defendentum armis, ægre reseraverat astu</p>
+<span class = "pagenum">43</span>
+<p>Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.</p>
+<p>Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Flectebat rabiem, quo præda vel ira vocasset.</p>
+<p>Fumabat versis incensa Petilia tectis,</p>
+<p>Infelix fidei, miseræque secunda Sagunto,</p>
+<p>At quondam Herculeam servare superba pharetram.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_434" id = "line12_434"> </a>
+Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Portisque intrarant Pœni: sed enim arce corusca,</p>
+<p>Fisa loco, manus Ausoniæ stipata sedebat.</p>
+<span class = "pagenum">44</span>
+<p>Hic, miranda movens, classem, quæ condita portu</p>
+<p>Adstabat, (namque angustis e faucibus æquor</p>
+<p>Erumpit scopulos inter, patuloque recessu</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Infundit campis secretum gurgite pontum)</p>
+<p>Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,</p>
+<p>Arce superposita, claustris maris extulit astu,</p>
+<p>Perque aversa tulit portatas arva carinas.</p>
+<p>Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,</p>
+<span class = "pagenum">45</span>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Atque, recens cæsi tergo prolapsa juvenci,</p>
+<p>Æquoream rota ducebat per gramina puppim.</p>
+<p>Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,</p>
+<p>Innabat pelago veniens sine remige classis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_449" id = "line12_449"> </a>
+Nuntius interea vectis non more carinis</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Terrentem freta curarum fervoribus inplet,</p>
+<p>Dum procul Œbalios amet expugnare nepotes,</p>
+<p>Et primus rostris sulcet navalibus arva,</p>
+<p>Adsessos Capuæ muros, claustra ipsa revelli</p>
+<p>Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Linquit cœpta ferox, pennasque addente pudore</p>
+<p>Atque ira simul, inmani per proxima motu</p>
+<p>Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.</p>
+<p>Haud secus, amisso tigris si concita fetu</p>
+<span class = "pagenum">46</span>
+<p>Emicet, adtonitæ paucis lustratur in horis</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges;</p>
+<p>Donec fulmineo partus vestigia cursu</p>
+<p>Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_463" id = "line12_463"> </a>
+Obvius huic sparso Centenius agmine raptim</p>
+<p>Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore</p>
+<p>Perfunctus Latiæ, subito stimularat agrestes,</p>
+<p>Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.</p>
+<p>Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,</p>
+<p>Millia: bis septem, quæ non sollertior ense,</p>
+<span class = "pagenum">47</span>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Sed genus insignis, justis ducebat in armis</p>
+<p>Fulvius: ast æque per corpora fusa jacentum</p>
+<p>Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:</p>
+<p>Exsequiæ tantum famam nomenque volentem</p>
+<p>Mitificæ mentis tenuerunt funere læto.</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Namque per insidias (infandum!) et ab hospite cæsus,</p>
+<span class = "pagenum">48</span>
+<p>Conloquium et promissa petit dum perfida gentis</p>
+<p>Lucanæ, Gracchus, cæco circumdatus astu,</p>
+<p>Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_479" id = "line12_479"> </a>
+Sed non, ut scitum celerare ad mœnia Pœnum,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque</p>
+<p>Præcipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis</p>
+<p>Ævi floridior Fabius rapida arma ferebat;</p>
+<p>Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque</p>
+<p>Inpellebat agens properata ad bella cohortes.</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos</p>
+<p>Uni ductores juveni placet. Arduus ipse</p>
+<p>Tifata insidit, propior qua mœnibus instat</p>
+<span class = "pagenum">49</span>
+<p>Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_489" id = "line12_489"> </a>
+Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Vallatas socium portas, unaque negari</p>
+<p>Intravisse sibi, Capuæque erumpere cernit,</p>
+<p>Anxius adventus, nunc ferro frangere cœtum</p>
+<p>Obstantum meditatur; init nunc avia cœpto</p>
+<p>Consilia, atque astu quærit tot millia portis</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros.</p>
+<span class = "pagenum">50</span>
+<p>Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:</p>
+<p>«Quo, mens ægra, vocas? rursusne pericula sumam,</p>
+<p>Non æquus regione loci? Capuaque vidente</p>
+<p>Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Exscindi ante oculos patiar socialia tecta?</p>
+<p>Non ita me experti Fabius Fabiique magister</p>
+<p>Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles</p>
+<p>Evasi victor, sparsosque per arva juvencos</p>
+<p>Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis</p>
+<p>Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_507" id = "line12_507"> </a>
+Hæc postquam placita, et tenuit sententia mentem,</p>
+<p>Non exspectato, Titan dum gurgite lucem</p>
+<span class = "pagenum">51</span>
+<p>Spirantes proferret equos, inpellit in agmen</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Voce manuque viros, et cœpta inmania pandit:</p>
+<p>«Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;</p>
+<p>Et, quantum humani possunt se tendere passus,</p>
+<p>Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,</p>
+<p>Hoc Cannæ stravere tibi: eia, incute muris</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Umbonem Iliacis, Capuæque repende ruinas;</p>
+<p>Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,</p>
+<p>Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_518" id = "line12_518"> </a>
+Instincti glomerant gressus. Roma auribus hæret,</p>
+<p>Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Aptius id cœptum, quam si duxisset ab ipso</p>
+<p>Fatali Æneadis campo. Vulturna citata</p>
+<p>Transmittunt alno vada, postremique relinquunt</p>
+<span class = "pagenum">52</span>
+<p>Tardandis Italis conruptas igne carmas.</p>
+<p><a name = "line12_524" id = "line12_524"> </a>
+Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Threiciamque Calen, vestras a nomine nati,</p>
+<p>Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho</p>
+<p>Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis</p>
+<p>Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,</p>
+<p>Et, quæ fumantem texere giganta, Fregellæ</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde</p>
+<p>Per juga celsa gradum, duris qua rupibus hæret</p>
+<p>Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti</p>
+<p>Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_534" id = "line12_534"> </a>
+Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Linquens Telegoni pulsatos ariete muros,</p>
+<span class = "pagenum">53</span>
+<p>Haud dignam inter tanta moram: nec amœna retentant</p>
+<p>Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinæ.</p>
+<p>Præceps ad ripas inmani turbine fertur,</p>
+<p>Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_541" id = "line12_541"> </a>
+Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit,</p>
+<p>Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis</p>
+<p>Ilia prima vadis sacro se conjugis antro</p>
+<p>Condidit, et cunctæ fugerunt gurgite Nymphæ.</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p><a name = "line12_545" id = "line12_545"> </a>
+At matres Latiæ, ceu mœnia nulla supersint,</p>
+<p>Adtonitæ passim furibundis gressibus errant.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_547" id = "line12_547"> </a>
+Ante oculos adstant laceræ trepidantibus umbræ,</p>
+<span class = "pagenum">54</span>
+<p>Quæque gravem ad Trebiam, quæque ad Ticina fluenta</p>
+<p>Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti,</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur.</p>
+<p>Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira,</p>
+<p>Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.</p>
+<p>Interdum tamen erumpunt sub casside fusæ</p>
+<p>Per tacitum lacrimæ; quidnam Fortuna minetur,</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas</p>
+<p>Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat,</p>
+<p>Ut jam Roma satis credat, defendere muros.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_558" id = "line12_558"> </a>
+Pœnus ut ad somnos vix totam cursibus actæ</p>
+<p>Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Ad requiem facilis, credensque abscedere vitæ,</p>
+<p>Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis</p>
+<p>Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas.</p>
+<p>Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur</p>
+<span class = "pagenum">55</span>
+<p>Quadrupedante sono perculsæ mœnia Romæ.</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat</p>
+<p>Infesta portas, fruiturque timore paventum.</p>
+<p>Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat</p>
+<p>Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.</p>
+<p>Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Spectando partes, ni magno turbine adesset</p>
+<p>Fulvius, haud tota Capuæ obsidione relicta.</p>
+<p>Tum demum castris turmas inflexit ovantes</p>
+<p>Spectata ductor satiatus pectora Roma.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_574" id = "line12_574"> </a>
+Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores,</p>
+<span class = "pagenum">56</span>
+<p>Effundit rupto persultans agmina vallo,</p>
+<p>Et quantum clamare valet: «Per plurima vestra,</p>
+<p>O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,</p>
+<p>Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem;</p>
+<p>Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.</p>
+<p>Neu populi vos Martigenæ tardarit origo;</p>
+<p>Intratam Senonum capietis millibus urbem,</p>
+<p>Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum</p>
+<p>Exspectant de more senes, mortique parantur.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_587" id = "line12_587"> </a>
+Talibus hinc Pœnus: sed contra Œnotria pubes</p>
+<p>Non ullas voces ducis aut præcepta requirit.</p>
+<span class = "pagenum">57</span>
+<p>Sat matres stimulant, natique, et cara supinas</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.</p>
+<p>Ostentant parvos, vagituque incita pulsant</p>
+<p>Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.</p>
+<p>Ire volunt, et pro muris obponere densi</p>
+<p>Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Ut vero inpulso patefactæ cardine portæ,</p>
+<p>Et simul erupit motis exercitus armis,</p>
+<p>Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos</p>
+<p>Ad cælum muros plangor, sparsæque solutis</p>
+<p>Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Fulvius antevolans agmen, «Quis nesciat, inquit,</p>
+<p>Non sponte ad nostros Pœnum venisse penates?</p>
+<p>A portis fugit Capuæ.» Subnectere plura</p>
+<p>Conantem tristis cæli cum murmure vasto</p>
+<span class = "pagenum">58</span>
+<p>Turbavit fragor, et subita de nube procellæ.</p>
+
+<span class = "linenum">605</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_605" id = "line12_605"> </a>
+Jupiter, Æthiopum remeans tellure, minantem</p>
+<p>Romuleo Pœnum ut vidit subcedere vallo,</p>
+<p>Cælicolis raptim excitis, defendere tecta</p>
+<p>Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.</p>
+<p>Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras,</p>
+<p>Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.</p>
+<p>Concussi tremuere poli, cælumque tenebris</p>
+<p>Clauditur, et terras cæco nox condit amictu.</p>
+<p>Instat tempestas oculis, hostique propinquo</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Roma latet: jactæ in turmas per nubila flammæ</p>
+<span class = "pagenum">59</span>
+<p>Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_617" id = "line12_617"> </a>
+Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis</p>
+<p>Bella movent, quantis animos et pectora possint</p>
+<p>Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Turbine confusum piceo et nigrante procella,</p>
+<p>Atque omnes circa campos spumantibus undis</p>
+<p>Involvit. Celsus summo de culmine montis</p>
+<p>Regnator Superum sublata fulmina dextra</p>
+<p>Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta,</p>
+<p>Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_627" id = "line12_627"> </a>
+Ambustis sed enim ductor Sidonius armis</p>
+<p>Sistebat socios, et cæcum e nubibus ignem,</p>
+<p>Murmuraque a ventis misceri vana docebat.</p>
+<span class = "pagenum">60</span>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Tandem post clades socium cælique ruinam,</p>
+<p>Non hoste in nimbis viso, non ense, referri</p>
+<p>Signa jubet castris, mæstasque resuscitat iras.</p>
+<p>«Ventis debebis nimirum hiemisque procellis</p>
+<p>Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse</p>
+<p>In terras licet.» Infrendens dum talia fatur,</p>
+<p>Ecce serenato clarum jubar emicat axe,</p>
+<p>Purgatusque nitet discussis nubibus æther.</p>
+<p>Æneadæ sensere Deum, telisque repostis</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras,</p>
+<span class = "pagenum">61</span>
+<p>Et festa cingunt montis penetralia lauro.</p>
+<p>Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,</p>
+<p>Nunc lætos Jovis adspectant. «Da, summe Deorum,</p>
+<p>Da, pater, ut sacro Libys inter prælia telo</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Concidat: haud alia potis est occumbere dextra.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_646" id = "line12_646"> </a>
+Sic adeo orantes pressere silentia, postquam</p>
+<p>Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.</p>
+<p>Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan</p>
+<p>Obruit, et vitæ rediit mortalibus usus,</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Pœnus adest, nec se castris Œnotria pubes</p>
+<p>Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat</p>
+<p>Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactæ</p>
+<p>Subficerent hastæ, quum fulgor hebescere cæli</p>
+<span class = "pagenum">62</span>
+<p>Per subitum cœpit, densæque subire tenebræ;</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Atque dies fugere, atque armari ad prælia rursus</p>
+<p>Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante</p>
+<p>Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,</p>
+<p>Quo tremat et <ins class = "correction" title = "text reads ‘RRodope’">Rhodope</ins>,
+Taurusque, et Pindus, et Atlas:</p>
+<p>Audivere lacus Erebi, mersusque profundis</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Adnovit tenebris cælestia bella Typhœus.</p>
+<p>Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa</p>
+<p>Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem</p>
+<p>Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_664" id = "line12_664"> </a>
+Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Læta serenati facies aperitur Olympi,</p>
+<p>Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem</p>
+<p>Fulmina, nec placido commota tonitrua cælo.</p>
+<p><a name = "line12_668" id = "line12_668"> </a>
+Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos</p>
+<span class = "pagenum">63</span>
+<p>Venturam cæli rabiem; modo patria virtus</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>In dextras redeat, nec Romam exscindere Pœni</p>
+<p>Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem</p>
+<p>Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis</p>
+<p>Ætolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent</p>
+<p>Stagna cruore virum? «Pugnat pro mœnibus, inquit,</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Si rector Superum tot jactis fulmine telis,</p>
+<p>Inter tot motus cur me contra arma ferentem</p>
+<span class = "pagenum">64</span>
+<p>Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces</p>
+<p>Terga damus: remeet, quæso, mens illa vigorque,</p>
+<p>Qua vobis, quum pacta Patrum, quum fœdera adessent,</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Integrare acies placitum.» Sic pectora flammat;</p>
+<p>Donec equum Titan spumantia frena resolvit.</p>
+<p>Nec nox composuit curas, somnusve frementem</p>
+<p>Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.</p>
+<p>Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Increpat, atque armis imitatur murmura cæli.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_686" id = "line12_686"> </a>
+Ut vero adcepit, tantum confidere Divis</p>
+<p>Ausonios Patres, submissaque Bætis ad oras</p>
+<span class = "pagenum">65</span>
+<p>Auxilia, et noctu progressum mœnibus agmen:</p>
+<p>Sic agitare fremens obsessos otia, jamque</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Securam Hannibalis Romam, violentior instat.</p>
+<p><a name = "line12_691" id = "line12_691"> </a>
+Jamque propinquabat muro, quum Jupiter ægram</p>
+<p>Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:</p>
+<p>«Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque</p>
+<p>Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Addes frena viro? fuerit delere Saguntum,</p>
+<p>Exæquare Alpes, inponere vincula sacro</p>
+<p>Eridano, fœdare lacus: etiamne parabit</p>
+<p>Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?</p>
+<p>Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>Et parat adcensis imitari fulmina flammis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_701" id = "line12_701"> </a>
+His dictis, grates agit, ac turbata per auras</p>
+<p>Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra,</p>
+<p>«Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis,</p>
+<p>Mortali quam ferre datum?» Juno inquit, et atram</p>
+<span class = "pagenum">66</span>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p>Dimovit nubem, veroque adparuit ore.</p>
+<p>«Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono;</p>
+<p>En, age; namque, oculis amota nube parumper,</p>
+<p>Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras,</p>
+<p>Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>Parrhasio plena tenet et resonante pharetra,</p>
+<p>Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_712" id = "line12_712"> </a>
+«At, qua vicinis tollit se collibus altæ</p>
+<p>Molis Aventinus, viden’, ut Latonia virgo</p>
+<p>Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite tædas,</p>
+<span class = "pagenum">67</span>
+<span class = "linenum">715</span>
+<p>Exsertos avidæ pugnæ nudata lacertos?</p>
+<p>Parte alia, cerne, ut sævis Gradivus in armis</p>
+<p>Inplerit dictum proprio de nomine campum.</p>
+<p>Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus,</p>
+<p>Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus</p>
+<span class = "linenum">720</span>
+<p>Ægida commoveat nimbos flammasque vomentem</p>
+<p>Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.</p>
+<p>Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem,</p>
+<p>Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis</p>
+<p>Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!</p>
+<span class = "linenum">725</span>
+<p>Cede Deis tandem, et Titania desine bella.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_726" id = "line12_726"> </a>
+Sic effata, virum indocilem pacisque modique,</p>
+<span class = "pagenum">68</span>
+<p>Mirantem Superum vultus et flammea membra,</p>
+<p>Abstrahit, ac pacem terris cæloque reponit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_729" id = "line12_729"> </a>
+Respectans abit, et castris avulsa moveri</p>
+<span class = "linenum">730</span>
+<p>Signa jubet ductor, remeaturumque minatur.</p>
+<p><a name = "line12_731" id = "line12_731"> </a>
+Redditur extemplo flagrantior æthere lampas,</p>
+<p>Et tremula infuso resplendent cærula Phœbo.</p>
+<p>At procul e muris videre ut signa revelli</p>
+<p>Æneadæ, versumque ducem; tacita ora vicissim</p>
+<span class = "linenum">735</span>
+<p>Ostentant, nutuque docent, quod credere magno</p>
+<p>Non audent hærente metu; nec abire volentis,</p>
+<p>Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda:</p>
+<p>Ac tacitæ natis infigunt oscula matres,</p>
+<p>Donec procedens oculis sese abstulit agmen,</p>
+<span class = "linenum">740</span>
+<p>Suspectosque dolos demto terrore resolvit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line12_741" id = "line12_741"> </a>
+Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt,</p>
+<span class = "pagenum">69</span>
+<p>Inque vicem amplexi permixta voce triumphum</p>
+<p>Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant.</p>
+<p>Jamque omnes pandunt portas; ruit undique lætum,</p>
+<span class = "linenum">745</span>
+<p>Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus.</p>
+<p>Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis</p>
+<p>Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas</p>
+<p>Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur,</p>
+<p>Atque ubi atrox Garamas, sævusque tetenderit Hannon.</p>
+<span class = "linenum">750</span>
+<p>Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda:</p>
+<p>Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis.</p>
+<p>Tum festam repetunt, lustratis mœnibus, urbem.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">70</span>
+
+<h2><a name = "liber13" id = "liber13">
+LIBER DECIMUS TERTIUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib13_arg" id = "lib13_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Hannibal</span> lente ad Tutiam rivum
+castra refert, ubi muliebrem ignaviam exprobrat militibus suis, qui,
+nullo vulnere adcepto, imbre ac tempestate perterriti præliis
+excesserint; <a href = "#line13_1">1-18</a>.</p>
+
+<p>Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat;
+<a href = "#line13_19">19-29</a>.</p>
+
+<p>At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam
+inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81),
+ad lucum Feroniæ pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea
+tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque agmine
+progreditur; <a href = "#line13_30">30-93</a>.</p>
+
+<p>Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad
+perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum vineis
+urbi admovet; <a href = "#line13_94">94-110</a>.</p>
+
+<p>Animus suis crescit oblato omine fausto cervæ mille annorum, numinis
+loco a Campanis cultæ, quæ noctu luporum incursu consternata ex oppido
+profugit, et a Romanis capta Dianæ inmolatur; <a href =
+"#line13_111">111-137</a>.</p>
+
+<p>Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus
+Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante
+hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque
+militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo Claudius
+superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et patenti
+hostium portæ invectus, per alteram, stupentibus miraculo Campanis,
+incolumis evadit; <a href = "#line13_138">138-178</a>.</p>
+
+<p>Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam
+obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis
+excubias agebant, hasta transfigit; <a href =
+"#line13_179">179-212</a>.</p>
+
+<p>Tum Virrius porta se proripit cum multis
+<span class = "pagenum">71</span>
+civibus, et Veliternum Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde
+Scipio, ac Volesus Ascanium obtruncat; <a href =
+"#line13_213">213-248</a>.</p>
+
+<p>Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem
+et portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; <a href
+= "#line13_249">249-257</a>.</p>
+
+<p>Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis
+agitant, quæ Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur;
+<a href = "#line13_258">258-269</a>.</p>
+
+<p>At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiæ scelerumque sibi
+conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo
+venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur;
+<a href = "#line13_270">270-298</a>.</p>
+
+<p>Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas
+aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant;
+<a href = "#line13_299">299-313</a>.</p>
+
+<p>Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendæ signum exspectat:
+sed quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu
+Pan animos victorum mitigat; <a href = "#line13_314">314-350</a>.</p>
+
+<p>Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatæ, diripiuntur;
+Milo corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum
+ab Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio
+transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; <a href =
+"#line13_351">351-380</a>.</p>
+
+<p>Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi
+nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore
+confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique
+umbras conveniat; <a href = "#line13_381">381-396</a>.</p>
+
+<p>Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi
+Autonoes sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; <a href =
+"#line13_397">397-444</a>.</p>
+
+<p>Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra
+Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, ut
+cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed quam
+primum terræ mandandum curet, quod Scipio promittit; <a href =
+"#line13_445">445-487</a>.</p>
+
+<p>Mox adventat umbra Sibyllæ Cumanæ, quæ hausto victimarum sanguine
+futura juveni exponit fata (<a href = "#line13_488">488-515</a>), et
+vastam Orci voraginem (<a href = "#line13_516">516-530</a>), decem ejus
+portas vel septa (<a href = "#line13_531">531-561</a>), fluvios
+inferorum (<a href = "#line13_562">562-578</a>), monstra eorum (<a href
+= "#line13_579">579-594</a>), taxum ingentem, bubonum, strigum,
+Harpyiarumque sedem (<a href = "#line13_595">595-600</a>), Plutonem, jus
+dicentem de regibus (<a href = "#line13_601">601-612</a>), et varias
+umbras ostendit; <a href = "#line13_613">613 sqq.</a> Primum adcedit
+Pomponia mater, quæ ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et
+in puerperio mortuam esse docet; <a href =
+"#line13_613">613-649</a>.</p>
+
+<p>Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas
+extremaque
+<span class = "pagenum">72</span>
+fata memorant, et læti audiunt, in suum honorem cenotaphia in campo
+Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio restitutas esse;
+<a href = "#line13_650">650-704</a>.</p>
+
+<p>Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Æmilius Paulus, Flaminius,
+Gracchus, Servilius (<a href = "#line13_705">705-718</a>), Brutus,
+Camillus, Curius, Pyrrhus (<a href = "#line13_719">719-728</a>),
+Lutatius, Hamilcar, qui valde lætatur de bello, quod a filio suo
+feliciter cum Romanis geri comperit (<a href =
+"#line13_729">729-751</a>); Decemviri, Alexander M. qui ad res audacter
+fortiterque gerendas juvenem exhortatur (<a href =
+"#line13_752">752-775</a>); Crœsus, Homerus, quem multæ sequuntur
+mirantes animæ (<a href = "#line13_776">776-797</a>), Achilles, Hector,
+Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, Castor (<a href =
+"#line13_798">798-805</a>); tum et feminæ, tam gloria ac virtutibus,
+quam flagitiis nobilitatæ, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil,
+Lucretia, Virginia, Clœlia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, incestus
+damnata (<a href = "#line13_806">806-849</a>); postremo manes Marii,
+Sullæ, Pompeii ac Cæsaris, ex inferis ad superos mox prodituri; <a href
+= "#line13_850">850-867</a>.</p>
+<p>Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima
+Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla prædicit; <a href =
+"#line13_868">868-893</a>.</p>
+
+<p>Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero lætus ad socios
+portumque redit; <a href = "#line13_894">894, 895</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line13_1" id = "line13_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Segne</span> iter emenso vix dum Tarpeia
+videri</p>
+<p>Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem</p>
+<p>Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.</p>
+<p>Castra locat, nulla lædens ubi gramina ripa</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,</p>
+<span class = "pagenum">73</span>
+<p>Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.</p>
+<p>Hic modo primores socium, modo jussa deorum,</p>
+<p>Nunc sese increpitat: «Dic o, cui Lydia cæde</p>
+<p>Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Armorum tonitru, quas exanimatus in oras</p>
+<p>Signa refers? qui mucro tuum, quæ lancea tandem</p>
+<p>Intravit pectus? si nunc exsisteret alma</p>
+<p>Carthago ante oculos, turrita celsa figura,</p>
+<p>Quas abitus, miles, caussas, inlæse, dedisses?</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>«Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos</p>
+<p>Et tonitrus fugio.» Procul hanc expellite gentis</p>
+<p>Femineam Tyriæ labem, nisi luce serena</p>
+<p>Nescire ac liquida Mavortem agitare sub æthra.»</p>
+
+<span class = "pagenum">74</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_19" id = "line13_19"> </a>
+Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.</p>
+<p>Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso</p>
+<p>Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,</p>
+<p>Signa reportandi crescebat in agmine fervor.</p>
+<p>Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Exiguos format per prima volumina gyros,</p>
+<p>Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,</p>
+<p>Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;</p>
+<p>Donec postremo laxatis circulus oris</p>
+<p>Contingat geminas patulo curvamine ripas.</p>
+
+<span class = "linenum">30</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_30" id = "line13_30"> </a>
+At contra Argyripæ pravum decus (inclita namque</p>
+<span class = "pagenum">75</span>
+<p>Semina ab Œnea ductoris stirpe trahebat</p>
+<p>Ætoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,</p>
+<p>Lætus opum, sed clauda fides, seseque calenti</p>
+<p>Addiderat Pœno, Latiæ diffisus habenæ.</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,</p>
+<p>«Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello</p>
+<p>Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,</p>
+<p>Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros</p>
+<p>Poscenti socero sæpe inter pocula Dauno</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Narrabat memori Diomedes condita mente),</p>
+<p>Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis</p>
+<p>Armisonæ curent simulacrum avellere Divæ,</p>
+<p>Non unquam adfirmat Therapnæis Ilion armis</p>
+<span class = "pagenum">76</span>
+<p>Cessurum, aut Ledæ rediturum nomen Amyclas.</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,</p>
+<p>Effigies ea quas unquam possederit, urbes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_47" id = "line13_47"> </a>
+«Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem</p>
+<p>Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso</p>
+<p>Custodes aditu templi, cæleste reportat</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.</p>
+<p>Nam postquam Œnotris fundavit finibus urbem,</p>
+<span class = "pagenum">77</span>
+<p>Æger delicti, Phrygium placare colendo</p>
+<p>Numen, et Iliacos parat exorare Penates.</p>
+<p>Ingens jam templum celsa surgebat in arce,</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Laomedonteæ sedes ingrata Minervæ:</p>
+<p>Quum medios inter somnos altamque quietem,</p>
+<p>Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:</p>
+<p>«Non hæc, Tydide, tantæ pro laudis honore</p>
+<p>«Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>«Debentur nobis: quære in Laurentibus arvis,</p>
+<p>«Qui nunc prima locant melioris mœnia Trojæ.</p>
+<p>«Huc vittas castumque refer penetrale parentum.»</p>
+<p>Quîs trepidus monitis Saturnia regna capessit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_64" id = "line13_64"> </a>
+«Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Armaque Laurenti figebat Troia luco.</p>
+<p>Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,</p>
+<p>Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,</p>
+<span class = "pagenum">78</span>
+<p>Priamidæ intremuere metu: tum, pignora pacis</p>
+<p>Prætendens dextra ramum canentis olivæ.</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:</p>
+<p>«Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;</p>
+<p>«Quidquid ad Idæos Xanthum Simoentaque nobis</p>
+<p>«Sanguine sudatum Scææque ad limina portæ,</p>
+<p>«Haud nostrum est: egere dei duræque sorores.</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>«Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, ævi,</p>
+<p>«Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.</p>
+<p>«Fœderis, en, hæc testis erit.» Veniamque precatus</p>
+<p>Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.</p>
+<p>Hæc ausos Celtas inrumpere mœnia Romæ</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Conripuit leto; neque tot de millibus unum</p>
+<p>Ingentis populi patrias dimisit ad aras.»</p>
+<p>His fractus ductor convelli signa maniplis</p>
+<p>Optato lætis abitu jubet: itur in agros,</p>
+<span class = "pagenum">79</span>
+<p>Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.</p>
+<p>Fama est, intactas longævi ab origine fani</p>
+<p>Crevisse, in medium congestis undique donis,</p>
+<p>Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum</p>
+<p>Innumeris aurum, solo servante pavore.</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Hac avidas mentes et barbara corda rapina</p>
+<p>Polluit, atque armat contemtu pectora divum.</p>
+<p>Avia tunc longinqua placent, quæ sulcat aratro</p>
+<p>Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.</p>
+
+<span class = "pagenum">80</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_94" id = "line13_94"> </a>
+Dum Libys haud lætus Rhegina ad litora tendit,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Victor, submoto patriis a finibus hoste,</p>
+<p>Fulvius infaustam Campana ad mœnia clausis</p>
+<p>Portabat famam, miserisque extrema movebat.</p>
+<p>Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:</p>
+<p>«Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Altera Carthago nostræ, post fœdera rupta,</p>
+<p>Et missum ad portas Pœnum, post jura petita</p>
+<p>Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis</p>
+<p>Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?»</p>
+<p>Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Educi turres, quîs vinceret ardua muri,</p>
+<p>Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis</p>
+<p>Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos</p>
+<p>Portarum postes, quateretque morantia claustra.</p>
+
+<span class = "pagenum">81</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_109" id = "line13_109"> </a>
+Hic latera intextus stellatis axibus agger,</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Hic gravida armato surgebat vinea dorso.</p>
+<p><a name = "line13_111" id = "line13_111"> </a>
+At postquam properata satis, quæ commonet usus,</p>
+<p>Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros</p>
+<p>Imperat, ac sævis urbem terroribus inplet,</p>
+<p>Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.</p>
+
+<span class = "linenum">115</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_115" id = "line13_115"> </a>
+Cerva fuit, raro terris spectata colore,</p>
+<p>Quæ candore nivem, candore anteiret olores.</p>
+<p>Hanc agreste Capys donum, quum mœnia sulco</p>
+<p>Signaret, grato parvæ mollitus amore,</p>
+<p>Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.</p>
+<span class = "pagenum">82</span>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,</p>
+<p>Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.</p>
+<p>Aurato matres adsuetæ pectine mitem</p>
+<p>Comere, et humenti fluvio revocare colorem.</p>
+<p>Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianæ</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Credebant, ac tura deum de more dabantur.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_126" id = "line13_126"> </a>
+Hæc, ævi vitæque tenax, felixque senectam</p>
+<p>Mille indefessos viridem duxisse per annos,</p>
+<p>Seclorum numero Trojanis condita tecta</p>
+<p>Æquabat: sed enim longo nox venerat ævo.</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Nam, subito incursu sævorum agitata luporum,</p>
+<p>Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello</p>
+<p>Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus</p>
+<p>Extulerat sese portis, pavidaque petebat</p>
+<p>Consternata fuga positos ad mœnia campos.</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Exceptam læto juvenum certamine ductor</p>
+<p>Mactat, Diva, tibi, tibi enim hæc gratissima sacra,</p>
+<p>Fulvius, atque adsis orat, Latonia, cœptis.</p>
+
+<span class = "pagenum">83</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_138" id = "line13_138"> </a>
+Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis</p>
+<p>Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Mœnia flexa sinu, spissa vallata corona</p>
+<p>Adligat, et telis in morem indaginis ambit.</p>
+<p>Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,</p>
+<p>Evehitur porta sublimis Taurea cristis</p>
+<p>Bellator, cui Sidonius superare lacerto</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.</p>
+<p>Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti</p>
+<p>Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis</p>
+<p>Vicinum sese videt, et clamore propinquo,</p>
+<span class = "pagenum">84</span>
+<p>«Claudius huic, inquit (præstabat Claudius arte</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Bellandi, et merita mille inter prælia fama),</p>
+<p>Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextræ,</p>
+<p>Det sese campo, atque ineat certamina mecum.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_153" id = "line13_153"> </a>
+Una mora Æneadæ, postquam vox adtigit aures,</p>
+<p>Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Prævetitum namque et capital, committere Martem,</p>
+<p>Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma</p>
+<p>Imperio solvit, patulumque invectus in æquor</p>
+<p>Erigit undantem glomerato pulvere nubem.</p>
+<p>Indignatus opem amenti, socioque juvare</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,</p>
+<p>Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.</p>
+<p>Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.</p>
+<span class = "pagenum">85</span>
+<p>At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni</p>
+<p>Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,</p>
+<p>Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu</p>
+<p>Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.</p>
+<p>Tum strictum propere vagina detegit ensem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_169" id = "line13_169"> </a>
+Et jam ferrata rapiebat calce volantem</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.</p>
+<p>Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:</p>
+<p>Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.</p>
+<p>Utque metus victum, sic ira et gloria portis</p>
+<span class = "pagenum">86</span>
+<p>Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem</p>
+<p>Confisum nullo comitante inrumpere tectis,</p>
+<p>Per mediam propere trepidantum interritus urbem</p>
+<p>Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_179" id = "line13_179"> </a>
+Hinc ardore pari nisuque incurrere muris</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.</p>
+<p>Tela simul flammæque micant: tunc saxeus imber</p>
+<p>Ingruit, et summis adscendunt turribus hastæ.</p>
+<p>Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:</p>
+<span class = "pagenum">87</span>
+<p>Æquarunt iræ dextras: dictæa per auras</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.</p>
+<p>Lætatur non hortandi, non plura monendi</p>
+<p>Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.</p>
+<p>Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse</p>
+<p>Fortunæ sibi quemque ducem, ruit impete vasto</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Ad portam, magnæque optat discrimina famæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_191" id = "line13_191"> </a>
+Tres claustra æquævo servabant corpore fratres,</p>
+<p>Quîs delecta manus centeni cuique ferebant</p>
+<span class = "pagenum">88</span>
+<p>Excubias, unaque locum statione tenebant.</p>
+<p>Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Præstabat Laurens, membrorum mole Laburnus.</p>
+<p>Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;</p>
+<p>Ille hastam quatere, ac medicatæ cuspidis ictu</p>
+<p>Prælia moliri, et nudo non credere ferro;</p>
+<p>Tertius aptabat flammis ac sulfure tædas.</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam</p>
+<p>Monstrum Geryones inmane tricorporis iræ,</p>
+<p>Cui tres in pugnam dextræ varia arma gerebant;</p>
+<p>Una ignes sævos, ast altera pone sagittas</p>
+<p>Fundebat, validam torquebat tertia cornum,</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_206" id = "line13_206"> </a>
+Hos ubi non æquis variantes prælia consul</p>
+<p>Conspexit telis, et portæ limina circum</p>
+<p>Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,</p>
+<p>Concitat intortam furiatis viribus hastam.</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Letum triste ferens auras secat Itala taxus,</p>
+<span class = "pagenum">89</span>
+<p>Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,</p>
+<p>Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.</p>
+<p><a name = "line13_213" id = "line13_213"> </a>
+At, non obsepto contentus limine Martem</p>
+<p>Exercere levis bello, sed turbidus ausi,</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Virrius incauto fervore eruperat amens</p>
+<p>Reclusa in campum porta, miseramque furori</p>
+<p>Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma</p>
+<p>Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_219" id = "line13_219"> </a>
+Tifata umbrifero generatum monte Calenum</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno</p>
+<p>Mens erat inferior: subsidere sæpe leonem,</p>
+<p>Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,</p>
+<p>Atque obliqua trucis deducere cornua tauri</p>
+<p>Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.</p>
+<span class = "pagenum">90</span>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Is, dum præcipites expellit Virrius urbe,</p>
+<p>Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in æquor</p>
+<p>Thorace exierat, leviorque premebat anhelos</p>
+<p>Pondere loricæ, et palantes victor agebat.</p>
+<p>Jamque Veliternum media transegerat alvo,</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Jam, solitum æquali ludo committere equestres</p>
+<p>Scipiadæ pugnas, Marium tellure revulso</p>
+<p>Perculerat saxo: miser inplorabat amicum</p>
+<p>Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:</p>
+<p>Sed, validas sævo vires duplicante dolore,</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem</p>
+<p>Scipio, solamen properans optabile in armis</p>
+<p>Hostem prostrato morientem ostendere amico:</p>
+<p>Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,</p>
+<p>Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Quanta est vis agili per cærula summa liburnæ,</p>
+<p>Quæ, pariter quoties revocatæ ad pectora tonsæ</p>
+<span class = "pagenum">91</span>
+<p>Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,</p>
+<p>Quam longa est, uno remorum præterit ictu.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_244" id = "line13_244"> </a>
+Ascanium Volesus, projectis ocius armis,</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Quo levior peteret muros, per aperta volantem</p>
+<p>Adsequitur planta: dejectum protinus ense</p>
+<p>Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus</p>
+<p>Conruit ulterior procursus impete truncus.</p>
+<p><a name = "line13_249" id = "line13_249"> </a>
+Nec spes obsessis ultra reserata tueri</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Mœnia; convertunt gressus, recipique precantes</p>
+<p>Infandum! excludunt socios: tum cardine verso</p>
+<p>Obnixi torquent obices, munimina sera.</p>
+<p>Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.</p>
+<span class = "pagenum">92</span>
+<p>Et, ni cæca sinu terras nox conderet atro,</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Perfractæ rabido patuissent milite portæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_256" id = "line13_256"> </a>
+Sed non in requiem pariter cessere tenebræ.</p>
+<p>Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:</p>
+<p><a name = "line13_258" id = "line13_258"> </a>
+At Capua, aut mæstis ululantum flebile matrum</p>
+<p>Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Tormentis finem metamque laboribus orat.</p>
+<p>Mussat perfidiæ ductorque caputque Senatus.</p>
+<p>Virrius, a Pœno nullam docet esse salutem,</p>
+<p>Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;</p>
+<p>«Speravi sceptra Ausoniæ, pepigique, sub armis</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Si dexter Pœnis Deus et Fortuna fuisset,</p>
+<p>Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:</p>
+<p>Qui quaterent muros Tarpeiaque mœnia, misi:</p>
+<p>Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut æquos</p>
+<p>Portaret fasces nostro de nomine consul.</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p><a name = "line13_270" id = "line13_270"> </a>
+Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.</p>
+<span class = "pagenum">93</span>
+<p>Cui cordi comes æterna est Acherontis ad undam</p>
+<p>Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;</p>
+<p>Et, victus mentem fuso per membra Lyæo,</p>
+<p>Sopitoque necis morsu, medicamina cladis</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis.»</p>
+<p>Hæc ait, et turba repetit comitante penates.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_277" id = "line13_277"> </a>
+Ædibus in mediis consurgens ilice multa</p>
+<p>Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.</p>
+<p>Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Nunc menti seræ Decius redit, et bona virtus</p>
+<p>Exsilio punita truci: despectat ab alto</p>
+<p>Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.</p>
+<span class = "pagenum">94</span>
+<p>Vox occulta subit, passim diffusa per auras:</p>
+<p>«Fœdera, mortales, ne sævo rumpite ferro:</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro</p>
+<p>Hæc potior regnis: dubio qui frangere rerum</p>
+<p>Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,</p>
+<p>Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit</p>
+<p>Unquam expers luctus lacrimæque; aget, æquore semper</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Ac tellure premens, aget ægrum nocte dieque</p>
+<p>Despecta ac violata Fides.» Adit omnia jamque</p>
+<p>Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,</p>
+<p>Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.</p>
+<p>Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo</p>
+<span class = "pagenum">95</span>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Porrigit, et large pœnas letumque ministrat.</p>
+<p>Virrius interea, dum dat penetrare medullas</p>
+<p>Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus hæret</p>
+<p>Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_299" id = "line13_299"> </a>
+Stringebant tenebræ metas, victorque ruebat.</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Jamque superstantem muro, sociosque Milonem</p>
+<p>Voce adtollentem pubes campana videbat.</p>
+<p>Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt</p>
+<p>Castra inimica gradu, quîs leto avertere pœnas</p>
+<p>Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.</p>
+<p>Matronæ puerique ruunt, mæstumque Senatus</p>
+<p>Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.</p>
+<span class = "pagenum">96</span>
+<p>Stabant innixi pilis exercitus omnis,</p>
+<p>Spectabantque viros et læta et tristia ferre</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Indociles, nunc propexis in pectora barbis</p>
+<p>Verrere humum, nunc fœdantes in pulvere crinem</p>
+<p>Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis</p>
+<p>Femineum tenues ululatum fundere in auras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_314" id = "line13_314"> </a>
+Atque ea dum miles miratur inertia facta,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Exspectatque ferox sternendi mœnia signum,</p>
+<p>Ecce repens tacito percurrit pectora sensu</p>
+<span class = "pagenum">97</span>
+<p>Relligio, et sævas componit numine mentes;</p>
+<p>Ne flammam tædasque velint, ne templa sub uno</p>
+<p>In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbæ</p>
+<p>Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,</p>
+<p>Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis</p>
+<p>In spatium inmensum campis habitanda relinqui</p>
+<p>Utile tecta docet: paullatim atrocibus iræ</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Languescunt animis, et vis mollita senescit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_326" id = "line13_326"> </a>
+Pan Jove missus erat, servari tecta volente</p>
+<p>Troia, pendenti similis Pari semper, et imo</p>
+<p>Vix ulla inscribens terræ vestigia cornu.</p>
+<span class = "pagenum">98</span>
+<p>Dextera lascivit cæsa Tegeatide capra</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Verbera læta movens festa per compita cauda.</p>
+<p>Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,</p>
+<p>Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:</p>
+<p>Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.</p>
+<span class = "pagenum">99</span>
+<p>Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Velat grata latus teneræ de corpore damæ.</p>
+<p>Nulla in præruptum tam prona et inhospita cautes,</p>
+<p>In qua non, librans corpus, similisque volanti</p>
+<p>Cornipedem tulerit præcisa per avia plantam.</p>
+<p>Interdum inflexus, medio nascentia tergo</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Respicit adridens hirtæ ludibria caudæ.</p>
+<p>Obtendensque manum solem infervescere fronti</p>
+<p>Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.</p>
+<p>Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque</p>
+<p>Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,</p>
+<span class = "pagenum">100</span>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Arcadiæ volucris saltus et amata revisit</p>
+<p>Mænala; ubi argutis longe de vertice sacro</p>
+<p>Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_348" id = "line13_348"> </a>
+At legio Ausonidum, flammas ductore jubente</p>
+<p>Arceri portis, stantesque relinquere muros,</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>(Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.</p>
+<p><a name = "line13_351" id = "line13_351"> </a>
+Multa deum templis domibusque nitentibus auro</p>
+<p>Egeritur præda, et victus alimenta superbi,</p>
+<p>Quisque bonis periere, virum de corpore vestes</p>
+<p>Femineæ, mensæque alia tellure petitæ,</p>
+<span class = "pagenum">101</span>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.</p>
+<p>Nec modus argento, cælataque pondera facti</p>
+<p>Tantum epulis auri; tum passim corpora longo</p>
+<p>Ordine captiva, et domibus depromta talenta,</p>
+<p>Pascere longinquum non deficientia bellum,</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Inmensique greges famulæ ad convivia turbæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_361" id = "line13_361"> </a>
+Fulvius, ut finem spoliandis ædibus, ære</p>
+<p>Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto</p>
+<p>Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:</p>
+<p>«Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,</p>
+<p>Tempora murali cinctus turrita corona.»</p>
+<span class = "pagenum">102</span>
+<p>Tum sontes procerum meritosque piacula prima</p>
+<p>Adciit, et justa punit commissa securi.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_369" id = "line13_369"> </a>
+Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,</p>
+<p>Taurea, «Tune, inquit, ferro spoliabis inultus</p>
+<p>Te majorem animam? et jusso lictore recisa</p>
+<p>Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?</p>
+<p>Haud unquam hos vobis dederit Deus.» Inde, minaci</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Obtutu torvum contra et furiale renidens,</p>
+<p>Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.</p>
+<p>Cui ductor: «Patriam moriens comitare cadentem.</p>
+<p>Qui nobis animus, quæ dextera, quidve viritim</p>
+<p>Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum.»</p>
+
+<span class = "pagenum">103</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_381" id = "line13_381"> </a>
+Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,</p>
+<p>Interea geminos terra crudelis Hibera</p>
+<p>Fortuna abstulerat, permiscens tristia lætis,</p>
+<p>Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe</p>
+<p>Scipio, post belli repetens extrema penates,</p>
+<span class = "pagenum">104</span>
+<p>Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum</p>
+<p>Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,</p>
+<p>Pulsato lacerat violenter pectore amictus.</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Non comites tenuisse valent, non ullus honorum</p>
+<p>Militiæve pudor: pietas irata sinistris</p>
+<p>Cælicolis furit, atque odit solatia luctus:</p>
+<p>Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.</p>
+<p>Versatur species ante ora oculosque parentum.</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Ergo excire parat manes animasque suorum,</p>
+<p>Adloquioque virum tantos mulcere dolores.</p>
+<p><a name = "line13_397" id = "line13_397"> </a>
+Hortatur vicina palus, ubi signat Averni</p>
+<p>Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.</p>
+<p>Noscere venturos agitat mens protinus annos.</p>
+
+<span class = "linenum">400</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_400" id = "line13_400"> </a>
+Sic ad Cymæam, quæ tum sub nomine Phœbi</p>
+<p>Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,</p>
+<span class = "pagenum">105</span>
+<p>Fert gressus juvenis, consultaque pectoris ægri</p>
+<p>Pandit, et adspectus orat contingere patrum.</p>
+<p>Nec cunctata diu vates, «Mactare repostis</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras</p>
+<p>Sub lucem pecudes, reclusæque abdere terræ</p>
+<p>Manantem jugulis spirantum cæde cruorem.</p>
+<p>Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.</p>
+<p>Cetera, quæ poscis, majori vate canentur.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Namque tibi Elysio repetita oracula campo</p>
+<p>Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllæ</p>
+<span class = "pagenum">106</span>
+<p>Cernere fatidicam Phœbei pectoris umbram.</p>
+<p>Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu</p>
+<p>Flexerit, ad fauces vicini castus Averni</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Duc prædicta sacris duro placamina Diti.</p>
+<p>Mella simul tecum et puri fer dona Lyæi.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_417" id = "line13_417"> </a>
+Hoc alacer monitu, et promissæ nomine vatis,</p>
+<p>Adparat occulto monstrata piacula cœpto.</p>
+<p>Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Et spatia æquarunt tenebras transacta futuras,</p>
+<p>Consurgit stratis, pergitque ad turbida portæ</p>
+<p>Ostia Tartareæ; penitus quîs abdita vates</p>
+<p>Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.</p>
+<p>Tum, qua se primum rupta tellure recludit</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Invisus cælo specus, atque eructat acerbam</p>
+<p>Cocyti laxo suspirans ore paludem,</p>
+<p>Inducit juvenem, ferroque cavare refossam</p>
+<p>Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,</p>
+<span class = "pagenum">107</span>
+<p>Ordine mactari pecudes jubet: ater operto</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divæ</p>
+<p>Cæditur Hennææ casta cervice juvenca.</p>
+<p>Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam læta Megæra,</p>
+<p>Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.</p>
+<p>Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.</p>
+
+<span class = "linenum">435</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_435" id = "line13_435"> </a>
+«Sta, juvenis, faciemque, Erebo quæ surgit ab omni,</p>
+<p>Exclamat vates, patere: adcedentia cerno</p>
+<p>Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.</p>
+<p>Ecce ruunt variæ species, et quidquid ab imo</p>
+<p>Natum hominum exstinctumque chao est.» Jam cuncta videbat,</p>
+<span class = "pagenum">108</span>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum</p>
+<p>Odrysiæ telluris equos. «Contende tueri,</p>
+<p>Eductumque tene vagina interritus ensem.</p>
+<p>Quæcumque ante animæ tendent potare cruorem,</p>
+<p>Dissice, dum castæ procedat imago Sibyllæ.</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p><a name = "line13_445" id = "line13_445"> </a>
+Interea cerne, ut gressus inhumata citatos</p>
+<p>Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:</p>
+<p>Cui datur ante atros absumti corporis ignes,</p>
+<p>Sanguine non tacto, solitas effundere voces.»</p>
+<p>Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>«Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessæ</p>
+<p>Eripuit patriæ; quum tales horrida poscant</p>
+<p>Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli</p>
+<span class = "pagenum">109</span>
+<p>Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,</p>
+<p>Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Mulcentem, hoc uno mæstum, quod adire nequires</p>
+<p>Saucius ad muros, et Martis honore careres.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_457" id = "line13_457"> </a>
+Contra quæ ductor: «Fesso mihi proxima tandem</p>
+<p>Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris</p>
+<p>Æternum demisit aquis: sed lenta meorum,</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi</p>
+<p>Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,</p>
+<p>Ut portet tumulis per longum membra paternis.</p>
+<p>Quod te per nostri Martis precor æmula facta,</p>
+<p>Arce, quæ putris artus, medicamina, servant,</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Daque vago portas quamprimum Acherontis adire.»</p>
+<span class = "pagenum">110</span>
+<p>Tum juvenis: «Gens o veteris pulcherrima Clausi,</p>
+<p>Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,</p>
+<p>Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes</p>
+<p>Discrimen servat populos, variatque jacentum</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_471" id = "line13_471"> </a>
+Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,</p>
+<span class = "pagenum">111</span>
+<p>Exanima obscœnis consumit corpora vultur.</p>
+<p>Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est</p>
+<p>Hyrcanis adhibere canes. Ægyptia tellus</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Claudit odorato post funus stantia saxo</p>
+<p>Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.</p>
+<p>Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro</p>
+<p>Ora virum, et longum medicata reponit in ævum.</p>
+<span class = "pagenum">112</span>
+<p>Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Infodiunt? quid, qui sævo sepelire profundo</p>
+<p>Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?</p>
+<p>At Celtæ vacui capitis circumdare gaudent</p>
+<p>Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.</p>
+<p>Cecropidæ ob patriam Mavortis sorte peremtos</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Decrevere simul communibus urere flammis.</p>
+<p>At gente in Scythica subfixa cadavera truncis</p>
+<p>Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_488" id = "line13_488"> </a>
+Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllæ,</p>
+<span class = "pagenum">113</span>
+<p>Autonoe, «Finem hic, inquit, sermonibus adde</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Alternis! hæc, hæc veri fecunda sacerdos,</p>
+<p>Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit</p>
+<p>Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum</p>
+<p>Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_494" id = "line13_494"> </a>
+At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,</p>
+<p>In decus egregiæ vultus intenta juventæ,</p>
+<p>«Ætherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,</p>
+<p>Cymæo populis vox nostra sonabat in antro.</p>
+<p>Tunc te permixtum seclis rebusque futuris</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Æneadum cecini. Sed non sat digna mearum</p>
+<p>Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,</p>
+<p>Aut servare fuit proavis sollertia vestris.</p>
+<p>Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)</p>
+<p>Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Namque tibi cerno properatum oracula vitæ</p>
+<p>Hinc petere, et patrios visu contingere manes.</p>
+<span class = "pagenum">114</span>
+<p>Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,</p>
+<p>Creditus ante annos Marti, ferroque resolves</p>
+<p>Gaudia Pœnorum, et missum lætabere bello</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.</p>
+<p>Majus ad imperium post hæc capiere, nec ante</p>
+<p>Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit</p>
+<p>In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse</p>
+<p>Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquæ,</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Quod post hæc decus hoc patriaque domoque carebit.»</p>
+<p><a name = "line13_516" id = "line13_516"> </a>
+Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_517" id = "line13_517"> </a>
+Tum juvenis, «Quæcumque datur sors durior ævi,</p>
+<p>Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.</p>
+<p>Sed, te oro, (quando vitæ tibi causa labores</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,</p>
+<p>Paullisper gressum, et nobis manesque silentum</p>
+<p>Enumera, Stygiæque aperi formidinis aulam.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_523" id = "line13_523"> </a>
+Adnuit illa quidem; sed, «Non optanda recludis</p>
+<span class = "pagenum">115</span>
+<p>Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Innumeri quondam populi: domus omnibus una.</p>
+<p>In medio vastum late se tendit inane;</p>
+<p>Huc, quidquid terræ, quidquid freta, et igneus aer</p>
+<p>Nutrivit primo mundi genitalis ab ævo,</p>
+<p>(Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_531" id = "line13_531"> </a>
+«Cingunt regna decem portæ; quarum una receptat</p>
+<p>Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_533" id = "line13_533"> </a>
+«Altera, qui leges posuere atque inclita jura</p>
+<p>Gentibus, et primas fundarunt mœnibus urbes.</p>
+
+<span class = "linenum">535</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_535" id = "line13_535"> </a>
+«Tertia ruricolas Cereris, justissima turba</p>
+<span class = "pagenum">116</span>
+<p>Quæ venit ad manes, et fraudum inlæsa veneno.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_537" id = "line13_537"> </a>
+«Exin, qui lætas artes vitæque colendæ</p>
+<p>Invenere viam, nec dedignanda parenti</p>
+<p>Carmina fuderunt Phœbo, sua limina servant.</p>
+
+<span class = "linenum">540</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_540" id = "line13_540"> </a>
+«Proxima, quos venti sævæque hausere procellæ,</p>
+<p>Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_542" id = "line13_542"> </a>
+«Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,</p>
+<p>Vasta patet populo: pœnas Rhadamanthus in ipso</p>
+<p>Expetit introitu, mortemque exercet inanem.</p>
+
+<span class = "linenum">545</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_545" id = "line13_545"> </a>
+«Septima femineis reseratur porta catervis,</p>
+<p>Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.</p>
+<p>Infantum hinc gregibus, versasque ad funera tædas</p>
+<p>Passis virginibus, turbæque in limine lucis</p>
+<span class = "pagenum">117</span>
+<p>Est iter exstinctæ, et vagitu janua nota.</p>
+
+<span class = "linenum">550</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_550" id = "line13_550"> </a>
+«Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,</p>
+<p>Claustra nitent, quæ secreti per limitis umbram</p>
+<p>Elysios ducunt campos: hic turba piorum,</p>
+<p>Nec Stygio in regno, cæli nec posta sub axe:</p>
+<p>Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Lethæos potat latices, oblivia mentis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_556" id = "line13_556"> </a>
+«Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem</p>
+<p>Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunæ.</p>
+<p>Hac animæ cælum repetunt; ac, mille peractis,</p>
+<p>Oblitæ Ditem redeunt in corpora, lustris.</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum</p>
+<p>Itque reditque vias, et portis omnibus errat.</p>
+
+<span class = "pagenum">118</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_562" id = "line13_562"> </a>
+«Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,</p>
+<p>Limosique lacus: late exundantibus urit</p>
+<p>Ripas sævus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.</p>
+<p>Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri</p>
+<p>Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.</p>
+<p>At, magnis semper Divis regique Deorum</p>
+<p>Jurari dignata palus, picis horrida rivo,</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.</p>
+<p>Tristior his Acheron sanie crassoque veneno</p>
+<span class = "pagenum">119</span>
+<p>Æstuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,</p>
+<p>Descendit nigra lentus per stagna palude.</p>
+<p>Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Hæc et Tisiphones sunt pocula, et atra Megæra</p>
+<p>Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.</p>
+<p>Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis</p>
+<p>Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_579" id = "line13_579"> </a>
+«Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Excubat, et manes permixto murmure terret!</p>
+<p>Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,</p>
+<p>Et Mæror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,</p>
+<p>Curæque, Insidiæque, atque hinc queribunda Senectus,</p>
+<p>Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,</p>
+<p>Errorque infido gressu, et Discordia gaudens</p>
+<p>Permiscere fretum cælo: sed et ostia Ditis</p>
+<p>Centenis suetus Briareus recludere palmis,</p>
+<span class = "pagenum">120</span>
+<p>Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Scyllaque, Centaurique truces, umbræque Gigantum.</p>
+<p>Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,</p>
+<p>Non ipsa Alecto, nec feta furore Megæra</p>
+<p>Audet adire ferum, dum fractis mille catenis</p>
+<p>Viperea latrans circumligat ilia cauda.</p>
+
+<span class = "linenum">595</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_595" id = "line13_595"> </a>
+«Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit</p>
+<p>Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.</p>
+<p>Hic diræ volucres, pastusque cadavere vultur,</p>
+<p>Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,</p>
+<p>Harpyiæque fovent nidos, atque omnibus hærent</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Condensæ foliis: sævit stridoribus arbor.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_601" id = "line13_601"> </a>
+«Has inter formas conjux Junonis Avernæ,</p>
+<p>Subgestu residens, cognoscit crimina regum.</p>
+<span class = "pagenum">121</span>
+<p>Stant vincti, seroque piget sub judice culpæ:</p>
+<p>Circumerrant Furiæ, Pœnarumque omnis imago.</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!</p>
+<p>Insultant duro imperio non digna nec æqua</p>
+<p>Ad superos passi manes: quæque ante profari</p>
+<p>Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.</p>
+<p>Tunc alius sævis religatur rupe catenis:</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Ast alius subigit saxum contra ardua montis:</p>
+<span class = "pagenum">122</span>
+<p>Vipereo domat hunc æterna Megæra flagello.</p>
+<p>Talia letiferis restant patienda tyrannis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_613" id = "line13_613"> </a>
+«Sed te maternos tempus cognoscere vultus,</p>
+<p>Cujus prima venit non tardis passibus umbra.</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.</p>
+<p>Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella</p>
+<p>Pœnorum, Venus, insidias anteire laborans</p>
+<p>Junonis, fusa sensim per pectora patrem</p>
+<p>Implicuit flamma: quæ ni provisa fuissent,</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_621" id = "line13_621"> </a>
+Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllæ,</p>
+<p>Et dedit alternos ambobus noscere vultus,</p>
+<p>Sic juvenis prior: «O magni mihi numinis instar,</p>
+<span class = "pagenum">123</span>
+<p>Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.</p>
+<p>Quæ sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,</p>
+<p>Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_628" id = "line13_628"> </a>
+Excipit his mater: «Nullos, o nate, labores</p>
+<p>Mors habuit nostra: æthereo dum pondere partum</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles</p>
+<p>Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;</p>
+<p>Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur</p>
+<p>Alcidæ genetrix, ubi sacro munere Leda.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_634" id = "line13_634"> </a>
+«Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Ulla, nec in cælum dubites te tollere factis,</p>
+<p>Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.</p>
+<p>Sola die caperem medio quum forte petitos</p>
+<p>Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit</p>
+<span class = "pagenum">124</span>
+<p>Amplexus, non ille, meo veniente marito,</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,</p>
+<p>Inplebat quamquam languentia lumina somnus,</p>
+<p>Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit</p>
+<p>Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,</p>
+<p>Ingenti traxit curvata volumina gyro.</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Sed mihi post partum non ultra ducere vitam</p>
+<p>Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,</p>
+<p>Hæc tibi quam noscenda darem, discessit in auras!»</p>
+<p>His alacer colla amplexu materna petebat;</p>
+<p>Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.</p>
+
+<span class = "linenum">650</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_650" id = "line13_650"> </a>
+Subcedunt simulacra virum concordia, patris</p>
+<p>Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,</p>
+<p>Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri</p>
+<p>Et nebulis similes animas adprendere certat.</p>
+<p>«Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur</p>
+<p>Ulla fuere adeo, quibus a te sævus abessem,</p>
+<span class = "pagenum">120</span>
+<p>Momenta? obposito mutassem pectore mortem.</p>
+<p>Quantos funeribus vestris gens Itala passim</p>
+<p>Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Mavortis geminus surgit per gramina campo.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_661" id = "line13_661"> </a>
+Nec passi plura, in medio sermone loquentis</p>
+<p>Sic adeo incipiunt. Prior hæc genitoris imago:</p>
+<p>«Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;</p>
+<p>Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitæ</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_666" id = "line13_666"> </a>
+«Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget</p>
+<p>Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,</p>
+<p>Quum repeto, quam sævus eas, ubi magna pericla</p>
+<p>Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Obtestor causas, Martis moderare furori.</p>
+<p>Sat tibi sint documenta domus! octava terebat</p>
+<p>Arentem culmis messem crepitantibus æstas,</p>
+<span class = "pagenum">126</span>
+<p>Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat</p>
+<p>Germano devexa jugum Tartessia tellus.</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Nos miseræ muros et tecta renata Sagunto;</p>
+<p>Nos dedimus Bætin nullo potare sub hoste.</p>
+<p>Nobis indomitus convertit terque quaterque</p>
+<p>Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam</p>
+<p>Inpolluta fides! peterem quum victor adesum</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes</p>
+<p>Hispanæ, vulgus, Libyci quas fecerat auri</p>
+<p>Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.</p>
+<p>Tunc hostis socio desertos milite, multum</p>
+<p>Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est</p>
+<p>Illa suprema dies, et laude inclusimuus ævum.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_687" id = "line13_687"> </a>
+Excipit inde suos frater conjungere casus:</p>
+<span class = "pagenum">127</span>
+<p>«Excelsæ turris post ultima rebus in artis</p>
+<p>Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Fumantes tædas, ac lata incendia passim,</p>
+<p>Et mille injecere faces. Nil nomine leti</p>
+<p>De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro</p>
+<p>Nostra cremaverunt in morte hærentibus armis.</p>
+<p>Sed me luctus habet, geminæ ne clade ruinæ</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Cesserit adfusis obpressa Hispania Pœnis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_696" id = "line13_696"> </a>
+Contra quæ juvenis turbato fletibus ore:</p>
+<p>«Dî, quæso, ut merita est, dignas pro talibus ausis</p>
+<p>Carthago expendat pœnas. Sed continet acres</p>
+<p>Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>Excepit fessos, et notis Marcius armis</p>
+<p>Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat</p>
+<p>Victores acie, atque exacta piacula cædis.»</p>
+<p>His læti rediere duces loca amœna piorum:</p>
+<p>Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.</p>
+
+<span class = "pagenum">128</span>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_705" id = "line13_705"> </a>
+Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra</p>
+<p>Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:</p>
+<p>«Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,</p>
+<p>Multum uno majora viro, descendere nocti,</p>
+<p>Atque habitanda semel subigit quis visere regna?»</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>Cui contra tales effundit Scipio voces:</p>
+<p>«Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem</p>
+<p>Lamentata diu! quam pene ruentia tecum</p>
+<p>Traxisti ad Stygias Œnotria tecta tenebras.</p>
+<p>Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis</p>
+<span class = "linenum">715</span>
+<p>Constituit, laudemque tuo quæsivit honore.»</p>
+<p>Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,</p>
+<span class = "pagenum">129</span>
+<p>Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et ægro</p>
+<p>Absumtus Cannis stabat Servilius ore.</p>
+<p><a name = "line13_719" id = "line13_719"> </a>
+Adpellare viros erat ardor, et addere verba:</p>
+<span class = "linenum">720</span>
+<p>Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_721" id = "line13_721"> </a>
+Nunc meritum sæva Brutum inmortale securi</p>
+<p>Nomen, nunc Superos æquantem laude Camillum,</p>
+<p>Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.</p>
+<p>Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.</p>
+
+<span class = "linenum">725</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_725" id = "line13_725"> </a>
+«Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portæ</p>
+<p>Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem</p>
+<p>Thybridis in ripas regem, solusque revulso</p>
+<span class = "pagenum">130</span>
+<p>Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_729" id = "line13_729"> </a>
+«Si tibi dulce virum, primo qui fœdera bello</p>
+<span class = "linenum">730</span>
+<p>Phœnicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille</p>
+<p>Æquoreis victor cum classe Lutatius armis.</p>
+<p>Si studium et sævam cognoscere Hamilcaris umbram,</p>
+<p>Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa</p>
+<p>Irarum servat rabiem: si jungere cordi est</p>
+<span class = "linenum">735</span>
+<p>Conloquium, sine gustato det sanguine vocem.»</p>
+<p>Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,</p>
+<p>Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:</p>
+<p>«Taliane, o fraudum genitor, sunt fœdera vobis?</p>
+<p>Aut hæc Sicania pepigisti captus in ora?</p>
+<span class = "linenum">740</span>
+<p>Bella tuus toto natus contra omnia pacta</p>
+<p>Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes</p>
+<p>Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte</p>
+<p>Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_744" id = "line13_744"> </a>
+Post quæ Pœnus ait: «Decimum modo cœperat annum</p>
+<span class = "pagenum">131</span>
+<span class = "linenum">745</span>
+<p>Excessisse puer, nostro quum bella Latinis</p>
+<p>Concepit jussu; licitum nec fallere Divos</p>
+<p>Juratos patri: quod si Laurentia vastat</p>
+<p>Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,</p>
+<p>O pietas, o sancta fides, o vera propago!</p>
+<span class = "linenum">750</span>
+<p>Atque utinam amissum reparet decus!» Inde citato</p>
+<p>Celsus abit gressu, majorque recessit imago.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_752" id = "line13_752"> </a>
+Exin designat vates, qui jura sub armis</p>
+<p>Poscenti dederint populo, primique petitas</p>
+<p>Miscuerint Italis Piræo litore leges.</p>
+<span class = "linenum">755</span>
+<p>Lætatur, spectatque virum insatiabilis ora</p>
+<p>Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos</p>
+<p>Admoneat turbæ innumeræ: «Quot millia toto</p>
+<p>Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,</p>
+<p>Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans</p>
+<span class = "linenum">760</span>
+<p>Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci</p>
+<p>Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_762" id = "line13_762"> </a>
+Post hæc, ostendens juvenem, sic virgo profatur:</p>
+<p>«Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni</p>
+<span class = "pagenum">132</span>
+<p>Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahæque;</p>
+<span class = "linenum">765</span>
+<p>Qui Gangem bibit, et Pellæo ponte Niphaten</p>
+<p>Adstrinxit; cui stant sacro sua mœnia Nilo.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_767" id = "line13_767"> </a>
+Incipit Æneades: «Libyci certissima proles</p>
+<p>Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos</p>
+<p>Indubitata duces, similique cupidine rerum</p>
+<span class = "linenum">770</span>
+<p>Pectora nostra calent, quæ te via, fare, superbum</p>
+<p>Ad decus et summas laudum perduxerit arces.»</p>
+<span class = "pagenum">133</span>
+<p>Ille sub hæc: «Turpis lenti sollertia Martis.</p>
+<p>Audendo bella expedias: pigra extulit artis</p>
+<p>Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi</p>
+<span class = "linenum">775</span>
+<p>Præcipita tempus: mors atra inpendet agenti.»</p>
+<p><a name = "line13_776" id = "line13_776"> </a>
+Hæc effatus abit. Crœsi mox advolat umbra,</p>
+<p>Dives apud superos; sed mors æquarat egenis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_778" id = "line13_778"> </a>
+Atque hic, Elysio tendentem limite cernens</p>
+<p>Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat</p>
+<span class = "linenum">780</span>
+<p>Purpurea effusos per colla nitentia crines,</p>
+<p>«Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget</p>
+<p>Præcipua frons sacra viro, multæque sequuntur</p>
+<p>Mirantes animæ, et læto clamore frequentant.</p>
+<p>Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,</p>
+<span class = "linenum">785</span>
+<p>Dixissem facile esse Deum!» «Non falleris, inquit</p>
+<p>Docta comes Triviæ: meruit Deus esse videri,</p>
+<span class = "pagenum">134</span>
+<p>Et fuit in tanto non parvum pectore numen.</p>
+<p>Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,</p>
+<p>Et cantu Musas et Phœbum æquavit honore.</p>
+<span class = "linenum">790</span>
+<p>Atque hæc cuncta, prius quam cerneret, ordine terris</p>
+<p>Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam.»</p>
+<p>Scipio, perlustrans oculis lætantibus umbram,</p>
+<p>«Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem</p>
+<p>Hic caneret vates, quanto majora futuros</p>
+<span class = "linenum">795</span>
+<p>Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!</p>
+<p>Felix Æacida, cui tali contigit ore</p>
+<p>Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_798" id = "line13_798"> </a>
+Sed quæ tanta adeo gratantum turba requirens,</p>
+<p>Heroum effigies majoresque adcipit umbras.</p>
+<span class = "pagenum">135</span>
+<span class = "linenum">800</span>
+<p>Inde viro stupet Æacide, stupet Hectore magno,</p>
+<p>Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora</p>
+<p>Miratur, geminos adspectat lætus Atridas,</p>
+<p>Jamque Ithacum, corde æquantem Peleia facta.</p>
+<p>Victuram hinc cernit Ledæi Castoris umbram:</p>
+<span class = "linenum">805</span>
+<p>Alternam lucem peragebat in æthere Pollux.</p>
+<p><a name = "line13_806" id = "line13_806"> </a>
+Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.</p>
+<span class = "pagenum">136</span>
+<p>Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes</p>
+<p>Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.</p>
+<p>«Felix hæc, inquit, Veneris nurus ordine longo</p>
+<span class = "linenum">810</span>
+<p>Trojugenas junxit sociata prole Latinis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_811" id = "line13_811"> </a>
+«Vis et Martigenæ thalamos spectare Quirini?</p>
+<p>Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim</p>
+<p>Gens vicina procos, pastori rapta marito</p>
+<p>Intravitque casæ, culmique e stramine fultum</p>
+<span class = "linenum">815</span>
+<p>Pressit læta torum, et soceros revocavit ab armis.</p>
+<p>Adspice Carmentis gressus: Evandria mater</p>
+<p>Hæc fuit, et vestros tetigit præsaga labores.</p>
+<p>Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? hæc quoque castæ</p>
+<span class = "pagenum">137</span>
+<p>Augurio valuit mentis, venturaque dixit</p>
+<span class = "linenum">820</span>
+<p>Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_821" id = "line13_821"> </a>
+«Ecce pudicitiæ Latium decus, inclita leti</p>
+<p>Fert frontem atque oculos terræ Lucretia fixos.</p>
+<p>Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,</p>
+<p>Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,</p>
+<span class = "linenum">825</span>
+<p>Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,</p>
+<p>Tristia defensi ferro monimenta pudoris,</p>
+<p>Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.</p>
+<p>Illa est, quæ Thybrim, quæ fregit Lydia bella,</p>
+<p>Nondum passa marem, quales optabat habere</p>
+<span class = "linenum">830</span>
+<p>Quondam Roma viros, contemtrix Clœlia sexus.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_831" id = "line13_831"> </a>
+Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,</p>
+<p>Quæ pœnæ caussa, et qui sint in crimine manes.</p>
+<p>Tum virgo: «Patrios fregit quæ curribus artus,</p>
+<p>Et stetit adductis super ora trementia frenis,</p>
+<span class = "pagenum">138</span>
+<span class = "linenum">835</span>
+<p>Tullia, non ullos satis exhaustura labores,</p>
+<p>Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris</p>
+<p>Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes</p>
+<p>Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.</p>
+<p>Illa autem, quæ tondetur præcordia rostro</p>
+<span class = "linenum">840</span>
+<p>Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis</p>
+<p>Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem</p>
+<p>Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro</p>
+<p>Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.</p>
+<p>Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur</p>
+<span class = "linenum">845</span>
+<p>Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,</p>
+<p>Armenti quondam custos inmanis Hiberi,</p>
+<span class = "pagenum">139</span>
+<p>Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.</p>
+<p>Nec par pœna tamen sceleri: sacraria Vestæ</p>
+<p>Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.</p>
+
+<span class = "linenum">850</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_850" id = "line13_850"> </a>
+«Sed satis hæc vidisse, satis: mox deinde videnti</p>
+<p>Nunc animas tibi, quæ potant oblivia, paucas</p>
+<p>In fine enumerasse paro, et reineare tenebris.</p>
+<p>Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro</p>
+<p>Ætheream in lucem) veniet tibi origine parva</p>
+<span class = "linenum">855</span>
+<p>In longum imperium consul; nec Sulla morari</p>
+<span class = "pagenum">140</span>
+<p>Jussa potest, aut amne diu potare soporo.</p>
+<p>Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.</p>
+<p>Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpæ,</p>
+<p>Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam</p>
+<span class = "linenum">860</span>
+<p>Exsistet, Sullæ qui se velit esse secundum.</p>
+<p>Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum</p>
+<p>Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,</p>
+<p>Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo</p>
+<p>Cæsar avo; quantas moles, quum sede reclusa</p>
+<span class = "linenum">865</span>
+<p>Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!</p>
+<p>Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!</p>
+<span class = "pagenum">141</span>
+<p>Nec leviora lues, quam victus, crimina victor.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_868" id = "line13_868"> </a>
+Tum juvenis lacrimans: «Restare hæc ordine duro</p>
+<p>Lamentor rebus Latiis: sed luce remota</p>
+<span class = "linenum">870</span>
+<p>Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,</p>
+<p>Perfidiæ Pœnus quibus aut Phlegethontis in undis</p>
+<p>Exuret ductor scelus, aut quæ digna renatos</p>
+<p>Ales in æternum laniabit morsibus artus?»</p>
+<p>«Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur</p>
+<span class = "linenum">875</span>
+<p>Inviolata virum: patria non ossa quiescent.</p>
+<p>Namque ubi, fractus opum, magnæ certamine pugnæ</p>
+<p>Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,</p>
+<p>Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.</p>
+<span class = "pagenum">142</span>
+<p>Damnatusque doli, desertis conjuge fida</p>
+<span class = "linenum">880</span>
+<p>Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,</p>
+<p>Atque una profugus lustrabit cærula puppe.</p>
+<p>Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_883" id = "line13_883"> </a>
+«Proh! quanto levius mortalibus ægra subire</p>
+<p>Servitia, atque hiemes, æstusque, fugamque, fretumque,</p>
+<span class = "linenum">885</span>
+<p>Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella</p>
+<p>Assyrio famulus regi, falsusque cupiti</p>
+<p>Ausoniæ motus, dubio petet æquora velo;</p>
+<p>Donec, Prusiacas delatus segniter oras,</p>
+<p>Altera servitia inbelli patietur in ævo,</p>
+<span class = "linenum">890</span>
+<p>Et latebram munus regni. Perstantibus inde</p>
+<span class = "pagenum">143</span>
+<p>Æneadis, reddique sibi poscentibus hostem,</p>
+<p>Pocula furtivo rapiet properata veneno,</p>
+<p>Ac tandem terras longa formidine solvet.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line13_894" id = "line13_894"> </a>
+Hæc vates, Erebique cavis se reddidit umbris.</p>
+<span class = "linenum">895</span>
+<p>Tum lætus socios juvenis portumque revisit.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">144</span>
+
+<h2><a name = "liber14" id = "liber14">
+LIBER DECIMUS QUARTUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib14_arg" id = "lib14_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Silius</span> nunc bellum, a Romanis,
+Marcello duce, in Sicilia gestum, commemoraturus, primum hujus insulæ
+situm, fertilitatem, poetas, veteres incolas (qui fuere Læstrigones,
+Cyclopes, Sicani ex Hiberia, Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors
+Minois, Trojani, Acestes scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a
+quibus Zancle dicta est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias
+coloniam duxit Syracusas), loca ignibus subterraneis æstuantia, insulas
+Æolias, et tria promontoria recenset; <a href =
+"#line14_1">1-78</a>.</p>
+
+<p>Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege
+ac fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum
+erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum,
+inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed
+Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; <a href =
+"#line14_79">79-95</a>.</p>
+
+<p>Qui quum ad Pœnos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque
+cum omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Pœnis,
+pars Romanis favebat; <a href = "#line14_96">96-109</a>.</p>
+
+<p>In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius
+Marcellus Prætor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam
+adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat;
+<a href = "#line14_110">110-124</a>.</p>
+
+<p>Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli
+populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus, Beryam
+Pœnum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia benigne
+olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; <a href =
+"#line14_125">125-177</a>.</p>
+
+<p>Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et
+legatis, quos præmiserat,
+<span class = "pagenum">145</span>
+ut pacis conditiones ferrent, re infecta reversis, terra marique urbs
+obpugnatur; <a href = "#line14_178">178-191</a>.</p>
+
+<p>Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina,
+Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripæ, Entella, Thapsos, Acræ, Agyrium,
+Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halæsa, Palici, Acesta, quique Acim, Hypsam,
+Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et Symæthum fluvios,
+adcolunt, præterea Termæ Himerenses et Henna; <a href =
+"#line14_192">192-247</a>.</p>
+
+<p>Romanos contra adjuvant Petræa, Callipolis, Enguion, Hadranum,
+Ergetum, Melite, Calacte, Cephalœdis et Tauromenium; <a href =
+"#line14_248">248-257</a>.</p>
+
+<p>Reliquæ Siciliæ urbes a Pœnorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos,
+Facelinæ Dianæ Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menæ,
+Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achætus, Drepane, Helorus, Triocola,
+Arbela, Ietas, Tabæ, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; <a href =
+"#line14_258">258-276</a>.</p>
+
+<p>Syracusæ ipsæ, quæ ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum
+multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimæ erant, et
+præterea militibus memoria victæ olim Atheniensium classis a ducibus
+incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, prætoribus,
+Carthagine natis et Pœnis materno genere; <a href =
+"#line14_277">277-291</a>.</p>
+
+<p>Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum
+obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum miræ
+altitudinis incendio delet; <a href = "#line14_292">292-315</a>.</p>
+
+<p>Omnia vero consilia cœptaque Romanorum disjicit ars unius hominis,
+Archimedis, celeberrimi spectatoris cæli siderumque, mirabilioris tamen
+inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque, quibus ea,
+quæ hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento ludificatur; <a href
+= "#line14_316">316-352</a>.</p>
+
+<p>Interea adventat classis Punica, quæ, juncta Syracusanæ, cum Romana
+concurrit; <a href = "#line14_353">353-384</a>.</p>
+
+<p>Inter cunctas naves eminet prætoria Himilconis, qui ipse gubernatorem
+Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit;
+<a href = "#line14_384">384-407</a>.</p>
+
+<p>In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis
+inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus
+navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; <a href =
+"#line14_408">408-451</a>.</p>
+
+<p>Bato gubernator pectus suum gladio transigit; <a href =
+"#line14_452">452-461</a>.</p>
+
+<p>Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis;
+<a href = "#line14_462">462-476</a>.</p>
+
+<p>Ornytos in adusto transtro natat; <a href =
+"#line14_477">477-480</a>. et Scyron aquæ innans rostro navis
+transfigitur; <a href = "#line14_481">481-486</a>.</p>
+
+<p>In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilæus et Podætus, juvenis
+ferox multarumque artium peritissimus: at
+<span class = "pagenum">146</span>
+illi manus amputantur bipenni, hic hasta transjicitur; <a href =
+"#line14_487">487-515</a>.</p>
+
+<p>Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur,
+concurrit cum Romana, quæ tandem nimio Pœnorum, in eam inruentium,
+pondere depressa mergitur; <a href = "#line14_516">516-559</a>.</p>
+
+<p>Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et
+capta hostium navigia ad litus ducuntur; <a href =
+"#line14_559">559-579</a>.</p>
+
+<p>Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam
+facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis æstus, tempore
+autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi
+avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Pœnorumque
+absumuntur; <a href = "#line14_580">580-617</a>.</p>
+
+<p>Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia
+ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quæ
+et primo impetu expugnatur; <a href = "#line14_618">618-640</a>.</p>
+
+<p>Victores mœnia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis
+vetustæ præda potiuntur; <a href = "#line14_641">641-665</a>.</p>
+
+<p>Marcellus autem militibus, ut a cædibus temperent, ædificiisque
+parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur tristem
+sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum formis,
+quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset, interfecerat;
+<a href = "#line14_665">665-679</a>.</p>
+
+<p>Certatim deinde lætantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi
+de Marcelli humanitate; <a href = "#line14_680">680-684</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line14_1" id = "line14_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Flectite</span> nunc vestros, Heliconis
+numina, cantus</p>
+<p>Ortygiæ pelagus Siculique ad litoris urbes.</p>
+<p>Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna</p>
+<p>Æneadum, modo Sicanios adcedere portus,</p>
+<span class = "pagenum">147</span>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,</p>
+<p>Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,</p>
+<p>Vel Tyriæ quondam regnata mapalia genti,</p>
+<p>Extremumve diem et terrarum invisere metas.</p>
+<p>Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ausoniæ pars magna jacet Trinacria tellus,</p>
+<p>Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis</p>
+<p>Adcepit freta, cæruleo propulsa tridente.</p>
+<p>Namque per occultum cæca vi turbinis olim</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Inpactum pelagus laceratæ viscera terræ</p>
+<span class = "pagenum">148</span>
+<p>Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,</p>
+<p>Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.</p>
+<p>Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus</p>
+<p>Sævo dividuos conjungi pernegat æstu.</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Sed spatium, quod dissociat consortia terræ,</p>
+<p>Latratus fama est (sic arta intervenit unda)</p>
+<p>Et matutinos volucrum tramittere cantus.</p>
+
+<p class = "indent">
+Multa solo virtus: jam reddere fœnus aratris,</p>
+<p>Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,</p>
+<p>Nectare Cecropias Hyblæo adcedere ceras.</p>
+<span class = "pagenum">149</span>
+<p>Hic et Pæonios arcano sulfure fontes,</p>
+<p>Hic Phœbo digna et Musis venerabere vatum</p>
+<p>Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Quique Syracosia resonant Helicona Camena.</p>
+<span class = "pagenum">150</span>
+<p>Promtæ gens linguæ: ast eadem, quum bella cieret,</p>
+<p>Portus æquoreis sueta insignire tropæis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Post dirum Antiphatæ sceptrum et Cyclopia regna,</p>
+<p>Vomere verterunt primum nova rura Sicani.</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Pyrene misit populos, qui nomen ab amne</p>
+<p>Adscitum patrio terræ inposuere vacanti.</p>
+<p>Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit</p>
+<p>Possessis bello mutata vocabula regnis.</p>
+<p>Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos</p>
+<span class = "pagenum">151</span>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Mœnibus e centum non fausta ad prælia Minos,</p>
+<p>Dædaleam repetens pœnam: qui fraude nefanda</p>
+<p>Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,</p>
+<p>Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba</p>
+<p>Bellandi studio Siculis subsedit in oris.</p>
+
+<span class = "linenum">45</span>
+<p class = "indent">
+Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,</p>
+<p>Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,</p>
+<span class = "pagenum">152</span>
+<p>In longum ex sese donarunt nomina muris.</p>
+<p>Nec Zanclæa gerunt obscuram mœnia famam,</p>
+<p>Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Sed decus Hennæis haud ullum pulchrius oris,</p>
+<p>Quam quæ Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,</p>
+<p>Et multum ante alias Ephyræis fulget alumnis.</p>
+<p>Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat</p>
+<p>Alpheon, sacræ portantem signa coronæ.</p>
+
+<span class = "pagenum">153</span>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p class = "indent">
+At non æquus amat Trinacria Mulciber antra;</p>
+<p>Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,</p>
+<p>Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.</p>
+<p>Ast Ætna eructat tremefactis cautibus ignis</p>
+<p>Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Murmure per cæcos tonat inrequieta fragores</p>
+<p>Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro</p>
+<p>Flammarum exundat torrens, piceaque procella</p>
+<p>Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.</p>
+<p>Sed quamquam largo flammarum exæstuet intus</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,</p>
+<span class = "pagenum">154</span>
+<p>Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)</p>
+<p>Vicinam flammis glaciem; æternoque rigore</p>
+<p>Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi</p>
+<p>Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.</p>
+
+<span class = "linenum">70</span>
+<p class = "indent">
+Quid referam Æolio regnatas nomine terras?</p>
+<p>Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?</p>
+<p>Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni</p>
+<p>Pulsata Ionio respondent saxa profundo;</p>
+<p>Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Cernit devexas Lilybæon nobile Chelas.</p>
+<p>At, qua diversi lateris frons tertia terris</p>
+<p>Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,</p>
+<p>Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_79" id = "line14_79"> </a>
+His longo mitis placide dominator in ævo</p>
+<span class = "pagenum">155</span>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Præfuerat terris Hieron, tractare sereno</p>
+<p>Imperio vulgum pollens, et pectora nullo</p>
+<p>Parentum exagitare metu, pactamque per aras</p>
+<p>Haud facilis temerare fidem, socialia jura</p>
+<p>Ausoniis multos servarat casta per annos.</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,</p>
+<p>Primævo cessit sceptrum exitiale nepoti,</p>
+<p>Et placida indomitos adcepit regia mores.</p>
+<p>Namque, bis octonis nondum rex præditus annis,</p>
+<p>Caligare alto in solio, nec pondera regni</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.</p>
+<p>Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,</p>
+<p>Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi</p>
+<span class = "pagenum">156</span>
+<p>Cura pudor: tam præcipiti materna furori</p>
+<p>Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Æacidæ genns, atque æternus carmine Achilles.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_96" id = "line14_96"> </a>
+Ergo ardor subitus Pœnorum incepta fovendi:</p>
+<p>Nec sceleri mora: conjungit nova fœdera, pacto,</p>
+<p>Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.</p>
+<p>Sed stabant pœnæ, tumulumque negabat Erinnys,</p>
+<span class = "pagenum">157</span>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.</p>
+<p>Sævos namque pati fastus, juvenemque cruento</p>
+<p>Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,</p>
+<p>Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,</p>
+<p>Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Femineam cædem, atque insontum rapta sororum</p>
+<p>Corpora prosternunt ferro; nova sævit in armis</p>
+<p>Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,</p>
+<p>Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum</p>
+<p>Defit, quæ neutro sociari fœdere malit.</p>
+
+<span class = "linenum">110</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_110" id = "line14_110"> </a>
+Tali Trinacriæ motu, rebusque Sicanis</p>
+<p>Exitio regis trepidis, sublimis honore</p>
+<p>(Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)</p>
+<p>Marcellus classem Zanclæis adpulit oris.</p>
+<p>Atque ubi cuncta viro, cædesque exposta tyranni,</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Ambiguæque hominum mentes, Carthaginis arma</p>
+<p>Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum</p>
+<p>Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores</p>
+<p>Concipiat, perstetque suas non pandere portas:</p>
+<p>Incumbit bello, ac totam per proxima raptim</p>
+<span class = "pagenum">158</span>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Armorum effundit flammato pectore pestem.</p>
+<p>Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice præceps</p>
+<p>Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum</p>
+<p>Expulit in terras, sequitur cum murmure molem</p>
+<p>Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.</p>
+
+<span class = "linenum">125</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_125" id = "line14_125"> </a>
+Prima Leontinos vastarunt prælia campos,</p>
+<p>Regnatam diro quondam Læstrigone terram.</p>
+<p>Instabat ductor, cui tarde vincere Graias</p>
+<p>Par erat, ac vinci, turmas: ruit æquore toto;</p>
+<p>(Femineum credas maribus concurrere vulgum)</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.</p>
+<span class = "pagenum">159</span>
+<p>Sternuntur passim; pedibusque evadere letum</p>
+<p>Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem</p>
+<p>Promisit fuga, præveniens dux occupat ense.</p>
+
+<p class = "indent">
+«Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.</p>
+<p>Pigro luctandi studio certamen in umbra</p>
+<p>Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,</p>
+<p>Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:</p>
+<p>Hæc laus sola datur, si viso vincitis hoste.»</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;</p>
+<p>Solaque, quod superest secum certamina norunt,</p>
+<p>Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.</p>
+<p>Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,</p>
+<span class = "pagenum">160</span>
+<p>Euripi magis unda furit; pontumve sonantem</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Ejicit angusto violentius ore Propontis;</p>
+<p>Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,</p>
+<p>Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.</p>
+
+<p class = "indent">
+Mite tamen dextræ decus inter prælia tanta</p>
+<p>Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,</p>
+<p>Servitium facile et dominantis mollia jussa</p>
+<p>Expertus Beryæ, patrias remearat ad oras</p>
+<p>Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis</p>
+<p>Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Atque is, dum medios inter fera prælia miscet,</p>
+<p>Inlatus Beryæ, cui, pacta ad regia misso</p>
+<p>Pœnorum a populis, sociataque bella gerenti,</p>
+<p>Ærato cassis munimine clauserat ora,</p>
+<span class = "pagenum">161</span>
+<p>Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Instabiles retro gressus prosternit arena.</p>
+<p>At miser, audita victoris voce, trementem</p>
+<p>Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,</p>
+<p>Cassidis a mento malefidæ vincula rumpit,</p>
+<p>Jungebatque preces, atque addere verba parabat.</p>
+
+<span class = "linenum">165</span>
+<p class = "indent">
+Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,</p>
+<p>Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro</p>
+<p>Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:</p>
+<p>«Ne, quæso, supplex lucem dubiusque precare;</p>
+<p>Fas hostem servare mihi: multo optimus ille</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Militiæ, cui postremum est primumque, tueri</p>
+<p>Inter bella fidem: tu letum evadere nobis</p>
+<p>Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.</p>
+<span class = "pagenum">162</span>
+<p>Haud equidem indignum memet, quæ tristia vidi,</p>
+<p>Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Si tibi per medios ignes mediosque per enses</p>
+<p>Non dederit mea dextra viam.» Sic fatur, et ultro</p>
+<p>Adtollit, vitaque exæquat munera vitæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_178" id = "line14_178"> </a>
+At, compos Sicula primum certaminis ora</p>
+<p>Cœpti, Marcellus victricia signa, quieto</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Agmine progrediens, Ephyræa ad mœnia vertit.</p>
+<p>Inde Syracosias castris circumdedit arces.</p>
+<span class = "pagenum">163</span>
+<p>Sed ferri languebat amor: sedare monendo</p>
+<p>Pectora cæca virum, atque iras evellere avebat.</p>
+<p>Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Credant esse metum) laxis servatur omissa</p>
+<p>Obsidio claustris: quin contra intentior ipse</p>
+<p>Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;</p>
+<p>Et struit arcana necopina pericula cura.</p>
+<p>Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri</p>
+<span class = "pagenum">164</span>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus</p>
+<p>Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_192" id = "line14_192"> </a>
+Interea, dum incerta labat sententia clausis,</p>
+<p>Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:</p>
+<p>Incumbens Messana freto, minimumque revulsa</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:</p>
+<p>Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhœo,</p>
+<p>Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,</p>
+<span class = "pagenum">165</span>
+<p>Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.</p>
+<p>Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Audax Hybla, favis, palmæque arbusta Selinus:</p>
+<p>Et, justi quondam portus, nunc litore solo</p>
+<p>Subsidium infidum fugientibus æquora, Myle.</p>
+<p>Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso</p>
+<span class = "pagenum">166</span>
+<p>Centuripæ, largoque virens Entella Lyæo,</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestæ.</p>
+<p>Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acræ</p>
+<p>Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone</p>
+<p>Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum</p>
+<span class = "pagenum">167</span>
+<p>Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ductor Grosphus erat, cujus cælata gerebat</p>
+<p>Taurum parma trucem, pœnæ monimenta vetustæ.</p>
+<p>Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,</p>
+<p>Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras</p>
+<span class = "pagenum">168</span>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Credere erat stabulis armenta effundere voces.</p>
+<p>Haud inpune quidem: nam diræ conditor artis</p>
+<p>Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.</p>
+
+<p class = "indent">
+Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halæsa,</p>
+<p>Et, qui præsenti domitant perjura, Palici,</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;</p>
+<p>Quique per Ætnæos Acis petit æquora fines,</p>
+<p>Et dulci gratam Nereida perluit unda.</p>
+<p>Æmulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,</p>
+<span class = "pagenum">169</span>
+<p>Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,</p>
+<p>Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.</p>
+<p>Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,</p>
+<p>Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:</p>
+<p>Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Hipparin, ac facilem superari gurgite parco</p>
+<span class = "pagenum">170</span>
+<p>Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symæthi.</p>
+
+<p class = "indent">
+Litora Thermarum, prisca dotata Camena,</p>
+<p>Armavere suos, qua mergitur Himera ponto</p>
+<p>Æolio; nam dividuas se scindit in oras;</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.</p>
+<p>Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,</p>
+<p>Quo mons Sicania non surgit ditior umbræ.</p>
+
+<p class = "indent">
+Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:</p>
+<span class = "pagenum">171</span>
+<p>Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Cæcum iter ad manes tenebroso limite pandit,</p>
+<p>Qua novus ignotas Hymenæus venit in oras.</p>
+<p>Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector</p>
+<p>Ausus adire diem, mæstoque Acheronte relicto</p>
+<p>Egit in inlicitas currum per inania terras.</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Tum rapta præceps Hennæa virgine flexit</p>
+<p>Adtonitos cæli visus lucemque paventes</p>
+<p>In Styga rursus equos, et prædam condidit umbris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_248" id = "line14_248"> </a>
+Romanos Petræa duces, Romana petivit</p>
+<p>Fœdera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba</p>
+<span class = "pagenum">172</span>
+<p>Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,</p>
+<p>Quæque procelloso Cephalœdias ora profundo</p>
+<p>Cæruleis horret campis pascentia cete,</p>
+<p>Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,</p>
+<p>Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.</p>
+<p>Hæc Latium manus et Laurentia signa movebat.</p>
+
+<span class = "pagenum">173</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_258" id = "line14_258"> </a>
+Cetera Elissæis aderat gens Sicana votis.</p>
+<p>Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Mille Thoanteæ sedes Facelina Dianæ.</p>
+<p>Tergemino venit numero fecunda Panormos;</p>
+<span class = "pagenum">174</span>
+<p>Seu silvis sectere feras; seu retibus æquor</p>
+<p>Verrere, seu cælo libeat traxisse volucrem.</p>
+<p>Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Sederunt; non frondosis Morgentia campis</p>
+<p>Abstinuit Marte infido: comitata Menæis</p>
+<span class = "pagenum">175</span>
+<p>Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,</p>
+<p>Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achæti.</p>
+<p>Sidonios Drepane, atque undæ clamosus Helorus,</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Et mox servili vastata Triocala bello,</p>
+<p>Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,</p>
+<span class = "pagenum">176</span>
+<p>Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,</p>
+<p>Nec major Megara Mute concordibus ausis</p>
+<p>Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes</p>
+<p>Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.</p>
+
+<span class = "pagenum">177</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_277" id = "line14_277"> </a>
+Ipsa Syracusæ patulos urbs incluta muros</p>
+<p>Milite conlecito variisque inpleverat armis.</p>
+<p>Ductores facilem inpelli, lætamque tumultus</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:</p>
+<p>Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,</p>
+<p>Et Salaminiacis quantam Eoisque tropæis</p>
+<p>Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,</p>
+<p>Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Unum naufragium, mersasque inpune profundo</p>
+<span class = "pagenum">178</span>
+<p>Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.</p>
+<p>Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,</p>
+<p>Pœni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus</p>
+<p>Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum</p>
+<p>Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_292" id = "line14_292"> </a>
+Quæ cernens ductor, postquam inmedicabile visum</p>
+<p>Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,</p>
+<p>Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari</p>
+<p>Invitum, quæ sponte diu non sumserit, hostem</p>
+<span class = "pagenum">179</span>
+<p>Induere arma sibi, telorum turbine vasto</p>
+<p>Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.</p>
+<p>Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,</p>
+<p>Exibat, tabulata decem cui crescere Graius</p>
+<p>Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.</p>
+<p>Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa</p>
+<p>Certabant, calidæque picis diffundere pestem.</p>
+
+<span class = "linenum">305</span>
+<p class = "indent">
+Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber</p>
+<p>Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.</p>
+<p>Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,</p>
+<span class = "pagenum">180</span>
+<p>Gliscentemque trahens turris per viscera labem,</p>
+<p>Perque altam molem, et toties crescentia tecta,</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis</p>
+<p>Robora, et, ingenti simul exundante vapore</p>
+<p>Ad cælum, victor nitentia culmina lambit.</p>
+<p>Inplentur fumo, et nebula caliginis atræ</p>
+<p>(Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Conreptæ rapido in cineres abiere ruinæ.</p>
+<p><a name = "line14_316" id = "line14_316"> </a>
+Par contra pelago miseris fortuna carinis.</p>
+<p>Namque ubi se propius tectis urbique tulere,</p>
+<p>Qua portus muris pacatas adplicat undas,</p>
+<p>Inprovisa novo pestis conterruit astu.</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,</p>
+<p>Navali similis malo, præfixa gerebat</p>
+<p>Uncæ tela manus: ea celso ex aggere muri</p>
+<span class = "pagenum">181</span>
+<p>Bellantes curvi rapiebat in aera ferri</p>
+<p>Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Nec solos vis illa viros, quin sæpe triremem</p>
+<p>Belligeræ rapuere trabes, quum desuper actum</p>
+<p>Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.</p>
+<p>Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,</p>
+<p>Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Per subitum rursus laxatis arte catenis</p>
+<p>Tanta præcipitem reddebant mole profundo,</p>
+<p>Ut totam haurirent undæ cum milite puppem.</p>
+
+<p class = "indent">
+His super insidiis angusta foramina murus</p>
+<p>Arte cavata dabat, per quæ confundere tela</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.</p>
+<p>Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem</p>
+<span class = "pagenum">182</span>
+<p>Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.</p>
+<p>Calliditas Graia, atque astus pollentior armis</p>
+<p>Marcellum, tantasque minas, terraque marique</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Arcebat, stabatque ingens ad mœnia bellum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,</p>
+<p>Ingenio facile ante alios telluris alumnos,</p>
+<p>Nudus opum; sed cui cælum terræque paterent.</p>
+<p>Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Fuscatis tristis radiis: ille hæreat, anne</p>
+<p>Pendeat instabilis tellus; cur fœdere certo</p>
+<p>Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,</p>
+<p>Noverat, atque una pelagi lunæque labores,</p>
+<p>Et pater Oceanus qua lege effunderet æstus.</p>
+<span class = "pagenum">183</span>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Non illum mundi numerasse capacis arenas</p>
+<p>Vana fides: puppes etiam constructaque saxa</p>
+<p>Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_353" id = "line14_353"> </a>
+Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,</p>
+<span class = "pagenum">184</span>
+<p>Adnabat centum late Sidonia velis</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Classis subsidio, et scindebat cærula rostris.</p>
+<p>Erigitur subitas in spes Arethusia proles,</p>
+<p>Adjungitque suas, portu progressa, carinas.</p>
+<p>Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos</p>
+<p>Addubitat, mersisque celer fodit æquora remis.</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti</p>
+<p>Albescit pulsu facies, perque æquora late</p>
+<p>Spumat canenti sulcatus gurgite limes.</p>
+<p>Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna</p>
+<p>Tempestate nova trepidant: tum vocibus æquor</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Personat, et clamat scopulis clamoris imago.</p>
+<p>Ac jam diffusus vacua bellator in unda</p>
+<span class = "pagenum">185</span>
+<p>Cornibus ambierat patulos ad prælia fluctus,</p>
+<p>Navali claudens humentem indagine campum.</p>
+
+<p class = "indent">
+At simili curvata sinu diversa ruebat</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Classis, et artabat lunato cærula gyro.</p>
+<p>Nec mora: terrificis sævæ stridoribus æris,</p>
+<p>Per vacuum late cantu resonante profundum,</p>
+<p>Incubuere tubæ, quis excitus æquore Triton</p>
+<p>Expavit tortæ certantia murmura concbæ.</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Vix meminere maris; tam vasto ad prælia nisu</p>
+<p>Incumbunt proni, positisque in margine puppis</p>
+<p>Extremæ plantis nutantes spicula torquent,</p>
+<p>Sternitur effusis pelagi media area telis,</p>
+<p>Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus</p>
+<span class = "pagenum">186</span>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Cærula nigranti findit spumantia sulco.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ast aliæ latere atque incussi roboris ictu</p>
+<p>Detergent remos: aliæ per viscera pinus</p>
+<p>Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,</p>
+<p><a name = "line14_384" id = "line14_384"> </a>
+Quo retinent. Medias inter sublimior ibat</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Terribilis visu puppis, qua nulla per omne</p>
+<p>Egressa est Libycis major navalibus ævum.</p>
+<p>Sed quater hæc centum numeroso remige pontum</p>
+<p>Pulsabat tonsis; veloque superba capaci</p>
+<p>Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Conligeret flatus, lento se robore agebat,</p>
+<p>Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.</p>
+<span class = "pagenum">187</span>
+<p>Procurrunt levitate agili, docilesque regentis</p>
+<p>Audivisse manum, Latio cum milite puppes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Has ut per lævum venientes æquor Himilco</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>In latus obliquas, jussamque incurrere proram</p>
+<p>Conspexit, propere Divis in vota vocatis</p>
+<p>Æquoris, intento volucrem de more sagittam</p>
+<p>Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,</p>
+<p>Et calamo monstravit iter, diversa relaxans</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Brachia, deduxit vultu comitante per auras</p>
+<p>In vulnus telum, ac residentis puppe magistri</p>
+<p>Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda</p>
+<p>Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.</p>
+<p>Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,</p>
+<p>In medium perlapsa globum, transverberat ictu</p>
+<p>Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.</p>
+
+<span class = "pagenum">188</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_408" id = "line14_408"> </a>
+Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor</p>
+<p>Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Numen erat celsæ puppis vicina Dione.</p>
+<p>Sed superingestis propior quæ subdita telis</p>
+<p>Bella capessebat, media subsedit in unda,</p>
+<p>Divisitque fretum: clamantum spumeus ora</p>
+<p>Nereus inplet aquis, palmæque, trahente profundo,</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.</p>
+<p>Hic, audax ira, magno per cærula saltu</p>
+<p>Corbulo transgressus (nam textam robore turrim</p>
+<span class = "pagenum">189</span>
+<p>Adpulerant nexæ ferri compage triremes)</p>
+<p>Evadit tabulata super, flammaque comantem</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Multifida pinum celso de culmine quassat.</p>
+<p>Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,</p>
+<p>Amentante Noto, Pœnorum aplustribus ignes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Intrat diffusos pestis Vulcania passim,</p>
+<p>Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Summis remigio; sed enim tam rebus in artis</p>
+<p>Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.</p>
+<p>At rapidus fervor, per pingues unguine tædas</p>
+<p>Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.</p>
+<p>Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,</p>
+<span class = "pagenum">190</span>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus</p>
+<p>Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.</p>
+<p>Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,</p>
+<p>Murali saxo per lubrica sanguine transtra</p>
+<p>Volvitur in fluctus, Lychæi vulnere, Cydnus.</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Fax nidore gravi fœdavit comminus auras,</p>
+<p>Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum</p>
+<p>Missile adorata contorquet Sabrata puppe.</p>
+<p>Hammon numen erat Libycæ gentile carinæ,</p>
+<p>Cornigeraque sedens spectabat cærula fronte,</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>«Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,</p>
+<p>Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela.»</p>
+<p>Has inter voces tremulo venit agmine cornus,</p>
+<p>Et Neptunicolæ transverberat ora Telonis.</p>
+
+<span class = "pagenum">191</span>
+<p class = "indent">
+Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Quos fuga præcipites partem glomerarat in unam</p>
+<p>Puppis adhuc vacuam tædæ: sed proxima cursu</p>
+<p>Fulmineo populatus inevitabilis ardor</p>
+<p>Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.</p>
+<p>Primus, ope æquorei funis delapsus in undas,</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber æstus,</p>
+<p>Ambustus socium remis aufertur Himilco.</p>
+<p><a name = "line14_452" id = "line14_452"> </a>
+Proxima nudarunt miserandi fata Batonis</p>
+<p>Desertam ductore ratem: bonus ille per artem</p>
+<p>Crudo luctari pelago, atque exire procellas.</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,</p>
+<p>Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,</p>
+<span class = "pagenum">192</span>
+<p>Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.</p>
+<p>Is, postquam adversis nullus modus, «Adcipe nostrum,</p>
+<p>Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquæ.»</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem</p>
+<p>Excipit, et large sacra inter cornua fundit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_462" id = "line14_462"> </a>
+Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen</p>
+<p>Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,</p>
+<p>Et mutare casas infido marmore visum.</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>At princeps generis quanto majora paravit</p>
+<p>Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt</p>
+<p>Sicelides Musæ: dexter donavit avena</p>
+<p>Phœbus Castalia, et jussit, projectus in herba</p>
+<span class = "pagenum">193</span>
+<p>Si quando caneret, lætos per prata, per arva</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.</p>
+<p>Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,</p>
+<p>Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem</p>
+<p>Siren adsuetos effudit in æquore cantus;</p>
+<p>Scyllæi tacuere canes; stetit atra Charybdis;</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Et lætus scopulis audivit jubila Cyclops.</p>
+<p>Progeniem hauserunt et nomen amabile flammæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_477" id = "line14_477"> </a>
+Innatat ecce super transtris fumantibus asper</p>
+<p>Ornytos, ac longam sibimet facit æquore mortem;</p>
+<p>Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,</p>
+<span class = "pagenum">194</span>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.</p>
+<p><a name = "line14_481" id = "line14_481"> </a>
+Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni</p>
+<p>Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda</p>
+<p>Membrorum, pars exstat aquis; totumque per æquor</p>
+<p>Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum</p>
+<p>Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.</p>
+<p><a name = "line14_487" id = "line14_487"> </a>
+Ipse adeo senis ductor Rhœteius ibat</p>
+<p>Pulsibus, et valido superabat remige ventos.</p>
+<p>Quam rapidis puppem manibus frenare Lilæus</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Dum tentat, sæva truncatur membra bipenni,</p>
+<p>Ac fert hærentes trabibus ratis incita palmas.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sicania Æoliden portabant transtra Podætum.</p>
+<p>Hic, ævo quamquam nondum excessisset ephebos</p>
+<span class = "pagenum">195</span>
+<p>Seu lævi traxere Dei, seu fervida corda</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>(Nec sat maturus laudum) bellique cupido,</p>
+<p>Arma puer niveis aptarat picta lacertis,</p>
+<p>Et freta gaudebat celsa turbare Chimæra.</p>
+<p>Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu</p>
+<p>Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Et jam turrigerum demerserat æquore Nessum;</p>
+<p>(Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnæ!)</p>
+<p>Dum cristam galeæ trucis exuviasque precatur</p>
+<p>De duce Marcello Superos temerarius, hasta.</p>
+<p>Excepit raptim vulnus letale remissa.</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu</p>
+<p>Exigeret discum, jaculo seu nubila supra</p>
+<p>Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas</p>
+<p>Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi</p>
+<span class = "pagenum">196</span>
+<p>Transiret velox saltu, decuere labores.</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,</p>
+<p>Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?</p>
+<p>Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,</p>
+<p>Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,</p>
+<p>Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_516" id = "line14_516"> </a>
+Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)</p>
+<p>Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io</p>
+<p>Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,</p>
+<p>Atque illinc, steteruntque rates ad prælia nexæ.</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:</p>
+<p>Comminus et gladio terrestria prælia miscent.</p>
+<span class = "pagenum">197</span>
+<p>Perrumpunt Itali, qua cædes prima reclusit,</p>
+<p>Monstravitque viam: vastas et mole catenas</p>
+<p>Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Ac parat hostili resoluta puppe receptos</p>
+<p>Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ætnæo Polyphemus erat nutritus in antro;</p>
+<p>Atque inde antiquæ nomen feritatis amabat.</p>
+<p>Ubera præbuerat parvo lupa: corporis alti</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira</p>
+<p>Semper, et ad cædes Cyclopia corde libido.</p>
+<p>Isque relaxatis membrorum pondere vinclis</p>
+<p>Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,</p>
+<p>Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Ni propere duro nitentem exsurgere velox</p>
+<p>Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.</p>
+<span class = "pagenum">198</span>
+<p>Namque manus servat dum suetos languida ductus,</p>
+<p>Ignavum summa traxit super æquora remum.</p>
+<p>Perculsi cuneo Pœni densentur in unum,</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,</p>
+<p>Insiliente mari, submergitur alveus undis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Scuta virum, cristæque, et inerti spicula ferro,</p>
+<p>Tutelæque Deum fluitant: hic robore fracto</p>
+<p>Pugnat inops chalybis, seseque in prælia rursus</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Armat naufragio: remis male fervidus ille</p>
+<p>Festinat spoliare ratem, discrimine nullo</p>
+<p>Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.</p>
+<p>Non plectro ratis, aut frangendæ in vulnera proræ</p>
+<p>Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto.</p>
+<p>Singultante anima propulsa refunditur unda.</p>
+
+<span class = "pagenum">199</span>
+<p class = "indent">
+Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis</p>
+<p>Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem</p>
+<p>Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.</p>
+<p>Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.</p>
+<p>Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugæque,</p>
+<p>Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.</p>
+<p><a name = "line14_559" id = "line14_559"> </a>
+Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis</p>
+<span class = "pagenum">200</span>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Terga fuga celeri Libyæ convertit ad oras,</p>
+<p>Exigua sese furatus Himilco carina.</p>
+
+<p class = "indent">
+Concessere mari tandem Graiusque Libysque,</p>
+<p>Et jam captivæ vinclis ad litora longo</p>
+<p>Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Stant aliæ tædis: splendet lucente profundo</p>
+<p>Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.</p>
+<p>Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.</p>
+<p>Ardet et Europe nivei sub imagine tauri</p>
+<p>Vecta Jovi, ac prenso tramittens æquora cornu;</p>
+<span class = "pagenum">201</span>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Et quæ, fusa comas; curvum per cærula piscem</p>
+<p>Nereis humenti moderatur roscida freno.</p>
+<p>Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,</p>
+<p>Et, quæ Sidonios vultus portabat Elissæ,</p>
+<p>Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,</p>
+<p>Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.</p>
+<p>Ducitur et Libyæ puppis signata figuram,</p>
+<p>Et Triton captivus, et ardua rupibus Ætne,</p>
+<p>Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.</p>
+
+<span class = "pagenum">202</span>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_580" id = "line14_580"> </a>
+Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros</p>
+<p>Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,</p>
+<p>Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,</p>
+<p>Invidia Divum pelagique labore, parata,</p>
+<p>Polluto, miseris rapuisset gaudia, cælo.</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Criniger æstiferis Titan fervoribus auras,</p>
+<p>Et patulam Cyanen lateque palustribus undis</p>
+<p>Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,</p>
+<p>Temporaque auctumni, lætis florentia donis,</p>
+<span class = "pagenum">203</span>
+<p>Fœdavit, rapidoque adcendit fulminis igni.</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Fumabat crassus nebulis caliginis aer:</p>
+<p>Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;</p>
+<p>Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;</p>
+<p>Atque ater picea vapor exspirabat in æthra.</p>
+
+<p class = "indent">
+Vim primi sensere canes: mox nubibus atris</p>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Fluxit deficiens penna labente volucris:</p>
+<p>Inde feræ silvis sterni: tum serpere labes</p>
+<p>Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.</p>
+<p>Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor</p>
+<p>Corpore manabat tremulo: descendere fauces</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Abnuerant siccæ jussorum alimenta ciborum.</p>
+<span class = "pagenum">204</span>
+<p>Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela</p>
+<p>Igneus efflatur sitientum spiritus ora.</p>
+<p>Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,</p>
+<p>Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.</p>
+<p>Heu dolor! insignis notis bellator in armis</p>
+<p>Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem</p>
+<p>Dona superba virum, multo Mavorte parata!</p>
+
+<p class = "indent">
+Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.</p>
+<p>Passim etiam deserta jacent inhumataque late</p>
+<p>Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.</p>
+<p>Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,</p>
+<span class = "pagenum">205</span>
+<p>Nec leviore quatit Trinacria mœnia luctu,</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Pœnorumque parem castris fert atra laborem.</p>
+<p>Æquato par exitio, et communis ubique</p>
+<p>Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_618" id = "line14_618"> </a>
+Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,</p>
+<p>Incolumi ductore, viros, clademque rependit</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo</p>
+<p>Primum letiferos repressit Sirius æstus,</p>
+<p>Et minuere avidæ mortis contagia pestes;</p>
+<p>Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,</p>
+<p>Propulsa invadit piscator cærula cymba;</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat</p>
+<p>Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Circumstant alacres signa, auditisque tubarum</p>
+<p>Respirant læti clangoribus: itur in hostem;</p>
+<p>Et, si fata ferant, juvat inter prælia ferro</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda</p>
+<p>In morem pecudum effudere cubilibus atris</p>
+<p>Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta</p>
+<span class = "pagenum">206</span>
+<p>Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,</p>
+<p>Quam debellari morbis, placet. Ardua primus</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo</p>
+<p>Et macie galeis abscondunt ora, malusque,</p>
+<p>Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.</p>
+<p>Infundunt rapidum convulsis mœnibus agmen,</p>
+<p>Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Totque uno introitu capiuntur militis arces.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line14_641" id = "line14_641"> </a>
+Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem</p>
+<p>Tum sese Isthmiacis æquassent oppida tectis.</p>
+<p>Tot delubra Deum, totque intra mœnia portus;</p>
+<span class = "pagenum">207</span>
+<p>Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Certantesque mari moles; adde ordine longo</p>
+<p>Innumeras spatioque domos æquare superbas</p>
+<p>Rura: quid, inclusos porrecto limite longis</p>
+<p>Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?</p>
+<p>Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;</p>
+<span class = "pagenum">208</span>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Armaque fixa Deis, aut quæ Marathonius hostis</p>
+<p>Perdidit, aut Libya quæ sunt advecta subacta?</p>
+<p>Hic Agathocleis sedes ornata tropæis:</p>
+<p>Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas</p>
+<p>Artificum manibus: non usquam clarior illo</p>
+<span class = "pagenum">209</span>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Gloria picturæ seclo: non æra juvabat</p>
+<p>Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro</p>
+<span class = "pagenum">210</span>
+<p>Vestis, spirantes referens subtemine vultus,</p>
+<span class = "pagenum">211</span>
+<p>Quæ radio cælat Babylon, vel murice picto</p>
+<p>Læta Tyros, quæque Attalicis variata per artem</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Aulæis scribuntur acu, aut Memphitide tela.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jam simul argento fulgentia pocula, mixta</p>
+<p>Quîs gemma quæsitus honos, simulacra Deorum</p>
+<p>Numen ab arte datum servantia: munera rubri</p>
+<p>Præterea ponti, depexaque vellera ramis,</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p><a name = "line14_665" id = "line14_665"> </a>
+Femineus labor. His tectis opibusque potitus</p>
+<span class = "pagenum">212</span>
+<p>Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto</p>
+<p>Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,</p>
+<p>Inque suo positum nutu, stent mœnia regum,</p>
+<p>An nullos oriens videat lux crastina muros,</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Ingemuit nimium juris, tantumque licere</p>
+<p>Horruit, et, propere revocata militis ira,</p>
+<p>Jussit stare domos, indulgens templa vetustis</p>
+<p>Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis</p>
+<p>Pro præda fuit, et sese contenta, nec ullo</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.</p>
+<p>Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti</p>
+<span class = "pagenum">213</span>
+<p>Defensor patriæ, meditantem in pulvere formas,</p>
+<p>Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.</p>
+
+<p class = "indent">
+At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p><a name = "line14_680" id = "line14_680"> </a>
+Certarunt victi victoribus: æmulus ipse</p>
+<span class = "pagenum">214</span>
+<p>Ingenii Superum servando condidit urbem.</p>
+<p>Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropæum,</p>
+<p>Et dabit antiquos ductorum noscere mores.</p>
+<p>Felices populi! si, quondam ut bella solebant,</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.</p>
+<p>At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,</p>
+<p>Effrenum arceret populandi cuncta furorem,</p>
+<p>Nudassent avidæ terrasque fretumque rapinæ.</p>
+</div>
+
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">215</span>
+
+<h2><a name = "liber15" id = "liber15">
+LIBER DECIMUS QUINTUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib15_arg" id = "lib15_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Cnæo</span> et Publio Scipionibus in
+Hispania cæsis, Senatus Rom. de duce, qui in eorum subcedat locum,
+deligendo consilia agitat, precibusque ad Deos fusis solliciti
+exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam audeant adcipere,
+nomina profiteantur; <a href = "#line15_1">1-9</a>.</p>
+
+<p>P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius,
+quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut
+patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis cognatorum,
+qui juvenilem respiciunt ætatem, horrentque et funestam domus fortunam,
+et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra parentis ac patrui
+res gerendæ sint, et hostes, qui duos summos imperatores devicerint
+animosque conlegerint secundo Marte; <a href =
+"#line15_10">10-17</a>.</p>
+
+<p>Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra hæc secum reputanti
+fluctuantique animo subito per aerem adlapsæ <i>Voluptas</i> ac
+<i>Virtus</i> diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat
+operam, ut eam blande adpellando deleniat; <a href =
+"#line15_18">18-31</a>.</p>
+
+<p>Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet
+militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis,
+periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem
+commendat; <a href = "#line15_32">32-67</a>.</p>
+
+<p>Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani
+origine, de hominum præ ceteris animalibus præstantia, de inani brevique
+voluptatis fructu et malis, quæ inde nascantur, de veris ac perennibus
+præmiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis patriæque
+defensionem exhortatur; <a href = "#line15_68">68-120</a>.</p>
+
+<p>Hæc præcepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit;
+<a href = "#line15_121">121-128</a>.</p>
+
+<p>Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium,
+<span class = "pagenum">216</span>
+quod nemo sibi deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se
+convertit omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi
+opinantur; <a href = "#line15_129">129-134</a>.</p>
+
+<p>Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita
+cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium ætati haudquaquam
+maturæ permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis
+occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo cælum bis terque
+contremit; <a href = "#line15_135">135-145</a>.</p>
+
+<p>Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et
+certatim dant nomina; <a href = "#line15_146">146-151</a>.</p>
+
+<p>Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci
+Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei promont.
+et Emporias prætervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves subduci
+jubet; <a href = "#line15_152">152-179</a>.</p>
+
+<p>Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer
+auctor est, ut prius quam tres Pœnorum duces, qui trifariam exercitus in
+diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem
+Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem
+præterea portu, celso situ et ubertate agrorum; <a href =
+"#line15_180">180-199</a>.</p>
+
+<p>Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad mœnia subit,
+C.&nbsp;Lælius cum classe intrat portum; <a href =
+"#line15_200">200-231</a>.</p>
+
+<p>Contra Aris, Pœnorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum
+altitudine murorum defenditur: raræ enim scalæ iis æquari possunt, et,
+quo quæque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui
+adscendunt, onere franguntur; <a href = "#line15_232">232-236</a>.</p>
+
+<p>Verum Scipio, ubi comperit, æstum decedere, et, qua parte stagnum
+claudat urbem, facilem per illud pedibus ad mœnia transitum dari, eo
+secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia
+obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; <a href =
+"#line15_237">237-250</a>.</p>
+
+<p>Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique
+meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C.&nbsp;Lælio, dat dona;
+<a href = "#line15_251">251-262</a>.</p>
+
+<p>Tum prædam dividit, et adultam virginem eximia forma principi
+Hispaniæ adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quæ
+continentia ac benignitas in convivio amplissimis a Lælio laudibus
+celebratur; <a href = "#line15_263">263-285</a>.</p>
+
+<p>Interea Philippus, Macedonum rex, fœdere cum Pœnis Acarnanibusque
+junctus, bellum infert Ætolis, sociis Romanorum, subitamque expeditionem
+facit in fines Epiri, Illyrici ac Græciæ; <a href =
+"#line15_286">286-311</a>.</p>
+
+<p>Idem tamen sæpius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus
+infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Græciam bello vexat,
+donec, terra marique a Romanis victus,
+<span class = "pagenum">217</span>
+pacem petere cogitur; <a href = "#line15_312">312-319</a>.</p>
+
+<p>Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in
+cujus exercitu erat frater mulierculæ, quam præfectus præsidii perdite
+amabat; <a href = "#line15_320">320-333</a>.</p>
+
+<p>Anno autem insequenti in Apulia cæditur M.&nbsp;Claudius Marcellus
+consul et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte
+gloriam eripuisset confecti belli; <a href =
+"#line15_334">334-342</a>.</p>
+
+<p>Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo
+cum T.&nbsp;Quinctio Crispino conlega, M.&nbsp;Marcello filio paucisque
+equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur; <a href
+= "#line15_343">343-365</a>.</p>
+
+<p>Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis
+consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus
+hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma
+excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo; <a href
+= "#line15_366">366-380</a>.</p>
+
+<p>Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum
+honore solemni ac laudatione prosequitur; <a href =
+"#line15_381">381-398</a>.</p>
+
+<p>Quæ dum in Italia aguntur, fama captæ Carthaginis Novæ terrorem
+incutit Hispaniæ populis, et tres Pœnorum duces omnem salutis spem in eo
+positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; <a href =
+"#line15_399">399-409</a>.</p>
+
+<p>Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte
+primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda instituisset,
+turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide confugit; <a href =
+"#line15_410">410-439</a>.</p>
+
+<p>Postero die prælium committitur, in quo maxime eminet virtus
+C.&nbsp;Lælii, viri non minus eloquentiæ, quam rei militaris gloria
+conspicui; <a href = "#line15_439">439-470</a>.</p>
+
+<p>Pœni fusi ad Pyrenæum tendunt, et Scipio castris hostium potitus
+ingentem prædam concedit militibus; <a href =
+"#line15_471">471-492</a>.</p>
+
+<p>Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi
+auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat; <a href
+= "#line15_493">493-514</a>.</p>
+
+<p>Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiæ
+imago vel genius, ægre ferens hostis audaciam et calamitates, quas hæc
+terra per decem jam annos perpessa sit, C.&nbsp;Claudium Neronem
+consulem, in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere
+mentem conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad
+Metaurum, Umbriæ fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat;
+<a href = "#line15_515">515-559</a>.</p>
+
+<p>Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est,
+deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M.&nbsp;Livii conlegæ,
+viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi
+judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti patriæ
+opera et consilio suo subveniret,
+<span class = "pagenum">218</span>
+etsi invitus receperat; <a href = "#line15_560">560-600</a>.</p>
+
+<p>Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium
+crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per
+tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum
+procedit; <a href = "#line15_601">601-625</a>.</p>
+
+<p>Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum
+agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad pugnam
+excitant; <a href = "#line15_626">626-665</a>.</p>
+
+<p>Tum Livius, vir exactæ jam ætatis, acer in hostes ruit, et Nabim,
+Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem,
+Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et Canthus
+Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; <a href =
+"#line15_666">666-710</a>.</p>
+
+<p>Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris
+corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat; <a href
+= "#line15_711">711-739</a>.</p>
+
+<p>Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve
+vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur cædes; <a href
+= "#line15_740">740-777</a>.</p>
+
+<p>Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus
+cæco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio obtruncat;
+<a href = "#line15_778">778-807</a>.</p>
+
+<p>Cæso duce reliqui Pœni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam
+ipsa nocte, quæ sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis
+posita, redit; <a href = "#line15_807">807-812</a>.</p>
+
+<p>Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastæ
+cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus castra
+inde movet; <a href = "#line15_813">813-823</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line15_1" id = "line15_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">At</span> nova Romuleum carpebat cura
+senatum,</p>
+<p>Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,</p>
+<p>Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo</p>
+<span class = "pagenum">219</span>
+<p>Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges</p>
+<p>Concedat tellus, propioraque bella pavescat.</p>
+<p>Anxia turba Patrum quasso medicamina mæsti</p>
+<p>Imperio circumspectant, Divosque precantur,</p>
+<p>Qui laceris ausit ductor subcedere castris.</p>
+
+<span class = "linenum">10</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_10" id = "line15_10"> </a>
+Absterret juvenem, patrios patruique piare</p>
+<p>Optantem manes, tristi conterrita luctu,</p>
+<p>Et reputans annos, cognato sanguine turba.</p>
+<p>Si gentem petat infaustam, inter busta suorum</p>
+<p>Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;</p>
+<p>Nec promtum teneris inmania bella lacertis</p>
+<p>Moliri, regimenque rudi deposcere in ævo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_18" id = "line15_18"> </a>
+Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,</p>
+<span class = "pagenum">220</span>
+<p>Ædibus extremis volvebat pectore curas;</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Quum subito adsistunt, dextra lævaque per auras</p>
+<p>Adlapsæ, haud paullum mortali major imago,</p>
+<p>Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.</p>
+<p>Altera Achæmenium spirabat vertice odorem,</p>
+<span class = "pagenum">221</span>
+<p>Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:</p>
+<p>Fronte decor quæsitus acu, lascivaque crebras</p>
+<p>Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.</p>
+<p>Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam</p>
+<span class = "pagenum">222</span>
+<p>Composita mutata coma; stans vultus, et ore</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Incessuque viro propior, lætique pudoris,</p>
+<p>Celsa humeros niveæ fulgebat stamine pallæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_32" id = "line15_32"> </a>
+Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:</p>
+<span class = "pagenum">223</span>
+<p>«Quis furor hic, non digne puer, consumere bello</p>
+<p>Florem ævi? Cannæne tibi, graviorque palude</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Mæonius Stygia lacus excessere, Padusque?</p>
+<p>Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?</p>
+<p>Tune etiam tentare paras Atlantica regna,</p>
+<p>Sidoniasque domos? moneo, certare periclis</p>
+<p>Desine, et armisonæ caput objectare procellæ.</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Ni fugis hos ritus, Virtus te sæva jubebit</p>
+<p>Per medias volitare acies, mediosque per ignes.</p>
+<p>Hæc patrem patruumque tuos, hæc prodiga Paulum,</p>
+<p>Hæc Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:</p>
+<span class = "pagenum">224</span>
+<p>Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Prætendit, nec sensuræ, qui gesserit, umbræ.</p>
+<p>At si me comitere, puer, non limite duro</p>
+<p>Jam tibi decurrat concessi temporis ætas.</p>
+<p>Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:</p>
+<p>Non glaciem Arctoam, non experiere furentis</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Ardorem Cancri, nec mensas sæpe cruento</p>
+<p>Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus</p>
+<p>Sub galea pulvis, partique timore labores:</p>
+<span class = "pagenum">225</span>
+<p>Sed current albusque dies, horæque serenæ;</p>
+<p>Et molli dabitur victu sperare senectam.</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Quantas ipse Deus lætos generavit in usus</p>
+<p>Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!</p>
+<p>Atque idem, exemplar lenis mortalibus ævi,</p>
+<p>Inperturbata placidus tenet otia mente.</p>
+
+<p class = "indent">
+«Illa ego sum, Anchisæ Venerem Simoentis ad undas</p>
+<span class = "pagenum">226</span>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Quæ junxi, generis vobis unde editus auctor.</p>
+<p>Illa ego sum, verti Superum quæ sæpe parentem</p>
+<p>Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.</p>
+<p>Huc adverte aures; currit mortalibus ævum,</p>
+<p>Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,</p>
+<p>Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema</p>
+<p>Dimisisse meas sero non ingemit horas?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_68" id = "line15_68"> </a>
+Postquam conticuit, finisque est addita dictis,</p>
+<p>Tum Virtus: «Quasnam juvenem florentibus, inquit,</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Pellicis in fraudes annis, vitæque tenebras,</p>
+<p>Cui ratio, et magnæ cælestia semina mentis</p>
+<p>Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti</p>
+<span class = "pagenum">227</span>
+<p>Quantum Cælicolæ, tantumdem animalibus isti</p>
+<p>Præcellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Hos terris Natura Deo: sed fœdere certo</p>
+<p>Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.</p>
+<p>At, quîs ætherei servatur seminis ortus,</p>
+<p>Cæli porta patet; referam quid cuncta domantem</p>
+<p>Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Captivo Liber quum signa referret ab Euro,</p>
+<p>Caucaseæ currum duxere per oppida tigres?</p>
+<span class = "pagenum">228</span>
+<p>Quid suspiratos magno in discrimine nautis</p>
+<p>Ledæos referam fratres, vestrumque Quirinum?</p>
+
+<p class = "indent">
+«Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;</p>
+<p>Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum</p>
+<p>Segnem atque obscœnam passim stravisset in alvum?</p>
+<p>Ad laudes genitum, capiat si munera Divum</p>
+<span class = "pagenum">229</span>
+<p>Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti</p>
+<p>Inpar Fidenæ, contentaque crescere asylo,</p>
+<p>Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late</p>
+<p>Florentes quondam luxus quas verterit urbes.</p>
+<p>Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.</p>
+<p>Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris</p>
+<p>Circa te semper volitans Infamia pennis:</p>
+<p>Mecum Honor, ac Laudes, et læto Gloria vultu,</p>
+<p>Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.</p>
+
+<span class = "linenum">100</span>
+<p class = "indent">
+«Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.</p>
+<p>Casta mihi domus, et celso stant colle penates:</p>
+<span class = "pagenum">230</span>
+<p>Ardua saxoso perducit semita clivo.</p>
+<p>Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)</p>
+<p>Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Nec bona censendum, quæ Fors infida dedisse,</p>
+<p>Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto</p>
+<p>Infra te cernes hominum genus. Omnia contra</p>
+<p>Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.</p>
+<p>Stramine projectus duro patiere sub astris</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.</p>
+<p>Idem justitiæ cultor, quæcumque capesses,</p>
+<p>Testes factorum stare arbitrabere Divos.</p>
+<span class = "pagenum">231</span>
+<p>Tunc, quoties patriæ rerumque pericula poscent,</p>
+<p>Arma feres primus: primus te in mœnia tolles</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.</p>
+<p>Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,</p>
+<p>Nec donum deforme viro fragrantis amomi;</p>
+<p>Sed dabo, qui vestrum sævo nunc Marte fatigat</p>
+<p>Imperium, superare manu, laurumque superbam</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>In gremio Jovis excisis deponere Pœnis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_121" id = "line15_121"> </a>
+Quæ postquam cecinit sacrato pectore Virtus,</p>
+<p>Exemplis lætum vultuque audita probantem</p>
+<p>Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas</p>
+<p>Non tenuit voces: «Nil vos jam demoror ultra,</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Exclamat; venient, venient mea tempora quondam</p>
+<p>Quum docilis nostris magno certamine Roma</p>
+<p>Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni.»</p>
+<p>Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_129" id = "line15_129"> </a>
+At juvenis, plenus monitis, ingentia corde</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Molitur, jussæque calet virtutis amore.</p>
+<p>Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,</p>
+<p>Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.</p>
+<p>Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,</p>
+<span class = "pagenum">232</span>
+<p>Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p><a name = "line15_135" id = "line15_135"> </a>
+Sed quamquam instinctis tacitus tamen ægra periclis</p>
+<p>Pectora subrepit terror, molemque paventes</p>
+<p>Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.</p>
+
+<p class = "indent">
+Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,</p>
+<p>Ecce, per obliquum cæli squalentibus auro</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Effulgens maculis, ferri inter nubila visus</p>
+<p>Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,</p>
+<p>Quaque ad cæliferi tendit plaga litus Atlantis,</p>
+<p>Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum</p>
+<p>Addidit augurio fulmen pater, et vaga late</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.</p>
+<p><a name = "line15_146" id = "line15_146"> </a>
+Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant</p>
+<p>Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos</p>
+<span class = "pagenum">233</span>
+<p>Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.</p>
+
+<p class = "indent">
+Certatim comites rerum bellique ministros</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Adglomerant sese, atque acres sociare labores</p>
+<p>Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.</p>
+<p><a name = "line15_152" id = "line15_152"> </a>
+Tum nova cæruleum descendit classis in æquor.</p>
+<p>It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.</p>
+<p>Ut, quum sæva fretis inmisit prælia, Corus</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Isthmon curvata sublime suberigit unda,</p>
+<p>Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,</p>
+<p>Ionium Ægæo miscet mare. Celsus in arma</p>
+<p>Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:</p>
+<p>«Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Ordimur, si justa paro, decurrere classi</p>
+<p>Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.</p>
+<span class = "pagenum">234</span>
+<p>Per pontum pia bella veho.» Levis inde secunda</p>
+<p>Adspirans aura propellit carbasa flatus.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua cærula, puppes</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis</p>
+<p>Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto</p>
+<p>Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,</p>
+<p>Aerias Alpes: occurrunt mœnia Graiis</p>
+<p>Condita Massiliæ; populis hæc cincta superbis,</p>
+<span class = "linenum">170</span>
+<p>Barbarus inmani quum territet adcola ritu,</p>
+<p>Antiquæ morem patriæ cultumque habitumque</p>
+<p>Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.</p>
+<p>Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor</p>
+<span class = "pagenum">235</span>
+<p>Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Adparet collis, fugiuntque in nubila silvæ</p>
+<p>Pyrenes; tunc Emporiæ, veteresque per ortus</p>
+<p>Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.</p>
+<p>Considunt portu; securæ gurgite clauso</p>
+<p>Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.</p>
+
+<span class = "linenum">180</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_180" id = "line15_180"> </a>
+Nox similes morti dederat placidissima somnos;</p>
+<p>Visa viro stare effigies ante ora parentis,</p>
+<p>Atque hac adspectu turbatum voce monere:</p>
+<p>«Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis</p>
+<p>Et post fata decus, bellorum dira creatrix</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Evastanda tibi tellus, et cæde superbi</p>
+<p>Ductores Libyæ cauta virtute domandi,</p>
+<span class = "pagenum">236</span>
+<p>Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.</p>
+<p>Si conferre manum libeat, coeantque vocatæ</p>
+<p>Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Ter gemina cum mole viros? Absiste labore</p>
+<p>Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.</p>
+
+<p class = "indent">
+«Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,</p>
+<p>Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.</p>
+<p>Ut Libyæ sua, sic terris memorabile Hiberis</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Hæc caput est: non ulla opibus certaverit auri,</p>
+<p>Non portu, celsove situ, non dotibus arvi</p>
+<p>Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.</p>
+<p>Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.</p>
+<p>Nulla acies famæ tantum prædæve pararit.»</p>
+
+<span class = "linenum">200</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_200" id = "line15_200"> </a>
+Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,</p>
+<p>Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.</p>
+<p>Surgit, et infernis habitantia numina lucis</p>
+<p>Ac supplex patrios compellat nomine manes:</p>
+<span class = "pagenum">237</span>
+<p>«Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,</p>
+<p>Inferias mittam fusis insignis Hiberis,</p>
+<p>Et tumulis addam sacros certamine ludos.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_208" id = "line15_208"> </a>
+Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen</p>
+<p>Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Sic, ubi prosiluit Pisæo carcere præceps,</p>
+<p>Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)</p>
+<p>Ante suos it victor equus; currumque per auras</p>
+<p>Haud ulli durant visus æquare volantem.</p>
+<p>Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Sensim adtollebat propius subeuntibus arces</p>
+<p>Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.</p>
+<p>Ac pelago vectus servata Lælius hora,</p>
+<p>Quam dederat ductor subigendæ ad mœnia classi,</p>
+<p>A tergo adfusis cingebat tecta carinis.</p>
+
+<span class = "pagenum">238</span>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p class = "indent">
+Carthago, impenso naturæ adjuta favore,</p>
+<p>Excelsos tollit pelago circumflua muros.</p>
+<p>Artatas ponti fauces modica insula claudit,</p>
+<p>Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.</p>
+<p>At qua prospectat Phœbi juga sera cadentis,</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,</p>
+<p>Quas auget veniens refluusque reciprocat æstus.</p>
+<p>Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos</p>
+<p>Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in æquor,</p>
+<p>Et tuta æterno defendit mœnia fluctu.</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Audax, ceu plano gradiens victricia campo</p>
+<p>Ferret signa, jugum certabat scandere miles.</p>
+
+<span class = "pagenum">239</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_232" id = "line15_232"> </a>
+Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis</p>
+<p>Auxilium atque excelsa loci, præsepserat arcem</p>
+<p>Pugnabat natura soli; parvoque superne</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Bellantum nisu passim per prona voluti</p>
+<p>Truncato instabiles fundebant corpore vitam.</p>
+<p><a name = "line15_237" id = "line15_237"> </a>
+Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,</p>
+<span class = "pagenum">240</span>
+<p>Et fluctus rapido fugiebat in æquora lapsu,</p>
+<p>Quaque modo excelsæ sulcarant cærula puppes,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:</p>
+<p>Hinc tacite nitens informidatus adire</p>
+<p>Ductor Dardanius, subitam trahit æquore pubem,</p>
+<p>Perque undas muris pedes advolat; inde citati</p>
+<p>A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Incustoditam sine milite liquerat urbem.</p>
+<p>Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis</p>
+<p>Pœnus colla dedit, populumque addixit inermem.</p>
+<p>Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem</p>
+<p>Vallari castris, captamque adspexit eamdem</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.</p>
+
+<span class = "pagenum">241</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_251" id = "line15_251"> </a>
+Aurora ingrediens terris exegerat umbras:</p>
+<p>Principio statuunt aras: cadit ardua taurus</p>
+<p>Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.</p>
+<p>Tum merita æquantur donis, ac præmia virtus</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;</p>
+<p>Hic torque aurato circumdat bellica colla;</p>
+<p>Ille nitet celsus muralis honore coronæ.</p>
+<p>Lælius ante omnes, cui dextera clara domusque,</p>
+<p>Ter dena bove et æquorei certaminis alto</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Donatur titulo, Pœnique recentibus armis</p>
+<p>Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique</p>
+<p>Vexilla, ut meritum, et prædæ libamina dantur.</p>
+
+<span class = "pagenum">242</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_263" id = "line15_263"> </a>
+Postquam perfectæ laudes hominumque Deumque</p>
+<p>Captivæ spectantur opes, digestaque præda.</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Hoc aurum Patribus, bello hæc Martique talenta,</p>
+<p>Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:</p>
+<p>Cetera bellantum dextræ pulchroque labori.</p>
+<p>Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,</p>
+<p>Cui sponsa et sponsæ defixus in ossibus ardor.</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Hanc notam formæ concessit lætus ovansque</p>
+<p>Indelibata gaudenti virgine donum.</p>
+<p>Tum vacui curis vicino litore mensas</p>
+<p>Instituunt, festoque agitant convivia ludo</p>
+<p>Lælius adfatur: «Macte, o venerande, pudici,</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque</p>
+<p>Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus.»</p>
+
+<span class = "pagenum">243</span>
+<p class = "indent">
+Mille Mycenæus qui traxit in æquora proras</p>
+<p>Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,</p>
+<p>Femineo socium violarunt fœdus amore;</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,</p>
+<p>Captivis non plena toris: tibi barbara soli</p>
+<p>Sanctius Iliaca servata est Phœbade virgo.</p>
+<p>Hæc, atque his paria, alterno sermone serebant;</p>
+<p>Donec nox, atro circumdata corpus amictu,</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_286" id = "line15_286"> </a>
+Emathio interea tellus Ætola tumultu</p>
+<p>Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.</p>
+<p>Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.</p>
+<p>Caussa novi motus, Pœnis regique Philippo</p>
+<span class = "pagenum">244</span>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>In bellum Ausonium sociatæ fœdere vires.</p>
+<p>Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni</p>
+<p>Æacidum sceptris proavoque tumebat Achille.</p>
+<p>Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:</p>
+<p>Quaque per Illyricum Taulantius incola litus</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Exiguos habitat non ullo nomine muros,</p>
+<p>Turbidus incessit telis: ille æquore vectus,</p>
+<p>Nunc et Phæacum Thesprotiaque arva lacessens,</p>
+<p>Epirum cassis lustrabat futilis ausis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Ambraciosque sinus Pellæaque litora bello</p>
+<span class = "pagenum">245</span>
+<p>Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis</p>
+<p>Leucatæ, et Phœbi vidit citus Actia templa.</p>
+<p>Nec portus Ithacæ, Laertia regna, Samenque</p>
+<p>Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.</p>
+<p>Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire</p>
+<p>Mœnia prægaudens, tristem Calydona Dianæ,</p>
+<span class = "pagenum">246</span>
+<p>Œneasque domos, Curetica tecta, subibat,</p>
+<p>Promittens contra Hesperiam sua prælia Graiis.</p>
+
+<span class = "linenum">310</span>
+<p class = "indent">
+Tum lustrata Ephyre, Patræque, et regia Pleuron,</p>
+<p>Parnasusque biceps, Phœboque loquentia saxa.</p>
+<p><a name = "line15_312" id = "line15_312"> </a>
+Ac, sæpe ad patrios bello revocante penates,</p>
+<span class = "pagenum">247</span>
+<p>Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,</p>
+<p>Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Incepto tamen haud facilis desistere vano,</p>
+<p>Belli per Graias umbram circumtulit oras;</p>
+<span class = "pagenum">248</span>
+<p>Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit</p>
+<p>Spem positam in Tyriis, et supplex fœdera sanxit</p>
+<p>Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.</p>
+
+<span class = "linenum">320</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_320" id = "line15_320"> </a>
+Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti</p>
+<p>Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem</p>
+<p>Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis</p>
+<p>Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum</p>
+<p>Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,</p>
+<p>Feminea exuri flamma, tacitusque quietæ</p>
+<p>Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,</p>
+<p>Nam castris erat in Rutulis, germanus amatæ</p>
+<p>Cogitur, et magnis muliebria vincere corda</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Pollicitis, si reclusas tramittere portas</p>
+<span class = "pagenum">249</span>
+<p>Concedat Libycus rector: votique potitus</p>
+<p>Evicto Fabius Pœno circumdata telis</p>
+<p>Incustodita penetravit mœnia nocte.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_334" id = "line15_334"> </a>
+Sed quisnam aversos Phœbum tunc jungere ab urbe</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem</p>
+<p>Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?</p>
+<p>Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo</p>
+<p>Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,</p>
+<p>(Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.</p>
+<p>Forsan Scipiadæ confecti nomina belli</p>
+<p>Rapturus, si quis paullum Deus adderet ævo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_343" id = "line15_343"> </a>
+Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum</p>
+<p>Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Curarum comes et summi Crispinus honoris</p>
+<span class = "pagenum">250</span>
+<p>Marcello socius communia bella ciebat.</p>
+<p>Ad quem Marcellus: «Gestit lustrare propinquas</p>
+<p>Mens silvas, medioque viros inponere monti,</p>
+<p>Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Si cordi est, te participem, Crispine, laboris</p>
+<p>Esse velim: nunquam desunt consulta duobus.»</p>
+<p>Hæc ubi sedere, ardentes adtollere sese</p>
+<p>Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma</p>
+<p>Aptantem natum adspexit, lætumque tumultu;</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>«Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.</p>
+<p>Sit præmaturus felix labor: urbe Sicana</p>
+<p>Qualem te vidi, nondum permitteret ætas</p>
+<p>Quum tibi bella, meo tractantem prælia vultu.</p>
+<p>Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Et me disce novum Martem tentare magistro.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:</p>
+<p>«Summe Deum, Libyco, faxis, de præside nunc his,</p>
+<span class = "pagenum">251</span>
+<p>His humeris tibi opima feram.» Nec plura, sereno</p>
+<p>Sanguineos fudit quum Jupiter æthere rores,</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Atque atris arma adspersit non prospera guttis.</p>
+<p><a name = "line15_366" id = "line15_366"> </a>
+Vixdum finitis intrarant vocibus artas</p>
+<p>Letiferi collis fauces, quum turba volucris</p>
+<p>Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur</p>
+<p>Æthereo similes, cæca fundente latebra</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Armatos in bella globos. Circumdata postquam</p>
+<p>Nil restare videt virtus, quod debeat ultra</p>
+<p>Jam Superis, magnum secum portare sub umbras</p>
+<p>Nomen mortis avet: tortæ nunc eminus hastæ</p>
+<p>Altius insurgit, nunc sævit comminus ense.</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Forsan et enasset rapidi freta sæva pericli,</p>
+<p>Ni telum adversos nati venisset in artus.</p>
+<p>Tum patriæ tremuere manus, laxataque luctu</p>
+<p>Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.</p>
+<span class = "pagenum">252</span>
+<p>Obvia nudatum tramittit lancea pectus,</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Labensque inpresso signavit gramina mento.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_381" id = "line15_381"> </a>
+At postquam Tyrius sæva inter prælia ductor</p>
+<p>Infixum adverso vidit sub pectore telum,</p>
+<p>Inmane exclamat: «Latias, Carthago, timere</p>
+<p>Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Ausonii columen regni: sed dextera nostræ</p>
+<p>Tam similis non obscuras mittatur ad umbras.»</p>
+<p>Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri</p>
+<p>Protinus exstruitur, cæloque educitur, ara.</p>
+<p>Convectant silvis ingentia robora; credas</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,</p>
+<p>Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.</p>
+<p>Ipse facem subdens, «Laus, inquit, parta perennis.</p>
+<p>Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan</p>
+<span class = "pagenum">253</span>
+<p>Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbæ</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Exsequias animæ, et cinerem donate supremi</p>
+<p>Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo.»</p>
+<p>Alterius par atque eadem fortuna laborum</p>
+<p>Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_399" id = "line15_399"> </a>
+Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Armorum eventus campis: Carthaginis omnes</p>
+<p>Per subitum raptæ pernix victoria late</p>
+<p>Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,</p>
+<p>Si socias jungant vires: ingentibus orsum</p>
+<p>Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Fulmina, sublimi vallatam vertice montis</p>
+<span class = "pagenum">254</span>
+<p>Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,</p>
+<p>Non toto rapuisse die, qua Martius ille</p>
+<p>Hannibal in terra consumto verterit anno,</p>
+<p>Nec pube æquandam nec opum ubertate, Saguntum.</p>
+
+<span class = "linenum">410</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_410" id = "line15_410"> </a>
+Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,</p>
+<p>Tendebat, fratris spirans ingentia facta,</p>
+<p>Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris</p>
+<p>Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:</p>
+<p>Tantaque majestas terra rectoris Hibera,</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.</p>
+
+<p class = "indent">
+Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem</p>
+<p>Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altæ</p>
+<p>Fundamenta, novam cœpere mapalibus urbem.</p>
+<p>Et lætus, repetens gentis primordia, ductor</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Festa coronatis agitabat gaudia signis,</p>
+<span class = "pagenum">255</span>
+<p>Pacificans Divos: fraternum læna nitebat</p>
+<p>Demissa ex humeris donum, quam fœderis arti</p>
+<p>Trinacrius Libyco rex inter munera pignus</p>
+<p>Miserat, Æoliis gestatum insigne tyrannis.</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Aurata puerum rapiebat ad æthera penna</p>
+<p>Per nubes aquila, intexto librata volatu.</p>
+<p>Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,</p>
+<p>Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo</p>
+<p>Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.</p>
+<p>Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,</p>
+<p>Permiscetque mero ructatos ore cruores.</p>
+
+<p class = "indent">
+Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte</p>
+<p>Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:</p>
+<span class = "pagenum">256</span>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Ecce inter medios hostilia nuntius arma,</p>
+<p>Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.</p>
+<p>Turbatæ mentes, inperfectusque Deorum</p>
+<p>Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:</p>
+<p><a name = "line15_439" id = "line15_439"> </a>
+Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.</p>
+<p>Audax Scipiadæ stridentem Sabbura cornum</p>
+<p>Excepit; geminæque acies velut omine motæ.</p>
+<p>Exclamat Latius ductor: «Prima hostia vobis,</p>
+<p>Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>In pugnam et cædes, qualis spirantibus ire</p>
+<p>Adsueras ducibus, talis rue.» Dumque ea fatur,</p>
+<p>Incumbunt. Myconum Lænas, Cirtamque Latinus,</p>
+<p>Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen</p>
+<p>Germanæ thalamo obtruncat: cadit obvius acri</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Carthalo Nasidio, Libycæ regnator arenæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus</p>
+<span class = "pagenum">257</span>
+<p>Permixtum Pœnis, et vix credenda furentem,</p>
+<p>Magnum Dardaniæ, Læli, decus; omnia felix</p>
+<p>Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,</p>
+<p>Æquabat Pyliæ Neleia mella senectæ.</p>
+<p>Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem</p>
+<p>Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.</p>
+<p>Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Murmur triste tubæ, tanto fervore ruebat</p>
+<p>In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret</p>
+<span class = "pagenum">258</span>
+<p>Bella: nihil vitæ peragi sine laude placebat.</p>
+<p>Tunc e furtiva tractantem prælia luce</p>
+<p>Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Subposito mater partu subduxerat olim.</p>
+<p>Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.</p>
+<p>Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,</p>
+<p>Femineo clamore Dracen extrema rogantem:</p>
+<p>Hujus cervicem gladio inter verba precesque</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Amputat: absciso durabant murmura collo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_471" id = "line15_471"> </a>
+At non ductori Libyco par ardor in armis.</p>
+<p>Frondosi collis latebras ac saxa capessit</p>
+<p>Avia, nec cædes extremave damna movebant</p>
+<span class = "pagenum">259</span>
+<p>Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Præmia magna fugæ: tacitum dat tessera signum;</p>
+<p>Dimissa in colles pugna silvasque ferantur</p>
+<p>Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem</p>
+<p>Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore</p>
+<p>Armorum exuto, et parma celatus Hibera,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>In montes abit, atque volens palantia linquit</p>
+<p>Agmina: desertis Latius victricia signa</p>
+<p>Inmittit miles castris: non urbe recepta</p>
+<p>Plus ulla partum prædæ, tenuitque moratas</p>
+<p>A cæde, ut Libycus ductor providerat, iras:</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,</p>
+<p>Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,</p>
+<p>Enatat intento prædæ fiber avius hoste.</p>
+<p>Inpiger occultis Pœnus postquam abditur umbris,</p>
+<p>Saxosæ fidens silvæ, majora petuntur</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Rursus bella retro, et superari certior hostis.</p>
+<p>Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,</p>
+<p><span class = "smallcaps">Hasdrubalis spolium gradivo Scipio
+victor</span>.</p>
+
+<span class = "pagenum">260</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_493" id = "line15_493"> </a>
+Terrore interea posito trans ardua montis</p>
+<p>Bebrycia populos armabat Pœnus in aula,</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Mercandi dextras largus, belloque parata</p>
+<p>Prodigere in bellum facilis: præmissa feroces</p>
+<p>Augebant animos argenti pondera et auri,</p>
+<p>Parta metalliferis longo discrimine terris.</p>
+<p>Hinc nova complerunt haud tardo milite castra</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Venales animæ, Rhodani qui gurgite gaudent,</p>
+<p>Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undæ.</p>
+<p>Jamque, hieme adfecta, mitescere cœperat annus.</p>
+<p>Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,</p>
+<p>Miratur domitas Alpes, ac pervia montis</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Ardua, et Herculeæ quærit vestigia plantæ,</p>
+<p>Germanique vias divinis comparat ausis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit</p>
+<p>Hannibalis, «Quos Roma, inquit, quos altius, oro,</p>
+<p>Adtollit muros, qui post hæc mœnia, fratri</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextræ</p>
+<p>Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse</p>
+<p>Invideat lævus nobis Deus:» agmine celso</p>
+<span class = "pagenum">261</span>
+<p>Inde alacer, qua munitum declivis ab alto</p>
+<p>Agger monstrat iter, properatis devolat armis.</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p><a name = "line15_515" id = "line15_515"> </a>
+Non tanto strepuere metu primordia belli:</p>
+<p>Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire</p>
+<p>Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella</p>
+<p>Sanguine ductores Italo conjungere Martem,</p>
+<p>Et duplicare acies; venturum ad mœnia cursu</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Hostem præcipiti, et visurum hærentia porta</p>
+<p>Spicula, Elissæis nuper contorta lacertis.</p>
+
+<p class = "indent">
+His super infrendens sic secum Œnotria tellus:</p>
+<p>«Tantone, heu Superi! spernor contemta furore</p>
+<p>Sidoniæ gentis, quæ quondam sceptra timentem</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Nati Saturnum nostris considere in oris,</p>
+<p>Et regnare dedi? decima hæc jam vertitur æstas,</p>
+<span class = "pagenum">262</span>
+<p>Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt</p>
+<p>In Superos bella, extremo de litore rapta</p>
+<p>Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>In nostros descendit agros: quot corpora texi</p>
+<p>Cæsorum, stratis toties deformis alumnis!</p>
+<p>Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;</p>
+<p>Inmatura seges rapido subciditur ense;</p>
+<p>Culmina villarum nostrum delapsa feruntur</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>In gremium, fœdantque suis mea regna ruinis.</p>
+<p>Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,</p>
+<p>Perpetiar, miseras quærentem exurere belli</p>
+<p>Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,</p>
+<p>Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Ni cuncta, exsultant quæ latis agmina campis,</p>
+<p>Uno condiderim tumulo.» Dum talia versat,</p>
+<p>Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,</p>
+<p>Tendit Amyclæi præceps ad castra nepotis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Pœnum vicini servabat cespite valli.</p>
+<p>Hic juvenem adgreditur Latiæ telluris imago:</p>
+<span class = "pagenum">263</span>
+<p>«Clausorum decus, atque erepto maxima Romæ</p>
+<p>Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.</p>
+<p>Magnum aliquid tibi, si patriæ vis addere fatis,</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Audendum est, quod, depulso quoque mœnibus hoste,</p>
+<p>Victores fecisse tremant: fulgentibus armis</p>
+<p>Pœnus inundavit campos, qua Sena relictum</p>
+<p>Gallorum a populis servat per secula nomen.</p>
+<p>Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Serus deletæ post auxiliabere Romæ.</p>
+<p>Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri</p>
+<p>Damnavi tumulis Pœnorum atque ossibus agros.»</p>
+<p>His dictis abit, atque abscedens visa paventem</p>
+<p>Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.</p>
+
+<span class = "linenum">560</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_560" id = "line15_560"> </a>
+Rumpit flammato turbatus corde soporem,</p>
+<p>Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,</p>
+<p>Tellurem Noctemque, et cælo sparsa precatur</p>
+<p>Astra, ducemque viæ tacito sub lumine Phœben.</p>
+<span class = "pagenum">264</span>
+<p>Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,</p>
+<p>Qua duri bello gens Marrucina, fidemque</p>
+<p>Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.</p>
+<p>Tum, qua vitiferos domitat Prætutia pubes,</p>
+<p>Læta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Hibernis, et Achæmenio velocior arcu</p>
+<p>Evolat: hortator sibi quisque; «Age, perge, salutem</p>
+<p>Ausoniæ ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,</p>
+<p>In pedibus posuere tuis,» clamantque, ruuntque.</p>
+<p>Hortandi genus acer habet præcedere ductor.</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Illum augent cursus adnisi æquare sequendo,</p>
+<span class = "pagenum">265</span>
+<p>Atque indefessi noctemque diemque feruntur.</p>
+
+<p class = "indent">
+At Roma adversi tantum mala gliscere belli</p>
+<p>Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem</p>
+<p>Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,</p>
+<p>Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.</p>
+<p>Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad prælia soli</p>
+<p>Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma</p>
+<p>Avertisse suo cognorit devia vallo,</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Hæsurum portis Pœnum: venisse, superbo</p>
+<p>Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat</p>
+<p>Urbis deletæ: fremit amens corde sub imo</p>
+<p>Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore</p>
+<p>Servandi decoris, quonam se fine minanti</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.</p>
+<p>Hos inter gemitus obscuro noctis opacæ</p>
+<p>Subcedit castris Nero, quæ conjuncta feroci</p>
+<p>Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.</p>
+
+<p class = "indent">
+Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem</p>
+<span class = "pagenum">266</span>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Floruerat primo clarus pugnator in ævo.</p>
+<p>Mox falso læsus non æqui crimine vulgi,</p>
+<p>Secretis ruris tristes absconderat annos.</p>
+<p>Sed, postquam gravior moles terrorque periclo</p>
+<p>Poscebat propiore virum, revocatus ad arma</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Tot cæsis ducibus, patriæ donaverat iram.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_601" id = "line15_601"> </a>
+At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum</p>
+<p>Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.</p>
+<p>Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,</p>
+<p>Et properi signum adcursus, sonipesque, virique</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Substricti corpus, bis clarum buccina signum.</p>
+<span class = "pagenum">267</span>
+<p>Præterea gemino prodebant juncta magistro</p>
+<p>Castra regi: verum, fratri si vita supersit,</p>
+<p>Qui tandem licitum socias conjungere vires</p>
+<p>Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.</p>
+<p>Nec consulta fugæ segni formidine differt.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis</p>
+<p>Purgarat, tenebræque horrenda silentia alebant:</p>
+<p>Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Et muta elabi tacito jubet agmina passu.</p>
+<p>Inlunem nacti per rura tacentia noctem</p>
+<p>Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli</p>
+<p>Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas</p>
+<p>Cæco errore vias, umbrisque ferentibus arto</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Circumagit spatio sua per vestigia ductos.</p>
+
+<p class = "indent">
+Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis</p>
+<span class = "pagenum">268</span>
+<p>Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu</p>
+<p>In sese redit, hac, casso ducente labore,</p>
+<p>Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Inque errore viæ tenebrarum munus ademtum.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_626" id = "line15_626"> </a>
+Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis</p>
+<p>Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late</p>
+<p>Tempestas operit campos: nondum arma manusque</p>
+<p>Permixtæ, jam tela bibunt præmissa cruorem</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Hinc, jussæ Pœnum fugientem sistere, pennæ</p>
+<p>Dictææ volitant; hinc lancea turbine nigro</p>
+<p>Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.</p>
+<p>Deponunt abitus curam, trepidique coactas</p>
+<p>Constituunt acies, et spes ad prælia vertunt.</p>
+
+<span class = "linenum">635</span>
+<p class = "indent">
+Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)</p>
+<p>Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto</p>
+<p>Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,</p>
+<p>«Per decora, extremo vobis quæsita sub axe,</p>
+<span class = "pagenum">269</span>
+<p>Per fratris laudes oro, venisse probemus</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat</p>
+<p>Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus</p>
+<p>Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberæ,</p>
+<p>Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.</p>
+<p>Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno</p>
+<p>Corporibus properate solo: quicumque timeri</p>
+<p>Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,</p>
+<p>Et pœna et latebris infracto Livius ævo</p>
+<p>Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri</p>
+<p>Sit pudor, et turpi finem donate senectæ.»</p>
+
+<p class = "indent">
+At contra Nero: «Quid cessas clusisse labores</p>
+<p>Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,</p>
+<span class = "pagenum">270</span>
+<p>Parta ingens: nunc adcumula cœpta ardua dextra.</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Heu! temere abducto liquisti robore castra,</p>
+<p>Ni factum absolvit victoria; præcipe laudem.</p>
+<p>Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Parte alia, insignis nudatis casside canis,</p>
+<p>Livius: «Huc, juvenes, huc me spectate ruentem</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,</p>
+<p>Tantum intrate loci; et tandem præcludite ferro</p>
+<p>Jam nimium patulas Pœnis grassantibus Alpes.</p>
+<p>Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,</p>
+<p>Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?»</p>
+<p><a name = "line15_666" id = "line15_666"> </a>
+Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro</p>
+<p>Sancit, et, obtectus senium, fera prælia miscet.</p>
+<span class = "pagenum">271</span>
+<p>Illum, per cuneos et per densissima campi</p>
+<p>Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,</p>
+<span class = "linenum">670</span>
+<p>Turbati fugere Macæ, fugere feroces</p>
+<p>Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.</p>
+
+<p class = "indent">
+Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis</p>
+<p>Inproba miscebat securus prælia fati,</p>
+<p>Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis</p>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Fixurum vano tumidus promiserat ore.</p>
+<p>Ardebat gemma Garamantide cærula vestis,</p>
+<p>Ut quum sparsa micant stellarum lumina cælo,</p>
+<p>Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.</p>
+<p>Casside cornigera dependens infula sacros</p>
+<span class = "pagenum">272</span>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Præ se terrores Divumque ferebat honorem.</p>
+<p>Arcus erat pharetræque viro, atque incocta cerastis</p>
+<p>Spicula, et armatus peragebat bella veneno.</p>
+<p>Necnon, cornipedis tergo de more repostus,</p>
+<p>Sustentata genu per campum pondera conti</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.</p>
+
+<p class = "indent">
+Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,</p>
+<p>Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum</p>
+<p>Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.</p>
+<p>Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Barbarico senior, telumque intorsit, et una</p>
+<p>Prædam animamque simul victori victor ademit.</p>
+
+<p class = "indent">
+Adsilit, audito tristis clamore ruinæ,</p>
+<p>Hasdrubal, et cœptantem Arabum raptare peremto</p>
+<p>Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.</p>
+<span class = "pagenum">273</span>
+<p>Jam conrepta miser geminis velamina palmis</p>
+<p>Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.</p>
+<p>Concidit, et sacras vestes atque aurea fila</p>
+<p>Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenæ,</p>
+<p>Qua celebre invicti nomen posuere Philæni,</p>
+<p>Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis</p>
+<p>Lanigeræ balant stabulis: ipse, otia molli</p>
+<p>Exercens cura, gelido nunc flumine soles</p>
+<span class = "linenum">705</span>
+<p>Frangebat nimios pecori, nunc lætus in herba</p>
+<p>Tondebat niveæ splendentia vellera lanæ,</p>
+<p>Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,</p>
+<span class = "pagenum">274</span>
+<p>Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.</p>
+<p>Obcubuit clipei transfixo proditus ære,</p>
+<span class = "linenum">710</span>
+<p>Et sero ingemuit stabulis exire paternis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_711" id = "line15_711"> </a>
+Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:</p>
+<p>Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci</p>
+<p>Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt</p>
+<p>Nubila, quum pelago cælum permiscuit Eurus.</p>
+<span class = "linenum">715</span>
+<p>Proceræ stabant, Celtarum signa, cohortes,</p>
+<p>Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci</p>
+<p>Laxat vis subita, et fessos errore viarum,</p>
+<p>Nec soli faciles; longique laboris anhelos</p>
+<p>Avertit patrius genti pavor: addere tergo</p>
+<span class = "linenum">720</span>
+<p>Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,</p>
+<p>Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,</p>
+<span class = "pagenum">275</span>
+<p>Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta</p>
+<p>Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.</p>
+<p>Cedentes urguet, totas largitus habenas,</p>
+<span class = "linenum">725</span>
+<p>Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert</p>
+<p>Cornipedem: tunc aversi turgentia colla</p>
+<p>Diripit ense Mosæ: percussit pondere terram</p>
+<p>Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem</p>
+<p>Turbatus rapuit sonipes in prælia truncum.</p>
+
+<span class = "linenum">730</span>
+<p class = "indent">
+Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)</p>
+<p>«Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,</p>
+<p>Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta</p>
+<p>Cessavit Latio dextra, et quot funera Pœnis</p>
+<span class = "pagenum">276</span>
+<p>Donarunt pravi suffragia tristia campi!»</p>
+
+<span class = "linenum">735</span>
+<p class = "indent">
+Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem</p>
+<p>Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat</p>
+<p>Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.</p>
+<p>Celsus, ceu prima reflorescente juventa,</p>
+<p>Ibat consul, ovans major majorque videri.</p>
+<span class = "linenum">740</span>
+<p><a name = "line15_740" id = "line15_740"> </a>
+Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,</p>
+<p>Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis</p>
+<p>Tela, sonat: «Cohibete fugam: cui cedimus hosti?</p>
+<p>Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis</p>
+<p>Agmina agit: nunc, quæso, mihi nunc dextera in armis</p>
+<span class = "linenum">745</span>
+<p>Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum</p>
+<p>Principium, mihi cognatum Sidonia Dido</p>
+<p>Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar</p>
+<span class = "pagenum">277</span>
+<p>Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,</p>
+<p>Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum</p>
+<span class = "linenum">750</span>
+<p>Carthago putat Hannibali: me Bætis in oris</p>
+<p>Æquant germano passæ mea prælia gentes.»</p>
+<p>Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,</p>
+<p>Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,</p>
+<p>Hastam præpropero nisu jacit: illa per oras</p>
+<span class = "linenum">755</span>
+<p>Ærati clipei et loricæ tegmina summo</p>
+<p>Incidit haud felix humero, parceque petitum</p>
+<p>Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:</p>
+<p>Vana sed optanti promisit gaudia Pœno.</p>
+
+<p class = "indent">
+Turbati Rutuli, confusaque pectora visu</p>
+<span class = "linenum">760</span>
+<p>Terrifico: tunc increpitans conamina consul:</p>
+<p>«Femineis læsum vana inter cornua corpus</p>
+<p>Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.</p>
+<span class = "pagenum">278</span>
+<p>Ite, docete, viri, Romanæ vulnera suerint</p>
+<p>Quanta adferre manus.» Tum vero effunditur ingens</p>
+<span class = "linenum">765</span>
+<p>Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.</p>
+<p>Jamque per extentos alterna strage virorum</p>
+<p>Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam</p>
+<p>Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.</p>
+<p>Ut, quum venatu saltus exercet opacos</p>
+<span class = "linenum">770</span>
+<p>Dictynna, et lætæ præbet spectacula matri,</p>
+<p>Aut Pindi nemora excutiens, aut Mænala lustrans,</p>
+<span class = "pagenum">279</span>
+<p>Omnis Naiadum plenis comitata pharetris</p>
+<p>Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.</p>
+<p>Tum per saxa feræ, perque ipsa cubilia fusæ,</p>
+<span class = "linenum">775</span>
+<p>Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,</p>
+<p>Multa strage jacent: exsultat vertice montis</p>
+<p>Gratam perlustrans oculis Latonia prædam.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line15_778" id = "line15_778"> </a>
+Audito ante alios senioris vulnere, rumpit</p>
+<p>Per medios Nero sævus iter, visaque virorum</p>
+<span class = "linenum">780</span>
+<p>Æquali pugna: «Quid enim, quid deinde relictum est</p>
+<p>Italiæ fatis? hunc si non vincitis hostem,</p>
+<p>Hannibalem vincetis, ait?» Ruit ocius amens</p>
+<p>In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem</p>
+<p>Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,</p>
+<span class = "linenum">785</span>
+<p>Per longum sterili ad pastus jactata profundo,</p>
+<p>Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,</p>
+<span class = "pagenum">280</span>
+<p>Æstuat, et, lustrans nantem sub gurgite prædam,</p>
+<p>Absorbet late permixtum piscibus æquor.</p>
+<p>Non telo mora, non dictis. «Haud amplius, inquit,</p>
+<span class = "linenum">790</span>
+<p>Elabere mihi: non hic nemora avia fallent</p>
+<p>Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,</p>
+<p>Ut quondam terra fallax deprensus Hibera</p>
+<p>Evasti nostram mentito fœdere dextram.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Hæc Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.</p>
+<span class = "linenum">795</span>
+<p>Nam latere extremo cuspis librata resedit.</p>
+<p>Invadit stricto super hæc interritus ense,</p>
+<p>Conlapsique premens umbone trementia membra,</p>
+<p>«Si qua sub extremo casu mandata referri</p>
+<p>Germano vis forte tuo, portabimus, inquit.»</p>
+<span class = "linenum">800</span>
+<p>Contra Sidonius: «Leto non terreor ullo.</p>
+<p>Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit</p>
+<p>Actutum vindex; mea si suprema referre</p>
+<p>Fratri verba paras, mando, Capitolia victor</p>
+<p>Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa</p>
+<span class = "linenum">805</span>
+<p>Et cineres nostros.» Cupientem adnectere plura</p>
+<p>Ferventemque ira mortis transverberat ense,</p>
+<span class = "pagenum">281</span>
+<p><a name = "line15_807" id = "line15_807"> </a>
+Et rapit infidum victor caput: agmina fuso</p>
+<p>Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,</p>
+<span class = "linenum">810</span>
+<p>Quum vires parco victu somnoque reducunt;</p>
+<p>Ac, nondum remeante die, victricia signa,</p>
+<p>Qua ventum, referunt clausis formidine castris.</p>
+<p><a name = "line15_813" id = "line15_813"> </a>
+Tum Nero, procera sublimia cuspide portans</p>
+<p>Ora ducis cæsi, «Cannas pensavimus, inquit,</p>
+<span class = "linenum">815</span>
+<p>Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum</p>
+<p>Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,</p>
+<p>Et geminas arcesse acies: hæc præmia restant,</p>
+<p>Qui tua tramissis optarint Alpibus arma.»</p>
+<p>Compressit lacrimas Pœnus, minuitque ferendo</p>
+<span class = "linenum">820</span>
+<p>Constanter mala, et, inferias in tempore dignas</p>
+<p>Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.</p>
+<span class = "pagenum">282</span>
+<p>Tum, castris procul amotis, adversa quiete</p>
+<p>Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.</p>
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">283</span>
+
+<h2><a name = "liber16" id = "liber16">
+LIBER DECIMUS SEXTUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib16_arg" id = "lib16_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Hannibal</span>, tanto simul publico
+familiarique ictus luctu, in Bruttio agro belli instaurandi consilia
+agitat; <a href = "#line16_1">1-10</a>.</p>
+
+<p>Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque
+Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti
+prohibet; <a href = "#line16_11">11-14</a>.</p>
+
+<p>Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis
+tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla
+vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus
+ducem seditio exsisteret; <a href = "#line16_15">15-22</a>.</p>
+
+<p>Romanorum contra cœptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in
+Hispania quoque, unde Pœni pelluntur; <a href =
+"#line16_23">23-27</a>.</p>
+
+<p>Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
+Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior
+Scipione, qui castra ejus vesperascente cælo adgreditur, magnamque in
+iis stragem edit; <a href = "#line16_28">28-43</a>.</p>
+
+<p>Inter hostes vix quisquam virtute excellit præter Larum, Cantabrum
+fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi
+percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; <a href
+= "#line16_44">44-67</a>.</p>
+
+<p>Tanti viri præsidio orbati Pœni terga vertunt, et Hannon vivus
+capitur; <a href = "#line16_68">68-77</a>.</p>
+
+<p>Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam
+cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri lætatur; <a href =
+"#line16_78">78-93</a>.</p>
+
+<p>Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit cædes; <a href =
+"#line16_94">94-106</a>.</p>
+
+<p>Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi
+vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte
+Tartessum revertitur; <a href = "#line16_107">107-114</a>.</p>
+
+<p>In Pœnorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui
+nunc omine fausto flammæ capite micantis,
+<span class = "pagenum">284</span>
+et adversa sociorum Hannibalisque fortuna permotus, ad Romanorum partes
+transit, et cum ipso Scipione congressus, fide data adceptaque, cum
+donis dimittitur; <a href = "#line16_115">115-167</a>.</p>
+
+<p>Quo fœdere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et
+præmoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyæ regum
+gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem,
+opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat; <a href
+= "#line16_168">168-179</a>.</p>
+
+<p>Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius,
+terræ adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum
+populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam
+pacem amicitiamque petentes venisse; <a href =
+"#line16_180">180-188</a>.</p>
+
+<p>Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium
+dirimendarum simultatium causa conatur; <a href =
+"#line16_189">189-221</a>.</p>
+
+<p>Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu
+senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; <a href =
+"#line16_221">221-228</a>.</p>
+
+<p>Postero die orta luce adit Syphacem, et fœdus cum eo facit; <a href =
+"#line16_229">229-261</a>.</p>
+
+<p>Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quæ interitum regni
+et captivitatem ei portendunt; <a href = "#line16_262">262-274</a>.</p>
+
+<p>Juncto fœdere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo
+Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen
+ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; <a href =
+"#line16_275">275-284</a>.</p>
+
+<p>Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania
+cæsorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos præmiis
+propositis invitat; <a href = "#line16_284">284-311</a>.</p>
+
+<p>Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius
+Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur; <a href =
+"#line16_312">312-456</a>.</p>
+
+<p>Cursu certant Tartessus, Hesperus, Bæticus, Eurytus, Lamus, Sicoris
+et Theron, palmamque fert Eurytus; <a href =
+"#line16_457">457-526</a>.</p>
+
+<p>Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri
+tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his gemini
+fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt; <a href =
+"#line16_527">527-556</a>.</p>
+
+<p>Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus,
+Indibilis ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; <a href =
+"#line16_557">557-574</a>.</p>
+
+<p>Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Lælio, hastas conjiciunt,
+sagittaque, a P.&nbsp;Scipione emissa in auras ac terræ infixa, subito
+frondescit et in quercum mutatur; <a href =
+"#line16_575">575-591</a>.</p>
+
+<p>Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi
+consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut Africa
+sibi provincia extra sortem destinetur; <a href =
+"#line16_592">592-602</a>.</p>
+
+<p>Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus
+<span class = "pagenum">285</span>
+Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya
+geratur; <a href = "#line16_603">603-644</a>.</p>
+
+<p>Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut
+in Africam trajiciat; <a href = "#line16_645">645-700</a>.</p>
+
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<p><a name = "line16_1" id = "line16_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Bruttia</span> mœrentem casus patriæque
+suosque</p>
+<p>Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus</p>
+<p>In tempus posita ad renovandum bella coquebat:</p>
+<p>Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Amisso taurus regno gregis, avia clauso</p>
+<p>Molitur saltu certamina, jamque feroci</p>
+<p>Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu</p>
+<p>Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit</p>
+<p>Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.</p>
+<p><a name = "line16_11" id = "line16_11"> </a>
+Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti</p>
+<p>Adjumenta forent, prava obtrectante suorum</p>
+<p>Invidia revocare animos, ac stare negata</p>
+<span class = "pagenum">286</span>
+<p>Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p><a name = "line16_15" id = "line16_15"> </a>
+Parta tamen formido manu, et tot cædibus olim</p>
+<p>Quæsitus terror, velut inviolabile telis</p>
+<p>Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,</p>
+<p>Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum</p>
+<p>Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Agmina, barbarico tot discordantia ritu</p>
+<p>Corda virum mansere gradu, rebusque retusis</p>
+<p>Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_23" id = "line16_23"> </a>
+Nec vero Ausonia tantum se lætus agebat</p>
+<p>Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Auriferis tandem Phœnix depulsus ab arvis.</p>
+<span class = "pagenum">287</span>
+<p>Jam Mago, exutus castris, agitante pavore</p>
+<p>In Libyam propero tramisit cærula velo.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_28" id = "line16_28"> </a>
+Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,</p>
+<p>Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris</p>
+<span class = "pagenum">288</span>
+<p>Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.</p>
+<p>Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,</p>
+<p>Si non Scipiadæ concurreret: omnia ductor</p>
+<p>Magna adeo Ausonius majori mole premebat:</p>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>Ut Phœbe stellas, ut fratris lumina Phœben</p>
+<p>Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,</p>
+<p>Ut pater Oceanus Neptunia cærula vincit.</p>
+<p>Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo</p>
+<p>Fundere non æquam trepidanti cœperat umbram)</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu</p>
+<p>Cæduntur passim cœpti munimina valli</p>
+<p>Inperfecta: supercontexere herbida lapsos</p>
+<p>Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.</p>
+
+<span class = "pagenum">289</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_44" id = "line16_44"> </a>
+Vix uni mens digna viro, novisse minores</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famæ.</p>
+<p>Cantaber ingenio membrorum et mole timeri</p>
+<p>Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis</p>
+<p>More securigera miscebat prælia dextra.</p>
+<p>Et, quamquam fundi se circum pulsa videret</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Agmina, deleta gentilis pube catervæ,</p>
+<p>Cæsorum inplebat solus loca: seu foret hostis</p>
+<p>Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis</p>
+<p>Adversæ; seu læva acies in bella vocaret,</p>
+<p>Obliquo telum reflexum Marte rotabat.</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>At, quum pone ferox aversi in terga veniret</p>
+<p>Victor, nil trepidans retro jactare bipennem</p>
+<p>Callebat, nulla belli non parte timendus.</p>
+<p>Huic ducis invicti germanus turbine vasto</p>
+<span class = "pagenum">290</span>
+<p>Scipio contorquens hastam, cudone comantes</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Disjecit crines; namque altius acta cucurrit</p>
+<p>Cuspis, et elata procul est ejecta securi.</p>
+
+<p class = "indent">
+At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,</p>
+<p>Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem</p>
+<p>Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Pondere belligero pulsati tegminis umbo.</p>
+<p>Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu</p>
+<p>Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.</p>
+<p><a name = "line16_68" id = "line16_68"> </a>
+Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors</p>
+<p>Avertit fuga confestim dispersa per agros.</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Nec pugnæ species, sed pœnæ tristis imago</p>
+<p>Illa erat, hinc tantum cædentum, atque inde ruentum.</p>
+<p>Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,</p>
+<p>Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia cæli</p>
+<p>Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.</p>
+<span class = "pagenum">291</span>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Cui rector Latius: «Tanta, en, qui regna reposcant,</p>
+<p>Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!</p>
+<p>Servitio si tam faciles, cur bella refertis?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_78" id = "line16_78"> </a>
+Hæc inter celerare gradum, conjungat ut arma,</p>
+<p>Hasdrubalem ignarum cladis prænuntius adfert</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Explorator eques: raptat dux obvia signa.</p>
+<p>At, postquam optatam lætus contingere pugnam</p>
+<p>Vidit, et ad letum magno venientia cursu</p>
+<p>Agmina, suspiciens cælum, «Nihil amplius, inquit,</p>
+<p>Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis</p>
+<p>Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes</p>
+<p>Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,</p>
+<p>Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me</p>
+<p>Præscia mens fallit, vestro jam nomine cædes.</p>
+<span class = "pagenum">292</span>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Nam quis erit tandem campis telluris Hiberæ</p>
+<p>Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe</p>
+<p>Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum</p>
+<p>Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_94" id = "line16_94"> </a>
+Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.</p>
+<p>Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,</p>
+<p>Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,</p>
+<p>Quum mergunt plenas tumefacta sub æquora classes;</p>
+<p>Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Torret anhelantem sævis ardoribus orbem;</p>
+<p>Tantum acies hominumque ferox discordia ferro</p>
+<p>Demetit: haud ullus terrarum æquarit hiatus</p>
+<p>Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra</p>
+<p>Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.</p>
+<span class = "linenum">105</span>
+<p>Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.</p>
+<p>Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.</p>
+<p><a name = "line16_107" id = "line16_107"> </a>
+Stat tamen una loco perfossis debilis armis,</p>
+<p>Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.</p>
+<span class = "pagenum">293</span>
+<p>Nec finem daret ille dies animosaque virtus,</p>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Ni perlapsa viro loricæ tegmine arundo,</p>
+<p>Et parco summum violasset vulnere corpus,</p>
+<p>Suasissetque fugam: rapido certamina linquit</p>
+<p>In latebras evectus equo, noctisque per umbram</p>
+<p>Ad Tartessiacos tendit per litora portus.</p>
+
+<span class = "linenum">115</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_115" id = "line16_115"> </a>
+Proximus in pugna ductori Marte manuque</p>
+<p>Regnator Nomadum fuerat; mox fœdere longo</p>
+<p>Cultuque Æneadum nomen Masinissa superbum.</p>
+<span class = "pagenum">294</span>
+<p>Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,</p>
+<p>Carpenti somnos subitus rutilante coruscum</p>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est</p>
+<p>Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.</p>
+<p>Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum</p>
+<p>Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.</p>
+<p>At grandæva, Deum prænoscens omina, mater,</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>«Sic sit, Cælicolæ; portentaque vestra secundi</p>
+<p>Condite, ait; duret capiti per secula lumen.</p>
+<span class = "pagenum">295</span>
+<p>Ne vero, ne, nate, Deum tam læta pavesce</p>
+<p>Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.</p>
+<p>Hic tibi Dardaniæ promittit fœdera gentis,</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,</p>
+<p>Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis.»</p>
+<p>Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant</p>
+<p>Monstra, nec a Pœnis ulli virtutis honores,</p>
+<p>Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.</p>
+
+<span class = "pagenum">296</span>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p class = "indent">
+Aurora obscuri tergebat nubila cæli,</p>
+<p>Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:</p>
+<p>Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.</p>
+<p>Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno</p>
+<p>Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>«Cælestum monita et sacræ responsa parentis,</p>
+<p>Dîsque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus</p>
+<p>Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.</p>
+<p>Si tibi non segnes tua contra fulmina sæpe</p>
+<p>Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,</p>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit</p>
+<p>Incertæ mentis levitas, et mobile pectus;</p>
+<p>Aut spes et læti sectamur præmia Martis.</p>
+<p>Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.</p>
+<p>Tu, quando Herculeis finisti prælia metis,</p>
+<span class = "pagenum">297</span>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.</p>
+<p>Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro</p>
+<p>Possedit regna, et scalas ad mœnia Romæ</p>
+<p>Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Amplexus, «Si pulchra tibi Mavorte videtur,</p>
+<p>Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues</p>
+<p>Ex animo socios; magna hinc te præmia claræ</p>
+<p>Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,</p>
+<p>Quam gratæ studio vincetur Scipio mentis.</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Cetera quæ in Libyam portari incendia suades,</p>
+<p>Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum</p>
+<p>Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat.»</p>
+<span class = "pagenum">298</span>
+<p>Hinc juveni dona insignem velamine picto</p>
+<p>Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>Dejecto victor Magone animique probarat,</p>
+<p>Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras</p>
+<p>Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.</p>
+<p><a name = "line16_168" id = "line16_168"> </a>
+Exin, firmato sociali fœdere regis,</p>
+<p>Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.</p>
+
+<span class = "linenum">170</span>
+<p class = "indent">
+Massylis regnator erat ditissimus oris,</p>
+<p>Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant</p>
+<p>Innumeræ gentes, extremaque litore Tethys.</p>
+<p>Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror</p>
+<span class = "pagenum">299</span>
+<p>Bellorum, nec non Marti delecta juventus.</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,</p>
+<p>Gætulisve magis fucaret vellus ahenis.</p>
+<p>Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,</p>
+<p>Si vertat rex ad Pœnos, dare vela per altum</p>
+<p>Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p><a name = "line16_180" id = "line16_180"> </a>
+Verum ubi perventum, et portus tenuere carinæ,</p>
+<p>Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,</p>
+<p>Hasdrubal adflictis aderat nova fœdera quærens</p>
+<p>Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.</p>
+
+<p class = "indent">
+Audito, pariter populorum in regna duorum</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Advenisse duces, qui tota mole laborent,</p>
+<p>Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,</p>
+<p>Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne</p>
+<p>Imperat, et tanto regni se tollit honore.</p>
+<p><a name = "line16_189" id = "line16_189"> </a>
+Tum lætos volvens oculos adversa per ora,</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:</p>
+
+<p class = "indent">
+«Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena</p>
+<p>Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor</p>
+<span class = "pagenum">300</span>
+<p>Lætus Scipiadæ: revocat tua forma parentem.</p>
+<p>Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Quum studio pelagi et spectandis æstibus undæ</p>
+<p>Venissem, magnos vicina ad flumina Bætis</p>
+<p>Ductores miro quondam me cernere amore.</p>
+<p>Tum mihi dona viri præda delecta tulere,</p>
+<p>Arma simul, regnoque meo tum cognita primum</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Cornipedum frena, atque arcus, quîs cedere nostra</p>
+<p>Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros</p>
+<p>Militiæ, qui dispersas sine lege catervas</p>
+<p>Vestro formarent ritu ad certamina Martis.</p>
+<p>Ast ego, quum nostra (in nostris quæ copia regnis)</p>
+<span class = "pagenum">301</span>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,</p>
+<p>Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,</p>
+<p>Quos cohibebat ebur vaginæ sectilis, enses.</p>
+<p>Quare, age, lætus habe nostros intrare penates,</p>
+<p>Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Ductorem, facili, quæ dicam, percipe mente.</p>
+<p>Et vos, qui Tyriæ regitis Carthaginis arces,</p>
+<p>Hasdrubal, huc aures, huc, quæso, advertite sensus.</p>
+
+<p class = "indent">
+«Quanta per Ausonios populos torrentibus armis</p>
+<p>Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,</p>
+<span class = "pagenum">302</span>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Utque bibant Tyrium bis quinos sæva per annos</p>
+<p>Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,</p>
+<p>Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem</p>
+<p>Considunt bella, et deponitis arma volentes?</p>
+<p>Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.</p>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Haud deformis erit vobis ad fœdera versis</p>
+<p><a name = "line16_221" id = "line16_221"> </a>
+Pacator mediusque Syphax.» Subjungere plura</p>
+<p>Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus</p>
+<p>Scipio demonstrat; vanique absistere cœpti</p>
+<p>Spe jubet, et Patres docet hæc expendere solos.</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Suadendi modus hic: quodque est de parte diei</p>
+<p>Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.</p>
+<p>Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,</p>
+<p>Et dura in noctem curarum vincula solvunt.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_229" id = "line16_229"> </a>
+Jamque novum terris pariebat limine primo</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant</p>
+<p>Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,</p>
+<p>Sed prorupturis rutilabant æquora flammis:</p>
+<p>Exigit e stratis corpus, vultuque sereno</p>
+<p>Scipio contendit Massyli ad limina regis.</p>
+<span class = "pagenum">303</span>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Illi mos patrius fetus nutrire leonum,</p>
+<p>Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.</p>
+<p>Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,</p>
+<p>Et fera tractabat ludentum interritus ora.</p>
+<p>Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti</p>
+<p>Gestat læva decus: cinguntur tempora vitta</p>
+<p>Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.</p>
+<p>Hinc in tecta vocat, secretisque ædibus hospes</p>
+<p>Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.</p>
+
+<span class = "linenum">245</span>
+<p class = "indent">
+Tum prior his infit terræ pacator Hiberæ:</p>
+<p>«Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire</p>
+<p>Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,</p>
+<p>O sceptri venerande Syphax; nec me æquore sævus</p>
+<p>Tardavit medio pontus: non ardua regnis</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Quæsumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis</p>
+<p>Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.</p>
+<p>Non tibi Massylæ gentes, extentaque tellus</p>
+<p>Syrtibus, et latis proavita potentia campis</p>
+<p>Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.</p>
+<span class = "pagenum">304</span>
+<p>Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli</p>
+<p>Æquus Cælicolum, qui Dardana læserit arma.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Audivit læto Massylus et adnuit ore,</p>
+<p>Complexusque virum, «Firmemus prospera, dixit,</p>
+<span class = "linenum">260</span>
+<p>Omina, nec votis Superi concordibus absint,</p>
+<p>Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus.»</p>
+<p><a name = "line16_262" id = "line16_262"> </a>
+Et simul exstructis cespes subrexerat aris;</p>
+<p>Victimaque admotæ stabat subjecta bipenni;</p>
+<p>Quum subito abruptis fugiens altaria taurus</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Exsiluit vinclis, mugituque excita late</p>
+<p>Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco</p>
+<p>Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;</p>
+<p>Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo</p>
+<p>Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Talia Cælicolæ casuro tristia regno</p>
+<p>Signa dabant, sævique aderant gravia omina fati.</p>
+<p>Hinc fractum bello regem solioque revulsum,</p>
+<p>Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,</p>
+<span class = "pagenum">305</span>
+<p>Qui tunc orabat socialia fœdera supplex.</p>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p><a name = "line16_275" id = "line16_275"> </a>
+His actis repetit portum, puppesque secundo</p>
+<p>Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.</p>
+
+<p class = "indent">
+Concurrere avidæ gentes, variosque subacta,</p>
+<p>Pyrene misit populos: mens omnibus una.</p>
+<p>Concordes regem adpellant, regemque salutant.</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.</p>
+<p>Sed, postquam miti rejecit munera vultu,</p>
+<p>Ausonio non digna viro, patriosque vicissim</p>
+<p>Edocuit ritus, et Romam nomina regum</p>
+<p><a name = "line16_284" id = "line16_284"> </a>
+Monstravit nescire pati, tum versus in unam,</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Quæ restat, curam, nullo super hoste relicto,</p>
+<p>Et Latios simul, et vulgum Bætisque Tagique</p>
+<p>Convocat, ac medio in cœtu sic deinde profatur:</p>
+
+<p class = "indent">
+«Quando ita Cælicolum nobis propensa voluntas</p>
+<span class = "pagenum">306</span>
+<p>Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,</p>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Aut his occideret campis, aut, axe relicto</p>
+<p>Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:</p>
+<p>Jam vestra tumulos terra celebrare meorum</p>
+<p>Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.</p>
+<p>Mente favete pari, atque aures advertite vestras.</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>Septima quum solis renovabitur orbita cælo,</p>
+<p>Quique armis ferroque valent, quique arte regendi</p>
+<p>Quadrijugos pollent currus, quîs vincere planta</p>
+<p>Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,</p>
+<p>Adsint, et pulchræ certent de laude coronæ.</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Præmia digna dabo, e Tyria spolia incluta præda;</p>
+<p>Nec quisquam nostri discedet muneris expers.»</p>
+<p>Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.</p>
+
+<span class = "pagenum">307</span>
+<p class = "indent">
+Jamque dies prædicta aderat, cœtuque sonabat</p>
+<p>Innumero campus, similatasque ordine justo</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.</p>
+<p>Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles</p>
+<p>Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.</p>
+<p>Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyæo</p>
+<p>Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Tum manes vocat excitos, laudesque virorum</p>
+<p>Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.</p>
+<p><a name = "line16_312" id = "line16_312"> </a>
+Inde refert sese circo, et certamina prima</p>
+<p>Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.</p>
+<span class = "pagenum">308</span>
+<p>Fluctuat æquoreo fremitu rabieque faventum,</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,</p>
+<p>Atque fores oculis et limina servat equorum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,</p>
+<p>Et toto prima emicuit vix ungula cornu,</p>
+<p>Tollitur in cælum furiali turbine clamor:</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur</p>
+<p>Quisque suos currus, magnaque volantibus idem</p>
+<p>Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus</p>
+<p>Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.</p>
+<span class = "pagenum">309</span>
+<p>Instant præcipites, et equos clamore gubernant.</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras</p>
+<p>Erigitur globus, atque operit caligine densa</p>
+<p>Cornipedumque vias, aurigarumque labores.</p>
+<p>Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.</p>
+<p>Hos patriæ favor, hos adcendit nobile nomen</p>
+<span class = "pagenum">310</span>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,</p>
+<p>Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus</p>
+<p>Quos juvet, et longo sonipes spectatus in ævo.</p>
+
+<p class = "indent">
+Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu</p>
+<p>Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.</p>
+<p>Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam</p>
+<p>Majorem credunt præcepto limite partem.</p>
+<p>At, quîs interior cura, et prudentia circi</p>
+<p>Altior, effusas primo certamine vires</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Damnare, et cassis longe increpitare querelis</p>
+<p>Indispensato lassantem corpora nisu:</p>
+<span class = "pagenum">311</span>
+<p>«Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)</p>
+<p>Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas.»</p>
+<p>Heu surdas aures! fertur securus equorum,</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Nec meminit, quantum campi decurrere restet.</p>
+
+<p class = "indent">
+Proximus, a primo distans, quantum æquore currus</p>
+<p>Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat</p>
+<p>Astur Panchates, patrium frons alba nitebat</p>
+<p>Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Ingentes animi, membra haud procera, decusque</p>
+<p>Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas</p>
+<p>Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.</p>
+<p>Crescere sublimem, atque augeri membra putares.</p>
+<p>Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.</p>
+
+<span class = "linenum">355</span>
+<p class = "indent">
+Tertius æquata currebat fronte Peloro</p>
+<span class = "pagenum">312</span>
+<p>Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret</p>
+<p>Adplausæ blandos sonitus, clausumque cruento</p>
+<p>Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.</p>
+<p>At, docilis freni et melior parere, Pelorus</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Non unquam effusum sinuabat devius axem;</p>
+<p>Sed lævo interior stringebat tramite metam.</p>
+<p>Insignis multa cervice, et plurimus idem</p>
+<p>Ludentis per colla jubæ; (mirabile dictu!)</p>
+<p>Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.</p>
+<p>Nobilis hunc Durius stimulabat in æquore currum:</p>
+<span class = "pagenum">313</span>
+<p>Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.</p>
+<p>Ipsum Ætola, vago Diomedi condita, Tyde</p>
+<p>Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum</p>
+<span class = "linenum">370</span>
+<p>Tradebant, quos Æneæ Simoentis ad undas</p>
+<p>Victor Tydides magnis abduxerat ausis.</p>
+<p>Jamque, fere medium evecti certamine campum,</p>
+<p>In spatia addebant; nisusque adprendere primos</p>
+<p>Panchates animosus equos, super altior ire,</p>
+<span class = "pagenum">314</span>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Et præcedentem jam jamque adscendere currum</p>
+<p>Pone videbatur, curvatisque ungula prima</p>
+<p>Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.</p>
+
+<p class = "indent">
+At postremus Atlas; sed non et segnior ibat</p>
+<p>Postremo Durio: pacis de more putares</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Æquata fronte et concordi currere freno.</p>
+<p>Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus</p>
+<p>Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire</p>
+<p>Præcipitem currum, et fumantes verbere cogi</p>
+<p>Adsiduo violenter equos, ceu monte procella</p>
+<span class = "linenum">385</span>
+<p>Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente</p>
+<p>Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,</p>
+<p>Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,</p>
+<span class = "pagenum">315</span>
+<p>Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:</p>
+<p>«Tene, Astur, certante feret quisquam æquore palmam</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>Erepto? consurge, vola, perlabere campum</p>
+<p>Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo</p>
+<p>Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,</p>
+<p>Quem ferat ad metas, jam spiritus.» Hæc ubi dicta,</p>
+<p>Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo</p>
+<span class = "pagenum">316</span>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos</p>
+<p>Aut æquare gradus, Cyrnum post terga relinquit.</p>
+<p>Confremit et cælum, et percussus vocibus altis</p>
+<p>Spectantum circus: fertur sublime per auras</p>
+<p>Altius adtollens cervicem victor ovantem</p>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.</p>
+
+<p class = "indent">
+At postremus Atlas, Durius postremus in orbem</p>
+<p>Exercent artes, lævos nunc adpetit ille</p>
+<p>Conatus, nunc ille premit, certatque subire</p>
+<p>Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Donec, confisus primævæ flore juventæ,</p>
+<p>Obliquum Durius conversis pronus habenis</p>
+<p>Obposuit currum, atque eversum propulit axem</p>
+<span class = "pagenum">317</span>
+<p>Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:</p>
+<p>«Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Et nobis et equis letum commune laboras.»</p>
+<p>Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe</p>
+<p>Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo</p>
+<p>Discordes sternuntur equi: quatit æquore aperto</p>
+<p>Lora suis victor, mediaque Pelorus arena</p>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.</p>
+<p>Nec longum Cyrni defessos prendere currus.</p>
+<p>Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum</p>
+<p>Discentem, rapido prætervolat incitus axe:</p>
+<p>Inpellit currum clamor vocesque faventum.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi</p>
+<p>Ora superposuit sonipes, flatusque vapore</p>
+<p>Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.</p>
+<p>Incubuit campo Durius, misitque citatos</p>
+<p>Verbere quadrupedes, nec frustra: æquare videtur,</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Aut etiam æquavit juga præcedentia dexter.</p>
+
+<p class = "indent">
+Adtonitus tum spe tanta, «Genitore, Pelore.</p>
+<p>Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.</p>
+<span class = "pagenum">318</span>
+<p>Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,</p>
+<p>Quantum divini præcellat seminis ortus.</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Victor dona dabis, statuesque altaria patri.»</p>
+<p>Et, ni successu nimio lætoque pavore</p>
+<p>Proditus elapso foret inter verba flagello,</p>
+<p>Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.</p>
+<p>Tum vero infelix, veluti delapsa corona</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Victoris capiti foret, in se versus ab ira,</p>
+<p>Auratam medio discindit pectore vestem,</p>
+<p>Ac lacrimæ simul et questus ad sidera fusi:</p>
+<p>Nec jam subducto parebat verbere currus.</p>
+<p>Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.</p>
+
+<span class = "linenum">440</span>
+<p class = "indent">
+Interea metis, certus jam laudis, agebat</p>
+<p>Sese Panchates, et præmia prima petebat</p>
+<p>Arduus; effusas lenis per colla, per armos</p>
+<p>Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi</p>
+<p>Adtollens gressus, magno clamore triumphat.</p>
+
+<span class = "pagenum">319</span>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p class = "indent">
+Par donum solido argento cælata bipennis</p>
+<p>Omnibus, at vario distantia cetera honore.</p>
+<p>Primus equum volucrem, Massyli munera regis</p>
+<p>Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus</p>
+<p>E Tyria, quæ multa jacet, duo pocula, præda,</p>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Aurifero perfusa Tago: villosa leonis</p>
+<p>Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis</p>
+<p>Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,</p>
+<p>Quamvis perfracto senior subsederat axe,</p>
+<p>Adcitum donat ductor, miseratus et ævum</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Et sortem casus: famulus florente juventa</p>
+<span class = "pagenum">320</span>
+<p>Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_457" id = "line16_457"> </a>
+His actis ductor læta ad certamina plantæ</p>
+<p>Invitat, positisque adcendit pectora donis:</p>
+<p>«Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas</p>
+<span class = "linenum">460</span>
+<p>Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,</p>
+<p>Adcipiet; cæso pater hunc detraxit Hyempsæ.</p>
+<p>Tertius extremam tauro solabere palmam.</p>
+<p>Cetera contenti discedent turba duobus</p>
+<p>Quisque ferox jaculis, quæ dat gentile metallum.»</p>
+
+<span class = "linenum">465</span>
+<p class = "indent">
+Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora</p>
+<p>Ostendere simul vulgi clamore secundo.</p>
+<p>Hos Tyriæ misere domo patria incluta Gades.</p>
+<p>Mox subit, adspersus prima lanugine malas,</p>
+<p>Bæticus: hoc dederat puero cognomen ab amne</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Corduba; et haud parvo certamina læta fovebat.</p>
+<span class = "pagenum">321</span>
+<p>Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali</p>
+<p>Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem</p>
+<p>Eurytus: excelso nutritum colle crearat</p>
+<p>Sætabis, atque aderant trepidi pietate parentes.</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdæ,</p>
+<p>Et Theron potator aquæ, sub nomine Lethes</p>
+<p>Quæ fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.</p>
+
+<p class = "indent">
+Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,</p>
+<p>Pulsantesque æstu laudum exsultantia corda,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras</p>
+<p>Ocius effusis nervo exturbante sagittis.</p>
+<p>Diversa et studia et clamor, pendentque faventes</p>
+<span class = "pagenum">322</span>
+<p>Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli</p>
+<p>Nomine quemque cient: grex inclutus æquore fertur,</p>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Nullaque tramissa vestigia signat arena.</p>
+<p>Omnes primævi, flaventiaque ora decori,</p>
+<p>Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.</p>
+
+<p class = "indent">
+Extulit, incumbens medio jam limite, gressum</p>
+<p>Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Præcedens spatiis. Instat non segnius acer</p>
+<p>Hesperos, ac prima stringit vestigia planta</p>
+<p>Progressæ calcis: satis est huic esse priori;</p>
+<p>Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.</p>
+<p>Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.</p>
+<p>Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,</p>
+<p>Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,</p>
+<p>Celsus inexhaustas effundit turbine vires</p>
+<p>Non exspectato, subitusque erumpit, et auras</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Prævehitur Theron: credas Cyllenida plantam</p>
+<p>Æthereo nexis cursu talaribus ire.</p>
+<span class = "pagenum">323</span>
+<p>Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:</p>
+<p>Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,</p>
+<p>Hesperon infestat sua per vestigia pressum.</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronæ</p>
+<p>Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent</p>
+<p>Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,</p>
+<p>Tartessos fratrem medio Therone premebat.</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Nec patiens ultra tollit sese æquore Theron</p>
+<p>Igneus, et plenum prætervolat Hesperon iræ.</p>
+<p>Unus erat super, et metæ propioribus ægros</p>
+<p>Urebat finis stimulis: quascumque reliquit</p>
+<span class = "pagenum">324</span>
+<p>Hinc labor, hinc penetrans pavor in præcordia vires,</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque</p>
+<p>Advocat: æquantur cursus; pariterque ruebant.</p>
+<p>Et forsan gemina meruissent præmia palma,</p>
+<p>Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus</p>
+<p>Theronis, fusam late per lactea colla</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Hesperos ingenti tenuisset sævus ab ira,</p>
+<p>Traxissetque comam: tardato lætus ovansque</p>
+<p>Eurytus evadit juvene, atque ad præmia victor</p>
+<p>Emicat, et galeæ fert donum insigne coruscæ.</p>
+<p>Cetera promisso donata est munere pubes,</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Intonsasque comas viridi redimita corona</p>
+<span class = "pagenum">325</span>
+<p>Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_527" id = "line16_527"> </a>
+Hinc graviora virum certamina, comminus ensis</p>
+<p>Destrictus, bellique feri simulacra cientur.</p>
+<p>Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitæ,</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,</p>
+<p>Hi crevere pares ferro; spectacula digna</p>
+<p>Martigena vulgo, suetique laboris imago.</p>
+<p>Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?</p>
+<p>Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo</p>
+<span class = "pagenum">326</span>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Innumero fratres, cavea damnante furorem,</p>
+<p>Pro sceptro armatis inierunt prælia dextris.</p>
+<p>Is genti mos dirus erat; patriumque petebant</p>
+<p>Orbati solium lucis discrimine fratres.</p>
+
+<p class = "indent">
+Concurrere animis, quantis confligere par est,</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Quos regni furor exagitat; multoque cruore</p>
+<p>Exsatiata simul portantes corda sub umbras</p>
+<p>Obcubuere: pari nisu per pectora adactus</p>
+<p>Intima descendit mucro; superaddita sævis</p>
+<p>Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Dirus in invitas effugit spiritus auras.</p>
+<p>Nec manes pacem passi; nam corpora junctus</p>
+<p>Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis</p>
+<p>Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.</p>
+
+<p class = "indent">
+Cetera distincto donata est munere turba,</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,</p>
+<p>Inpressis dociles terram proscindere aratris:</p>
+<p>Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum</p>
+<p>Venatu juvenes, quos dat Maurusia præda.</p>
+<span class = "pagenum">327</span>
+<p>Nec non argenti, nec non insignia vestis</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Captivæ pretia, et sonipes, et crista nitenti</p>
+<p>Insurgens cono, spolia exuviæque Libyssæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_557" id = "line16_557"> </a>
+Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi</p>
+<p>Postrema, et metæ certarunt vincere finem</p>
+<p>Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,</p>
+<p>Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,</p>
+<p>Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi</p>
+<p>Prærapida potuere fuga, venator Aconteus,</p>
+<p>Indibilisque, diu lætus bellare Latinis,</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Jam socius, volucresque vagas deprendere nube</p>
+<p>Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.</p>
+<p>Laus Burri prima, infixit qui spicula metæ:</p>
+<span class = "pagenum">328</span>
+<p>Est donum serva, albentes invertere lanas</p>
+<p>Murice Gætulo docta. At, quem proxima honorant</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>Præmia, vicinam metæ qui propulit hastam,</p>
+<p>Adcepto lætus puero discessit Ilerdes,</p>
+<p>Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.</p>
+<p>Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus</p>
+<p>Nec timidos agitare canes latratibus aprum.</p>
+
+<span class = "linenum">575</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_575" id = "line16_575"> </a>
+Quos postquam clamor plaususque probavit honores,</p>
+<p>Germanus ducis atque effulgens Lælius ostro</p>
+<p>Nomina magna vocant læti manesque jacentum,</p>
+<p>Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat</p>
+<p>Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,</p>
+<p>Ductor, ut æquavit meritis pia pectora donis,</p>
+<p>Et frater thoraca tulit multiplicis auri,</p>
+<p>Lælius Asturica rapidos de gente jugales,</p>
+<span class = "pagenum">329</span>
+<p>Contorquet magnis victricem viribus hastam</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.</p>
+<p>Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo</p>
+<p>Substitit ante oculos, et terræ infixa cohæsit.</p>
+<p>Tum subitæ frondes, celsoque cacumine rami,</p>
+<p>Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Ad majora jubent præsagi tendere vates;</p>
+<p>Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_592" id = "line16_592"> </a>
+Quo super augurio, pulsis de litore cunctis</p>
+<p>Hesperio Pœnis, ultor patriæque domusque</p>
+<p>Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.</p>
+<span class = "pagenum">330</span>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,</p>
+<p>Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.</p>
+<p>Sed frigens animis, nec bello prospera turba</p>
+<p>Ancipiti senior temeraria cœpta vetabant,</p>
+<p>Magnosque horrebant cauta formidine casus.</p>
+
+<span class = "linenum">600</span>
+<p class = "indent">
+Ergo, ubi delato consul sublimis honore</p>
+<p>Ad Patres consulta refert, deturque potestas,</p>
+<p>Orat, delendæ Carthaginis, altius orsus</p>
+<p><a name = "line16_603" id = "line16_603"> </a>
+Hoc grandæva modo Fabius pater ora resolvit:</p>
+<p>«Haud equidem metuisse queam, satiatus et ævi</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p>Et decoris, cui tam superest et gloria et ætas,</p>
+<p>Ne credat nos invidiæ certamine consul</p>
+<p>Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen</p>
+<p>Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude</p>
+<p>Facta nova; verum et patriæ, dum vita manebit,</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.</p>
+<span class = "pagenum">331</span>
+<p>Bella nova in Libyæ moliris ducere terras?</p>
+<p>Hostis enim deest Ausoniæ; nec vincere nobis</p>
+<p>Est satis Hannibalem: petitur quæ gloria major</p>
+<p>Litore Elissæo? stimuli si laudis agunt nos,</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis</p>
+<p>Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus</p>
+<p>Ductoris sævi, vult tandem, haurire cruorem.</p>
+<p>Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est</p>
+<p>Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes</p>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Deseris, ac septem denudas proditor arces.</p>
+
+<p class = "indent">
+«An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,</p>
+<p>Non dira illa lues notis jam mœnibus urbis</p>
+<p>Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis</p>
+<span class = "pagenum">332</span>
+<p>Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas</p>
+<span class = "linenum">625</span>
+<p>Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli</p>
+<p>Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta</p>
+<p>Fulvius, æquoreis Libyæ revocabimus oris?</p>
+<p>Vince domi, et trinis mœrentem funera lustris</p>
+<p>Ausoniam purga bello: tum tende remotos</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos</p>
+<p>Molire; angustæ prohibent nunc talia cœpta</p>
+<p>Res Italæ: pater ille tuus, qui nomina vestræ</p>
+<p>Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi</p>
+<p>Tenderet ad ripas, revocato milite primus</p>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p>Descendenti avide superatis Alpibus ultro</p>
+<p>Obposuit sese Hannibali: tu consul abire</p>
+<p>A victore paras hoste, atque avellere nobis</p>
+<p>Scilicet hoc astu Pœnum? si deinde sedebit</p>
+<span class = "pagenum">333</span>
+<p>Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Capta damnabis consulta inprovida Roma.</p>
+<p>Sed fac turbatum convertere signa, tuæque</p>
+<p>Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,</p>
+<p>Cujus tu vallum vidisti e mœnibus urbis.»</p>
+<p>Hæc Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.</p>
+
+<span class = "linenum">645</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line16_645" id = "line16_645"> </a>
+Tum contra consul: «Cæsis ductoribus olim</p>
+<p>Magnanimis leto gemino, quum tota subisset</p>
+<p>Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,</p>
+<p>Non Fabio, non, quîs eadem est sententia cordi,</p>
+<p>Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Excepi nubem belli, solusque ruenti</p>
+<p>Objeci cælo caput, atque in me omnia verti.</p>
+<p>Tum grandæva manus, puero male credita bella,</p>
+<span class = "pagenum">334</span>
+<p>Atque idem hic vates temeraria cœpta canebat.</p>
+<p>Dîs grates laudemque fero, sub numine quorum</p>
+<span class = "linenum">655</span>
+<p>Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis ætas,</p>
+<p>Inbellesque anni, necdum maturus ad arma</p>
+<p>Scipio, restituit terras inlæsus Hiberas</p>
+<p>Trojugenis: pepulit Pœnos, solisque secutus</p>
+<p>Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe</p>
+<span class = "linenum">660</span>
+<p>Hesperio nomen Libyæ, nec rettulit urbi</p>
+<p>Signa prius, quam fumantes circa æquora vidit</p>
+<p>Romano Phœbum solventem litore currus.</p>
+<span class = "pagenum">335</span>
+<p>Adscivit reges idem: nunc ultimus actis</p>
+<p>Restat Carthago nostris labor: hoc sator ævi</p>
+<span class = "linenum">665</span>
+<p>Jupiter æterni monet. Hannibali ecce senectus</p>
+<p>Intremit, aut ægros simulat mentita timores,</p>
+<p>Ne finem longis tandem peperisse ruinis</p>
+<p>Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis</p>
+<p>Experta, et robur florentibus auximus annis.</p>
+
+<span class = "linenum">670</span>
+<p class = "indent">
+«Ne vero fabricate moras; sed currere sortem</p>
+<p>Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum</p>
+<p>Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto</p>
+<p>Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo</p>
+<p>Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,</p>
+<span class = "pagenum">336</span>
+<span class = "linenum">675</span>
+<p>Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,</p>
+<p>Si segnes clauso traheremus prælia vallo.</p>
+<p>Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,</p>
+<p>Laurentes potuit populos et Troia adire</p>
+<p>Mœnia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?</p>
+<span class = "linenum">680</span>
+<p>Et potuit Latium longo depascere bello?</p>
+<p>Nos Libyæ terris tramittere signa pigebit?</p>
+<p>Et Tyrias agitare domos? Secura pericli</p>
+<p>Litora lata patent, et opima pace quieta</p>
+<p>Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri</p>
+<span class = "linenum">685</span>
+<p>Adsueta, et nobis, quamvis Œnotria nondum</p>
+<p>Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.</p>
+
+<span class = "pagenum">337</span>
+<p class = "indent">
+«Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra</p>
+<p>In Latio fecere senem, cui tertia large</p>
+<p>Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,</p>
+<span class = "linenum">690</span>
+<p>Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem</p>
+<p>Avertam patriæ sedes: an Roma videbit</p>
+<p>Turpia Agenoreæ muris vestigia dextræ?</p>
+<p>Carthago inmunis nostros secura labores</p>
+<p>Audiet interea, et portis bellabit apertis?</p>
+<span class = "linenum">695</span>
+<p>Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis</p>
+<p>Ariete Sidonio turres, si templa suorum</p>
+<p>Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis.»</p>
+
+<span class = "pagenum">338</span>
+<p class = "indent">
+Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,</p>
+<p>Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati</p>
+<span class = "linenum">700</span>
+<p>Ut foret Ausoniæ, tramittere bella dederunt.</p>
+
+</div>
+
+
+<hr class = "mid">
+
+<span class = "pagenum">339</span>
+
+<h2><a name = "liber17" id = "liber17">
+LIBER DECIMUS SEPTIMUS.</a></h2>
+
+<hr class = "mid">
+
+<h4><a name = "lib17_arg" id = "lib17_arg">ARGUMENTUM.</a></h4>
+
+<div class = "argument">
+
+<p><span class = "smallcaps">Quum</span> inventum esset carmen in libris
+Sibyllinis inspectis, <i>hostem pelli Italia vincique posse, si mater
+Idæa a Pessinunte Romam transportata esset</i>; quumque oraculum
+Delphicum dedisset responsum, Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui
+vir optimus Romæ esset: missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et
+Scipio Nasica, quem Patres judicaverant in tota civitate virum bonorum
+optimum esse, Ostiam ire jussus obviam Deæ, eam adcipit de nave, quæ
+deinde inter cymbalorum tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a
+matronis per Tiberim trahitur; <a href = "#line17_1">1-22</a>.</p>
+
+<p>Eadem mox in vado fluminis hæret; at Claudia Quinta propalam precata,
+ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata,
+sibi constaret, facili eam negotio sola movet; <a href =
+"#line17_23">23-45</a>.</p>
+
+<p>Tum læta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet,
+et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque
+viam monstrantibus, in Africam trajicit; <a href =
+"#line17_46">46-58</a>.</p>
+
+<p>Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium
+Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Pœnos, literas dat, quibus
+etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo
+Romano initæ societatis fallat; <a href = "#line17_59">59-82</a>.</p>
+
+<p>Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine
+texta noctu incendit; <a href = "#line17_83">83-91</a>.</p>
+
+<p>Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix
+e somno expergefactus a satellite effugit; <a href =
+"#line17_92">92-108</a>.</p>
+
+<p>Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam
+juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in
+Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur; <a href
+= "#line17_109">109-145</a>.</p>
+
+<span class = "pagenum">340</span>
+<p>Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Pœnorumque iterum fugam
+capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem
+propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant; <a href =
+"#line17_146">146-157</a>.</p>
+
+<p>Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriæ periculo
+certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium inplorari
+suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia adjutus esset:
+<a href = "#line17_158">158-200</a>.</p>
+
+<p>Terram tamen hostilem, etsi invitus mœstusque, relinquit, nec Romani
+duces discessum ejus remorantur; <a href =
+"#line17_201">201-217</a>.</p>
+
+<p>Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiæ aufertur, illuc
+redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; <a href =
+"#line17_218">218-235</a>.</p>
+
+<p>Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua sæviente
+tristem lamentatur sortem suam; <a href = "#line17_236">236-282</a>.</p>
+
+<p>Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal
+classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit; <a href =
+"#line17_283">283-291</a>.</p>
+
+<p>Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua
+ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot
+exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
+alicujus pugnæ memoria militem venit, refert; <a href =
+"#line17_292">292-337</a>.</p>
+
+<p>Romani contra milites moræ inpatientes signum prælii committendi
+poscunt; <a href = "#line17_338">338-340</a>.</p>
+
+<p>Magna hæc rerum molimina procul e nubibus mœsto vultu lustrat Juno,
+quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Pœnos adjuvare desinat,
+neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum
+sit, inferat moram; <a href = "#line17_341">341-356</a>.</p>
+
+<p>Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare
+et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut
+neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui
+patiatur; <a href = "#line17_357">357-369</a>.</p>
+
+<p>His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem
+præsenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille
+nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur;
+<a href = "#line17_370">370-384</a>.</p>
+
+<p>Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum
+certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe
+clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora aut
+cumulaturi eo die, aut eversuri; <a href =
+"#line17_385">385-405</a>.</p>
+
+<p>Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer
+juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in turbatos
+submotosque gradum inferentibus; <a href =
+"#line17_406">406-431</a>.</p>
+
+<p>Lælius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem
+sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; <a href =
+"#line17_432">432-443</a>.</p>
+
+<span class = "pagenum">341</span>
+<p>Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, cæsisque Herio ac Pleminio
+fratribus, reliquos hostes profligat; <a href =
+"#line17_444">444-478</a>.</p>
+
+<p>Alia campi parte Scipio Pœnos, usu militiæ famaque rerum gestarum
+Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis;
+<a href = "#line17_479">479-508</a>.</p>
+
+<p>Mox ipsum quærit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat;
+<a href = "#line17_509">509-521</a>.</p>
+
+<p>Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa
+Scipionis imagine; <a href = "#line17_522">522-533</a>.</p>
+
+<p>Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec
+procul a prælio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; <a href =
+"#line17_534">534-547</a>.</p>
+
+<p>Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit
+campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito
+conlabitur; <a href = "#line17_548">548-557</a>.</p>
+
+<p>Tum Pœnus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere
+in animum inducit; <a href = "#line17_558">558-566</a>.</p>
+
+<p>Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se
+erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a
+campo removet; <a href = "#line17_567">567-580</a>.</p>
+
+<p>Interea Pœni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie
+excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum late
+fuga sparguntur; <a href = "#line17_581">581-596</a>.</p>
+
+<p>Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis
+pugnæ stragisque facies ante oculos ei versatur; <a href =
+"#line17_597">597-604</a>.</p>
+
+<p>Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem
+sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quærit;
+<a href = "#line17_605">605-617</a>.</p>
+
+<p>Ita prælio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio
+Romam profectus non modo primus imperator nomine devictæ a se gentis ac
+terræ nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem invehitur;
+<a href = "#line17_618">618-628</a>.</p>
+
+<p>Currum ejus præcedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et
+tabulæ victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in
+ferculis præferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar,
+insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut
+Camillus, laudibus in cælum tollitur; <a href =
+"#line17_629">629-654</a>.</p>
+</div>
+
+<hr class = "tiny">
+
+<div class = "text">
+<span class = "pagenum">342</span>
+<p><a name = "line17_1" id = "line17_1"> </a>
+<span class = "smallcaps">Hostis</span> ut Ausoniis discederet advena
+terris,</p>
+<p>Fatidicæ fuerant oracula prisca Sibyllæ,</p>
+<p>Cælicolum Phrygia genetricem sede petitam</p>
+<p>Laomedonteæ sacrandam mœnibus urbis:</p>
+<span class = "linenum">5</span>
+<p>Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni</p>
+<p>Concilio Patrum, præsentis degeret ævi</p>
+<p>Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!</p>
+<p>Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe</p>
+<span class = "pagenum">343</span>
+<p>Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,</p>
+<span class = "linenum">10</span>
+<p>Obvius adcitis properabat Scipio sacris,</p>
+<p>Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella</p>
+<p>Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.</p>
+<p>Isque ubi longinquo venientia numina ponto</p>
+<span class = "pagenum">344</span>
+<p>Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora</p>
+<span class = "linenum">15</span>
+<p>Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim,</p>
+<p>Femineæ tum deinde manus subiere, per amnem</p>
+<p>Quæ traherent celsam religatis funibus alnum.</p>
+
+<p class = "indent">
+Circum arguta cavis tinnitibus æra, simulque</p>
+<p>Certabant rauco resonantia tympana pulsu;</p>
+<span class = "linenum">20</span>
+<p>Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte</p>
+<p>Casta colunt; qui Dictæo bacchantur in antro;</p>
+<p>Quique Idæa juga et lucos novere silentes.</p>
+<span class = "pagenum">345</span>
+<p><a name = "line17_23" id = "line17_23"> </a>
+Hos inter fremitus ac læto vota tumultu,</p>
+<p>Substitit adductis renuens procedere vinclis</p>
+<span class = "linenum">25</span>
+<p>Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis hæsit.</p>
+<p>Tum puppe e media magno clamore sacerdos,</p>
+<p>«Parcite pollutis contingere vincula palmis,</p>
+<p>Et procul hinc, moneo, procul hinc, quæcumque profanæ,</p>
+<p>Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;</p>
+<span class = "linenum">30</span>
+<p>Dum satis est monuisse Deæ: quod si qua pudica</p>
+<p>Mente valet, si qua inlæsi sibi corporis adstat</p>
+<p>Conscia, vel sola subeat pia munera dextra.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,</p>
+<p>Claudia, non æqua populi mala credita fama,</p>
+<span class = "pagenum">346</span>
+<span class = "linenum">35</span>
+<p>In puppim versis palmisque oculisque profatur:</p>
+<p>«Cælicolum genitrix, numen, quod numina nobis</p>
+<p>Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,</p>
+<p>Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,</p>
+<p>Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,</p>
+<span class = "linenum">40</span>
+<p>Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina.»</p>
+<p>Tum secura capit funem; fremitusque leonum</p>
+<span class = "pagenum">347</span>
+<p>Audiri visus subito, et graviora per auras</p>
+<p>Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divæ.</p>
+<p>Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),</p>
+<span class = "linenum">45</span>
+<p>Contraque adversas ducentem prævenit undas.</p>
+<p><a name = "line17_46" id = "line17_46"> </a>
+Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,</p>
+<p>Finem armis tandem, finemque venire periclis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra</p>
+<p>Abscondit late propulsis puppibus æquor,</p>
+<span class = "linenum">50</span>
+<p>Cui numen pelagi placaverat hostia taurus,</p>
+<p>Jactaque cæruleis innabant fluctibus exta.</p>
+<p>Tunc a sede Deum purumque per æthera lapsæ</p>
+<p>Armigeræ Jovis ante oculos cœpere volucres</p>
+<p>Æquoreas monstrare vias, ac ducere classem.</p>
+<span class = "linenum">55</span>
+<p>Augurium clangor lætum dabat: inde, secuti</p>
+<p>Tantum progressos liquida sub nube volatus,</p>
+<span class = "pagenum">348</span>
+<p>Quantum non frustra speculantum lumina servant,</p>
+<p>Litora Agenoreæ tenuerunt perfida terræ.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_59" id = "line17_59"> </a>
+Nec segnis, tanta in semet veniente procella,</p>
+<span class = "linenum">60</span>
+<p>Africa terribilem magno sub nomine molem</p>
+<p>Regis opes contra et Massyla paraverat arma:</p>
+<p>Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus</p>
+<p>Terror erat: campos pariter vallesque refusas</p>
+<p>Litoraque inplerat, nullo decorare tapete</p>
+<span class = "linenum">65</span>
+<p>Cornipedem Nomas adsuetus, densæque per auras</p>
+<p>Condebant jaculis stridentibus æthera nubes.</p>
+<p>Inmemor is dextræque datæ junctique per aras</p>
+<p>Fœderis, et mensas testes, atque hospita jura,</p>
+<p>Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore,</p>
+<span class = "linenum">70</span>
+<p>Ruperat, atque toros regni mercede pararat.</p>
+<span class = "pagenum">349</span>
+<p>Virgo erat eximia specie claroque parente,</p>
+<p>Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis,</p>
+<p>Ceu face subcensus prima tædaque jugali,</p>
+<p>Vertit opes gener ad Pœnos, Latiæque soluto</p>
+<span class = "linenum">75</span>
+<p>Fœdere amicitiæ, dotalia transtulit arma.</p>
+
+<p class = "indent">
+Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem</p>
+<span class = "pagenum">350</span>
+<p>Ductori monuisse fuit, missique minantur,</p>
+<p>Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet:</p>
+<p>Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenæos</p>
+<span class = "linenum">80</span>
+<p>Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe,</p>
+<p>Si renuat, blando nimium facilique marito</p>
+<p>Statura obsequia et thalami flagrantis amores.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_83" id = "line17_83"> </a>
+Sic Latius permixta minis, at cassa movebat</p>
+<p>Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures.</p>
+<span class = "linenum">85</span>
+<p>Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses</p>
+<p>Advocat, et, castas polluti fœderis aras</p>
+<p>Testatus, varia Martem movet inpiger arte.</p>
+
+<p class = "indent">
+Castra, levi calamo cannaque intecta palustri,</p>
+<span class = "pagenum">351</span>
+<p>Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,</p>
+<span class = "linenum">90</span>
+<p>Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,</p>
+<p>Ac tacita spargit celata incendia nocte.</p>
+<p><a name = "line17_92" id = "line17_92"> </a>
+Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem</p>
+<p>Cœperunt ignes, et se per pinguia magno</p>
+<p>Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras,</p>
+<span class = "linenum">95</span>
+<p>Et frenos volucri propellunt lumine flammæ.</p>
+<p>It totis inimica lues cum turbine castris,</p>
+<p>Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo</p>
+<span class = "pagenum">352</span>
+<p>Arida, et ex omni manant incendia tecto.</p>
+<p>Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis</p>
+<span class = "linenum">100</span>
+<p>Excitis somno, multorumque ora vocantum</p>
+<p>Auxilium invadunt flammæ: fluit undique victor</p>
+<p>Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque</p>
+<p>Conripit: exundat pestis, semiustaque castra</p>
+<p>Ardenti volitant per nubila summa favilla.</p>
+
+<span class = "linenum">105</span>
+<p class = "indent">
+Ipsius ingenti regis tentoria saltu</p>
+<p>Lugubre increpitans late circumvolat ardor;</p>
+<p>Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles</p>
+<p>E somno ac stratis rapuisset multa precantem.</p>
+<p><a name = "line17_109" id = "line17_109"> </a>
+Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires</p>
+<span class = "pagenum">353</span>
+<span class = "linenum">110</span>
+<p>Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno</p>
+<p>Lenierat pubes infaustæ vulnera noctis,</p>
+<p>Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,</p>
+<p>Inmanes animos; adflataque barbarus ora</p>
+<p>Castrorum flammis, et se velamine nullo</p>
+<span class = "linenum">115</span>
+<p>Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas</p>
+<p>Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem,</p>
+<p>Nec claro potuisse die, nec sole tuente,</p>
+<p>A quoquam vinci: jactarat talia vecors;</p>
+<p>Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat</p>
+<span class = "pagenum">354</span>
+<span class = "linenum">120</span>
+<p>Atropos; et tumidæ properantur stamina linguæ.</p>
+
+<p class = "indent">
+Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,</p>
+<p>Qui, silvas ac saxa trahens, per devia præceps</p>
+<p>Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat,</p>
+<p>Ante omnes prævectus equo, trahit agmina voce.</p>
+<span class = "linenum">125</span>
+<p>Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat</p>
+<p>Viso rege procul raptis exercitus armis.</p>
+<p>Ac sibi quisque, «Videsne, videsne, ut in agmine primo</p>
+<span class = "pagenum">355</span>
+<p>Massylus volitet, deposcens prælia, rector?</p>
+<p>Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras</p>
+<span class = "linenum">130</span>
+<p>Cælicolum, et casti ductoris fœdera rupit.</p>
+<p>Sit satis hunc castris semel effugisse crematis.»</p>
+<p>Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt.</p>
+<p>Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem</p>
+<p>Naribus hasta volans, erexitque ore cruento</p>
+<span class = "linenum">135</span>
+<p>Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras.</p>
+<p>Corruit asper equus, confixaque cuspide membra</p>
+<p>Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.</p>
+<span class = "pagenum">356</span>
+<p>Invadunt, vanumque fugæ, atque adtollere fessos</p>
+<p>Adnitentem artus, revocato a vulnere telo,</p>
+<span class = "linenum">140</span>
+<p>Conripiunt: tum vincla viro manicæque (pudendum)</p>
+<p>Addita, et, exemplum non unquam fidere lætis,</p>
+<p>Sceptriferas arta palmas vinxere catena.</p>
+
+<p class = "indent">
+Ducitur ex alto dejectus clumine regni,</p>
+<p>Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque</p>
+<span class = "pagenum">357</span>
+<span class = "linenum">145</span>
+<p>Litora ad Oceani sub nutu viderat æquor.</p>
+<p><a name = "line17_146" id = "line17_146"> </a>
+Prostratis opibus regni Phœnissa metuntur</p>
+<p>Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum</p>
+<p>Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Stabat Carthago, truncatis undique membris</p>
+<span class = "linenum">150</span>
+<p>Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem</p>
+<p>Hannibal absenti retinebat nomine molem.</p>
+<p>Id reliquum fessos opis auxiliique ciere</p>
+<p>Rerum extrema jubent: huc confugere paventes,</p>
+<p>Postquam se Superum desertos numine cernunt.</p>
+<span class = "linenum">155</span>
+<p>Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina,</p>
+<p>Qui revocent, patriæque ferant mandata monentis,</p>
+<p>Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.</p>
+
+<span class = "pagenum">358</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_158" id = "line17_158"> </a>
+Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras,</p>
+<p>Et fera ductoris turbabant somnia mentem.</p>
+<span class = "linenum">160</span>
+<p>Namque gravis curis carpit dum nocte quietem,</p>
+<p>Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum</p>
+<p>Visus erat simul adversos mucronibus in se</p>
+<p>Destrictis ruere, atque Itala depellere terra:</p>
+<p>Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis</p>
+<span class = "linenum">165</span>
+<p>In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat.</p>
+<p>Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes</p>
+<p>Quærebat, terræque ulnis amplexus utrisque</p>
+<p>Hærebat Latiæ; donec vis sæva profundo</p>
+<p>Truderet, et rapidis daret absportare procellis.</p>
+
+<span class = "linenum">170</span>
+<p class = "indent">
+His ægrum visis adeunt, mandata ferentes,</p>
+<p>Legati, patriæque extrema pericula pandunt:</p>
+<p>Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas</p>
+<p>Regnator tulerit Libyæ, letoque negato,</p>
+<p>Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret</p>
+<span class = "linenum">175</span>
+<p>Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,</p>
+<p>Non una concussa fuga: se, triste profatu,</p>
+<p>Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti</p>
+<span class = "pagenum">359</span>
+<p>Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.</p>
+<p>Prærapidum juvenem minitari, Bruttia servet</p>
+<span class = "linenum">180</span>
+<p>Litora dum Pœnus, detracturum ignibus atris,</p>
+<p>In quam se referat, patriam, suaque incluta facta.</p>
+<p>Hæc postquam dicta, et casus patuere metusque,</p>
+<p>Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.</p>
+
+<p class = "indent">
+Audivit torvo obtutu defixus, et ægra</p>
+<span class = "linenum">185</span>
+<p>Expendit tacite cura secum ipse volutans,</p>
+<p>An tanti Carthago foret: sic deinde profatur:</p>
+<p>«O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam</p>
+<p>Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes,</p>
+<p>Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam,</p>
+<span class = "linenum">190</span>
+<p>Atque æquasse solo potui, traducere captam</p>
+<span class = "pagenum">360</span>
+<p>Servitum gentem, Latioque inponere leges.</p>
+<p>Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis</p>
+<p>Submisso tirone negant recreare maniplos,</p>
+<p>Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes</p>
+<span class = "linenum">195</span>
+<p>Hannoni placet, induitur tota Africa flammis:</p>
+<p>Pulsat Agenoreas Rhœteia lancea portas.</p>
+<p>Nunc patriæ decus, et patriæ nunc Hannibal unus</p>
+<p>Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra.</p>
+<p>Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque</p>
+<span class = "linenum">200</span>
+<p>Et patriæ muros, et te servabimus, Hannon.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_201" id = "line17_201"> </a>
+Hæc ubi detonuit, celsas e litore puppes</p>
+<p>Propellit, multumque gemens movet æquore classem.</p>
+<p>Non terga est ausus cedentum invadere quisquam,</p>
+<p>Non revocare virum: cuncti præstare videntur,</p>
+<span class = "linenum">205</span>
+<p>Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat</p>
+<span class = "pagenum">361</span>
+<p>Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste</p>
+<p>Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster</p>
+<p>Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco</p>
+<p>Interea voto non auras poscit amicas,</p>
+<span class = "linenum">210</span>
+<p>Contentus caruisse Noto, pacemque quietam</p>
+<p>Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum</p>
+<p>Sidonius visus converterat undique miles;</p>
+<p>Ductor defixos Itala tellure tenebat</p>
+<p>Intentus vultus, manantesque ora rigabant</p>
+<span class = "linenum">215</span>
+<p>Per tacitum lacrimæ, et suspiria crebra ciebat.</p>
+<p>Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates</p>
+<p>Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_218" id = "line17_218"> </a>
+Ut vero adfusis puppes procedere ventis,</p>
+<p>Et sensim cœpere procul subsidere montes,</p>
+<span class = "pagenum">362</span>
+<span class = "linenum">220</span>
+<p>Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus;</p>
+<p>Hæc secum infrendens: «Mentisne ego compos, et hoc nunc</p>
+<p>Indignus reditu, qui memet finibus unquam</p>
+<p>Amorim Ausoniæ? flagrasset subdita tædis</p>
+<p>Carthago, et potius cecidisset nomen Elissæ.</p>
+<span class = "linenum">225</span>
+<p>Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela</p>
+<p>A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque</p>
+<p>Detraxi solio? sparsissem incendia montes</p>
+<p>Per septem bello vacuos, gentique superbæ</p>
+<p>Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.</p>
+<span class = "linenum">230</span>
+<p>Cur porro hæc angant? nunc, nunc invadere ferro</p>
+<p>Quis prohibet, rursumque ad mœnia tendere gressus?</p>
+<p>Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum,</p>
+<p>Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas.</p>
+<p>Flectite in Italiam proras, avertite classem.</p>
+<span class = "linenum">235</span>
+<p>Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma.»</p>
+
+<span class = "pagenum">363</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_236" id = "line17_236"> </a>
+Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto</p>
+<p>Prospexit, vertique rates ad litora vidit,</p>
+<p>Quassans cæruleum genitor caput æquora fundo</p>
+<p>Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.</p>
+<span class = "linenum">240</span>
+<p>Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas</p>
+<p>Concitat Æolias, ac nubibus æthera condit.</p>
+<p>Tum, penitus telo molitus regna tridenti</p>
+<p>Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu,</p>
+<p>Ac totum Oceani turbat caput. Æquora surgunt</p>
+<span class = "linenum">245</span>
+<p>Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.</p>
+
+<span class = "pagenum">364</span>
+<p class = "indent">
+Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster</p>
+<p>Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda.</p>
+<p>Insequitur sublime ferens nigrantibus alis</p>
+<p>Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer</p>
+<span class = "linenum">250</span>
+<p>Discordi flatu, et partem rapit æquoris, Eurus.</p>
+<p>Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare</p>
+<p>Fulmina, et in classem ruere inplacabile cælum.</p>
+<p>Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira</p>
+<p>Ventorum, noctemque freto inposuere tenebræ.</p>
+<span class = "linenum">255</span>
+<p>Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella</p>
+<p>Antennæ inmugit, stridorque inmite rudentum</p>
+<p>Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,</p>
+<span class = "pagenum">365</span>
+<p>Ductoris frangit super ora trementia fluctum.</p>
+<p>Exclamat, volvens oculos cæloque fretoque:</p>
+
+<span class = "linenum">260</span>
+<p class = "indent">
+«Felix, o frater, Divisque æquate cadendo,</p>
+<p>Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis</p>
+<p>Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,</p>
+<p>Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.</p>
+<p>At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illæ</p>
+<span class = "linenum">265</span>
+<p>Egregiæ obcubuere animæ, dimittere vitam</p>
+<p>Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,</p>
+<p>Tarpeio Jovis ad manes descendere telo.»</p>
+
+<p class = "indent">
+Talia dum mæret, diversis flatibus acta</p>
+<p>In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris</p>
+<span class = "linenum">270</span>
+<p>Æquoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.</p>
+<p>Mox, nigris altæ pulsa exundantis arenæ</p>
+<p>Vorticibus, ratis æthereas remeavit ad auras,</p>
+<p>Et fluctus supra, vento librante, pependit.</p>
+<p>At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa</p>
+<span class = "pagenum">366</span>
+<span class = "linenum">275</span>
+<p>Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes.</p>
+<p>Increpuere ictu proræ; tum murice acuto</p>
+<p>Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.</p>
+<p>Hic varia ante oculos facies: natat æquore toto</p>
+<p>Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,</p>
+<span class = "linenum">280</span>
+<p>Florentis Capuæ gaza, et seposta triumpho</p>
+<p>Laurens præda ducis, tripodes, mensæque Deorum,</p>
+<p>Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_283" id = "line17_283"> </a>
+Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,</p>
+<p>Talibus adloquitur regem maris: «Hoc satis iræ</p>
+<span class = "linenum">285</span>
+<p>Interea, genitor: satis ad majora minarum.</p>
+<p>Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba</p>
+<p>Hoc Carthago decus, nullo superabile bello</p>
+<p>Progenuisse caput, nostrosque in funera Pœni</p>
+<p>Æneadas undis totoque eguisse profundo.»</p>
+<span class = "pagenum">367</span>
+<span class = "linenum">290</span>
+<p>Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus;</p>
+<p>Obviaque adversis propellunt agmina castris.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_292" id = "line17_292"> </a>
+Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda</p>
+<span class = "pagenum">368</span>
+<p>Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram</p>
+<p>Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.</p>
+<span class = "linenum">295</span>
+<p>«Tu mihi Flaminii portas rorantia cæsi</p>
+<p>Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus</p>
+<p>Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa</p>
+<p>Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima</p>
+<p>Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.</p>
+<span class = "linenum">300</span>
+<p>Ecce manus, quæ te pulsantem, belliger Appi,</p>
+<span class = "pagenum">369</span>
+<p>Mœnia sublimis Capuæ de culmine muri</p>
+<p>Excelso fusa moribundum propulit hasta.</p>
+<p>Ecce aliud fulmen dextræ, quo nobile nomen</p>
+<p>Fulvius excepit non unum pectore vulnus.</p>
+<span class = "linenum">305</span>
+<p>Huc prima te siste acie, cui consul in armis</p>
+<p>Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,</p>
+<p>Qui nobis (memini) ad Cannas lætissimus iræ</p>
+<p>Servili fers ora ducis subfixa veruto.</p>
+
+<p class = "indent">
+«Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum</p>
+<span class = "linenum">310</span>
+<p>Non ipso minus ense tuum, fortissime Pœnum</p>
+<p>O juvenis: qualem vidi, quum flumine sævo</p>
+<p>Insignis Trebiæ complexum ingentibus ulnis</p>
+<p>Mersisti fundo luctantem vana tribunum.</p>
+<p>At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas</p>
+<span class = "linenum">315</span>
+<p>Scipiadæ patris tinxisti sanguine ferrum,</p>
+<p>Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.</p>
+<p>Horrescamne ipsos, veniant ad prælia, Divos,</p>
+<p>Quum stetis turmæ, vidi certantia cælo</p>
+<span class = "pagenum">370</span>
+<p>Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?</p>
+<span class = "linenum">320</span>
+<p>Quum videam, quorum ferro manibusque capaces</p>
+<p>Arsere Argyripæ campi, num segnior ibis</p>
+<p>Nunc mihi, qui primus torques in mœnia telum</p>
+<p>Dardana, nec nostræ facilis concedere laudi?</p>
+
+<p class = "indent">
+«Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra,</p>
+<span class = "linenum">325</span>
+<p>Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras</p>
+<p>Quum starem, perferre ferox hæc vana jubebas</p>
+<p>Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas?</p>
+<p>Quid vos, quîs claro deletum est Marte Saguntum,</p>
+<span class = "pagenum">371</span>
+<p>Exhorter, quos nobilitant primordia belli?</p>
+<span class = "linenum">330</span>
+<p>Ut meque et vobis dignum, defendite, quæso,</p>
+<p>Præteritas dextræ laudes. Divum ipse favore,</p>
+<p>Vincendoque senex patriam post trina labantem</p>
+<p>Lustra, et non visos tam longa ætate penates,</p>
+<p>Ac natum, et fidæ jam pridem conjungis ora,</p>
+<span class = "linenum">335</span>
+<p>Confisus vobis, repeto: non altera restat</p>
+<p>Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.</p>
+<p>Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis.»</p>
+<p><a name = "line17_338" id = "line17_338"> </a>
+Hannibal hæc: sed non patiens remorantia verba</p>
+<p>Ausonius miles, quoties dux cœperat ora</p>
+<span class = "linenum">340</span>
+<p>Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_341" id = "line17_341"> </a>
+Hæc procul aeria speculantem nube sororem</p>
+<p>Ut vidit Divum genitor, mœstosque sub acri</p>
+<span class = "pagenum">372</span>
+<p>Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:</p>
+<p>«Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:</p>
+<span class = "linenum">345</span>
+<p>Num Pœni casus ducis, et Carthaginis angit</p>
+<p>Cura tuæ? sed enim reputa tecum ipsa furores</p>
+<p>Sidonios: gentem contra et fatalia regna</p>
+<p>Teucrorum quis erit, quæso, germana, rebelli</p>
+<p>Fractis fœderibus populo modus? Ipsa malorum</p>
+<span class = "linenum">350</span>
+<p>Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,</p>
+<p>Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.</p>
+<p>Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem</p>
+<p>Inmisti Latio; tremuerunt mœnia Romæ,</p>
+<p>Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos</p>
+<span class = "linenum">355</span>
+<p>Humani generis: tempus componere gentem.</p>
+<p>Ad finem ventum; et claudenda est janua belli.»</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_357" id = "line17_357"> </a>
+Tum supplex Juno: «Neque ego, mutare laborans,</p>
+<span class = "pagenum">373</span>
+<p>Quîs est fixa dies, pendenti nube resedi:</p>
+<p>Nec revocare acies, bellumve extendere quæro:</p>
+<span class = "linenum">360</span>
+<p>Quæ donare potes, quoniam mihi gratia languet,</p>
+<p>Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum</p>
+<p>Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,</p>
+<p>Ut placet, et cineres Trojæ Carthagine regnent.</p>
+<p>Illud te gemini per mutua pignora amoris</p>
+<span class = "linenum">365</span>
+<p>Et soror et conjux oro, tranare pericla</p>
+<p>Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,</p>
+<span class = "pagenum">374</span>
+<p>Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.</p>
+<p>Stent etiam contusa malis mea mœnia, fracto</p>
+<p>Nomine Sidonio, et nostro serventur honori.»</p>
+
+<span class = "linenum">370</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_370" id = "line17_370"> </a>
+Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:</p>
+<p>«Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altæ.</p>
+<p>Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,</p>
+<p>Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt</p>
+<p>Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,</p>
+<span class = "linenum">375</span>
+<p>Qui nunc servatas evertat funditus arces.</p>
+<p>Æthereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,</p>
+<p>Ereptus pugnæ: miscere hic sidera ponto,</p>
+<p>Et terras inplere volet redeuntibus armis.</p>
+<p>Novi feta viri bello præcordia; sed lex</p>
+<span class = "linenum">380</span>
+<p>Muneris hæc esto nostri: Saturnia regna</p>
+<p>Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam</p>
+<p>Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;</p>
+<p>Ne, si miscebit latis fera prælia campis,</p>
+<p>Romulei nequeas juvenis subducere dextræ.»</p>
+
+<span class = "linenum">385</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_385" id = "line17_385"> </a>
+Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,</p>
+<span class = "pagenum">375</span>
+<p>Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt</p>
+<p>Sidera: non alio graviores tempore vidit</p>
+<p>Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,</p>
+<p>Majores certare duces; discriminis alta</p>
+<span class = "linenum">390</span>
+<p>In medio merces, quidquid tegit undique cælum.</p>
+<p>Ibat Agenoreus præfulgens ductor in ostro,</p>
+<p>Excelsumque caput penna nutante levabat</p>
+<p>Crista rubens, sævus magno de nomine terror</p>
+<p>Præcedit, Latioque micat bene cognitus ensis.</p>
+<span class = "linenum">395</span>
+<p>At contra ardenti radiabat Scipio cocco,</p>
+<p>Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una</p>
+<p>Cælarat patrui spirantes prælia dira</p>
+<p>Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.</p>
+<p>Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,</p>
+<span class = "pagenum">376</span>
+<span class = "linenum">400</span>
+<p>In ducibus stabat spes et victoria solis.</p>
+<p>Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,</p>
+<p>Scipio si Libycis esset generatus in oris,</p>
+<p>Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.</p>
+<p>Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,</p>
+<span class = "linenum">405</span>
+<p>Haud dubitant terras Itala in ditione futuras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_406" id = "line17_406"> </a>
+Contremuere auræ, rapido vibrantibus hastis</p>
+<p>Turbine, et horrificam traxere per æthera nubem.</p>
+<p>Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora</p>
+<p>Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.</p>
+<span class = "linenum">410</span>
+<p>Sternitur in medium contemtrix turba pericli,</p>
+<p>Quæ primis se præcipitem tulit obvia telis,</p>
+<p>Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.</p>
+<p>Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus ævi,</p>
+<p>In primas Macetum turmas inmania membra</p>
+<span class = "pagenum">377</span>
+<span class = "linenum">415</span>
+<p>Infert, et jaculo circumvolat alite campum.</p>
+<p>Cærulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules</p>
+<p>Agmina falcifero circumvenit arta covino.</p>
+<p>Graia phalanx patrio densarat more catervas,</p>
+<p>Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.</p>
+<span class = "linenum">420</span>
+<p>Inmemor has pacti post fœdus in arma Philippus</p>
+<span class = "pagenum">378</span>
+<p>Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Rarescit multo laxatus vulnere miles,</p>
+<p>Atque aperit patulas prostrato corpore late</p>
+<p>Inter tela vias; inrumpit mole ruinæ</p>
+<span class = "linenum">425</span>
+<p>Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.</p>
+<p>Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo</p>
+<p>Mantua labenti genitrix dimiserat ævo.</p>
+<p>Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.</p>
+<p>At Clytium Selius, Pellæum et vana tumentem</p>
+<span class = "linenum">430</span>
+<p>Ad nomen patriæ Clytium; sed gloria Pellæ</p>
+<p>Haud valuit misero defendere Daunia tela.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_432" id = "line17_432"> </a>
+Sævior his Latios vastabat Bruttia signa</p>
+<p>Lælius increpitans: «Adeone Œnotria tellus</p>
+<span class = "pagenum">379</span>
+<p>Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque</p>
+<span class = "linenum">435</span>
+<p>Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?</p>
+<p>Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore</p>
+<p>Insuper externas petitis perfundere terras?»</p>
+
+<p class = "indent">
+Hæc dicens Silarum, meditantem in prælia, telo</p>
+<p>Prævenit: hasta volans imo sub gutture sedit,</p>
+<span class = "linenum">440</span>
+<p>Et vitæ vocisque vias simul incita clausit.</p>
+<p>Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano</p>
+<p>Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,</p>
+<p>Armorumque habitus noti, et vox consona linguæ.</p>
+<p><a name = "line17_444" id = "line17_444"> </a>
+Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus</p>
+<span class = "linenum">445</span>
+<p>Terga fuga, «state, ac nostram ne prodite gentem,»</p>
+<p>Vociferans subit, et convertit prælia dextra.</p>
+<p>Qualis in æstiferis Garamantum feta veneno</p>
+<p>Adtollit campis ferventi pastus arena</p>
+<p>Colla Parætonius serpens, lateque per auras</p>
+<span class = "pagenum">380</span>
+<span class = "linenum">450</span>
+<p>Undantem torquet perfundens nubila tabem.</p>
+
+<p class = "indent">
+Continuo infesta portantem cuspide vulnus</p>
+<p>Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen</p>
+<p>Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.</p>
+<p>Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis</p>
+<span class = "linenum">455</span>
+<p>Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,</p>
+<p>Quærebatque miser morienti lumine fratrem,</p>
+<p>Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,</p>
+<p>Pleminius sævum mucronem ante ora coruscat,</p>
+<p>Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.</p>
+
+<span class = "linenum">460</span>
+<p class = "indent">
+Huic proles Barcæ: «Germanum reddere vero</p>
+<span class = "pagenum">381</span>
+<p>Si placet, haud renuo: maneant modo fœdera nostra,</p>
+<p>Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam</p>
+<p>Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda</p>
+<p>Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit</p>
+<span class = "linenum">465</span>
+<p>Itala? tum manes inimicos æde repellat</p>
+<p>Æterna, socioque abigat me frater Averno.»</p>
+<p>Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,</p>
+<p>Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris</p>
+<p>Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.</p>
+<span class = "linenum">470</span>
+<p>Extendit labens palmas, Heriumque jacentem</p>
+<p>Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.</p>
+<p>Tum Libys invadit mixtæ certamina turbæ,</p>
+<span class = "pagenum">382</span>
+<p>Convertitque ruens per longum hostilia terga:</p>
+<p>Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum</p>
+<span class = "linenum">475</span>
+<p>Terrificant, summique labat domus alta parentis,</p>
+<p>Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora</p>
+<p>Lux atrox micat, et præsens adstare viritim</p>
+<p>Creditur intento perculsis Jupiter igne.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_479" id = "line17_479"> </a>
+Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,</p>
+<span class = "linenum">480</span>
+<p>Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,</p>
+<p>Aspera pugna novas varia sub imagine leti</p>
+<p>Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;</p>
+<p>Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;</p>
+<p>Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;</p>
+<span class = "pagenum">383</span>
+<span class = "linenum">485</span>
+<p>Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus.</p>
+<p>Ipse super strages ductor Rhœteius instat;</p>
+<p>Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,</p>
+<p>Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors</p>
+<p>Lætus cæde nives, glaciemque Aquilonibus actam</p>
+<span class = "linenum">490</span>
+<p>Perrumpit stridens sub pondere belliger axis.</p>
+
+<p class = "indent">
+Jamque ardore truci lustrans fortissima quæque</p>
+<p>Nomina obit ferro: claris spectata per orbem</p>
+<p>Stragibus obcumbit late inter tela juventus.</p>
+<p>Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi</p>
+<span class = "linenum">495</span>
+<p>Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;</p>
+<p>Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique</p>
+<p>Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta</p>
+<p>Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque</p>
+<span class = "pagenum">384</span>
+<p>Irent direptum, mactantur comminus uno</p>
+<span class = "linenum">500</span>
+<p>Exitio; redduntque animas, temerata ferebant</p>
+<p>Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas</p>
+<p>Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus</p>
+<p>Plena acies propere retro exanimata ruebat.</p>
+<p>Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis</p>
+<span class = "linenum">505</span>
+<p>Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus</p>
+<p>Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:</p>
+<p>Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,</p>
+<p>Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_509" id = "line17_509"> </a>
+Verum ubi cunctari tædet dispersa virorum</p>
+<span class = "linenum">510</span>
+<p>Prælia sectantem, et leviori Marte teneri,</p>
+<span class = "pagenum">385</span>
+<p>Omnes in caussam belli auctoremque malorum</p>
+<p>Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus</p>
+<p>Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis</p>
+<p>Subdatur, cæsique cadant exercitus omnis,</p>
+<span class = "linenum">515</span>
+<p>Profectum Latio: contra, si concidat unus,</p>
+<p>Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.</p>
+<p>Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,</p>
+<p>Rimaturque ducem: juvat in certamina summa</p>
+<p>Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota</p>
+<span class = "linenum">520</span>
+<p>Spectante Ausonia; celsus clamore feroci</p>
+<p>Provocat increpitans hostem, et nova prælia poscit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_522" id = "line17_522"> </a>
+Quas postquam audivit voces conterrita Juno,</p>
+<span class = "pagenum">386</span>
+<p>Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,</p>
+<p>Effigiem informat Latiam, propereque coruscis</p>
+<span class = "linenum">525</span>
+<p>Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque</p>
+<p>Romulei ducis, atque humeris inponit honorem</p>
+<p>Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis</p>
+<p>Prælia, et audaces adicit sine corpore motus.</p>
+<p>Tum par effigies fallacis imagine vana</p>
+<span class = "linenum">530</span>
+<p>Cornipedis moderanda cito per devia passu</p>
+<p>Belligeræ datur ad speciem certaminis umbræ.</p>
+<p>Sic Pœni ducis ante oculos exsultat, et ultro</p>
+<p>Scipio Junoni similatus tela coruscat.</p>
+<p><a name = "line17_534" id = "line17_534"> </a>
+At, viso lætus rectore ante ora Latino,</p>
+<span class = "linenum">535</span>
+<p>Et tandem propius sperans ingentia, Pœnus</p>
+<p>Quadrupedi citus inponit velocia membra,</p>
+<p>Et jacit adversam properati turbinis hastam.</p>
+
+<p class = "indent">
+Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,</p>
+<p>Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti</p>
+<span class = "linenum">540</span>
+<p>Jam compos voti, ferrata calce cruentat</p>
+<span class = "pagenum">387</span>
+<p>Cornipedem, et largas Pœnus quatit asper habenas.</p>
+<p>«Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?</p>
+<p>Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra.»</p>
+<p>Hæc ait, et stricto sequitur mucrone volantem,</p>
+<span class = "linenum">545</span>
+<p>Donec longinquo frustratum duxit in arva</p>
+<p>Diversa spatio procul a certamine pugnæ.</p>
+<p>Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_548" id = "line17_548"> </a>
+Fulmineus ductor, «Quisnam se lumine cæco</p>
+<p>Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem</p>
+<span class = "linenum">550</span>
+<p>Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis?</p>
+<p>Sed non avelles unquam, quicumque secundus</p>
+<p>Cælicolum stas Ausoniæ, non artibus hostem</p>
+<p>Eripies verum nobis.» Frena inde citati</p>
+<span class = "pagenum">388</span>
+<p>Convertit furibundus equi, campumque petebat,</p>
+<span class = "linenum">555</span>
+<p>Quum subitæ occulto pestis conlapsa tremore</p>
+<p>Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo</p>
+<p>Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.</p>
+<p><a name = "line17_558" id = "line17_558"> </a>
+Tum vero inpatiens, «Vestra est hæc altera, vestra</p>
+<p>Fraus, inquit, Superi: non fallitis: æquore mersum</p>
+<span class = "linenum">560</span>
+<p>Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undæ.</p>
+<p>Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,</p>
+<p>Quîs pugnæ auspicium dedimus, cæduntur; et absens</p>
+<p>Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum</p>
+<p>Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit</p>
+<span class = "linenum">565</span>
+<p>Tartareus torrens?» Simul hæc fundebat, et una</p>
+<p>Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_567" id = "line17_567"> </a>
+Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora</p>
+<span class = "pagenum">389</span>
+<p>Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,</p>
+<p>Atque his adloquitur versantem ingloria fata:</p>
+<span class = "linenum">570</span>
+<p>«Quænam te silvis adcedere caussa subegit</p>
+<p>Armatum nostris? num dura ad prælia tendis,</p>
+<p>Magnus ubi Ausoniæ reliquos domat Hannibal armis?</p>
+<p>Si velox gaudes ire, et compendia grata</p>
+<p>Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam.»</p>
+<span class = "linenum">575</span>
+<p>Adnuit, atque onerat promissis pectora largis</p>
+<p>Pastoris, Patresque docet Carthaginis altæ</p>
+<p>Magna repensuros, nec se leviora daturum.</p>
+<p>Præcipitem et vasto superantem proxima saltu</p>
+<p>Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,</p>
+<span class = "linenum">580</span>
+<p>Non gratam invito servat celata salutem.</p>
+
+<span class = "pagenum">390</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_581" id = "line17_581"> </a>
+Interea Cadmea manus, deserta pavensque,</p>
+<p>Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit</p>
+<p>Sævi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,</p>
+<p>Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.</p>
+<span class = "linenum">585</span>
+<p>Ingruit Ausonius, versosque agit æquore toto</p>
+<p>Rector, jamque ipsæ trepidant Carthaginis arces.</p>
+<p>Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis</p>
+<p>Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes</p>
+<p>Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,</p>
+<span class = "linenum">590</span>
+<p>Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:</p>
+<p>Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.</p>
+<p>Sic ubi, vi cæca tandem devictus, ad astra</p>
+<p>Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,</p>
+<p>Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,</p>
+<span class = "pagenum">391</span>
+<span class = "linenum">595</span>
+<p>Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres</p>
+<p>Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_597" id = "line17_597"> </a>
+At fessum tumuto tandem regina propinquo</p>
+<p>Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atræ</p>
+<p>Adparent admota oculis vestigia pugnæ.</p>
+<span class = "linenum">600</span>
+<p>Qualem Gargani campum, Trebiæque paludem,</p>
+<p>Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem</p>
+<p>Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)</p>
+<p>Prostratis facies aperitur dira maniplis.</p>
+<p>Tum superas Juno sedes turbata revisit.</p>
+<span class = "linenum">605</span>
+<p><a name = "line17_605" id = "line17_605"> </a>
+Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,</p>
+<p>Quum secum Pœnus: «Cælum licet omne soluta</p>
+<p>In caput hoc compage ruat, terræque dehiscant,</p>
+<p>Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, ævo;</p>
+<p>Decedesque prius regnis, quam nomina gentes</p>
+<span class = "linenum">610</span>
+<p>Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo</p>
+<p>Securam te, Roma, mei; patriæque superstes</p>
+<p>Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna</p>
+<p>Præcellis, resident hostes: mihi satque superque,</p>
+<span class = "pagenum">392</span>
+<p>Ut me Dardaniæ matres atque Itala tellus,</p>
+<span class = "linenum">615</span>
+<p>Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint.»</p>
+<p>Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos</p>
+<p>Inde petit retro montes tutasque latebras.</p>
+
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_618" id = "line17_618"> </a>
+Hic finis bello: reserantur protinus arces</p>
+<p>Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,</p>
+<span class = "pagenum">393</span>
+<span class = "linenum">620</span>
+<p>Armaque, et incisæ leges, opibusque superbis</p>
+<p>Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.</p>
+<p>Excelsæ tum sæva rates spectacula Pœnis</p>
+<p>Flammiferam adcepere facem, subitaque procella</p>
+<p>Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.</p>
+
+<span class = "linenum">625</span>
+<p class = "indent">
+Mansuri compos decoris per secula rector,</p>
+<p>Devictæ referens primus cognomina terræ,</p>
+<p>Securus sceptri, repetit per cærula Romam,</p>
+<span class = "pagenum">394</span>
+<p>Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.</p>
+<p><a name = "line17_629" id = "line17_629"> </a>
+Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat</p>
+<span class = "linenum">630</span>
+<p>Lumina, et auratæ servabant colla catenæ.</p>
+<p>Hic Hannon, clarique genus Phœnissa juventa,</p>
+<p>Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,</p>
+<p>Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas,</p>
+<p>Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.</p>
+
+<span class = "pagenum">395</span>
+<span class = "linenum">635</span>
+<p class = "indent">
+<a name = "line17_635" id = "line17_635"> </a>
+Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas</p>
+<p>Ibat, et effigies oræ jam lenis Hiberæ,</p>
+<p>Terrarum finis Gades, ac laudibus olim</p>
+<p>Terminus Herculeis Calpe, Bætisque lavare</p>
+<p>Solis equos dulci consuetus fluminis unda:</p>
+<span class = "linenum">640</span>
+<p>Frondosumque apicem subigens ad sidera mater</p>
+<p>Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,</p>
+<p>Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.</p>
+<span class = "pagenum">396</span>
+<p>Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,</p>
+<p>Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.</p>
+<span class = "linenum">645</span>
+<p>Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro,</p>
+<p>Martia præbebat spectanda Quiritibus ora.</p>
+<p>Qualis odoratis descendens Liber ab Indis</p>
+<p>Egit pampineos frenata tigride currus.</p>
+<p>Aut quum Phlegræis, confecta mole Gigantum,</p>
+<span class = "linenum">650</span>
+<p>Incessit campis tangens Tirynthius astra.</p>
+<p>Salve, invicte parens, non concessure Quirino</p>
+<p>Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.</p>
+<p>Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum,</p>
+<p>Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.</p>
+
+</div>
+
+
+<h5>FINIS.</h5>
+
+</div> <!-- end div vol2 -->
+
+
+
+
+
+
+
+
+<pre>
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by 
+Caius Silius Italicus
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+***** This file should be named 27219-h.htm or 27219-h.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/2/1/27219/
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
+
+
+</pre>
+
+</body>
+
+</html>
diff --git a/27219.txt b/27219.txt
new file mode 100644
index 0000000..6b8af55
--- /dev/null
+++ b/27219.txt
@@ -0,0 +1,14777 @@
+Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by Caius Silius Italicus
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+
+Title: Punicorum Libri Septemdecim
+
+Author: Caius Silius Italicus
+
+Editor: Nicolaus Eligius Lemaire
+
+Release Date: November 9, 2008 [EBook #27219]
+
+Language: Latin
+
+Character set encoding: ASCII
+
+*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+
+
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Biblioth�que nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+
+
+
+[Transcriber's Note:
+
+This text is intended for users whose text readers cannot use the "real"
+(Unicode/UTF-8) or even the simplified Latin-1 version of the file. The
+"oe" and "ae" ligatures, used consistently in the original, are shown as
+separate letters, and the French-style guillemets have been replaced
+with "typewriter" quotes. Long-vowel marks, chiefly on "quis" when used
+for "quibus", have been eliminated.
+
+The inconsistent handling of nested quotations is in the original.
+
+The text and Argument of the _Punica_ are taken from the 1823 critical
+edition of N. E. Lemaire. The full version, with notes, critical
+apparatus and supplementary material, is separately available from
+Project Gutenberg.]
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+                 CAIUS SILIUS
+                   ITALICUS.
+
+                   PUNICORUM
+               LIBRI SEPTEMDECIM
+
+          ad Optimas Editiones Collati
+            cum Varietate Lectionum
+            Perpetuis Commentariis
+     Praefationibus Argumentis et Indicibus
+
+                    Curante
+
+                 N. E. LEMAIRE
+
+
+                 Volumen Prius
+
+        [Decoration: publisher's device]
+
+                   PARISIIS
+
+      Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire
+            Poeseos Latinae Professor
+
+                  MDCCCXXIII
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+C. SILII ITALICI
+
+PUNICORUM
+
+
+
+
+LIBER PRIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Exposito totius operis argumento; 1-20.
+
+Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.
+
+Quae prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam
+opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romae aemulam,
+aliquando eversuros esse, Poenis et potissimum Hannibali, quem natura
+crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictae, praeliorumque avidum et
+sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum,
+animum incendit; 29-69.
+
+Ad idem bellum, ineunte etiam aetate, Hannibal a patre suo Hamilcare,
+altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quae ex
+victimae immolatae extis futura ejus fata et res gestas auguratur,
+solenni jurejurando adigitur; 70-139.
+
+Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero,
+viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniae regulum, cruci
+subfigit; 140-164.
+
+Famulus autem Tagi caede Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter
+tormenta risu serenaque laetitia exsultat; 165-181.
+
+Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Poenis
+et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.
+
+Iste fortis, animosus, gloriaeque cupidus, omni militiae labore se
+exercet, et saepius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi
+reservat; 239-267.
+
+Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit
+moram, quin Saguntum, Hispaniae Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc
+causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat;
+268-295.
+
+Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum
+murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.
+
+Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium
+facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.
+
+Tum Murrus Poenos subeuntes fortiter et ingenti caede repellit, donec
+tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat,
+confossus perit; 376-517.
+
+Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium
+multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo
+versatur, vitae discrimine Junonis interventu eripitur, et aegre se ad
+vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.
+
+Quum itaque, duce Poenorum sauciato et praeterea imminente jam nocte,
+praelium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendae
+occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato
+de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt;
+556-573.
+
+Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.
+
+Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato,
+adeunt; 608-629.
+
+Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam foederis cum
+Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis
+periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem
+dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.
+
+Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo
+adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus
+auctor est, ut Hannibal ad meritam poenam poscatur, Carthaginique, si
+eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius
+Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et
+legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Poenorum sua sponte,
+an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira
+mixtus patres ad consilium Lentuli praeferendum impellit; 672-694.
+
+
+  Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit
+  Aeneadum, patiturque ferox Oenotria jura
+  Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum
+  Antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit,
+  Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti                       5
+  Gens Cadmea super regno certamina movit;
+  Quaesitumque diu, qua tandem poneret arce
+  Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro
+  Juratumque Jovi foedus conventaque patrum
+  Sidonii fregere duces; atque impius ensis                         10
+  Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.
+  Sed medio finem bello excidiumque vicissim
+  Molitae gentes; propiusque fuere periclo,
+  Quis superare datum. Reseravit Dardanus arces
+  Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo                           15
+  Poenorum, ac muris defendit Roma salutem.
+    Tantarum causas irarum odiumque perenni
+  Servatum studio, et mandata nepotibus arma
+  Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.
+  Jamque adeo magni repetam primordia motus.                        20
+    Pygmalioneis quondam per caerula terris
+  Pollutum fugiens fraterno crimine regnum
+  Fatali Dido Libyes adpellitur orae:
+  Tum pretio mercata locos, nova moenia ponit,
+  Cingere qua secto permissum litora tauro.                         25
+  Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)
+  Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen
+  Optavit profugis aeternam condere gentem.
+  Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte
+  Exserere, ac missas etiam trans aequora classes                   30
+  Totum signa videt victricia ferre per orbem,
+  Jam propius metuens, bellandi corda furore
+  Phoenicum exstimulat. Sed enim conamine primae
+  Contuso pugnae, fractisque in gurgite coeptis
+  Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens                      35
+  Arma remolitur. Dux agmina subficit unus
+  Turbanti terras pontumque movere paranti.
+    Jamque Deae cunctas sibi belliger induit iras
+  Hannibal: hunc audet solum componere fatis.
+  Sanguineo tum laeta viro, atque in regna Latini                   40
+  Turbine mox saevo venientum haud inscia cladum,
+  "Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,
+  Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,
+  Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;
+  Dum Romana tuae, Ticine, cadavera ripae                           45
+  Non capiant, similisque mihi per Celtica rura
+  Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis
+  Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo
+  Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;
+  Dum Cannas tumulum Hesperiae, campumque cruore                    50
+  Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,
+  Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis
+  Per clipeos, galeasque virum, caesosque per artus
+  Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti."
+  Haec ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.                   55
+    Ingenio motus avidus fideique sinister
+  Is fuit; exsuperans astu; sed devius aequi.
+  Armato nullus Divum pudor; improba virtus,
+  Et pacis despectus honos; penitusque medullis
+  Sanguinis humani flagrat sitis: his super, aevi                   60
+  Flore virens, avet Aegates abolere, parentum
+  Dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto.
+  Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.
+  Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,
+  Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.                     65
+  Saepe etiam famuli turbato ad limina somno
+  Expavere trucem per vasta silentia vocem,
+  Ac largo sudore virum invenere futuras
+  Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.
+    Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva                    70
+  Addiderat quondam puero patrius furor: ortus
+  Sarrana prisci Barcae de gente, vetustos
+  A Belo numerabat avos: namque orba marito
+  Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri
+  Belides juvenis vitaverat arma tyranni,                           75
+  Et se participem casus sociarat in omnes.
+  Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,
+  Ut fari primamque datum distinguere lingua
+  Hannibali vocem, sollers nutrire furores,
+  Romanum sevit puerili in pectore bellum.                          80
+    Urbe fuit media sacrum genetricis Elissae
+  Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,
+  Quod taxi circum et piceae squalentibus umbris
+  Abdiderant, caelique arcebant lumine, templum.
+  Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim                     85
+  Exuerat Regina loco. Stant marmore moesto
+  Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum
+  A Belo series: stat gloria gentis Agenor,
+  Et qui longa dedit terris cognomina Phoenix.
+  Ipsa sedet tandem aeternum conjuncta Sychaeo:                     90
+  Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum
+  Stant arae caelique Deis Ereboque potenti.
+  Hic, crine effuso, atque Hennaeae numina divae,
+  Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.
+  Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras                     95
+  Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.
+  Tum magico volitant cantu per inania manes
+  Exciti, vultusque in marmore sudat Elissae.
+  Hannibal haec patrio jussu ad penetralia fertur,
+  Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.                 100
+  Non ille evantis Massylae palluit iras,
+  Non diros templi ritus, adspersaque tabo
+  Limina, et audito surgentes carmine flammas.
+  Olli permulcens genitor caput, oscula libat,
+  Adtollitque animos hortando, et talibus implet:                  105
+    "Gens recidiva Phrygum Cadmeae stirpis alumnos
+  Foederibus non aequa premit: si fata negarint
+  Dedecus id patriae nostra depellere dextra,
+  Haec tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella
+  Latura exitium Laurentibus! horreat ortus                        110
+  Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,
+  Te surgente, puer, Latiae producere matres."
+    His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:
+  "Romanos terra atque undis, ubi competet aetas,
+  Ferro ignique sequar, Rhoeteaque fata revolvam.                  115
+  Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,
+  Non celsae obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.
+  Hanc mentem juro nostri per numina Martis;
+  Per Manes, Regina, tuos." Tum nigra triformi
+  Hostia mactatur Divae, raptimque recludit                        120
+  Spirantis artus poscens responsa sacerdos,
+  Ac fugientem animam properatis consulit extis.
+    Ast ubi quaesitas artis de more vetustae
+  Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:
+  "Aetolos late consterni milite campos,                           125
+  Idaeoque lacus flagrantes sanguine cerno.
+  Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,
+  Cujus in aerio pendent tua vertice castra!
+  Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant
+  Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe                      130
+  Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus
+  Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,
+  Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.
+  Heu! quaenam subitis horrescit turbida nimbis
+  Tempestas, ruptoque polo micat igneus aether?                    135
+  Magna parant Superi: tonat alti regia caeli;
+  Bellantemque Jovem cerno." Venientia fata
+  Scire ultra vetuit Juno, fibraeque repente
+  Conticuere: latent casus longique labores.
+  Sic clausum linquens arcano pectore bellum,                      140
+  Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,
+  Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,
+  Occubuit saevo Tyrius certamine ductor.
+  Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae,
+  Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,                       145
+  Baeticolasque viros furiis agitabat iniquis.
+  Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,
+  Et fructus regni feritas erat: asper amore
+  Sanguinis, et metui demens credebat honorem;
+  Nec nota docilis poena satiare furores.                          150
+  Ore excellentem et spectatum fortibus ausis
+  Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque
+  Immemor, erecto subfixum robore moestis
+  Ostentabat ovans populis sine funere regem.
+  Auriferi Tagus adscito cognomine fontis                          155
+  Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.
+  Maeonium non ille vadum, non Lydia mallet
+  Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro
+  Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.
+  Primus inire manu, postremus ponere Martem.                      160
+  Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis
+  Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta
+  Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas
+  Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.
+  Quem postquam diro suspensum robore vidit                        165
+  Deformem leti famulus, clam conripit ensem
+  Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,
+  Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.
+  At Poeni succensi ira, turbataque luctu
+  Et saevis gens laeta, ruunt tormentaque portant.                 170
+  Non ignes candensque chalybs, non verbera passim
+  Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,
+  Carnificesve manus, penitusve infusa medullis
+  Pestis, et in medio lucentes vulnere flammae
+  Cessavere: ferum visu dictuque, per artem                        175
+  Saevitiae extenti, quantum tormenta jubebant,
+  Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,
+  Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.
+  Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,
+  Spectanti similis, fessosque labore ministros                    180
+  Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.
+    Haec inter spretae miseranda piacula poenae,
+  Erepto trepidus ductore exercitus, una
+  Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.
+  Hinc studia adcendit patriae virtutis imago,                     185
+  Hinc fama in populos jurati didita belli,
+  Hinc virides ausis anni fervorque decorus,
+  Atque armata dolis mens et vis insita fandi.
+    Primi ductorem Libyes clamore salutant;
+  Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:                      190
+  Continuoque ferox oritur fiducia menti,
+  Cessisse imperio tantum terraeque marisque.
+  Aeoliis candens austris et lampade Phoebi
+  Aestifero Libye torquetur subdita Cancro,
+  Aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris.                  195
+  Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus
+  Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:
+  At qua diversas clementior adspicit Arctos,
+  Herculeo dirimente freto, diducta propinquis
+  Europes videt arva jugis: ultra obsidet aequor;                  200
+  Nec patitur nomen proferri longius Atlas,
+  Atlas subducto tracturus vertice caelum.
+  Sidera nubiferum fulcit caput, aethereasque
+  Erigit aeternum compages ardua cervix:
+  Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris                    205
+  Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,
+  Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.
+  Tum geminae laterum cautes maria alta fatigant;
+  Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,
+  Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.                      210
+  Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,
+  Serpentum largo coquitur fecunda veneno.
+  Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,
+  Nec Cerere Hennaea, Phario nec victa colono.
+  Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;                 215
+  Quis inter geminas per ludum mobilis aures
+  Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.
+  Altrix bellorum bellatorumque virorum
+  Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.
+    Altera complebant Hispanae castra cohortes,                    220
+  Auxilia Europa genitoris parta tropaeis.
+  Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,
+  Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:
+  Non Eleus eat campo ferventior axis.
+  Prodiga gens animae, et properare facillima mortem.              225
+  Namque ubi transcendit florentes viribus annos,
+  Inpatiens aevi spernit novisse senectam,
+  Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:
+  Electri gemino pallent de semine venae,
+  Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.                 230
+  Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus
+  Visceribus lacerae telluris mergitur imis,
+  Et redit infelix effosso concolor auro.
+  Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,
+  Quique super Gravios lucentes volvit arenas,                     235
+  Infernae populis referens oblivia Lethes.
+  Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,
+  Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.
+    Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno,
+  Utque dati rerum freni, nunc arte paterna                        240
+  Conciliare viros; armis consulta Senatus
+  Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,
+  Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,
+  Si valli festinet opus: nec cetera segnis,
+  Quaecumque ad laudem stimulant: somnumque negabat                245
+  Naturae, noctemque vigil ducebat in armis;
+  Interdum projectus humi: turbaeque Libyssae
+  Insignis sagulo duris certare maniplis:
+  Celsus et in magno praecedens agmine ductor
+  Imperium perferre suum: tum vertice nudo                         250
+  Excipere insanos imbres caelique ruinam.
+  Spectarunt Poeni, tremuitque exercitus Astur,
+  Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis
+  Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes
+  Turbato transiret equo: nec pulvere fessum                       255
+  Agminis ardenti labefecit Sirius astro.
+  Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,
+  Candentique globo medius coquit aethera fervor,
+  Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:
+  Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.                     260
+  Idem conreptis sternacem ad praelia frenis
+  Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;
+  Ignotique amnis tranare sonantia saxa,
+  Atque e diversa socios arcessere ripa.
+  Idem expugnati primus stetit aggere muri;                        265
+  Et quoties campo rapidus fera praelia miscet,
+  Qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes.
+    Ergo instat fatis, et, rumpere foedera certus,
+  Quo datur, interea Romam comprendere bello
+  Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.                     270
+  Prima Saguntinas turbarunt classica portas,
+  Bellaque sumta viro belli majoris amore.
+  Haud procul Herculei tollunt se litore muri,
+  Clementer crescente jugo, quis nobile nomen
+  Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.                       275
+  Hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas
+  Geryone exstincto, caeloque ea facta ferebat.
+  Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras
+  Armarat, ternaque caput cervice gerebat.
+  Haud alium vidit tellus, cui ponere finem                        280
+  Non posset mors una viro, duraeque Sorores
+  Tertia bis rupto torquerent stamina filo.
+  Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor
+  Armenta ad fontes medio fervore vocabat,
+  Quum tumidas fauces adcensis sole venenis                        285
+  Calcatus rupit letali vulnere serpens;
+  Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.
+  Mox profugi ducente Noto advertere coloni,
+  Insula quos genuit Graio circumflua ponto,
+  Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.                     290
+  Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,
+  Sedis inops; misit largo quam dives alumno,
+  Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.
+  Libertas populis pacto servata decusque
+  Majorum, et Poenis urbi imperitare negatum.                      295
+    Admovet abrupto flagrantia foedere ductor
+  Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.
+  Ipse caput quassans circumlustravit anhelo
+  Muros saevus equo, mensusque paventia tecta,
+  Pandere jamdudum portas ac cedere vallo                          300
+  Inperat, et longe clausis sua foedera, longe
+  Ausoniam fore, nec veniae spem Marte subactis;
+  Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque
+  In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer
+  Intorto sancit jaculo, figitque per arma                         305
+  Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.
+  Concidit exacti medius per viscera teli;
+  Effusisque simul praerupto ex aggere membris,
+  Victori moriens tepefactam retulit hastam.
+  At multo ducis exemplum clamore secuti                           310
+  Involvunt atra telorum moenia nube.
+  Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque
+  Ora duci portans, ceu solus bella capessit.
+  Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,
+  Terque levi ducta circum caput altus habena                      315
+  Permissum ventis abscondit in aere telum.
+  Hic valido librat stridentia saxa lacerto:
+  Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.
+  Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,
+  Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,                       320
+  Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:
+  Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas
+  Contendit nervo, atque insultat fraude pharetrae:
+  Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris,
+  Spicula quae patrio gaudens acuisse veneno                       325
+  Fundit apud ripas inopina binominis Histri.
+    Cura subit, collem turrita cingere fronte,
+  Castelloque urbem circumvallare frequenti.
+  Heu priscis numen populis, at nomine solo
+  In terris jam nota Fides! stat dura juventus:                    330
+  Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.
+  Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,
+  Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes
+  Intendunt vires; adductis stridula nervis
+  Phocais effundit vastos ballista molares,                        335
+  Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,
+  Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.
+  Alternus resonat clangor: certamine tanto
+  Conseruere acies, veluti circumdata vallo
+  Roma foret; clamatque super, "Tot millia, gentes                 340
+  Inter tela satae, jam capto stamus in hoste?
+  Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona virtus,
+  Primitiaeque ducis! Taline inplere paramus
+  Italiam fama? tales praemittere pugnas?"
+    Adcensae exsultant mentes, haustusque medullis                 345
+  Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.
+  Invadunt manibus vallum, caesasque relinquunt
+  Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,
+  Inponitque globos pugnantum desuper urbi.
+  Armavit clausos, ac portis arcuit hostem                         350
+  Librari multa consueta falarica dextra,
+  Horrendum visu robur, celsisque nivosae
+  Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;
+  Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui
+  Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.                355
+  Fulminis haec ritu, summis e moenibus arcis
+  Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.
+  Qualis sanguineo praestringit lumina crine,
+  Ad terram caelo decurrens ignea lampas.
+  Haec ictu rapido pugnantum saepe per auras,                      360
+  Adtonito ductore, tulit fumantia membra.
+  Haec vastae lateri turris ceu turbine fixa,
+  Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,
+  Arma virosque simul pressit flagrante ruina.
+  Tandem condensis actae testudinis armis                          365
+  Subducto Poeni vallo, caecaque latebra,
+  Pandunt prolapsam subfossis moenibus urbem.
+  Terribilem in sonitum procumbens aggere victo
+  Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,
+  Mugitum ingentem caelo dedit. Alpibus altis                      370
+  Aeriae rupes, scopulorum mole revulsa
+  Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.
+  Surgebat cumulo certatim prorutus agger,
+  Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent
+  Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.                       375
+    Emicat ante omnes primaevo flore juventae
+  Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem
+  Matre Saguntina Graius, geminoque parente
+  Dulichios Italis miscebat prole nepotes.
+  Hic magno socios Aradum clamore vocantem.                        380
+  Qua corpus loricam inter galeamque patescit,
+  Conantis motus speculatus, cuspide sistit,
+  Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:
+  "Fallax Poene, jaces: certe Capitolia primus
+  Scandebas victor! quae tanta licentia voti?                      385
+  Nunc Stygio fer bella Jovi." Tum fervidus hastam
+  Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;
+  Oraque dum calcat jam singultantia leto;
+  "Hac iter est, inquit, vobis ad moenia Romae,
+  O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum."                  390
+  Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,
+  Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.
+  Dives agri, dives pecoris, famaeque negatus
+  Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.
+  Felix heu! nemorum, et vitae laudandus opacae,                   395
+  Si sua per patrios tenuisset spicula saltus!
+  Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus.
+  Cui saevum adridens; "Narrabis Hamilcaris umbris
+  Hanc, inquit, dextram, quae jam post funera vulgi
+  Hannibalem vobis comitem dabit:" et ferit alte                   400
+  Insurgens gladio cristatae cassidis aera,
+  Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa.
+  Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo
+  Septus, et horrentes effingens crine galeros;
+  Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta                    405
+  Karthalo, non pavidus fetas mulcere leaenas;
+  Flumineaque urna caelatus Bagrada parmam;
+  Et vastae Nasamon Syrtis populator Hyempsal,
+  Audax in fluctu laceras raptare carinas;
+  Una omnes dextraque cadunt iraque peremti.                       410
+  Nec non serpentem diro exarmare veneno
+  Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros,
+  Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste.
+  Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis,
+  Insignis flexo galeam per tempora cornu,                         415
+  Heu! frustra reditum sortes tibi saepe locutas
+  Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas.
+  Et jam corporibus cumulatus creverat agger,
+  Perfusaeque atra fumabant caede ruinae.
+  Tum ductorem avido clamore in praelia poscit                     420
+  Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus,
+  Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto
+  Horrescit saetis dorso, et postrema capessit
+  Praelia, canentem mandens aper ore cruorem,
+  Jamque gemit geminans contra venabula dentem.                    425
+    At parte ex alia qua se insperata juventus
+  Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque
+  Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque
+  Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem,
+  Cantato nuper senior quem fecerat igni                           430
+  Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens
+  Fidebat magica ferrum crudescere lingua:
+  Quantus Bistoniis late Gradivus in oris
+  Belligero rapitur curru, telumque coruscans,
+  Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella                       435
+  Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis.
+  Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum,
+  Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galaesum,
+  Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris;
+  Daunum etiam, grata quo non spectatior alter                     440
+  Voce movere fora, atque orando fingere mentes,
+  Nec legum custos sollertior, aspera telis
+  Dicta admiscentem: "Quaenam te, Poene, paternae
+  Huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta
+  Feminea fabricata manu, pretiove parata,                         445
+  Exsulibusve datum dimensis litus arenis;
+  Fundamenta Deum Romanaque foedera cernis."
+  Ast illum, toto jactantem talia campo,
+  Ingenti raptum nisu, medioque virorum
+  Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum,               450
+  Hannibal ad poenam lentae mandaverat irae.
+  Increpitansque suos inferri signa jubebat;
+  Perque ipsos caedis cumulos, stragemque jacentum
+  Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat
+  Nomine, et in praedas stantem dabat inprobus urbem.              455
+    Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem
+  Diversam Marte infausto, Murroque secundos
+  Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens
+  Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus.
+  Letiferum nutant fulgentes vertice cristae:                      460
+  Crine ut flammifero terret fera regna cometes,
+  Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes
+  Fax caelo radios, ac saeva luce coruscum
+  Scintillat sidus, terrisque extrema minatur.
+  Praecipiti dant tela viam, dant signa, virique;                  465
+  Atque ambae trepidant acies: jacit igneus hastae
+  Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo.
+  Talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto
+  Per longum vasto Cori cum murmure fluctus
+  Suspensum in terras portat mare, frigida nautis                  470
+  Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens
+  Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis.
+  Non cuncta e muris unum incessentia tela,
+  Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem
+  Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum                      475
+  Fulgentis galeae conspexit, et arma cruento
+  Inter solem auro rutilantia, turbidus infit:
+  "En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet,
+  Romani Murrus belli mora! Foedera, faxo,
+  Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus.                  480
+  Fer tecum castamque fidem servataque jura:
+  Deceptos mihi linque Deos." Cui talia Murrus:
+  "Exoptatus ades! mens olim praelia poscit,
+  Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum
+  Praemia, et Italiam tellure inquire sub ima.                     485
+  Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem
+  Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat."
+    Haec inter cernens subeuntem comminus hostem,
+  Praeruptumque loci fidum sibi, conripit ingens
+  Aggere convulso saxum, et nitentis in ora                        490
+  Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu.
+  Subsedit duro concussus fragmine muri.
+  Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit
+  Virtus pressa loco; frendens luctatur, et aegro
+  Scandit in adversam per saxa vetantia nisu.                      495
+  Sed postquam propior vicino lumine fulsit,
+  Et tota se mole tulit, velut incita clausum
+  Agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem
+  Castra premant, lato Murrus caligat in hoste.
+  Mille simul dextrae, densusque micare videtur                    500
+  Ensis, et innumerae nutare in casside cristae.
+  Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos
+  Igne micet: trahit instanti languentia leto
+  Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit:
+  "Conditor Alcide, cujus vestigia sacra                           505
+  Incolimus, terrae minitantem averte procellam,
+  Si tua non segni defenso moenia dextra."
+    Dumque orat caeloque adtollit lumina supplex;
+  "Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis
+  Justius adfuerit: ni displicet aemula virtus,                    510
+  Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis
+  Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum;
+  Et, Trojae quondam primis memorate ruinis,
+  Dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos."
+  Sic Poenus, pressumque ira simul exigit ensem,                   515
+  Qua capuli statuere morae; teloque relato
+  Horrida labentis perfunditur arma cruore.
+  Ilicet ingenti casu turbata juventus
+  Procurrit: nota arma viri corpusque superbo
+  Victori spoliare negant: coit aucta vicissim                     520
+  Hortando manus, et glomerata mole feruntur.
+  Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis;
+  Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi
+  Certatim jaciunt: decisae vertice cristae,
+  Dereptumque decus nutantum in caede jubarum:                     525
+  Jamque agitur largus per membra fluentia sudor,
+  Et stant loricae squamis horrentia tela;
+  Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu.
+  Genua labant, fessique humeri gestamina laxant.
+  Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco                   530
+  Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo
+  Auditur gemitus, fractumque in casside murmur.
+  Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris
+  Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat.
+    Hic subitus scisso densa inter nubila caelo                    535
+  Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas
+  Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas.
+  Inde inter nubes ventorum turbine coeco
+  Ultrix injusti vibravit lancea belli,
+  Ac femine adverso librata cuspide sedit.                         540
+    Tarpeiae rupes, Superisque habitabile saxum;
+  Et vos, virginea lucentes semper in ara,
+  Laomedonteae Trojana altaria flammae;
+  Heu! quantum vobis fallacis imagine teli
+  Promisere Dei? propius si pressa furenti                         545
+  Hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes,
+  Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis.
+    Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsae
+  Nava rudimenta, et primos in Marte calores,
+  Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus,                      550
+  Advolat, obscura circumdata nube, per auras,
+  Et validam duris evellit ab ossibus hastam.
+  Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem,
+  Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu
+  Alternata trahens, aversus ab aggere cedit.                      555
+    Nox tandem optatis terras pontumque tenebris
+  Condidit, et pugnas erepta luce diremit.
+  At durae invigilant mentes, molemque reponunt
+  Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli,
+  Et fractis rebus violentior ultima virtus.                       560
+  Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre
+  Certat opem in dubiis miserando nava labori,
+  Saxaque mananti subvectat vulnere miles.
+  Jam Patribus clarisque senum sua munia curae:
+  Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant,                 565
+  Defessis subeant rebus, revocentque salutem,
+  Et Latia extremis inplorent casibus arma.
+    "Ite citi, remis velisque inpellite puppim,
+  Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis
+  Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis.              570
+  Ite citi, deflete fidem murosque ruentes,
+  Antiquaque domo meliora arcessite fata.
+  Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos."
+  Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum,
+  Et fugiunt tumido per spumea caerula velo.                       575
+  Pellebat somnos Tithoni roscida conjux,
+  Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos
+  Adflarat montes, roseasque movebat habenas.
+  Jam celsa e muris exstructa mole juventus
+  Clausam nocturnis ostentat turribus urbem.                       580
+  Rerum omnes pendent actus, et milite maesto
+  Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor,
+  Inque ducem versae tanto discrimine curae.
+    Interea Rutulis longinqua per aequora vectis
+  Herculei ponto coepere exsistere colles,                         585
+  Et nebulosa jugis adtollere saxa Monoeci.
+  Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna
+  Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat,
+  Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes;
+  Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto,                    590
+  Haud ulli contra fiducia surgere vento.
+  Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant
+  Aequora, et injecto conduntur gurgite montes:
+  Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit.
+  Hunc postquam Boreae dirum evasere furorem,                      595
+  Alternos maesti casus bellique marisque,
+  Et dubium rerum eventum sermone volutant.
+  "O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt
+  Fata loco? sacraene manent in collibus arces?
+  An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat?                    600
+  Ferte leves auras, flatusque ciete secundos,
+  Si nondum insultat templorum Poenicus ignis
+  Culminibus, Latiaeque valent subcurrere classes."
+  Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis,
+  Donec Laurentes puppis defertur ad oras,                         605
+  Qua pater, adceptis Anienis ditior undis,
+  In pontum flavo descendit gurgite Thybris.
+    Hinc consanguineae subeunt jam moenia Romae.
+  Concilium vocat augustum, castaque beatos
+  Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis                     610
+  Consul, et aequantem Superos virtute Senatum.
+  Facta animosa viros, et recti sacra cupido
+  Adtollunt, hirtaeque togae, neglectaque mensa,
+  Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris;
+  Exiguo faciles, et opum non indiga corda,                        615
+  Ad parvos curru remeabant saepe penates.
+    In foribus sacris, primoque in limine templi
+  Captivi currus, belli decus, armaque rapta
+  Pugnantum ducibus, saevaeque in Marte secures,
+  Perfossi clipei, et servantia tela cruorem,                      620
+  Claustraque portarum pendent: hic Punica bella,
+  Aegates cernas, fusaque per aequora classe
+  Exactam ponto Libyen testantia rostra:
+  Hic galeae Senonum, pensatique inprobus auri
+  Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis                   625
+  Arma revertentis pompa gestata Camilli:
+  Hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa,
+  Et Ligurum horrentes coni, parmaeque relatae
+  Hispana de gente rudes, Alpinaque gaesa.
+    Sed postquam clades patefecit et horrida bella                 630
+  Orantum squalor, praesens adstare Sagunti
+  Ante oculos visa est extrema precantis imago.
+  Tum senior maesto Sicoris sic incipit ore:
+  "Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur
+  Marte satam populi ferro parere subacti,                         635
+  Ne crede emensos levia ob discrimina pontum.
+  Vidimus obsessam patriam, murosque trementes:
+  Et, quem insana freta, aut coetus genuere ferarum,
+  Vidimus Hannibalem: procul his a moenibus, oro,
+  Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete                      640
+  Fatiferae juvenem dextrae: qua mole sonantes
+  Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis?
+  Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum,
+  Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis
+  Molitur populos, majoraque moenia quaerit.                       645
+  Spumeus hic, medio qui surgit ab aequore, fluctus,
+  Si prohibere piget, vestras effringet in urbes.
+  An tanti pretium motus, ruptique per enses
+  Foederis, hoc juveni, jurata in bella ruenti,
+  Creditis, ut statuat superatae jura Sagunto?                     650
+  Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam,
+  Ne serae redeant post aucta pericula curae.
+  Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc
+  Semina fumarent belli: vestraene Sagunto
+  Spernendum consanguineam protendere dextram?                     655
+  Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis,
+  Omnis ab aestifero sitiens Libys inminet axe.
+  Per vos culta diu Rutulae primordia gentis,
+  Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojae,
+  Conservate pios, qui permutare coacti                            660
+  Acrisioneis Tirynthia culmina muris.
+  Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni
+  Juvisse egregium; vos et Campana tueri
+  Moenia, depulso Samnitum robore, dignum
+  Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni,                        665
+  Testor vos, fontes et stagna arcana Numici,
+  Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem,
+  Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni,
+  Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi.
+  Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra,                    670
+  Despiciar, vesterque luat cur foedera sanguis?"
+    Tandem, ut finitae voces, miserabile visu!
+  Submissi palmas, lacerato tegmine vestis,
+  Adfigunt proni squalentia corpora terrae.
+  Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant.                 675
+  Lentulus, ut cernens adcensae tecta Sagunti,
+  Poscendum poenae juvenem, celerique negantis
+  Exuri bello Carthaginis arva jubebat.
+  At Fabius, cauta speculator mente futuri,
+  Nec laetus dubiis, parcusque lacessere Martem,                   680
+  Et melior clauso bellum producere ferro,
+  Prima super tantis rebus pensanda: ducisne
+  Ceperit arma foror, Patres an signa moveri
+  Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent.
+  Providus haec, ritu vatis, fundebat ab alto                      685
+  Pectore praemeditans Fabius surgentia bella.
+  Ut saepe, e celsa grandaevus puppe magister,
+  Prospiciens signis venturum in carbasa Corum,
+  Summo jamdudum substringit lintea malo.
+  Sed lacrimae, atque ira mixtus dolor inpulit omnes               690
+  Praecipitare latens fatum: lectique Senatu,
+  Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis
+  Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces;
+  Nec Divum oblitis indicere bella morentur.
+
+
+
+
+LIBER SECUNDUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti
+portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt;
+1-24.
+
+Hac occasione usus, dux Poenorum milites ad periculum sibi inminens
+propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde
+Romanis inferendum exstimulat; 25-55.
+
+Asbyte, Iarbae, Gaetulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique
+adsueta, cum grege mulierum Poenis auxilio venit; 56-88.
+
+Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi
+peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem
+inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylae et
+Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e
+muro se praecipitat; 89-147.
+
+Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnae succedens, clava sua magnam
+hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam,
+interficit, et caput, hastae adfixum, ostentat; 148-205.
+
+Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis caedem vindicare
+parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt;
+Theron autem, dum suos revocare et moenibus hostem prohibere conatur,
+gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes
+raptatur; 206-269.
+
+Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus,
+frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit.
+Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille,
+inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia
+temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute
+valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326.
+
+Hic vero, factioni Barcinae, quae apud milites plebemque plurimum gratia
+valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis,
+duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene,
+inferendum, Patribus animum incendit; 327-375.
+
+Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et
+Hannibalem Romanis dedendum censet: quae sententia omnium fere, qui
+adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Poenis
+indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390.
+
+Haec dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui
+defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare
+perseverat, et laetus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi
+dono missa, in quibus praeter alia origines et fata Carthaginis,
+singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456.
+
+Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam
+procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita
+crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis
+famem tolerare cogantur; 457-474.
+
+Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam
+Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quae, ejus precibus mota,
+fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non
+recusent; 475-525.
+
+Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quae praeter opinionem prope urbem
+est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542.
+
+Haec Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinae, morte
+Murri viduatae, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil
+jam spei reliquum sit, morte voluntaria aeternum servitium effugiant;
+543-579.
+
+Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit;
+580-591.
+
+Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi
+persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua
+instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum
+rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum,
+conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto,
+Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707.
+
+
+  Caeruleis provecta vadis jam Dardana puppis
+  Tristia magnanimi portabat jussa Senatus,
+  Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles,
+  Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis
+  Abstulit una dies, quum Fors non aequa labori                      5
+  Patricio Cremerae maculavit sanguine ripas.
+  Huic comes aequato sociavit munere curas
+  Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago.
+  Is, cultam referens insigni nomine plebem,
+  Ausonios atavo ducebat consule fastus.                            10
+  Hos ut depositis portum contingere velis
+  Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus,
+  Jam medio seram bello poscentia pacem,
+  Ductorisque simul conceptas foedere poenas;
+  Ocius armatas passim per litora turmas                            15
+  Ostentare jubet minitantia signa, recensque
+  Perfusos clipeos, et tela rubentia caede.
+  "Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat,
+  Tyrrhenae clangore tubae, gemituque cadentum.
+  Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis                 20
+  Festinent: notum, quid caede calentibus armis,
+  Quantum irae liceat, motusve quid audeat ensis."
+  Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi,
+  Converso Tyrios petierunt remige Patres.
+    Hic alto Poenus fundentem vela carinam                          25
+  Incessens dextra; "Nostrum, pro Jupiter! inquit,
+  Nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis.
+  Heu! caecae mentes, tumefactaque corda secundis!
+  Armatum Hannibalem poenae petit inpia tellus.
+  Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri                      30
+  Ante exspectatum; portisque focisque timebis,
+  Quae nunc externos defendis, Roma, Penates.
+  Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa
+  Scandatis licet, et celsam migretis in arcem,
+  Nullo jam capti vitam pensabitis auro."                           35
+    Incensi dictis animi, et furor additus armis;
+  Conditur extemplo telorum nubibus aether,
+  Et densa resonant saxorum grandine turres.
+  Ardor agit, provecta queat dum cernere muros,
+  Inque oculis profugae Martem exercere carinae.                    40
+  Ipse autem incensas promissa piacula turmas
+  Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor,
+  Ac repetens questus furibundo personat ore:
+  "Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas
+  Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus.                        45
+  Si taedet coepti, culpandave movimus arma,
+  Ausoniam ponto propere revocate carinam;
+  Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra.
+  Nam cur, Eoi deductus origine Beli,
+  Tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis,                      50
+  Servitium perferre negem? Rhoeteius imo
+  Inperet aeternum, et populis seclisque propaget
+  Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus."
+  Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt
+  In stirpem Aeneadum, ac stimulant clamoribus iras.                55
+    Discinctos inter Libyas populosque bilingues,
+  Marmaricis audax in bella Oenotria signis
+  Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbae.
+  Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusae,
+  Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes                     60
+  Battiadas late imperio sceptrisque regebat;
+  Cui patrius Nasamon, aeternumque arida Barce,
+  Cui nemora Autololum, atque infidae litora Syrtis
+  Parebant, nullaque levis Gaetulus habena.
+  Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha,                      65
+  Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat,
+  Et sua fatidico repetebat nomina luco.
+  Haec ignara viri, vacuoque adsueta cubili,
+  Venatu et silvis primos defenderat annos:
+  Non calathis mollita manus, operatave fuso,                       70
+  Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta
+  Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat.
+  Quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant
+  Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant
+  Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getaeque,                75
+  Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis.
+    Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem
+  Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci
+  Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine laevam
+  Thermodontiaca munita in praelia pelta,                           80
+  Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem.
+  Pars comitum bijugo curru, pars caetera dorso
+  Fertur equi; nec non Veneris jam foedera passae
+  Reginam cingunt: sed virgine densior ala est.
+  Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos                      85
+  Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo,
+  Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras
+  Spicula contorquens summa ponebat in arce.
+    Hanc, hasta toties intrantem moenia, Mopsus
+  Non tulit, et celsis senior Gortynia muris                        90
+  Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras
+  Dirigit aligero letalia vulnera ferro.
+  Cres erat, aerisonis Curetum advectus ab antris,
+  Dictaeos agitare puer levioribus annis
+  Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus.                          95
+  Ille vagam caelo demisit saepe volucrem,
+  Ille procul campo linquentem retia cervum
+  Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu
+  Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus.
+  Nec se tum pharetra jactavit justius ulla,                       100
+  Eois quamquam certet Gortyna sagittis.
+  Verum ut opum levior venatu extendere vitam
+  Abnuit, atque artae res exegere per aequor,
+  Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes
+  Intrarat miseram fato ducente Saguntum.                          105
+  Coryti fratrum ex humeris calamique paterni
+  Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela.
+  Hic medius juvenum Massylae gentis in agmen
+  Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu.
+  Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes               110
+  Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittae,
+  Inpubem malas, tam certae obcurrere Lyxum
+  Fuderat, et plena tractabat bella pharetra.
+  Tum, vultum intendens telumque in virginis ora,
+  Desertum non grata Jovem per vota vocabat.                       115
+  Namque ut fatiferos converti prospicit arcus,
+  Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe
+  Corpore praeripuit letum, calamumque volantem,
+  Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu,
+  Et primae ferrum a tergo videre sorores.                         120
+  At comitis frendens casu labentia virgo
+  Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes
+  Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris
+  Viribus intorquet letalem in moenia cornum.
+  Illa volans humerum rapido transverberat ictu                    125
+  Conantis Dorylae, junctis jam cornibus arcus,
+  Et ducti spatium nervi complente sagitta,
+  Excutere in ventos resoluto pollice ferrum.
+  Tum subitum in vulnus praeceps devolvitur altis
+  Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra                         130
+  Effusi versa calami fluxere pharetra.
+  Exclamat paribus frater vicinus in armis
+  Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum:
+  Atque illum, raptim promentem in praelia telum,
+  Hannibal excussi praevertit turbine saxi.                        135
+  Labuntur gelido torpentia frigore membra,
+  Deficiensque manus pharetrae sua tela remisit.
+    At pater in gemino natorum funere Mopsus
+  Conreptos arcus ter moesta movit ab ira:
+  Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes.               140
+  Poenitet heu! sero, dulces liquisse penates,
+  Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo,
+  Postquam aevum senior percussaque pectora frustra
+  Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores,
+  Nil opis in dextra, vastae se culmine turris                     145
+  Praecipitem jacit, et delapsus pondere prono
+  Membra super nati moribundos explicat artus.
+    Dum cadit externo Gortynius advena bello,
+  Jam nova molitus stimulato milite Theron,
+  Alcidae templi custos araeque sacerdos,                          150
+  Non exspectatum Tyriis effuderat agmen,
+  Et fera miscebat reserata praelia porta.
+  Atque illi non hasta manu, non vertice cassis,
+  Sed fisus latis humeris et mole juventae
+  Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis.                      155
+  Exuviae capiti inpositae tegimenque leonis
+  Terribilem adtollunt excelso vertice rictum.
+  Centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat
+  In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram.
+  Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam                160
+  Nomine avi, Maurumque Sacen, a moenibus actos
+  Palantesque fuga praeceps ad litora cursu
+  Egerat, atque una spumabant aequora dextra.
+  Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis,
+  Marmaridae nec caede Rothi, nec caede Jugurthae,                 165
+  Asbytes currum et radiantis tegmina laenae
+  Poscebat votis, gemmataque lumina peltae,
+  Atque in belligera versabat virgine mentem.
+  Quem ruere ut telo vidit regina cruento,
+  Obliquos detorquet equos, laevumque per orbem                    170
+  Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales,
+  Adverso rapitur sinuata per aequora curru.
+  Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro,
+  Incita pulveream campo trahit ungula nubem,
+  Adversum late stridens rota prolerit agmen,                      175
+  Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas.
+  Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen
+  Eurydamas, clari deductum stirpe parentis,
+  Qui thalamos ausus quondam sperare superbos,
+  Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica                180
+  Fallacis toties revoluto stamine telae
+  Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem:
+  Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem
+  Adfecit leto, taedaeque ad funera versae.
+  Gens extrema viri campis deletur Iberis                          185
+  Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater,
+  Et servat cursum perfractis ossibus axis.
+    Jamque aderat remeans virgo, inter praelia postquam
+  Distringi Therona videt, saevamque bipennem
+  Perlibrans mediae fronti, spolium inde superbum                  190
+  Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat.
+  Nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos
+  Adversus consurgit equos, villosaque fulvi
+  Ingerit objectans trepidantibus ora leonis.
+  Adtoniti terrore novo rictuque minaci                            195
+  Quadrupedes jactant resupino pondere currum.
+  Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas
+  Occupat, incussa gemina inter tempora clava,
+  Ferventesque rotas turbataque frena pavore
+  Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro,                       200
+  Ac rapta properans caedem ostentare bipenni,
+  Amputat e curru revolutae virginis ora.
+  Necdum irae positae: celsa nam figitur hasta
+  Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum
+  Inperat, et propere currus ad moenia vertant,                    205
+  Haec caecus fati, divumque abeunte favore,
+  Vicino Theron edebat praelia leto.
+  Namque aderat toto ore ferens iramque minasque
+  Hannibal, et caesam Asbyten, fixique tropaeum
+  Infandum capitis furiata mente dolebat.                          210
+  Ac simul aerati radiavit luminis umbo,
+  Et concussa procul membris velocibus arma
+  Letiferum intonuere, fugam perculsa repente
+  Ad muros trepido convertunt agmina cursu:
+  Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis                    215
+  E pastu volucres ad nota cubilia Vesper;
+  Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosae
+  Sparsa super flores examina tollit Hymettos,
+  Ad dulces ceras, et odori corticis antra
+  Mellis apes gravidae properant, densoque volatu                  220
+  Raucum connexae glomerant ad limina murmur.
+  Praecipitat metus adtonitos, caecique feruntur.
+  Heu blandum caeli lumen! tantone cavetur
+  Mors reditura metu, nascentique addita fata?
+  Consilium damnant, portaque atque aggere tuto                    225
+  Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron,
+  Interdumque manu, interdum clamore minisque,
+  "State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnae,
+  State, venit pugnae! muro tectisque Sagunti
+  Hac abigam Poenos dextra: spectacula tantum                      230
+  Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem,
+  Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas."
+    At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu,
+  Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis,
+  Tendebat: stat primam urbem murosque patentes                    235
+  Postposita caede et dilata invadere pugna.
+  Id postquam Herculeae custos videt inpiger arae,
+  Emicat, et velox formidine praevenit hostem.
+  Gliscit Elissaeo violentior ira tyranno.
+  "Tu solve interea nobis, bone janitor urbis,                     240
+  Supplicium, ut pandas, inquit, tua moenia leto."
+  Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum
+  Mucronem: sed contortum prior impete vasto
+  Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore
+  Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant                     245
+  Aere inlisa cavo nodosae pondera clavae.
+  At viduus teli, et frustrato proditus ictu,
+  Pernici velox cursu rapit incita membra,
+  Et celeri fugiens perlustrat moenia planta.
+  Instat atrox terga increpitans fugientia victor.                 250
+  Conclamant matres, celsoque e culmine muri
+  Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto
+  Adpellant, seras fesso nunc pandere portas
+  Posse volunt: quatit hortantum praecordia terror,
+  Ne simul adcipiant ingentem moenibus hostem.                     255
+  Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti
+  Poenus, et ostentans spectantem e moenibus urbem,
+  "I, miseram Asbyten leto solare propinquo."
+  Haec dicens, jugulo optantis dimittere vitam
+  Infestum condit mucronem, ac regia laetus                        260
+  Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis,
+  Quis aditum portae trepidantum sepserat agmen,
+  Victor agit, curruque volat per ovantia castra.
+    At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi
+  Deproperat munus, tumulique adjungit honorem,                    265
+  Et rapto cineres ter circum corpore lustrat.
+  Hinc letale viri robur tegimenque tremendum
+  In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque,
+  Deforme alitibus liquere cadaver Iberis.
+    Poenorum interea quis rerum summa potestas,                    270
+  Consultant bello super, et quae dicta ferantur
+  Ausoniae a populis, oratorumque minaci
+  Adventu trepidant: movet hinc foedusque, fidesque,
+  Et testes Superi, jurataque pacta parentum;
+  Hinc popularis amor coeptantis magna juventae;                   275
+  Et sperare juvat belli meliora: sed olim
+  Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon,
+  Sic adeo increpitat studia incautumque favorem:
+  "Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum
+  Irae se valuere) premunt formidine vocem.                        280
+  Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent.
+  Testabor Superos, et caelo nota relinquam,
+  Quae postrema salus rerum patriaeque reposcit.
+  Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto
+  Haec serus vates Hannon canit: anxia rupi                        285
+  Pectora; ne castris innutriretur et armis
+  Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo,
+  Ingenitum noscens virus, flatusque paternos;
+  Ut, qui stelligero speculatur sidera caelo,
+  Venturam pelagi rabiem, Caurique futura                          290
+  Praedicit miseris haud vanus flamina nautis.
+  Consedit solio, rerumque invasit habenas.
+  Ergo armis foedus, fasque omne abrumpitur armis:
+  Oppida quassantur, longeque in moenia nostra
+  Aeneadum adrectae mentes, disjectaque pax est.                   295
+  Exagitant Manes juvenem furiaeque paternae,
+  Ac funesta sacra, et conversi foedere rupto
+  In caput infidum Superi, Massylaque vates.
+  An nunc ille, novi caecus caligine regni,
+  Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta,                     300
+  (Sic propria luat hoc poena, nec misceat urbis
+  Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros
+  Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis.
+  Lavimus Hennaeas animoso sanguine valles,
+  Et vix conducto produximus arma Lacone.                          305
+  Nos ratibus laceris Scyllaea replevimus antra,
+  Classibus et refluo spectavimus aequore raptis
+  Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin.
+  Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum!
+  Aegates, Libyaeque procul fluitantia membra.                     310
+  Quo ruis? et patriae exitio tibi nomina quaeris?
+  Scilicet immensae, visis juvenalibus armis,
+  Subsident Alpes! subsidet mole nivali
+  Alpibus aequatum adtollens caput Apenninus!
+  Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis                   315
+  Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt?
+  Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem.
+  Pubescit castris miles, galeaque teruntur
+  Nondum signatae flava lanugine malae.
+  Nec requies aevi nota, exsanguesque merendo                      320
+  Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt.
+  Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas
+  Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi;
+  Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem.
+  Si bello absistis, nec te victoribus obfers,                     325
+  Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?"
+  Gestar ad haec: namque inpatiens asperque coquebat
+  Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis
+  Bis conatus erat turbando abrumpere vocem:
+  "Concilione, inquit, Libyae, Tyrioque Senatu,                    330
+  Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum
+  Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis.
+  Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur,
+  Nunc freta Sicaniae, et Scyllaei litoris undas;
+  Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat                335
+  Dardanias: tanta adcumulat praeconia leto
+  Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem.
+  Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi
+  Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem.
+  Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis                 340
+  Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante,
+  Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis
+  Regulus Hectoreae: vidi, quum robore pendens,
+  Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta.
+  Nec vero terrent puerilia protenus ora                           345
+  Sub galea et pressae properata casside malae.
+  Indole non adeo segni sumus! adspice; turmae
+  Quot Libycae certant annos anteire labore,
+  Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor,
+  Quum primam tenero vocem proferret ab ore,                       350
+  Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem
+  Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat.
+  Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos
+  Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque,
+  (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem)             355
+  Per caelum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas
+  Desperare vias, laudemque timere secundam.
+  Sed Libyae clades, et primi incendia belli
+  Adgerat, atque iterum pro libertate labores
+  Hannon ferre vetat: ponat formidinis aestus,                     360
+  Parietibusque domus inbellis femina servet
+  Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem,
+  Quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa,
+  Vel Jove non aequo, fixum est: sin fata repugnant,
+  Et jam damnata cessit Carthagine Mavors,                         365
+  Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam
+  Aeternum famulam; liberque Acheronta videbo.
+  Nam quae, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma
+  Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti;
+  Tum delecta manus scutorum incendat acervos,                     370
+  Uranturque rates, ac toto absistite ponto.
+  Di procul, o! merita est numquam si talia plecti
+  Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas
+  Ductoris servate manus!" Ut deinde resedit,
+  Factaque censendi, Patrum de more, potestas;                     375
+  Hic Hannon reddi propere certamine rapta
+  Instat, et auctorem violati foederis addit.
+    Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis,
+  Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen
+  Oravere Deum. At postquam discordia sentit                       380
+  Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes;
+  Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem,
+  Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis
+  Bellum se gestare sinu pacemque profatus,
+  Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis                  385
+  Inperat, ac, saevo neutrum renuente Senatu,
+  Ceu clausas acies gremioque effunderet arma,
+  "Adcipite infaustum Libyae, eventuque priori
+  Par, inquit, bellum:" et laxos effundit amictus.
+  Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces.                      390
+    Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae,
+  Adcisis velox populis, quis aegra lababat
+  Ambiguo sub Marte fides, praedaque gravatus
+  Ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti.
+    Ecce autem clipeum, saevo fulgore micantem,                    395
+  Oceani gentes ductori dona ferebant,
+  Callaicae telluris opus, galeamque coruscis
+  Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni
+  Albentis, niveae tremulo nutamine pennae;
+  Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam;                   400
+  Praeterea textam nodis, auroque trilicem
+  Loricam, nulli tegimen penetrabile telo.
+  Haec, aere et duri chalybis perfecta metallo,
+  Atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis
+  Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni.                   405
+    Condebat primae Dido Carthaginis arces,
+  Instabatque operi subducta classe juventus.
+  Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque
+  Partiris, justae Bitia venerande senectae.
+  Ostentant caput effossa tellure repertum                         410
+  Bellatoris equi, atque omen clamore salutant.
+  Has inter species orbatum classe, suisque,
+  Aenean pulsum pelago, dextraque precantem
+  Cernere erat: fronte hunc avide regina serena.
+  Infelix, ac jam vultu spectabat amico.                           415
+  Hinc et speluncam, furtivaque foedera amantum
+  Callaicae fecere manus: it clamor ad auras,
+  Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo
+  Occultant alae venantum corpora silvis.
+  Nec procul Aeneadum vacuo jam litore classis,                    420
+  Aequora nequidquam revocante petebat Elissa.
+  Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido
+  Mandabat Tyriis ultricia bella futuris,
+  Ardentemque rogum media spectabat ab unda
+  Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis.                      425
+  Parte alia, supplex infernis Hannibal aris,
+  Arcanum Stygia libat cum vate cruorem,
+  Et primo bella Aeneadum jurabat ab aevo.
+  At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis;
+  Spirantem credas certamina anhela movere:                        430
+  Ardor inest oculis, torvumque minatur imago.
+    Nec non et laevum clipei latus aspera signis
+  Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem
+  Ledaeis veniens victor Xanthippus Amyclis.
+  Juxta triste decus pendet sub imagine poenae                     435
+  Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto.
+  Laetior at circa facies, agitata ferarum
+  Agmina venatu, et caelata mapalia fulgent.
+  Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri
+  Adsuetas patrio mulcet sermone leaenas.                          440
+  It liber campi pastor, cui fine sine ullo
+  Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum
+  Armenti vigilem patrio de more sequuntur,
+  Gaesaque, latratorque Cydon, tectumque, focique
+  In silicis venis, et fistula nota juvencis.                      445
+  Eminet excelso consurgens colle Saguntos,
+  Quam circum inmensi populi condensaque cingunt
+  Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis.
+  Extrema clipei stagnabat Iberus in ora,
+  Curvatis claudens ingentem flexibus orbem.                       450
+  Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas,
+  Poenorum populos Romana in bella vocabat.
+  Tali sublimis dono, nova tegmina latis
+  Aptat concutiens humeris, celsusque profatur:
+  "Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore!                    455
+  Quas, belli judex, poenas mihi, Curia, pendes!"
+    Jamque senescebat vallatis moenibus hostis,
+  Carpebatque dies urbem, dum signa manusque
+  Exspectant fessi socias: tandem aequore vano
+  Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt,                     460
+  Et propius suprema vident: sedet acta medullis
+  Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis.
+  Est furtim lento misere durantia tabo
+  Viscera, et exurit siccatas sanguine venas
+  Per longum celata fames: jam lumina retro                        465
+  Exesis fugere genis; jam lurida sola
+  Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa
+  Exstant, consumtis visu deformia membris.
+  Humentis rores noctis terramque madentem
+  Solamen fecere mali, cassoque labore                             470
+  E sicco frustra presserunt robore succos.
+  Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris
+  Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos
+  Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt.
+    Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto                    475
+  Inlacrimat fractae nequidquam casibus urbis.
+  Namque metus magnique tenent praecepta parentis,
+  Ne saevae tendat contra decreta novercae.
+  Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanctae
+  Contendit Fidei, secretaque pectora tentat.                      480
+  Arcanis Dea laeta, polo tum forte remoto
+  Caelicolum magnas volvebat conscia curas,
+  Quam tali adloquitur Nemeae pacator honore:
+  "Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque,
+  Qua sine non tellus pacem, non aequora norunt,                   485
+  Justitiae consors, tacitumque in pectore numen,
+  Exitiumne tuae dirum spectare Sagunti,
+  Et tot pendentem pro te, Dea, cernere poenas
+  Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam
+  Te matres, vincente fame, te moesta virorum                      490
+  Ora vocant, primaque sonant te voce minores.
+  Fer caelo auxilium, et fessis da surgere rebus."
+    Haec satus Alcmena, contra cui talia virgo:
+  "Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi,
+  Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor.                    495
+  Sed me pollutas properantem linquere terras
+  Sedibus his, tectisque novis succedere adegit
+  Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui
+  Et, quantum terrent, tantum metuentia regna,
+  Ac furias auri, nec vilia praemia fraudum,                       500
+  Et super haec ritu horrificos ac more ferarum
+  Viventes rapto populos, luxuque solutum
+  Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem.
+  Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis;
+  Et probris cessit virtus: en, adspice gentes:                    505
+  Nemo insons; pacem servant commercia culpae.
+  Sed secura tua fundata ut moenia dextra
+  Dignum te servent memorando fine vigorem,
+  Dedita nec fessi transmittant corpora Poeno,
+  Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri;                    510
+  Extendam leti decus, atque in secula mittam,
+  Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras."
+    Inde severa levi decurrens aethere virgo
+  Luctantem fatis petit inflammata Saguntum;
+  Invadit mentes, et pectora nota pererrat,                        515
+  Inmittitque animis numen: tum fusa medullis
+  Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem.
+  Arma volunt, tentantque aegros ad praelia nisus.
+  Insperatus adest vigor, interiusque recursat
+  Dulcis honos Divae, et sacrum pro virgine letum.                 520
+  It tacitus fessis per ovantia pectora sensus,
+  Vel leto graviora pati, saevasque ferarum
+  Adtentare dapes, et mensis addere crimen.
+  Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem
+  Casta Fides, paribusque famem compescere membris.                525
+    Quam simul invisae gentis conspexit in arce
+  Forte ferens sese Libycis Saturnia castris,
+  Virgineum increpitat miscentem bella furorem,
+  Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram
+  Tisiphonen, imos agitantem verbere manes,                        530
+  Et palmas tendens; "Hos, inquit, Noctis alumna,
+  Hos muros inpelle manu, populumque ferocem,
+  Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua
+  Effectus studiumque tuum de nube videbo.
+  Illa Deos summumque Jovem turbantia tela,                        535
+  Quis Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros
+  Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora
+  Cerberus, ac, mixto quae spumant felle, venena,
+  Et quidquid scelerum, poenarum quidquid et irae
+  Pectore fecundo coquitur tibi, congere praeceps                  540
+  In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum.
+  Hac mercede Fides constet delapsa per auras."
+    Sic voce instimulans, dextra Dea concita saevam
+  Eumenida incussit muris, tremuitque repente
+  Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus.               545
+  Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum
+  Multus colla micat squalenti tergore serpens.
+  Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu,
+  Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri
+  Pectora circumstant Planctus, Moerorque, Dolorque,               550
+  Atque omnes adsunt Poenae, formaque trifauci
+  Personat insomnis lacrimosae Janitor aulae.
+  Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum
+  Tiburnae, gressumque simul, sonitumque loquentis.
+  Haec bello vacuos et saevi turbine Martis                        555
+  Lugebat thalamos, Murro spoliata marito;
+  Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen.
+  Cui vultus induta pares disjectaque crinem
+  Eumenis in medios inrumpit turbida coetus,
+  Et moestas lacerata genas; "Quis terminus, inquit?               560
+  Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum,
+  Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras
+  Terrentem Murrum noctes et dira sonantem:
+  Eripe te, conjux, miserandae casibus urbis,
+  Et fuge, si terras adimit victoria Poeni,                        565
+  Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates,
+  Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis.
+  Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.
+  Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?
+  Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.                 570
+  At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,
+  Post belli casus vastique pericula ponti,
+  Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum
+  Nocte obita Libyae gremio captiva jacebo.
+  Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus                   575
+  Posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est,
+  Vestris servitio manibus subducite matres.
+  Ardua virtutem profert via: pergite primi
+  Nec facilem populis, nec notam invadere laudem."
+    His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,                     580
+  Inde petit tumulum, summo quem vertice montis
+  Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis
+  Struxerat, et grato cineres decorarat honore.
+  Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima
+  Caeruleus maculis auro squalentibus anguis.                      585
+  Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,
+  Oraque vibranti stridebant sibila lingua:
+  Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem
+  Volvitur, et muris propere delabitur altis,
+  Ac similis profugo vicina ad litora tendit,                      590
+  Spumantisque freti praeceps inmergitur undis.
+    Tum vero excussae mentes, ceu prodita tecta
+  Expulsi fugiant Manes, umbraeque recusent
+  Captivo jacuisse solo: sperare saluti
+  Pertaesum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.                595
+  Haud gravior duris Divum inclementia rebus,
+  Quam leti proferre moras: abrumpere vitam
+  Ocius adtoniti quaerunt, lucemque gravantur.
+  Certatim structus subrectae molis ad astra
+  In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque                600
+  Longae pacis opes quaesitaque praemia dextris,
+  Callaico vestes distinctas matribus auro,
+  Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,
+  Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.
+  Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque               605
+  Infaustos jaciunt enses, et condita bello
+  Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi
+  Victoris praedam flammis donare supremis.
+    Quae postquam congesta videt feralis Erinnys,
+  Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis               610
+  Quassat, et inferna superos caligine condit.
+  Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo
+  Aeternum invictis infelix gloria servat.
+  Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,
+  Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,              615
+  Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.
+  Invitas maculant cognato sanguine dextras,
+  Miranturque nefas aversa mente peractum,
+  Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,
+  Et rabie cladum, perpessaeque ultima vitae,                      620
+  Obliquos versat materna per ubera visus:
+  Hic, raptam librans dilectae in colla securim
+  Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem
+  Projecta damnat stupefactus membra bipenni.
+  Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys                    625
+  Incutit, atque atros insibilat ore tumores.
+  Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito
+  Effluxere tori, et subiere oblivia taedae.
+  Ille jacit, totis connisus viribus, aegrum
+  In flammas corpus, densum qua turbine nigro                      630
+  Exundat fumum piceus caligine vertex.
+    At medios inter coetus pietate sinistra,
+  Infelix Tymbrene, furis; Poenoque parentis
+  Dum properas auferre necem, reddentia formam
+  Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.                   635
+  Vos etiam primo gemini cecidistis in aevo,
+  Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,
+  Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis
+  Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.
+  Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,                        640
+  Eurymedon, inter miserae lamenta senectae:
+  Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,
+  Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;
+  Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.
+  Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat                645
+  Cum planctu, geminaeque nota decepta figurae,
+  Funera mutato revocabat nomine mater;
+  Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,
+  Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.
+    Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,                   650
+  Et fidei poenas, et tristia fata piorum
+  Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu
+  Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.
+  Urbs, habitata diu Fidei, caeloque parentem
+  Murorum repetens, ruit inter perfida gentis                      655
+  Sidoniae tela, atque inmania facta suorum,
+  Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;
+  Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro
+  Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.
+  Ardet in excelso proceri vertice montis                          660
+  Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,
+  Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:
+  Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammae
+  Aequor, et in tremulo vibrant incendia ponto.
+    Ecce inter medios caedum Tiburna furores,                      665
+  Fulgenti dextram mucrone armata mariti,
+  Et laeva infelix ardentem lampada quassans,
+  Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu
+  Pectora nudatis ostendens saeva lacertis,
+  Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.                     670
+  Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,
+  Iraque turbatos exercet regia Manes,
+  Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,
+  Tartareo est operata Jovi, poenasque ministrat.
+  Arma viri, multo nuper defensa cruore,                           675
+  Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,
+  Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.
+  Tunc rapiens letum, "Tibi ego haec, ait, optime conjux,
+  Ad Manes, en, ipsa fero." Sic ense recepto
+  Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.                       680
+    Semiambusta jacet nullo discrimine passim
+  Infelix obitus, permixto funere, turba.
+  Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem
+  Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti
+  Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat                    685
+  Gutture ructatus large cruor: incubat atris
+  Semesae stragis cumulis; aut, murmure anhelo
+  Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.
+  Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,
+  Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;               690
+  Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.
+  Inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem.
+  Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys
+  Junoni laudata redit, magnamque superba
+  Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.                       695
+    At vos, sidereae, quas nulla aequaverit aetas,
+  Ite, decus terrarum, animae, venerabile vulgus,
+  Elysium et castas sedes decorate piorum.
+  Cui vero non aequa dedit victoria nomen,
+  (Audite; o gentes, neu rumpite foedera pacis,                    700
+  Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe
+  Errabit toto, patriis projectus ab oris;
+  Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.
+  Saepe Saguntinis somnos exterritus umbris
+  Optabit cecidisse manu; ferroque negato,                         705
+  Invictus quondam Stygias bellator ad undas
+  Deformata feret liventi membra veneno.
+
+
+
+
+LIBER TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis
+inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13.
+
+Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in
+foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44.
+
+Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60.
+
+Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in
+Africam amandat; 61-157.
+
+Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore
+obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius
+cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum
+memorat; 158-213.
+
+Hoc visu laetus extemplo copias ex hibernis educit, quae sigillatim
+recensentur; 214-405.
+
+Has per Pyrenaeum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum
+agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe
+omnium Galliae fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476.
+
+Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad
+Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et taedio laborum
+malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati,
+duodecimo demum die evadunt; 477-556.
+
+Gravissimo labore jam praeter omnium opinionem exantlato, Venus de
+periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569.
+
+Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim
+finiendi, filiae dolorem levat, et futuram Romae fortunam splendidumque
+Flaviae gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629.
+
+Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum
+superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quae Gallis proxima
+gens est, castra ponit; 630-646.
+
+Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis,
+cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum
+portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714.
+
+
+  Postquam rupta fides Tyriis, et moenia castae,
+  Non aequo Superum genitore, eversa Sagunti;
+  Extemplo positos finiti cardine mundi
+  Victor adit populos, cognataque limina Gades.
+  Nec vatum mentes agitare et praescia corda                         5
+  Cessatum super imperio: citus aequore Bostar
+  Vela dare, et rerum praenoscere fata jubetur.
+  Prisca fides adytis longo servatur ab aevo,
+  Qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris,
+  Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon,                      10
+  Fatidico pandit venientia secula luco.
+  Hinc omen coeptis, et casus scire futuros
+  Ante diem, bellique vices novisse petebat.
+    Exin clavigeri veneratus numinis aras
+  Captivis onerat donis, quae nuper ab arce                         15
+  Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti.
+  Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani
+  Inpositas durare trabes, solasque per aevum
+  Condentum novisse manus: hinc credere gaudent
+  Consedisse Deum, seniumque repellere templis.                     20
+  Tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse,
+  Femineos prohibent gressus, ac limine curant
+  Saetigeros arcere sues: nec discolor ulli
+  Ante aras cultus; velantur corpora lino,
+  Et Pelusiaco praefulget stamine vertex.                           25
+  Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum
+  Sacrificam lato vestem distinguere clavo.
+  Pes nudus, tonsaeque comae, castumque cubile:
+  Inrestincta focis servant altaria flammae.
+  Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum                       30
+  Majestate locum, et sacro inplevere timore.
+    In foribus labor Alcidae Lernaea recisis
+  Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis
+  Ora Cleonaei patulo caelantur hiatu.
+  Ast Stygius, saevis terrens latratibus umbras,                    35
+  Janitor, aeterno tum primum tractus ab antro,
+  Vincla indignatur, metuitque Megaera catenas.
+  Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos
+  Aeripedis ramos superantia cornua cervi.
+  Nec levior vinci Libycae telluris alumnus                         40
+  Matre super, stratique genus deforme bimembres
+  Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan.
+  Inter quae fulget sacratis ignibus Oete,
+  Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae.
+    Postquam oculos varia inplevit virtutis imago,                  45
+  Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi
+  Injectum terris subitum mare, nullaque circa
+  Litora, et infuso stagnantes aequore campos.
+  Nam qua caeruleis Nereus evolvitur antris,
+  Atque imo freta contorquet Neptunia fundo,                        50
+  Proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans
+  Oceanus fontes torrentibus ingruit undis.
+  Tum vada, ceu saevo penitus permota tridenti,
+  Luctantur terris tumefactum inponere pontum.
+  Mox remeat gurges, tractoque relabitur aestu,                     55
+  Ac ratis erepto campis deserta profundo,
+  Et fusi transtris exspectant aequora nautae.
+  Cymothoes ea regna vagae, pelagique labores
+  Luna movet: Luna, inmissis per caerula bigis,
+  Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys.           60
+    Haec propere spectata duci: nam multa fatigant.
+  Curarum prima exercet, subducere bello
+  Consortem thalami, parvumque sub ubere natum.
+  Virgineis juvenem taedis, primoque Hymenaeo
+  Inbuerat conjux, memorique tenebat amore.                         65
+  At puer, obsessae generatus in ore Sagunti,
+  Bissenos lunae nondum compleverat orbes.
+  Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis,
+  Adfatur ductor: "Spes o Carthaginis altae,
+  Nate, nec Aeneadum levior metus, amplior, oro,                    70
+  Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas,
+  Quis superes bellator avum, jamque aegra timoris
+  Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos.
+  Ni praesaga meos ludunt praecordia sensus,
+  Ingens hic terris crescit labor: ora parentis                     75
+  Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces,
+  Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum.
+  Si quis forte Deum tantos inciderit actus,
+  Ut nostro abrumpat leto primordia rerum;
+  Hoc pignus belli, conjux, servare labora!                         80
+  Quumque datum fari, duc per cunabula nostra;
+  Tangat Elissaeas palmis puerilibus aras,
+  Et cineri juret patrio Laurentia bella.
+  Inde, ubi flore novo pubescet firmior aetas,
+  Emicet in Martem, et calcato foedere victor                       85
+  In Capitolina tumulum mihi vindicet arce.
+  Tu vero, tanti felix quam gloria partus
+  Exspectat, veneranda fide, discede periclis
+  Incerti Martis, durosque relinque labores:
+  Nos clausae nivibus rupes, subpostaque caelo                      90
+  Saxa manent, nos, Alcidae mirante noverca,
+  Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes.
+  Quod si promissum vertat Fortuna favorem,
+  Laevaque sit coeptis, te longa stare senecta
+  Aevumque extendisse velim: tua justior aetas,                     95
+  Ultra me inproperae ducant cui fila Sorores."
+    Sic ille: at contra Cirrhaei sanguis Imilce
+  Castalii, cui materno de nomine dicta
+  Castulo Phoebei servat cognomina vatis,
+  Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes:                      100
+  Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos,
+  Concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen,
+  Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice,
+  Milichus indigenis late regnarat in oris,
+  Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem.                  105
+  Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce,
+  Barbarica paulum vitiato nomine lingua.
+    Quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit:
+  "Mene, oblite tua nostram pendere salute,
+  Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota                        110
+  Primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum
+  Deficiam montes conjux tua? crede vigori
+  Femineo: castum haud superat labor ullus amorem.
+  Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui,
+  Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro.                  115
+  I felix, i numinibus votisque secundis,
+  Atque acies inter flagrantiaque arma, relictae
+  Conjugis et nati curam servare memento.
+  Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes,
+  Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses,                     120
+  Objectasque caput telis, nec te ulla secundo
+  Eventu satiat virtus: tibi gloria soli
+  Fine caret, credisque viris ignobile letum
+  Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus,
+  Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus.                125
+  Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque
+  Averte, et serva caput inviolabile Teucris."
+    Jamque adeo egressi steterant in litore primo,
+  Et promota ratis, pendentibus arbore nautis,
+  Aptabat sensim pulsanti carbasa vento;                           130
+  Quum, lenire metus properans, aegramque levare
+  Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus:
+  "Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux!
+  Et pace et bello cunctis stat terminus aevi,
+  Extremumque diem primus tulit: ire per ora                       135
+  Nomen in aeternum paucis mens ignea donat,
+  Quos Pater aethereis Caelestum destinat oris.
+  An Romana juga, et famulas Carthaginis arces
+  Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras
+  Increpitans genitor: stant arae atque horrida sacra              140
+  Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horae
+  Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una
+  Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis
+  Gens hominum? letique metu decora alta relinquam?
+  Quantum etenim distant a morte silentia vitae?                   145
+  Nec tamen incautos laudum exhorresce furores:
+  Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta
+  Gloria, quum longo titulis celebratur in aevo.
+  Te quoque magna manent suscepti praemia belli:
+  Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis,                 150
+  Iliacaeque nurus, et dives Dardanus auri."
+    Dumque ea permixtis inter se fletibus orant,
+  Confisus pelago celsa de puppe magister
+  Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito.
+  Haerent intenti vultus, et litora servant,                       155
+  Donec, iter liquidum volucri rapiente carina,
+  Consumsit visus pontus, tellusque recessit.
+    At Poenus belli curis avertere amorem
+  Adparat, et repetit properato moenia gressu.
+  Quae dum perlustrat, crebroque obit omnia visu,                  160
+  Tandem sollicito cessit vis dura labori,
+  Belligeramque datur somno componere mentem.
+    Tum pater omnipotens gentem exercere periclis
+  Dardaniam, et fama saevorum tollere ad astra
+  Bellorum meditans, priscosque referre labores,                   165
+  Praecipitat consulta viri; segnemque quietem
+  Terret, et inmissa rumpit formidine somnos.
+  Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram
+  Aligero lapsu portabat jussa parentis.
+  Nec mora: mulcentem securo membra sopore                         170
+  Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris:
+  "Turpe duci totam somno consumere noctem,
+  O rector Libyae; vigili stant bella magistro.
+  Jam maria effusas cernes turbare carinas,
+  Et Latiam toto pubem volitare profundo,                          175
+  Dum lentus coepti terra cunctaris Ibera.
+  Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus,
+  Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos?
+  En age, si quid inest animo par fortibus ausis,
+  Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem:                  180
+  Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum:
+  Victorem ante altae statuam te moenia Romae."
+    Jamque videbatur dextram injectare, graduque
+  Laetantem trahere in Saturnia regna citato;
+  Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras                  185
+  Exterrent saevis a tergo sibila linguis;
+  Ingentique metu Divum praecepta paventi
+  Effluxere viro, et turbatus lumina flectit.
+  Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto
+  Contorta amplexu, tractasque per invia rupes,                    190
+  Ater letifero stridebat turbine serpens.
+  Quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos,
+  Et geminum lapsu sidus circumligat anguis:
+  Inmani tantus fauces diducit hiatu,
+  Adtollensque caput nimbosis montibus aequat.                     195
+  Congeminat sonitus rupti violentia caeli,
+  Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet.
+  Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altae
+  Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras
+  Miscuerat lucem somno Deus) ardua quae sit,                      200
+  Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra
+  Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu.
+  Cui gelidis almae Cyllenes editus antris:
+  "Bella vides optata tibi: te maxima bella,
+  Te strages nemorum, te moto turbida caelo                        205
+  Tempestas, caedesque virum, magnaeque ruinae
+  Idaei generis, lacrimosaque fata sequuntur.
+  Quantus per campos populatis montibus actas
+  Contorquet silvas squalenti tergore serpens,
+  Et late humectat terras spumante veneno:                         210
+  Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro
+  Involves bello Italiam, tantoque fragore
+  Eruta convulsis prosternes oppida muris."
+    His aegrum stimulis liquere Deusque soporque:
+  It membris gelidus sudor; laetoque pavore                        215
+  Promissa evolvit somni, noctemque retractat.
+  Jamque Deum regi Martique sub omine fausto
+  Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro
+  Placatus meritis monitor Cyllenius aris.
+  Extemplo edicit convellere signa, repensque                      220
+  Castra quatit clamor permixtis dissona linguis.
+    Prodite, Calliope, famae, quos horrida coepta
+  Excierint populos, tulerintque in regna Latini;
+  Et quas indomitis urbes armarit Iberis,
+  Quasque Paraetonio glomerarit litore turmas                      225
+  Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos,
+  Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam
+  Saevior it trucibus tempestas acta procellis;
+  Nec bellum raptis tam dirum mille carinis
+  Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem.                   230
+    Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes,
+  Membra levis, celsique decus fraudata superbum
+  Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos
+  Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique
+  Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque                       235
+  Cingere inadsuetum; et rubrae velamine vestis
+  Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem.
+  His rector fulgens ostro super altior omnes
+  Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu
+  Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis.                  240
+    Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis,
+  Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsae.
+  Tum, quae Sicanio praecinxit litora muro,
+  In clipei speciem curvatis turribus, Aspis.
+  Sed dux in sese converterat ora Sychaeus,                        245
+  Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore
+  Maternum inplebat genus, et resonare superbo
+  Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore.
+    Adfuit undosa cretus Berenicide miles,
+  Nec tereti dextras in pugnam armata dolone                       250
+  Destituit Barce sitientibus arida venis.
+  Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis
+  Battiadas pravos fidei stimulavit in arma.
+  Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam,
+  Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes.                      255
+    Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis,
+  Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos,
+  Et Tingin rapido mittebat ab aequore Lixus.
+  Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo,
+  Quaeque procul cavit non aequos Ruspina fluctus,                 260
+  Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus.
+  Ducit tot populos ingens et corpore et armis,
+  Herculeam factis servans ac nomine famam,
+  Antaeus, celsumque caput super agmina tollit.
+    Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo,                    265
+  Qui magneta secant: solis honor ille metalli,
+  Intactum chalybem vicino ducere saxo.
+  His simul, inmitem testantes corpore solem,
+  Exusti venere Nubae: non aerea cassis,
+  Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus;                      270
+  Tempora multiplici mos est defendere lino,
+  Et lino munire latus, scelerataque succis
+  Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno.
+  Tum primum castris Phoenicum tendere ritu
+  Cinyphii didicere Macae: squalentia barba                        275
+  Ora viris, humerosque tegunt velamine capri
+  Saetigero; panda manus est armata cateia.
+  Versicolor contra caetra, et falcatus ab arte
+  Ensis Adyrmachidis, ac laevo tegmina crure.
+  Sed mensis asper populus, victuque maligno:                      280
+  Nam calida tristes epulae torrentur arena.
+  Quin et Massyli fulgentia signa tulere,
+  Hesperidum veniens lucis domus ultima terrae.
+  Praefuit intortos demissus vertice crines
+  Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas,                    285
+  Atque inter frondes revirescere viderat aurum.
+    Vos quoque desertis in castra mapalibus itis,
+  Misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum,
+  Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras.
+  Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva                290
+  Mos, atque errantes circumvectare penates.
+  Hinc mille alipedes turmae, velocior Euris
+  Et doctus virgae sonipes, in castra ruebant.
+  Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet
+  Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber                           295
+  Nare sagax e calle feras, perterrita late
+  Agmina praecipitant volucres formidine cervi.
+  Hos agit haud laeto vultu, nec fronte serena,
+  Asbytes nuper caesae germanus, Acherras.
+    Marmaridae, medicum vulgus, strepuere catervis;                300
+  Ad quorum cantus serpens oblita veneni,
+  Ad quorum tactum mites jacuere cerastae.
+  Tum, chalybis pauper, Banjurae cruda juventus,
+  Contenti parca durasse hastilia flamma,
+  Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis.                   305
+  Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis,
+  Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis;
+  Tanta fuga est! certant pennae, campumque volatu
+  Quum rapuere, pedum frustra vestigia quaeras.
+  Spectati castris, quos succo nobilis arbor                       310
+  Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca.
+  Quique atro rabidas effervescente veneno
+  Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis.
+  Fama docet, caesae rapuit quum Gorgonis ora
+  Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem;                       315
+  Inde Medusaeis terram exundasse chelydris.
+  Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes,
+  Neritia Meninge satus, cui tragula semper
+  Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram.
+  Hinc coit aequoreus Nasamon, invadere fluctu                     320
+  Audax naufragia, et praedas avellere ponto:
+  Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis,
+  Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha
+  Invento primam Libyen perfudit olivo.
+    Nec non totus adest vesper, populique reposti.                 325
+  Cantaber ante omnes, hiemisque aestusque famisque
+  Invictus, palmamque ex omni ferre labore.
+  Mirus amor populo, quum pigra incanuit aetas,
+  Inbelles jam dudum annos praevertere saxo,
+  Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis                 330
+  Lucis causa sita, et damnatum vivere paci.
+    Venit et Aurorae lacrimis perfusus in orbem
+  Diversum, patrias fugit quum devius oras,
+  Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr.
+  His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem,                    335
+  Aut inconcusso glomerat vestigia dorso,
+  Aut molli pacata celer rapit esseda collo.
+  Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer
+  Metiri, jaculove extendere praelia Mauro.
+    Venere et Celtae sociati nomen Iberis.                         340
+  His pugna cecidisse decus, corpusque cremari
+  Tale nefas: caelo credunt Superisque referri,
+  Inpastus carpat si membra jacentia vultur.
+    Fibrarum, et pennae, divinarumque sagacem
+  Flammarum misit dives Callaecia pubem,                           345
+  Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis,
+  Nunc, pedis alterno percussa verbere terra,
+  Ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras.
+  Haec requies ludusque viris, ea sacra voluptas.
+  Cetera femineus peragit labor: addere sulco                      350
+  Semina, et inpresso tellurem vertere aratro
+  Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum,
+  Callaici conjux obit inrequieta mariti.
+  Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis
+  Extractum lustris; primo Viriathus in aevo,                      355
+  Nomen Romanis factum mox nobile damnis.
+    Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra,
+  Aut Vasco, insuetus galeae, ferre arma morati.
+  Non, quae Dardanios post vidit, Ilerda, furores,
+  Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem,                 360
+  Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena.
+  Jamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma,
+  Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto:
+  Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo,
+  Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo;                     365
+  Et quos nunc Gravios violato nomine Graium
+  Oeneae misere domus Aetolaque Tyde.
+  Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto,
+  Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem
+  Vitifera, et Latio tantum cessura Lyaeo.                         370
+  Hos inter clara thoracis luce nitebat
+  Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis
+  Atque altrix celsa mittebat Saetabis arce,
+  Saetabis et telas Arabum sprevisse superba,
+  Et Pelusiaco filum componere lino.                               375
+  Mandonius populis, domitorque insignis equorum
+  Inperitat Caeso, et socio stant castra labore.
+    At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto.
+  Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit,
+  Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum,                380
+  Et Venerem occultam genitali concipit aura.
+  Sed non multa dies generi, properatque senectus,
+  Septimaque his stabulis longissima ducitur aestas.
+    At non Sarmaticos adtollens Uxama muros
+  Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma                  385
+  Haud aevi fragilis sonipes, crudoque vigore
+  Asper frena pati, aut jussis parere magistris.
+  Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum
+  Et rictu horrificant galeas; venatibus aevum
+  Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt.             390
+    Fulgent praecipuis Parnasia Castulo signis,
+  Et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal,
+  Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis,
+  Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra
+  Nebride, et arcano Maenas nocturna Lyaeo.                        395
+  Arganthoniacos armat Carteia nepotes.
+  Rex proavis fuit humani ditissimus aevi,
+  Ter denos decies emensus belliger annos.
+  Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo,
+  Et Munda, Emathios Italis paritura labores:                      400
+  Nec decus auriferae cessavit Corduba terrae.
+  Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys,
+  Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris,
+  Aequales aevi; genuit quos ubere ripa
+  Palladio Baetis umbratus cornua ramo.                            405
+    Talia Sidonius per campos agmina ductor
+  Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis,
+  Qua visu comprendere erat, fulgentia signa,
+  Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat.
+  Non aliter, quoties perlabitur aequora curru,                    410
+  Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn
+  Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris
+  Nereidum chorus, et sueto certamine nandi
+  Candida perspicuo connectunt brachia ponto.
+    At Pyrenaei frondosa cacumina montis                           415
+  Turbata Poenus terrarum pace petebat.
+  Pyrene celsa nimbosi verticis arce
+  Divisos Celtis late prospectat Iberos,
+  Atque aeterna tenet magnis divortia terris.
+  Nomen Bebrycia duxere a virgine colles,                          420
+  Hospitis Alcidae crimen; qui, sorte laborum
+  Geryonae peteret quum longa tricorporis arva,
+  Possessus Baccho, saeva Bebrycis in aula
+  Lugendam formae sine virginitate reliquit
+  Pyrenen, letique Deus, si credere fas est,                       425
+  Causa fuit leti miserae Deus: edidit alvo
+  Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras,
+  Confestim dulces liquit turbata penates.
+  Tum noctem Alcidae solis plangebat in antris,
+  Et promissa viri silvis narrabat opacis;                         430
+  Donec moerentem ingratos raptoris amores,
+  Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem
+  Diripuere ferae: laceros Tirynthius artus,
+  Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens
+  Palluit invento dilectae virginis ore.                           435
+  At voce Herculea percussa cacumina montis
+  Intremuere jugis: moesto clamore ciebat
+  Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum
+  Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit,
+  Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo,                 440
+  Defletumque tenent montes per secula nomen.
+    Jamque per et colles, et densos abjete lucos
+  Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae.
+  Inde ferox quaesitum armis per inhospita rura
+  Volcarum populatur iter, tumidique minaces                       445
+  Adcedit Rhodani festino milite ripas.
+  Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali
+  Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem
+  Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos,
+  Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo.                    450
+  Auget opes stanti similis, tacitoque liquore
+  Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis
+  Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva
+  Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen.
+  Invadunt alacres inimicum pontibus amnem:                        455
+  Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur,
+  Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis.
+  Fluminea sonipes religatus ducitur alno,
+  Bellua nec retinet tardante Libyssa timore:
+  Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum                   460
+  Connexas operire trabes, ac ducere in altum
+  Paulatim ripae resolutis aggere vinclis.
+  At gregis inlapsu fremebundo territus acris
+  Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis
+  Torsit arenoso minitantia murmura fundo.                         465
+    Jamque Tricastinis intendit finibus agmen,
+  Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit.
+  Turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum
+  Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus,
+  Avulsas ornos, et adesi fragmina montis                          470
+  Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis,
+  Ac vada translato mutat fallacia cursu,
+  Non pediti fidus, patulis non puppibus aequus:
+  Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis
+  Corpora multa virum spumanti vertice torquens,                   475
+  Inmersit fundo laceris deformia membris.
+    Sed jam praeteritos ultra meminisse labores
+  Conspectae propius demsere paventibus Alpes.
+  Cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta
+  Atque aevi glaciem cohibent: riget ardua montis                  480
+  Aetherei facies, surgentique obvia Phoebo,
+  Duratas nescit flammis mollire pruinas.
+  Quantum Tartareus regni pallentis hiatus
+  Ad manes imos atque atrae stagna paludis
+  A supera tellure patet: tam longa per auras                      485
+  Erigitur tellus, et caelum intercipit umbra.
+  Nullum ver usquam, nullique aestatis honores:
+  Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur
+  Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes
+  Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos.                   490
+  Jam cuncti flatus ventique furentia regna
+  Alpina posuere domo: caligat in altis
+  Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes.
+  Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti,
+  Ossaque cum Pelio, cumque Haemo cesserit Othrys.                 495
+  Primus inexpertas adiit Tirynthius arces:
+  Scindentem nubes, frangentemque ardua montis
+  Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis
+  Intemerata gradu magna vi saxa domantem.
+    At miles dubio tardat vestigia gressu,                         500
+  Inpia ceu sacros in fines arma per orbem,
+  Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent.
+  Contra quae ductor (non Alpibus ille, nec ullo
+  Turbatus terrore loci; sed languida monstris
+  Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem):                 505
+  "Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis,
+  Post belli decus atque acies, dare terga nivosis
+  Montibus, et segnes submittere rupibus arma?
+  Nunc, o! nunc, socii, dominantis moenia Romae
+  Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen.                 510
+  Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim."
+  Nec mora: commotum promissis ditibus agmen
+  Erigit in collem, et vestigia linquere nota
+  Herculis edicit magni, crudisque locorum
+  Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle.                    515
+  Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus
+  Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes.
+  Tum, qua durati concreto frigore collis
+  Lubrica frustratur canenti semita clivo,
+  Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu                     520
+  Nix resoluta viros, altoque e culmine praeceps
+  Humenti turmas operit delapsa ruina.
+  Interdum adverso glomeratas turbine Corus
+  In media ora nives fuscis agit horridus alis:
+  Aut rursum inmani stridens avulsa procella                       525
+  Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem
+  Contorto rotat in nubes sublimia flatu.
+  Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi,
+  Erexere gradum, crescit labor: ardua supra
+  Sese aperit fessis, et nascitur altera moles,                    530
+  Unde nec edomitos exsudatosque labores
+  Respexisse libet; tanta formidine plana
+  Exterrent repetita oculis, atque una pruinae
+  Canentis, quacumque datur permittere visus,
+  Ingeritur facies. Medio sic navita ponto,                        535
+  Quum dulces liquit terras, et inania nullos
+  Inveniunt ventos securo carbasa malo,
+  Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis
+  Aequoribus fessus renovat sua lumina caelo.
+    Jamque, super clades atque inportuna locorum,                  540
+  Inluvie rigidaeque comae squalore perenni
+  Horrida semiferi promunt e rupibus ora;
+  Atque effusa cavis exesi pumicis antris
+  Alpina invadit manus, adsuetoque vigore
+  Per dumos, notasque nives, atque invia pernix                    545
+  Clausum montivagis infestat cursibus hostem.
+  Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo
+  Infectae rubuere nives: hic, nescia vinci,
+  Paulatim glacies sedit tepefacta cruore;
+  Dumque premit sonipes duro vestigia cornu,                       550
+  Ungula perfossis haesit comprensa pruinis.
+  Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt
+  Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus.
+  Bis senos soles, totidem per vulnera saevas
+  Emensi noctes, optato vertice sidunt,                            555
+  Castraque praeruptis suspendunt ardua saxis.
+    At Venus, ancipiti mentem labefacta timore,
+  Adfatur genitorem, et rumpit moesta querelas:
+  "Quis poenae modus, aut pereundi terminus, oro,
+  Aeneadis erit? et quando terrasque fretumque                     560
+  Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros
+  A te concessa Poenus parat urbe nepotes?
+  Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur
+  Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti.
+  Quo Trojae extremos cineres, sacramque ruinam,                   565
+  Assaracique larem, et Vestae secreta feramus,
+  Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est,
+  Exsilia errantes totum quaesisse per orbem?
+  Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?"
+    His Venus; et contra genitor sic deinde profatur:              570
+  "Pelle metus, neu te Tyriae conamina gentis
+  Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit
+  Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis
+  Mole viros spectare paro, atque expendere bello.
+  Gens ferri patiens, ac laeta domare labores,                     575
+  Paulatim antiquo patrum desuescit honori;
+  Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris,
+  Et semper famae sitiens, obscura sedendo
+  Tempora agit, mutum volvens inglorius aevum,
+  Sanguine de nostro populus, blandoque veneno                     580
+  Desidiae virtus paulatim evicta senescit.
+  Magnae molis opus, multoque labore parandum,
+  Tot populos inter, soli sibi poscere regna.
+  Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum
+  Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro                      585
+  Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus,
+  Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis.
+  Hi tantum parient Latio per vulnera regnum,
+  Quod luxu, et multum mutata mente nepotes
+  Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus,                 590
+  Qui Poenum revocet patriae, Latioque repulsum
+  Ante suae muros Carthaginis exuat armis.
+  Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aevo.
+  Exin se Curibus virtus caelestis ad astra
+  Efferet, et sacris augebit nomen Iulis                           595
+  Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino.
+  Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen,
+  Inque Caledonios primus trahet agmina lucos:
+  Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros,
+  Palmiferamque senex bello domitabit Idumen.                      600
+  Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna,
+  Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores.
+  Tum juvenis, magno praecellens robore mentis,
+  Excipiet patriam molem, celsusque feretur,
+  Aequatum imperio tollens caput: hic fera gentis                  605
+  Bella Palaestinae primo delebit in aevo.
+  At tu transcendes, Germanice, facta tuorum,
+  Jam puer auricomo praeformidate Batavo.
+  Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes:
+  Sacrilegas inter flammas servabere terris;                       610
+  Nam te longa manent nostri consortia mundi.
+  Huic laxos arcus olim Gangetica pubes
+  Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras.
+  Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem,
+  Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos.                        615
+  Idem, indignantem transmittere Dardana signa,
+  Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum.
+  Quin et Romuleos superabit voce nepotes,
+  Quis erit eloquio partum decus: huic sua Musae
+  Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus,              620
+  Et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur.
+  Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis,
+  Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe,
+  Et junget nostro templorum culmina caelo.
+  Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas                       625
+  Imperio terras patrio rege. Tarda senectam
+  Hospitia excipient caeli, solioque Quirinus
+  Concedet, mediumque parens fraterque locabunt:
+  Siderei juxta radiabunt tempora nati."
+    Dum pandit seriem venturi Juppiter aevi,                       630
+  Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis,
+  Lapsantem dubio devexa per invia nisu
+  Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat.
+  Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci
+  Praerupto turbant, et cautibus obvia rupes.                      635
+  Stant clausi, moerentque moras et dura viarum;
+  Nec refovere datur torpentia membra quiete.
+  Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis
+  Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos.
+  Jamque ubi nudarunt silva densissima montis,                     640
+  Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem
+  Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro
+  Dat gemitum putris resoluto pondere moles,
+  Atque aperit fessis antiqui regna Latini.
+  His tandem ignotas transgressus casibus Alpes,                   645
+  Taurinis ductor statuit tentoria campis.
+    Interea, voces Jovis atque oracula portans,
+  Emensis aderat Garamantum laetus arenis
+  Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante:
+  "Maxime Belide, patriis qui moenibus arces                       650
+  Servitium dextra, Libycas penetravimus aras.
+  Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis:
+  Nos paene aequoribus tellus violentior hausit.
+  Ad finem caeli medio tenduntur ab orbe
+  Squalentes campi: tumulum natura negavit                         655
+  Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens
+  Construxit turbo, inpacta glomeratus arena:
+  Vel si, perfracto populatus carcere terras,
+  Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus
+  Invasere truces capientem praelia campum,                        660
+  Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes.
+  Has observatis valles enavimus astris:
+  Namque dies confundit iter; peditemque profundo
+  Errantem campo, et semper media arva videntem,
+  Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis.                        665
+  Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna
+  Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus,
+  Exceptos hospes tectis inducit Arisbas.
+  Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha,
+  Quae nascente die, quae deficiente tepescit,                     670
+  Quaeque riget, medius quum sol adcendit Olympum,
+  Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris.
+  Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas
+  Ostentat senior, laetaque ita mente profatur:
+  "Has umbras nemorum, et connexa cacumina caelo,                  675
+  "Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora.
+  "Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem,
+  "In gremio Thebes geminas sedisse columbas?
+  "Quarum, Chaonias pennis quae contigit oras,
+  "Inplet fatidico Dodonida murmure quercum.                       680
+  "At quae, Carpathium super aequor vecta, per auras
+  "In Libyen niveis tranavit concolor alis,
+  "Hanc sedem templo Cythereia condidit ales:
+  "Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos,
+  "Ductore electo gregis, (admirabile dictu!)                      685
+  "Lanigeri capitis media inter cornua perstans
+  "Marmaricis ales populis responsa canebat.
+  "Mox subitum nemus atque annoso robore lucus
+  "Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus,
+  "A prima venere die: prisco inde pavore                          690
+  "Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris."
+  Dumque ea miramur, subito stridore tremendum
+  Inpulsae patuere fores, majorque repente
+  Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos
+  Effulgens nivea, et populi concurrere certant.                   695
+  Inde ubi mandatas effudi pectore voces,
+  Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro
+  Conlisis trabibus volvuntur murmura luco,
+  Ac major nota jam vox prorumpit in auras:
+  "Tenditis in Latium, belloque agitare paratis                    700
+  "Assaraci prolem, Libyes: coepta aspera cerno,
+  "Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram
+  "In latus Hesperium flammam exspirare furentes
+  "Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora.
+  "Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati                       705
+  "Deposcis, claroque ferox das vela labori,
+  "Invade Aetoli ductoris Iapyga campum:
+  "Sidonios augebis avos, nullique relinques,
+  "Altius Ausoniae penetrare in viscera gentis;
+  "Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna.                     710
+  "Nec ponet pubes unquam Saturnia curam,
+  "Dum carpet superas in terris Hannibal auras.""
+    Talia portabat laetis oracula Bostar,
+  Inplebatque viros pugnae propioris amore.
+
+
+
+
+LIBER QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici
+ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe
+et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque
+animo bellum comparatur; 1-38.
+
+Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem
+sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis
+consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens
+ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55.
+
+Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89.
+
+Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad praelium
+se expediunt; 90-100.
+
+Primus omnium Bogus auspex, ex laeto prodigio certam victoriae spem
+augurans, telum in Romanos emittit; 101-142.
+
+Quo facto in prima Poenorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo,
+qui magnam hostium stragem edit; 143-188.
+
+Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215.
+
+Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter
+propulsat Scipio consul, qui ingenti eos caede prosternit; 216-247.
+
+Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum
+provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299.
+
+Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus,
+equites Poenorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio
+utrimque eventu pugnatur; 300-323.
+
+Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum
+caedit; 324-354.
+
+Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas
+acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt;
+355-400.
+
+Mox foedam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes
+inruit; 401-416.
+
+Praesentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove
+missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante,
+per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem,
+gravi vulnere saucium, in conspectu Poenorum, admiratione tam egregii
+spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479.
+
+Noctis interventu praelium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio
+tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti
+inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul,
+compositis Siciliae rebus, collegae conjungitur; 480-497.
+
+Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra
+communit; et, ne quod rei gerendiae praemitteret tempus, hostes ad novam
+pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriaeque cupidus, non
+detrectat; 498-524.
+
+Magna tum caede ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt,
+ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter
+cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive,
+nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur;
+525-597.
+
+Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident,
+quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis
+necant; 598-621.
+
+Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet
+vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio
+venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637.
+
+Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas
+effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris
+motus, praesenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis
+undarum coercetur; 638-697.
+
+Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romae C. Flaminius,
+vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad
+intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721.
+
+Laetus hic nuntius a Junone, in deum praesidem Trasymeni lacus conversa,
+ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire
+conatur, et, vi tempestatis in paludibus, praeter homines et jumenta,
+altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra
+locat; 722-762.
+
+Dum haec in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et
+sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt;
+sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio
+permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807.
+
+Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem
+deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse
+vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit;
+808-829.
+
+
+  Fama per Ausoniae turbatas spargitur urbes,
+  Nubiferos montes, et saxa minantia caelo
+  Adcepisse jugum, Poenosque per invia vectos;
+  Aemulaque Herculei jactantem facta laboris
+  Descendisse ducem: diros canit inproba motus,                      5
+  Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro
+  Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces.
+  Adstruit auditis, docilis per inania rerum
+  Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres
+  Bellorum raptim curas; subitusque per omnem                       10
+  Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque.
+  Pila novant, ac detersa rubigine saevus
+  Induitur ferro splendor; niveumque repostae
+  Instaurant galeae coni decus: hasta juvatur
+  Amento; revocantque nova fornace bipennes.                        15
+  Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas
+  Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax.
+  Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum
+  Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem.
+  Nec vero muris, quibus est luctata vetustas,                      20
+  Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque
+  Retractant turres, edit quas longior aetas.
+  Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis
+  Et fidos certant obices arcessere silva:
+  Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister                    25
+  Praecipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis.
+  Deseruere larem: portant cervicibus aegras
+  Adtoniti matres, ducentesque ultima fila
+  Grandaevos rapuere senes: tum crine soluto
+  Ante agitur conjux; dextra laevaque trahuntur                     30
+  Parvi, non aequo comitantes ordine, nati.
+  Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor.
+    At Patres, quanquam exterrent inmania coepta,
+  Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa
+  Decepere, tamen crudam contra aspera mentem                       35
+  Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis
+  Ad decus, et dextra memorandum condere nomen,
+  Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis.
+    Sed Libyae ductor tuto fovet agmina vallo,
+  Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos;                     40
+  Solandique genus, laetis ostentat ad Urbem
+  Per campos superesse viam, Romamque sub ictu.
+  At non et rerum curas, consultaque belli
+  Stare probat, solusque nequit perferre quietem.
+  Armiferae quondam prisca inter tempora gentes                     45
+  Ausonium invasere latus, sedesque beatas,
+  Et metui peperere manu: mox inpia bella
+  Tarpeius pater et capti sensere Quirites.
+  Hic dum sollicitat donis, et inania corda
+  Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit;                     50
+  Jam consul, volucri pervectus litora classe,
+  Scipio Phocaicis sese referebat ab oris;
+  Ingentesque duces, pelagi terraeque laborem
+  Diversum emensos, propiora pericula vallo
+  Jungebant, magnaeque aderant primordia cladis.                    55
+  Namque ut, conlatis admoto consule castris,
+  Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris
+  Adcensae viso poscebant hoste cohortes;
+  Debellata procul, quaecumque vocantur Iberis,
+  Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor                         60
+  Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem
+  Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum,
+  Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum
+  Amphitryoniadae fuerit labor, isse sub armis
+  Poenorum turmas, equitemque per ardua vectum                      65
+  Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes.
+    Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul:
+  "Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis
+  Cautibus, atque aegre torpentia membra trahentem.
+  En age, qui sacros montes, rupesque profundas                     70
+  Transiluit, discat, quanto stat celsius arce
+  Herculea vallum; et majus sit, scandere colles,
+  An vestros rupisse globos: det inania famae,
+  Dum magna fuso pugna, retroque ruenti,
+  Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum                 75
+  Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines
+  Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa.
+  Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum
+  Carthago, anne eadem mittat, quae, mersa sub aequor,
+  Aegates inter vasto jacet obruta ponto."                          80
+    Haec ait, atque agmen Ticini flectit ad undas.
+  Caeruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso
+  Perspicuus servat turbari nescia fundo,
+  Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem.
+  Vix credas labi; ripis tam mitis opacis                           85
+  Argutos inter volucrum certamine cantus,
+  Somniferam ducit lucenti gurgite lympham.
+    Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris
+  Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas.
+  Explorare locos consul, collisque propinqui                       90
+  Ingenium, et campis quae sit natura, parabat.
+  Par studium Poeno, similesque in pectore curae.
+  Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis.
+    Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes,
+  Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro                 95
+  Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer
+  Vincentum lituos hinnitus saevit equorum:
+  Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque.
+  Ambobus velox virtus, geminusque cupido
+  Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors.                  100
+    Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu,
+  Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo;
+  Quum subitum liquida, non ullis nubibus, aethra
+  Augurium mentes oculosque ad sidera vertit.
+  Accipiter, medio tendens a limite solis,                         105
+  Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones,
+  Turbabat violentus aves; atque unguibus idem,
+  Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alae,
+  Ter quinas dederat saeva inter vulnera leto.
+  Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor                    110
+  Gliscere; et urgebat trepidam jam caede priorum,
+  Incertamque fugae, pluma labente, columbam;
+  Donec Phoebeo veniens Jovis ales ab ortu
+  In tenues tandem nubes dare terga coegit.
+  Tum victrix laetos signa ad Romana volatus                       115
+  Convertit; prolesque ducis qua parte decora
+  Scipio quassabat puerilibus arma lacertis,
+  Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae
+  Perstringens conum galeae, se reddidit astris.
+    Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes                  120
+  Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra):
+  "Poene, bis octonos Italis in finibus annos,
+  Audaci similis volucri, sectabere pubem
+  Ausoniam, multamque feres cum sanguine praedam:
+  Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna                     125
+  Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum:
+  Adsis o, firmesque tuae, Pater, alitis omen.
+  Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu
+  Mentitur superos praepes, postrema subactae
+  Fata, puer, Libyae, et majus Carthagine nomen."                  130
+    Contra laeta Bogus Tyrio canit omina regi,
+  Et faustum accipitrem, caesasque in nube volucres
+  Aeneadis cladem et Veneris portendere genti.
+  Tum dictis comitem contorquet primus in hostes,
+  Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam.                   135
+  Illa volans patuli longe per inania campi
+  Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas,
+  Dum primae decus adfectat decerpere pugnae,
+  Obvia quadrupedis praeceps Catus ora tulisset.
+  Sic elanguescens, ac jam casura, petitum                         140
+  Invenit vulnus, caedemque adcepit ab hoste
+  Cornus, et oblatae stetit inter tempora frontis.
+  Incurrunt acies, magnoque fragore per aequor
+  Suspendunt cuncti frenis sublime reductos
+  Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras                    145
+  It sonipes, rapidaque volans per aperta procella
+  Tenuia vix summo vestigia pulvere signat.
+  Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala
+  Arietat in primos, obicitque inmania membra.
+  Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat                    150
+  Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat;
+  Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro
+  Pensantes aurum Celtas umbone gerebat.
+  Colla viri fulvo radiabant lactea torque,
+  Auro virgatae vestes, manicaeque rigebant                        155
+  Ex auro, et simili vibrabat crista metallo.
+    Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum
+  Prima phalanx; spissaeque ruunt conferta per arma
+  Undae Boiorum: sociata examina densent
+  Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum                       160
+  Pectoribus toto volvuntur corpora campo.
+  Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum
+  Lubrica belligerae sorbet vestigia turmae.
+  Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu,
+  Et circumvolitans tetros a sanguine rores                        165
+  Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore.
+  Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori
+  Purpureo moriens victricia sanguine tingis.
+  Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in praelia mentes
+  Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu,                     170
+  Haesit barbaricum sub anhelo gutture telum,
+  Et clausit raucum letali vulnere murmur.
+  At sonus, extremo morientis fusus ab ore,
+  Flexa pererravit mutis jam cornua labris.
+  Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo;                      175
+  Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta,
+  Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque
+  Dum petit, ac laevo meditatur fallere gyro,
+  Hasta viri femur et pariter per anhela volantis
+  Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem.                180
+  Idem, sanguinea Venuli cervice revellens,
+  Sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo;
+  Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino,
+  Egregium Ausoniae decus, ac memorabile nomen,
+  Si dent fata moras, aut servent foedera Poeni.                   185
+  Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello
+  Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum,
+  Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus.
+    Nec locus est Tyriis belli, pugnaeve, sed omnem
+  Celticus inplevit campum furor: inrita nulli                     190
+  Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum.
+  Hic inter trepidos inmane Quirinius audens,
+  Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat
+  Rebus in adversis exceptum pectore letum,
+  Cuspide flammat equum, ac dispergit gaesa lacerto;               195
+  Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro
+  Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis,
+  Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso
+  Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus.
+  Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor                       200
+  Caesariem crinemque tibi, Gradive, vovebat
+  Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum.
+  Sed Parcae intonsa non exaudita voventem
+  Ad Manes traxere coma: per candida membra
+  It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit.                     205
+  At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus
+  Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem,
+  Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti
+  Adnectunt nervi, decisaque vulnere laeva
+  Laxatis paulum moribunda pependit habenis;                       210
+  Dumque micans tremulo conatu lora retentat,
+  Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos.
+  Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque
+  Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti
+  Ora viri, patrio Divos clamore salutat.                          215
+    Dumque ea Gallorum populi dant funera campo,
+  Adcitas propere castris in praelia consul
+  Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem,
+  Candenti sublimis equo: trahit undique lectum
+  Divitis Ausoniae juvenem, Marsosque, Coramque,                   220
+  Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum,
+  Et Gradivicolam celso de colle Tudertem,
+  Indutosque simul gentilia lina Faliscos;
+  Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris
+  Pomifera arva creant Anienicolae Catilli;                        225
+  Quosque in praegelidis duratos Hernica rivis
+  Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini.
+  Ibant in Martem terrae dominantis alumni,
+  Damnati Superis, nec jam reditura juventus.
+  Scipio, qua medius pugnae vorat agmina vertex,                   230
+  Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum
+  Inferias caesis mactat Labarumque Padumque,
+  Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum,
+  Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu.
+  Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato:                       235
+  Nam dum frena ferox objecto corpore prensat,
+  Atque aequat celsus residentis consulis ora
+  Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis,
+  Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens
+  Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat,                   240
+  Ictu quadrupedis fulva porrectus arena
+  Elisa incussis amisit calcibus ora.
+  Perfurit Ausonius turbata per aequora ductor,
+  Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo
+  Icarium fundo victor mare; navita vasto                          245
+  Jactatur sparsus lacerata classe profundo,
+  Cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas.
+    Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis,
+  Armat contemtu mentem necis: horrida barba
+  Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis                      250
+  Albet, et adfuso squalent a pulvere crines.
+  Invadit Tarium, vicino consule pugnas
+  Miscentem, saevisque virum circumtonat armis.
+  Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos
+  Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore                     255
+  Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris.
+  Longa cruor sparso linquit vestigia campo,
+  Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat.
+  Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat
+  Ulcisci consul manes, quum dira per auras                        260
+  Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit,
+  Haud notum vultu: surgit violentior ira
+  Comminus, atque oculos optato in corpore figit.
+  Tum, stimulans grato plausae cervicis honore,
+  Cornipedem adloquitur: "vulgum Martemque minorem                 265
+  Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne
+  Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi praemia pono
+  Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta,
+  Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis."
+  Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat                           270
+  In pugnam, ac vacuo poscebat praelia campo.
+  Nec detrectantem par ira adcenderat hostem.
+  Ut jussae cessere retro, spatiumque dederunt
+  Hinc atque hinc alae, et medio stetit aequore pugna:
+  Quantus Phlegraeis telluris alumnus in arvis                     275
+  Movit signa Mimas, et caelum exterruit armis;
+  Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur
+  Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras.
+  "Nemone incensae captaeque superfuit urbi,
+  Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma,                   280
+  Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;" et una
+  Contorquet nodis et obusto robore diram
+  Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum,
+  Ac nimio jactu servasse inprovida campi
+  Distantis spatium, propiorem transvolat hostem.                  285
+  Cui consul: "ferre haec umbris proavoque memento,
+  Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique
+  Haud licitum sacri Capitolia cernere montis."
+  Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam,
+  Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras                      290
+  Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis,
+  Atque altum tota metitur cuspide pectus.
+  Procumbit lata porrectus in arva ruina,
+  Et percussa gemit tellus ingentibus armis.
+  Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo,                    295
+  Pugnatura fretis subter caecisque procellis,
+  Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto.
+  Inmugit Nereus, divisaque caerula pulsu
+  Inlisum adcipiunt irata sub aequora montem.
+  Ductore amisso pedibus se credere Celtae:                        300
+  Una spes anima, tantusque pependerat ardor.
+  Ac veluti summo venator densa Picano
+  Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram
+  Inmittit passim dumosa per invia pestem;
+  Dum tacitas vires et flammam conligit ignis,                     305
+  Nigranti piceus sensim caligine vertex
+  Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo;
+  Mox subita in tanto lucent incendia monte.
+  Fit sonitus; fugere ferae, fugere volucres,
+  Atque ima longe trepidant in valle juvencae.                     310
+    At Mago, ut vertisse globos primumque laborem,
+  Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum
+  Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi
+  Adsiliunt frenis, infrenatique manipli.
+  Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis;                  315
+  Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas;
+  Aut illi dextros lunatis flexibus orbes,
+  Aut illi laevos sinuant in cornua gyros:
+  Texunt alterno glomerata volumina cursu,
+  Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt.                      320
+  Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos,
+  Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi
+  Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant.
+    Advolat aurato praefulgens murice ductor
+  Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque.                   325
+  Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem
+  Extulit, et magno percussit lumine campos,
+  Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit
+  Vertere terga pudor: nec leti cura decori,
+  Sed fugere infixum est, terraeque optantur hiatus.               330
+  Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris,
+  Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras
+  Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat
+  Desertas victrix valles, jamque ora reducto
+  Paulatim nudat rictu, ut praesentia mandens                      335
+  Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu.
+  Non illum Metabus, non illum celsior Ufens
+  Evasere tamen, quamvis hic alite planta,
+  Hic ope cornipedis totis ferretur habenis.
+  Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens                     340
+  Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite caeso
+  Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit.
+  Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque
+  Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro
+  Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando.                    345
+  Fit socius leti conjecta Massicus hasta,
+  Vitiferi sacro generatus vertice montis,
+  Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto
+  Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri,
+  Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas.                      350
+  Exoritur rabies caedum, ac vix tela furori
+  Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo,
+  Pesque pedem premit, et nutantes casside cristae
+  Hostilem tremulo pulsant conamine frontem.
+    Tergemini primam ante aciem fera praelia fratres               355
+  Miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce
+  Xanthippo felix uteri inter bella crearat.
+  Res Graiae, ductorque parens, ac nobile Amyclae
+  Nomen, et injectus Spartanis colla catenis
+  Regulus, inflabant veteri praecordia fama.                       360
+  Marte probare genus, factisque Lacona parentem
+  Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes
+  Taygeta, et tandem bellis innare subactis
+  Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi.
+  Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt                  365
+  Ausonii, totidem numero; quos miserat altis
+  Egeriae genitos inmitis Aricia lucis,
+  Aetatis mentisque pares: at non dabat ultra
+  Clotho dura lacus, aramque videre Dianae.
+  Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnae,                   370
+  Eumachus et Critias, et laetus nomine patris
+  Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones
+  Inter se furibunda movent, et murmure anhelo
+  Squalentes campos et longa mapalia complent:
+  Omnis in occultas rupes atque avia pernix                        375
+  Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso,
+  Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos;
+  Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento
+  Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus.
+  Haud secus Egeriae pubes, hinc Virbius acer,                     380
+  Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis.
+  Subsidens paulum perfossa proruit alvo
+  Albanum Critias (ast illi cuncta repente
+  Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu);
+  Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat                       385
+  Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis
+  Adnexam parmae decidit vulnere laevam,
+  Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu
+  Infelix manus, atque haesit labentibus armis.
+  Ultima restabat fusis jam palma duobus                           390
+  Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus
+  Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta,
+  Et tandem aequatae geminato funere pugnae.
+  Inde alterna viris transegit pectora mucro,
+  Inque vicem erepta posuerunt praelia vita.                       395
+  Felices leti, pietas quos addidit umbris!
+  Optabunt similes venientia secula fratres,
+  Aeternumque decus memori celebrabitur aevo;
+  Si modo ferre diem, serosque videre nepotes
+  Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo.                 400
+    At consul toto palantes aequore turmas
+  Voce tenet, dum voce viget: "quo signa refertis?
+  Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi
+  Si sors visa loci, pugnaeque lacessere frontem;
+  Post me state, viri, et pulsa formidine tantum                   405
+  Adspicite! has dextras capti genuere parentes.
+  Quo fugitis? quae spes victis? Alpesne petemus?
+  Ipsam turrigero portantem vertice muros
+  Credite submissas Romam nunc tendere palmas.
+  Natorum passim raptus, caedemque parentum,                       410
+  Vestalesque focos exstingui sanguine cerno.
+  Hoc arcete nefas!" Postquam inter talia crebro
+  Clamore obtusae crassoque a pulvere fauces,
+  Hinc laeva frenos, hinc dextra conripit arma,
+  Et latum objectat pectus, strictumque minatur                    415
+  Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem.
+    Quas acies alto genitor dum spectat Olympo,
+  Consulis egregii movere pericula mentem.
+  Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur:
+  "Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis,                    420
+  Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnae
+  Ardentem, oblitumque sui dulcedine caedum.
+  Siste ducem Libyae: nam plus petit inprobus uno
+  Consulis exitio, tota quam strage cadentum.
+  Praeterea (cernis) tenerae qui praelia dextrae                   425
+  Jam credit puer, atque annos transcendere factis
+  Molitur, longumque putat pubescere bello;
+  Te duce primitias pugnae, te magna magistro
+  Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem."
+    Haec rerum sator: at Mavors in praelia currus                  430
+  Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri
+  Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum
+  Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum
+  Sudatum thoraca capit, quassatque per auras
+  Titanum bello satiatam sanguinis hastam,                         435
+  Atque inplet curru campos: exercitus una
+  Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti
+  Innumerae facies, frenisque operata regendis
+  Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello.
+  Fertur ab inmenso tempestas horrida caelo,                       440
+  Nigrantesque globos et turbida nubila torquens
+  Involvit terras: quatitur Saturnia sedes
+  Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit,
+  Audito curru, fontique relabitur amnis.
+    Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes                      445
+  Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat,
+  Armorum spolium, et rorantia consulis ora.
+  Stabat Fortunae non cedere certus, et acri
+  Mole retorquebat crudescens caedibus hastas.
+  Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore                        450
+  Membra madent: cecidere jubae, gyroque per orbem
+  Artato, Garamas jaculis propioribus instat,
+  Et librat saeva trajectum cuspide ferrum.
+    Hic puer ut patrio defixum corpore telum
+  Conspexit, maduere genae, subitoque trementem                    455
+  Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit.
+  Bis conatus erat praecurrere fata parentis,
+  Conversa in semet dextra: bis transtulit iras
+  In Poenos Mavors: fertur per tela, per hostes
+  Intrepidus puer, et Gradivum passibus aequat.                    460
+  Continuo cessere globi, latusque repente
+  Adparet campo limes: metit agmina tectus
+  Caelesti clipeo, et sternit super arma jacentum
+  Corporaque auctorem teli, multasque paternos
+  Ante oculos animas, optata piacula, mactat.                      465
+  Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta,
+  Innixum cervice ferens humeroque parentem,
+  Emicat: adtonitae tanta ad spectacula turmae
+  Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis
+  Late cedit Iber: pietasque insignis et aetas                     470
+  Belligeris fecit miranda silentia campis.
+  Tum celso e curru Mavors, "Carthaginis arces
+  Exscindes, inquit, Tyriosque ad foedera coges.
+  Nulla tamen longo tanta exorietur in aevo
+  Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra,               475
+  Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt:
+  Sed nequeunt meliora dari." Tum nubila Mavors
+  Aetheraque, emenso terras jam sole, capessit,
+  Et fessas acies castris clausere tenebrae.
+    Condebat noctem devexo Cynthia curru,                          480
+  Fraternis adflata rotis, et ab aequore Eoo
+  Surgebant roseae media inter caerula flammae.
+  At consul tristis, campos Poenisque secundam
+  Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat.
+  Jamque dies rapti cursu navoque labore,                          485
+  Et medio abruptus fluitabat in amne solutis
+  Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen,
+  Eridani rapidas aderat quum Poenus ad undas.
+  Dumque vada et molles aditus, per devia flexo
+  Circuitu petit, et stagni languentia quaerit,                    490
+  Interdum rapta vicinis saltibus alno
+  Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem.
+  Ecce aderat, Trebiaeque simul vicina tenebat
+  Trinacrio adcitus per caerula longa Peloro,
+  Gracchorum proles, consul: gens inclita magno                    495
+  Atque animosa viro, multusque in imagine claris
+  Praefulgebat avus titulis bellique domique.
+    Nec Poeni, positis trans amnem in gramine castris,
+  Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum,
+  Increpitansque super ductor: "Quis tertius Urbi                  500
+  Jam superest consul? quaenam altera restat in armis
+  Sicania? en omnes Latiae, Daunique nepotum
+  Convenere manus: feriant nunc foedera mecum
+  Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant,
+  At tu, donata tela inter Martia luce,                            505
+  Infelix animae, sic, sic vivasque, tuoque
+  Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub aevi
+  Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt.
+  Pugnantem cecidisse meum est." Haec personat ardens:
+  Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis                       510
+  Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem.
+    Nec Latius vallo miles debere salutem
+  Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas.
+  Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto
+  Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes               515
+  Cassidis Auruncae cristas, humeroque refulget
+  Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno
+  Respectans clamore vocat, quaque obvia densos
+  Artat turba globos, rumpens iter aequore fertur.
+  Ut torrens celsi praeceps e vertice Pindi                        520
+  Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore
+  Avulsum montis volvit latus; obvia passim
+  Armenta, inmanesque ferae, silvaeque trahuntur;
+  Spumea saxosis clamat convallibus unda.
+    Non, mihi Maeoniae redeat si gloria linguae,                   525
+  Centenasque pater det Phoebus fundere voces,
+  Tot caedes proferre queam, quot dextera magni
+  Consulis, aut contra Tyriae furor edidit irae.
+  Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum
+  Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum,                      530
+  Alter in alterius fuderunt comminus ore.
+  Monte procelloso Murranum miserat Anxur,
+  Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo.
+  Ut primum insigni fulsit velamine consul,
+  Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus                     535
+  Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam,
+  Et summae figit tremebundam margine parmae.
+  Cui consul, namque ira coquit: "Pone, inprobe, quidquid
+  Restat in ore fero, et truncata fronte relucet."
+  Sic ait, intorquens directo turbine robur,                       540
+  Et dirum tota tramittit cuspide lumen.
+  Nec levior dextra generatus Hamilcare saevit:
+  Huic cadit infelix niveis Varenus in armis;
+  Mevanas Varenus, arat cui divitis uber
+  Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis                    545
+  Candentes gelido perfundit flumine tauros.
+  Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura
+  Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti.
+  Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus.
+  Hinc pila, hinc Libycae certant subtexere cornus                 550
+  Densa nube polum; quantumque interjacet aequi
+  Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt
+  Tela, nec artatis locus est in morte cadendi.
+    Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis
+  Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum                        555
+  Persultabat equo, mediosque invectus in hostes
+  Appula non vana torquebat spicula dextra.
+  Huic horret thorax Samnitis pellibus ursae,
+  Et galea annosi vallatur dentibus apri.
+  Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret                    560
+  In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum,
+  Hinc Mago, hinc saevus pariter videre Maharbal,
+  Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi
+  Invadunt trepidum gemina inter praelia taurum,
+  Nec partem praedae patitur furor: haud secus acer                565
+  Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto.
+  It stridens per utrumque latus Maurusia taxus:
+  Obvia tum medio sonuerunt spicula corde,
+  Incertumque fuit, letum cui cederet hastae.
+  Et jam, dispersis Romana per agmina signis,                      570
+  Palantes agit, ad ripas, miserabile! Poenus
+  Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat.
+    Tum Trebia infausto nova praelia gurgite fessis
+  Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas.
+  Haurit subsidens fugientum corpora tellus,                       575
+  Infidaque soli frustrata voragine sorbet;
+  Nec niti, lentoque datur convellere limo
+  Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci
+  Haerent devincti gressus, resolutaque ripa
+  Inplicat, aut caeca prosternit fraude paludis.                   580
+  Jamque alius super atque alius per lubrica surgens,
+  Dum sibi quisque viam per inextricabile litus
+  Praeripit, et putri luctatur cespite, lapsi
+  Obcumbunt, seseque sua pressere ruina.
+  Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta                    585
+  Dum parat, et celso connisus corpore prensat
+  Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis,
+  Contorta ripae pendens adfigitur hasta.
+  Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis,
+  Luctantemque vado permixta morte coercet.                        590
+  Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis;
+  Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora
+  Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem.
+  Enabat tandem medio vix gurgite pulcher
+  Irpinus, sociumque manus clamore vocabat;                        595
+  Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo
+  Inpulit asper equus, fessumque sub aequora mersit.
+    Adcumulat clades subito conspecta per undas
+  Vis elephantorum turrito concita dorso.
+  Namque vadis praeceps rapitur, ceu proruta cautes                600
+  Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem
+  Prae se pectore agit, spumantique incubat alveo.
+  Explorant adversa viros, perque aspera duro
+  Nititur ad laudem virtus interrita clivo.
+  Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem                       605
+  Et famae nudam inpatiens, "Spectabimur, inquit,
+  Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum.
+  Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis
+  Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta."
+  Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit                  610
+  Spicula saeva ferae, telumque in vulnere linquit.
+  Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum
+  Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso
+  Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro.
+  Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta,                     615
+  Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos
+  Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus.
+  Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso,
+  Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat,
+  Donec, consumtis longo certamine telis,                          620
+  Concidit, et clausit magna vada pressa ruina.
+    Ecce per adversum, quanquam tardata morantur
+  Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem
+  Scipio, et innumeris infestat caedibus hostem.
+  Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum                 625
+  Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas.
+  Mazaeus jaculo, Gestar prosternitur ense;
+  Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon.
+  Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum,
+  Et, quantum longo ferri tenuata rigore                           630
+  Procedit cuspis, per hiantia transigit ora.
+  Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes.
+  Nec leto quaesita quies: turgentia membra
+  Eridano Trebia, Eridanus dedit aequoris undis.
+  Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato.               635
+  Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum,
+  Fulvos aurifera servantes arbore ramos?
+    Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis;
+  Jamque ferox totum propellit gurgite fontem,
+  Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris                    640
+  Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens.
+  Sensit, et adcensa ductor violentius ira,
+  "Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas
+  Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis
+  Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam,                   645
+  Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas,
+  Inlabique Pado dabitur: quaenam ista repente
+  Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?"
+    Talia jactantem consurgens agger aquarum
+  Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit.                  650
+  Arduus adversa mole incurrentibus undis
+  Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem.
+  Nec non a tergo fluctus stridente procella
+  Spumeus inrorat summas adspergine cristas.
+  Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum                    655
+  Subducta tellure Deus; percussaque longe
+  Raucum saxa sonant; undaeque ad bella parentis
+  Excitae pugnant, et ripas perdidit amnis.
+  Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum
+  Adtollit cum voce caput: "Poenasne superbas                      660
+  Insuper, et nomen Trebiae delere minaris,
+  O regnis inimice meis? quot corpora porto
+  Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum,
+  Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui.
+  Caede, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur.             665
+  Adde modum dextrae, aut campis incumbe propinquis."
+    Haec, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto
+  Mulciber, obscurae tectus caligine nubis.
+  Ingravat ad caelum sublatis Scipio palmis:
+  "Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma,                  670
+  Talin' me leto tanta inter praelia nuper
+  Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra
+  Indignum est visum? redde o me, nate, periclis;
+  Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem,
+  Quam patriae fratrique probem." Tum percita dictis               675
+  Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem
+  Conjugis invicti vires: agit undique flammas
+  Dispersus ripis ignis, multosque per annos
+  Nutritas fluvio populatur fervidus umbras.
+  Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos                     680
+  Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis.
+  Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni;
+  Jam, solo restans trunco, dimisit in altum
+  Populus adsuetas ramis habitare volucres.
+  Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos                      685
+  Absorbet latices, saevoque urgente vapore
+  Siccus inarescit ripis cruor: horrida late
+  Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit
+  Tellus, ac stagnis altae sedere favillae.
+    Miratur pater aeternos cessare repente                         690
+  Eridanus cursus; Nympharumque intima maestus
+  Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra.
+  Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta
+  Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis:
+  Ter conrepta Dei crines nudavit arundo.                          695
+  Tum demum admissae voces et vota precantis,
+  Orantique datum ripas servare priores;
+  Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas
+  Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes.
+  At Poenus, multo fluvium veneratus honore,                       700
+  Gramineas undis statuit socialibus aras,
+  Nescius heu! quanto Superi majora moverent,
+  Et quos Ausoniae luctus, Trasymene, parares.
+    Boiorum nuper populos turbaverat armis
+  Flaminius, facilisque viro tum gloria belli,                     705
+  Corde levem atque astus inopem contundere gentem.
+  Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno.
+  Hunc, laevis Urbi genitum ad fatalia damna
+  Ominibus, parat imperio Saturnia fesso
+  Ductorem, dignumque virum veniente ruina.                        710
+  Inde ubi prima dies juris, clavumque regendae
+  Invasit patriae, ac sub nutu castra fuere;
+  Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem
+  Nescius, adcepit miserae si jura carinae,
+  Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis                  715
+  Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis
+  Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri.
+  Ergo agitur raptis praeceps exercitus armis
+  Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci
+  Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum                   720
+  Maeonios Italis permixta stirpe colonos.
+    Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur
+  Laude super tanta monitor Deus: omnia somni
+  Condiderant, aegrisque dabant oblivia curis,
+  Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui,                   725
+  Et madidae frontis crines circumdata fronde
+  Populea, stimulat subitis praecordia curis,
+  Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem.
+  "O felix famae, et Latio lacrimabile nomen,
+  Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset,                        730
+  Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus?
+  Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris.
+  Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti
+  Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum
+  Sanguinis, et patrias satiabis caedibus umbras.                  735
+  Nobis persolves meritos securus honores.
+  Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit
+  Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis."
+    His agitur monitis, et laetam numine pubem
+  Protinus aerii praeceps rapit aggere montis.                     740
+  Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo
+  Piniferum caelo miscens caput, Apenninus.
+  Condiderat nix alta trabes, et vertice celso
+  Canus apex structa surgebat ad astra pruina.
+  Ire jubet: prior exstingui labique videtur                       745
+  Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis.
+  Scandunt praerupti nimbosa cacumina saxi,
+  Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem.
+  Plana natant, putrique gelu liquentibus undis
+  Invia limosa restagnant arva palude.                             750
+  Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex
+  Saevitia quatitur caeli, manante per ora
+  Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes,
+  Optatum bene credit emi quocumque periclo
+  Bellandi tempus: non frontis parcit honori,                      755
+  Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur
+  In pretium belli dare, si victoria poscat;
+  Satque putat lucis, Capitolia cernere victor
+  Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem.
+  Talia perpessi tandem inter saeva locorum                        760
+  Optatos venere lacus; ubi deinde per arma
+  Sumeret amissi numerosa piacula visus.
+    Ecce autem Patres aderant Carthagine missi:
+  Causa viae non parva viris; nec laeta ferebant.
+  Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido,                  765
+  Poscere caede Deos veniam, ac flagrantibus aris
+  (Infandum dictu!) parvos inponere natos.
+  Urna reducebat miserandos annua casus,
+  Sacra Thoanteae ritusque imitata Dianae.
+  Cui fato sortique Deum de more petebat                           770
+  Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon.
+  Sed propior metus armati ductoris ab ira,
+  Et magna ante oculos stabat genitoris imago.
+    Asperat haec foedata genas, lacerataque crines,
+  Atque urbem complet maesti clamoris Imilce.                      775
+  Edonis ut Pangaea super trieteride mota
+  It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum.
+  Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres
+  Clamat, "Io conjux! quocumque in cardine mundi
+  Bella moves, huc signa refer: violentior hic est,                780
+  Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis
+  Urbis Dardaniae muris, vibrantia tela
+  Excipis intrepidus clipeo, saevamque coruscans
+  Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis.
+  Interea tibi prima domus atque unica proles                      785
+  Heu! gremio in patriae Stygias raptatur ad aras.
+  I nunc, Ausonios ferro populare penates,
+  Et vetitas molire vias! I, pacta resigna
+  Per cunctos jurata Deos! sic praemia reddit
+  Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores!                 790
+  Quae porro haec pietas, delubra adspergere tabo?
+  Heu primae scelerum causae mortalibus aegris,
+  Naturam nescire Deum! justa ite precari
+  Ture pio, caedumque feros avertite ritus.
+  Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro,                 795
+  Sit satis ante aras caesos vidisse juvencos;
+  Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque,
+  Me, me, quae genui, vestris absumite votis.
+  Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras?
+  An flendae magis Aegates, et mersa profundo                      800
+  Punica regna forent, olim si sorte cruenta
+  Esset tanta mei virtus praerepta mariti?"
+    Haec, dubios vario Divumque hominumque timore,
+  Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum,
+  Abnueret sortem, an superum pareret honori.                      805
+  Tum vero trepidare metu vix compos Imilce,
+  Magnanimi metuens inmitia corda mariti.
+    His avide auditis ductor sic deinde profatur:
+  "Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat
+  Hannibal aequatus Superis? quae praemia digna                    810
+  Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque
+  Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo
+  Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino.
+  At puer armorum et belli servabitur heres.
+  Spes, o nate, meae, Tyriarumque unica rerum,                     815
+  Hesperia minitante, salus, terraque fretoque
+  Certare Aeneadis, dum stabit vita, memento.
+  Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori.
+  Vos quoque, Di patrii, quorum delubra piantur
+  Caedibus, atque coli gaudent formidine matrum,                   820
+  Huc laetos vultus totasque advertite mentes.
+  Namque paro sacra, et majores molior aras.
+  Tu, Mago, adversi conside in vertice montis:
+  Tu laevos propior colles adcede, Choaspe:
+  Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus.                  825
+  Ast ego te, Trasymene, vago cum milite praeceps
+  Lustrabo, et Superis quaeram libamina belli.
+  Namque haud parva Deus promissis spondet apertis,
+  Quae spectata, viri, patriam referatis in urbem."
+
+
+
+
+LIBER QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes
+Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23.
+
+Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine
+incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias
+superat; 24-52.
+
+Quo facto, confestim pugnae signum proponit, et, neque variis prodigiis
+territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa
+suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104.
+
+Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat,
+omnibusque jam ad praelium rite praeparatis animum suorum, magna ex
+parte fractum, verbis confirmat; 105-185.
+
+Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet,
+suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes
+ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii
+quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207.
+
+Tum Picentes pugnam capessunt, et Poenis secunda fortuna, Romanis ira
+ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur;
+208-228.
+
+Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257.
+
+Nerius et Volunx pereunt; 258-267.
+
+Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque
+impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi
+sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332.
+
+Nec minus tristem vitae exitum habet Mamercus, qui, dum caeso signifero
+Lusitano vexilloque ei erepto foedam suorum fugam sistit, permultis
+vulneribus confossus cadit; 333-343.
+
+Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo
+in castris sanetur; 344-375.
+
+Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendae
+occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn,
+giganti similem, ingentemque aliorum Poenorum numerum prosternit;
+376-456.
+
+Dum haec in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab
+Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychaeus Tauranum
+aliosque trepidos caedit, et arbores, in quas conscenderant, vel
+bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum
+consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529.
+
+Interim, Hannibal cum fratre sanato in praelium redit, et praeter alios
+Fontanum, Butam, Laevinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium
+obtruncat; 530-583.
+
+Qua hostium strage edita, ex maesto vultu et clamore Poenorum, qui
+exanimum Sychaei corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo
+praesagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen
+provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610.
+
+Sed repente ingens terrae motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum
+jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit;
+611-631.
+
+Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans,
+populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat:
+quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum,
+qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo
+obruitur; 632-666.
+
+Praelio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa
+virtutis Romanae, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuae,
+admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam
+nocte in castra redit; 667-678.
+
+
+  Ceperat Etruscos occulto milite colles
+  Sidonius ductor, perque alta silentia noctis
+  Silvarum anfractus caecis insiderat armis.
+  At parte e laeva, restagnans gurgite vasto,
+  Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis,                       5
+  Et late multo foedabat proxima limo:
+  Quae vada, Faunigenae regnata antiquitus Arno,
+  Nunc volvente die Trasymeni nomina servant.
+  Lydius huic genitor, Tmoli decus, aequore longo
+  Maeoniam quondam in Latias advexerat oras                         10
+  Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris;
+  Isque insueta tubae monstravit murmura primus
+  Gentibus, et bellis ignava silentia rupit.
+  Nec modicus voti natum ad majora fovebat.
+  Verum ardens puero, castumque exuta pudorem,                      15
+  (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres)
+  Litore conreptum stagnis demisit Agylle,
+  Flore capi juvenum primaevo lubrica mentem
+  Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta.
+  Solatae viridi penitus fovere sub antro                           20
+  Naides, amplexus undosaque regna trementem.
+  Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenaeo
+  Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda.
+    Et jam curriculo nigram nox roscida metam
+  Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux                       25
+  Protulerat, stabatque nitens in limine primo,
+  Quum minus abnuerit noctem desisse viator,
+  Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas,
+  Praegrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat
+  Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis,                  30
+  Insertique globo pedites, et inutile Marti
+  Lixarum vulgus, praesago cuncta tumultu
+  Inplere, ac pugnam fugientum more petebant.
+  Tum super ipse lacus, densam caligine caeca
+  Exhalans nebulam, late conruperat omnem                           35
+  Prospectum miseris, atque atrae noctis amictu
+  Squalebat pressum picea inter nubila caelum.
+    Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto
+  Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet.
+  Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta,                       40
+  Incustoditum, mox inremeabile, litus.
+  Namque sub angustas artato limite fauces
+  In fraudem ducebat iter, geminumque receptis
+  Exitium, hinc rupes, hinc undae claustra premebant.
+  At cura umbroso servabat vertice montis                           45
+  Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu.
+  Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas,
+  Ore levem patulo texens de vimine nassam,
+  Cautius interiora ligat, mediamque per alvum,
+  Sensim fastigans, compressa cacumina nectit,                      50
+  Ac fraude artati remeare foraminis arcet
+  Introitu facilem, quem traxit ab aequore, piscem.
+    Ocius interea propelli signa jubebat
+  Excussus consul fatorum turbine mentem,
+  Donec flammiferum tollentes aequore currum                        55
+  Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato,
+  Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat
+  Caligo in terras nitido resoluta sereno.
+  Tunc ales, priscum populis de more Latinis
+  Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum                    60
+  Explorant super eventu, ceu praescia luctus,
+  Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit.
+  Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras
+  Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem
+  Incerta cervice ferens, altaria liquit.                           65
+  Signa etiam adfusa certant dum vellere mole,
+  Teter humo lacera nitentum erupit in ora
+  Exsultans cruor, et caedis documenta futurae
+  Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento:
+  Ac super haec Divum genitor, terrasque fretumque                  70
+  Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis
+  Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas,
+  Ictusque aetherea per stagna patentia flamma
+  Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes.
+  Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas                      75
+  Prodigia! heu fatis Superi certasse minores!
+    Atque hic, egregius linguae, nomenque superbum,
+  Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva
+  Ostentans ales proavitae insignia pugnae,
+  Plenus et ipse Deum, et socium terrente pavore,                   80
+  Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit:
+  "Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa,
+  Per patrios, consul, muros, suspensaque nostrae
+  Eventu pugnae natorum pignora, cedas
+  Oramus Superis, tempusque ad praelia dextrum                      85
+  Opperiare: dabunt idem camposque diemque
+  Pugnandi; tantum ne dedignare secundos
+  Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam
+  Quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur
+  Nulla vulsa manu, vescique interritus ales                        90
+  Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores.
+  An te praestantem belli fugit, inproba quantum
+  Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis
+  Adversa fronte; at circa nemorosa minantur
+  Insidias juga, nec laeva stagnantibus undis                       95
+  Effugium patet, et tenui stant tramite fauces.
+  Si certare dolis et bellum ducere cordi est,
+  Interea rapidis aderit Servilius armis,
+  Cui par imperium, et vires legionibus aequae.
+  Bellandum est astu: levior laus in duce dextrae."                100
+    Talia Corvinus, primoresque addere passim
+  Orantum verba, et divisus quisque timori
+  Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari
+  Flaminium, ne Caelicolis contendere perstet.
+    Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira,                       105
+  Auditoque furens socias non defore vires:
+  "Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes
+  Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum
+  Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret?
+  Quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi,                  110
+  Irata tellure sata, et vix vulnere vitam
+  Reddentes uno! Jacuere ingentia membra
+  Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva.
+  Scilicet has sera ad laudes Servilius arma
+  Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho                           115
+  Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam?
+  Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis,
+  Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem
+  Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum
+  Auspicium Latio, quod in armis dextera praestat.                 120
+  An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti
+  Ut teneat vallo? Poenus nunc occupet altos
+  Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem?
+  Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Romae
+  Inlaesus contendat iter? deforme sub armis                       125
+  Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus
+  Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris
+  Agmina circumstant, Trebiae qui gurgite, quique
+  Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus."
+    Nec mora: jam medio coetu signisque sub ipsis                  130
+  Postrema aptabat nulli exorabilis arma.
+  Aere atque aequorei tergo flavente juvenci
+  Cassis erat munita viro; cui vertice surgens
+  Triplex crista jubas effundit crine Suevo:
+  Scylla super, fracti contorquens pondera remi,                   135
+  Instabat, saevosque canum pandebat hiatus:
+  Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus
+  Boiorum caeso capiti inlacerabile victor
+  Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes.
+  Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos                      140
+  Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro.
+  Tum clipeum capit, adspersum quem caedibus olim
+  Celticus ornarat cruor, humentique sub antro,
+  Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra,
+  Ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum.                        145
+  Hinc ensem lateri, dextraeque adcommodat hastam.
+  Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena,
+  Caucasiam instratus virgato corpore tigrim.
+  Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum,
+  Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet:              150
+  "Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem
+  Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora.
+  Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque
+  Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris
+  Ticini frater ripis jacet: at meus alta                          155
+  Metitur stagna Eridani sine funere natus.
+  Haec sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris
+  Privati rabies, is vero ingentia sumat
+  E medio, fodiant quae magnas pectus in iras;
+  Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum,                    160
+  Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi,
+  Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis
+  Quaesitae fibrae, vanusque moratur haruspex,
+  Solum jam superest, Tarpeio inponere castra."
+    Turbidus haec, visoque artis in millibus atras                 165
+  Bellatore jubas aptante: "Est, Orphite, munus,
+  Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti
+  Dona Jovi portet feretro suspensa cruento?
+  Nam cur haec alia pariatur gloria dextra?"
+  Hinc praevectus equo, postquam inter praelia notam               170
+  Adcepit vocem; "Procul hinc te Martius, inquit,
+  Murrane, ostendit clamor, videoque furentem
+  Jam Tyria te caede: venit laus quanta! sed, oro,
+  Haec angusta loci ferro patefacta relaxa."
+    Tum Soracte satum, praestantem corpore et armis,               175
+  Aequanum noscens, patrio cui ritus in arvo,
+  Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis,
+  Exta ter innocuos laetum portare per ignes:
+  "Sic in Apollinea semper vestigia pruna
+  Inviolata teras, victorque vaporis ad aras                       180
+  Dona serenato referas solennia Phoebo;
+  Concipe, ait, dignum factis, Aequane, furorem
+  Vulneribusque tuis: socio te caedis et irae
+  Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem
+  Cinyphiaeque globos dubitarim inrumpere turmae."                 185
+    Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem
+  Ferre valet, longo Aeneadis quod flebitur aevo.
+  Increpuere simul feralia classica signum,
+  Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras.
+    Heu dolor, heu lacrimae, nec tot post secula serae!            190
+  Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma
+  Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur,
+  Et Libys, et torta Baliaris saevus habena
+  Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque:
+  Tum, quo non alius venalem in praelia dextram                    195
+  Ocior adtulerit conductaque bella probarit,
+  Cantaber, et galeae contemto tegmine Vasco.
+  Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque
+  Consona vox urget, signum clamore vicissim
+  Per colles Tyria circumfundente corona.                          200
+    Avertere Dei vultus, fatoque dederunt
+  Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni
+  Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem
+  Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo
+  Tristem maerenti solatur pectine luctum.                         205
+  Sola, Apennini residens in vertice, diras
+  Exspectat caedes inmiti pectore Juno.
+    Primae Picentum, rupto ceu turbine fusa
+  Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes
+  Invadunt ultro, et poenas pro morte futura,                      210
+  Turbato victore, petunt adcensa juventus;
+  Et, velut erepto metuendi libera caelo,
+  Manibus ipsa suis praesumta piacula mittit.
+  Funditur unanimo nisu et concordibus ausis
+  Pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi                       215
+  Submittunt clipeos curvato pondere teli.
+  Acrius hoc rursum Libys, ut praesentia saevi
+  Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim
+  Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus.
+    Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo                  220
+  Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat.
+  Stridit Tartarea nigro sub pectore Divae
+  Letiferum murmur, feralique horrida cantu
+  Buccina lymphatas agit in certamina mentes.
+  His iras adversa fovent, crudusque ruente                        225
+  Fortuna stimulus spem projecisse salutis:
+  Hos dexter Deus, et laeto Victoria vultu
+  Adridens acuit, Martisque favore fruuntur.
+    Abreptus pulchro caedum Lateranus amore,
+  Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes.             230
+  Quem postquam florens aequali Lentulus aevo
+  Conspexit, nimium pugnae, nimiumque cruoris,
+  Infestas inter non aequo Marte catervas
+  Fata inritantem, nisu se concitat acri;
+  Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat                         235
+  Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta
+  Occupat, et socium duris se casibus addit.
+  Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci
+  Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis.
+    Actus in adversos casu (namque obvia ferre                     240
+  Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum
+  Damnasset Stygiae nocti?) praefracta gerebat
+  Syrticus excelso decurrens robora monte;
+  Et quatiens acer nodosi pondera rami,
+  Flagrabat geminae nequidquam caedis amore.                       245
+  "Non hic Aegates, infidaque litora nautis,
+  O juvenes, motumque novis sine Marte procellis
+  Fortunam bello pelagus dabit: aequoris olim
+  Victores, media sit qualis discite terra
+  Bellator Libys, et meliori cedite regno."                        250
+  Ac simul infesto Lateranum pondere truncae
+  Arboris urgebat, jungens convicia pugnae.
+  Lentulus huic frendens ira: "Trasymenus in altos
+  Adscendet citius colles, quam sanguine roret
+  Iste pio ramus." Subsidensque ilia nisu                          255
+  Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro
+  Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis.
+    Nec minus adcensis in mutua funera dextris
+  Parte alia campi saevit furor. Altus Iertes
+  Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi                          260
+  Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis
+  Pondera thesauris, patrio nec regia quondam
+  Praefulgens ebore, et possessa mapalia soli
+  Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri
+  Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo               265
+  Congestis opibus donisque refersit opimis,
+  Nudum Tartarea portabit navita cymba.
+    Juxta bellator juvenilibus Appius ausis
+  Pandebat campum caede; atque, ubi plurima virtus,
+  Nullique adspirare vigor, decus inde petebat.                    270
+  Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero,
+  Nequidquam extremae longinquus cultor arenae
+  Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo
+  Degustat cuspis generosum extrema cruorem.
+  Intonuere minae, violentaque lumina flammis                      275
+  Exarsere novis: furit et diffulminat omnem
+  Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus
+  Martia commendat mananti sanguine membra.
+  Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet
+  Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva                       280
+  Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas
+  Conligit accipitrem cernens in nube columba;
+  Aut dumis subit, albenti si sensit in aethra
+  Librantem nisus aquilam, lepus ore citato.
+  Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem                   285
+  Demetit, ac mutat successu saevior hostem.
+    Stabat fulgentem portans in bella bipennem
+  Cinyphius; socerique miser Magonis inire
+  Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces,
+  Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus                         290
+  Foedere promissae post Dardana praelia taedae.
+  Huic inmittit atrox violentas Appius iras,
+  Conantique gravem fronti librare securim,
+  Altior insurgens, galeam super exigit ictum:
+  At fragilis valido conamine solvitur ensis                       295
+  Aere in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces
+  Umbonem incerto detersit futilis ictu.
+  Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum,
+  Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans
+  Appius, et lapsu resupino in terga cadentem                      300
+  Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet.
+  Vidit conjuncto miscens certamina campo
+  Labentem socer; et lacrimae sub casside fusae
+  Cum gemitu; rapidusque ruit: data foedera nuper
+  Adcendunt animos exspectatique nepotes.                          305
+    Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra
+  Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscae
+  Lux galeae saevas paulum tardaverat iras.
+  Haud secus, e specula praeceps delatus opaca,
+  Subsidens campo submissos contrahit artus,                       310
+  Quum vicina trucis conspexit cornua tauri,
+  Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta
+  Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta
+  Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem,
+  Et sparsa pugnas meditantem spectat arena.                       315
+    Hic prior intorquens telum sic Appius infit:
+  "Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus;
+  Et generum comitare, socer." Per tegmina velox
+  Tunc aerisque moras laevo stetit hasta lacerto.
+  At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam                   320
+  Perlibrat, magni donum memorabile fratris,
+  Caeso quam victor sub moenibus ille Sagunti
+  Abstulerat Durio, ac spectatae nobile pugnae
+  Germano dederat portare in praelia pignus.
+  Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris              325
+  Adjutum nisu, letalem pertulit ictum;
+  Exsanguesque viri conantis vellere ferrum
+  In vulnus cecidere manus: jacet aequore nomen
+  Clarum Maeonio, atque Italae pars magna ruinae
+  Appius: intremuere lacus, corpusque refugit                      330
+  Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento
+  Exspirans premit, atque admorsae inmurmurat hastae.
+    Nec fati melior Mamercus corpore toto
+  Exsolvit poenas, nulli non saucius hosti.
+  Namque per adversos, qua Lusitana ciebat                         335
+  Pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi
+  Signiferi magna vexillum mole ferebat,
+  Et trepida infelix revocabat signa suorum.
+  Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis,
+  Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid                  340
+  Praebebat tellus, sparsis vix pervia telis,
+  Injecit pariter; pluresque in corpore nullo
+  Invenere locum perfossis ossibus hastae.
+    Advolat interea fraterni vulneris ira
+  Turbatus Libyae ductor, visoque cruore,                          345
+  Num lateri cuspis, num toto pondere telum
+  Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat.
+  Utque metum leti procul, et leviora pavore
+  Cognovit, proprio tectum gestamine praeceps
+  Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnae                         350
+  Constituit castris. Medicas hinc ocius artes,
+  Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus
+  Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu
+  Exigere, et somnum tacto misisse chelydro,
+  Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes                   355
+  Perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis.
+  Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon
+  Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum,
+  Telorumque graves ictus sedare medendo.
+  Atque is deinde suo moriens caelestia dona                       360
+  Monstravit nato, natusque heredis honori
+  Tramisit patrias artes; quem deinde secutus
+  Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers
+  Monstrata augebat studio, multaque vetustum
+  Hammonis comitem numerabat imagine patrem.                       365
+  Tum proavita ferens leni medicamina dextra
+  Ocius, intortos de more adstrictus amictus,
+  Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus.
+  At Mago, exuvias secum, caesique volutans
+  Hostis mente necem, fraternas pectore curas                      370
+  Pellebat dictis, et casum laude levabat:
+  "Parce metu, germane; meis medicamina nulla
+  Adversis majora feres: jacet Appius hasta
+  Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat,
+  Sat nobis actum est; sequar hostem laetus ad umbras."            375
+    Quae dum turbatos avertunt aequore campi
+  Ductores, valloque tenent; ex agmine Poenum
+  Cedentem consul tumulo speculatus ab alto,
+  Atque atram belli castris se condere nubem,
+  Turbidus extemplo trepidantes milite maesto                      380
+  Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat
+  Jam rarescentes acies: tum voce feroci
+  Poscit equum, ac mediae ruit in certamina vallis.
+  Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum
+  Inlidit terris, molitur Juppiter altas                           385
+  Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo,
+  Intremuere simul tellus, et pontus, et aether,
+  Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo.
+    Incidit adtonitis inopino turbine Poenis
+  Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa                   390
+  Pervasit miseris conspecti consulis horror.
+  It medius, ferroque ruens densissima, latum
+  Pandit iter: clamor vario discrimine vocum
+  Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat.
+  Ceu pater Oceanus quum saeva Tethye Calpen                       395
+  Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis
+  Contortum pelagus latrantibus ingerit undis.
+  Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas
+  Audit Tartessos latis distermina terris,
+  Audit non parvo divisus gurgite Lixus.                           400
+    Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras
+  Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem
+  Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam.
+  Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum
+  Crediderat, vanis deceptus in alite signis.                      405
+  Sed non augurio Parcarum inpellere metas
+  Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis
+  Suspiciens oculis caelum, Superosque reposcit
+  Tempora promissae media jam morte senectae.
+  Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum                   410
+  Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem.
+    Laurigeris decus illud avis navaque juventa
+  Florebat: sed Massylus subciderat ensis
+  Pubescente caput mala, properoque virentes
+  Delerat leto bellator barbarus annos.                            415
+  Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema
+  Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti
+  Ore simul cervix; juvit punire feroci
+  Victorem exemplo, et monstratum reddere letum.
+    Quis Deus, o Musae, paribus tot funera verbis                  420
+  Evolvat, tantisque umbris in carmine digna
+  Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi
+  Primaevos juvenes, mortisque in limine cruda
+  Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis?
+  Sternitur alternus vastis concursibus hostis:                    425
+  Nec spoliare vacat, praedaeque advertere mentem.
+  Urget amor caedum, clausis dum detinet hostem
+  Fraternum castris vulnus, funditque ruitque
+  Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul
+  Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci                     430
+  Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis
+  Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa
+  Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum.
+    Miscebat campum, membrorum in praelia portans
+  Celsius humano robur, visaque paventes                           435
+  Mole gigantei vertebat corporis alas
+  Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque
+  Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvae
+  Frontis caesaries, et crinibus aemula barba
+  Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro,                     440
+  Et villosa feris horrebant pectora saetis.
+    Adspirare viro propioremque addere Martem
+  Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo,
+  Incessebatur tutis ex agmine telis.
+  Tandem, vesanos palantum in terga ferenti                        445
+  Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna
+  Intravit torvum Gortynia lumen arundo,
+  Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul
+  Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas
+  Inrupit costas, hirtoque a pectore primum                        450
+  Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat
+  Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit,
+  Donec, abundanter defuso sanguine, late
+  Procubuit moriens, et telum vulnere pressit:
+  Spiritus exundans vicinum pulvere moto                           455
+  Perflavit campum, et nubem dispersit in auras.
+    Nec minor interea tumulis silvisque fremebat
+  Diversis Mavors, variaque per ardua pugna,
+  Et saxa et dumi rorantes caede nitebant.
+  Exitium trepidis, letique et stragis acerbae                     460
+  Causa Sychaeus erat: Murranum ille eminus hasta
+  Perculerat; quo non alius, quum bella silerent,
+  Dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos.
+  Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso
+  Quaesivit montes leto, ac felicia Baccho                         465
+  Aequana, et Zephyro Surrentum molle salubri.
+  Addiderat misero comitem, pugnaeque ferocis
+  Gaudebat tristi victor novitate Sychaeus.
+  Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam
+  In silvam, et priscae reclinis ab ictibus ulmi                   470
+  Terga tuebatur trunco, frustraque relictos
+  Tauranus comites suprema voce ciebat.
+  Transegit juvenem, ac perfossis incita membris
+  Haesit in obposito cuspis Sidonia ligno.
+    Quid vobis? quaenam ira Deum, vel mente sinistra               475
+  Quae sedit formido, viri? qui, Marte relicto,
+  Ramorum quaesistis opem: non aequus in artis
+  Nimirum rebus suasor metus: arguit asper
+  Exitus eventu pravi consulta timoris.
+  Annosa excelsos tendebat in aethera ramos                        480
+  Aesculus, umbrosum magnas super ardua silvas
+  Nubibus insertans altis caput, instar, aperto
+  Si staret campo, nemoris, lateque tenebat
+  Frondosi nigra tellurem roboris umbra.
+  Par juxta quercus, longum molita per aevum                       485
+  Vertice canenti proferre sub astra cacumen,
+  Diffusas patulo laxabat stipite frondes,
+  Umbrabatque coma summi fastigia montis.
+  Huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris
+  Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti                      490
+  Dedecus, et mentem nimio mutata pavore,
+  Certatim sese tulit, adscendensque vicissim
+  Pressit nutantes incerto pondere ramos.
+  Mox alius super, atque alius consistere tuto
+  Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri                    495
+  Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor:
+  Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent.
+    Turbatos una properans consumere peste
+  Conripit aeratam jam dudum in bella bipennem,
+  Deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus.                          500
+  Incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore
+  Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos.
+  Fluctuat infelix concusso stipite turba;
+  Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos,
+  Fronde super tremuli vix tota cacuminis haerens                  505
+  Jactatur, nido pariter nutante, volucris.
+  Procubuit tandem multa devicta securi
+  Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus,
+  Elisitque virum spatiosa membra ruina.
+    Inde aliae cladum facies: contermina caedis                    510
+  Conlucet, rapidoque involvitur aesculus igni.
+  Jamque inter frondes, arenti robore gliscens
+  Verticibus saevis, torquet Vulcanus anhelos
+  Cum fervore globos flammarum, et culmina torret.
+  Nec tela interea cessant: semiusta gementum,                     515
+  Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos.
+    Haec inter miseranda virum certamina consul
+  Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychaeo.
+  At juvenis dubio tantae discrimine pugnae
+  Occupat eventum telo tentare priorem;                            520
+  Cui medio leviter clipeo stetit aeris in ora
+  Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates.
+  Sed non et consul misso concredere telo
+  Fortunam optatae caedis parat, ac latus ense
+  Haurit; nec crudae tardarunt tegmina parmae.                     525
+  Labitur infelix, atque adpetit ore cruento
+  Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus
+  Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem
+  Adcipit, et longo componit lumina somno.
+    Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors                   530
+  Casibus alternat, jam castris Mago relictis,
+  Jam Libyae ductor properantia signa citato
+  Raptabant cursu, et cessata reponere avebant
+  Tempora caede virum, ac multo pensare cruore.
+  It globus intorquens nigranti turbine nubem                      535
+  Pulveris, et surgit sublatis campus arenis,
+  Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor,
+  Undanti circum tempestas acta procella
+  Volvitur, atque altos operit caligine montes.
+  Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum                           540
+  Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis
+  Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellae
+  Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit.
+    Haud dispar fortuna tibi, Laevine; sed auso
+  Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi                      545
+  Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon,
+  (Autololum moderator erat) quem poplite caeso
+  Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas
+  Fraxinus inrupit, conlabsaque membra sub ictu
+  Hoste superfuso subita cecidere ruina.                           550
+    Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat
+  Mille viros, nulli victus vel ponere castra,
+  Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros
+  Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes.
+  Quem postquam Libyae ductor virtute feroci                       555
+  Exsultare videt (namque illi vulnere praeceps
+  Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis);
+  Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram,
+  Et dignum sese ratus in certamina saevo
+  Comminus ire viro, referenti e corpore telum                     560
+  Advolat, et fodiens pectus, "Laudande laborum,
+  Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra.
+  Ad manes leti perfer decus: Itala gentis
+  Ni tibi origo foret, vita donatus abires."
+  Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum,                    565
+  Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar
+  Clarum spectato dederat certamine nomen.
+  Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma
+  Ille quidem cruda mente, et viridissimus irae
+  Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam                       570
+  Prodebant ictus: stipula crepitabat inani
+  Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam.
+    Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus
+  Armigero Poenum ductor, "Certamina primae
+  Hic lue nunc, inquit, pugnae: te notus Hamilcar                  575
+  Hac trahit ad manes dextra." Tum librat ab aure
+  Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese
+  Transigit: extracta foedavit cuspide sanguis
+  Canitiem, ac longos finivit morte labores.
+  Nec minus Herminium primis obtruncat in armis,                   580
+  Adsuetum, Trasymene, tuos praedantibus hamis
+  Exhaurire lacus, patriaeque alimenta senectae
+  Ducere suspenso per stagna jacentia lino.
+    Interea exanimem maesti super arma Sychaeum
+  Portabant Poeni, corpusque in castra ferebant.                   585
+  Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes
+  Ductor, praesago percussus pectora luctu,
+  "Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum
+  Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis
+  Flagrantem et nimio primi Mavortis amore,                        590
+  Atra, Sychaee, dies properato funere carpsit?"
+  Utque, dato gemitu, lacrimae adsensere ferentum,
+  Et dictus pariter caedis maerentibus auctor;
+  "Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus
+  Cuspidis Iliacae: dignus Carthagine, dignus                      595
+  Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater
+  Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra
+  Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar.
+  At mihi Flaminius, tam maesti causa doloris,
+  Morte sua minuet luctus: haec pompa sequetur                     600
+  Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma,
+  Non violasse mei corpus mucrone Sychaei."
+    Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem,
+  Iraque anhelatum proturbat pectore murmur,
+  Ut multo adcensis fervore exuberat undis,                        605
+  Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno.
+  Tum praeceps ruit in medios, solumque fatigat
+  Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille
+  Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors
+  Coeperat, et campo junctus jam stabat uterque;                   610
+  Quum subitus per saxa fragor, motique repente
+  (Horrendum) colles, et summa cacumina totis
+  Intremuere jugis: nutant in vertice silvae
+  Pinifero, fractaeque ruunt super agmina rupes.
+  Inmugit penitus convulsis ima cavernis                           615
+  Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus;
+  Atque umbras late Stygias inmensa vorago
+  Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi
+  Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos
+  Sublatus montes et sede excussus avita,                          620
+  Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas.
+  Jamque eadem populos magnorumque oppida regum
+  Tempestas et dira lues stravitque tulitque.
+  Ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes,
+  Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto                      625
+  Apenninicolae fugere ad litora Fauni.
+    Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles,
+  Jactatus titubante solo, tremebundaque tela,
+  Subducta tellure ruens, torquebat in hostem,
+  Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit                        630
+  Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes.
+  Quis consul terga increpitans (nam turbine motae
+  Ablatis terrae inciderat) "Quid deinde, quid, oro,
+  Restat, io, profugis? vos en ad moenia Romae
+  Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis                      635
+  Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres
+  Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum,
+  Disce mori! dabit exemplum non vile futuris
+  Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam
+  Consulis adspiciat: solus, si tanta libido                       640
+  Est vobis rabiesque fugae, tela omnia solus
+  Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras
+  Hac anima, vestras revocabo ad praelia dextras."
+    Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes,
+  Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri                       645
+  Nomen erat gentile viro, fusisque catervis
+  Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat
+  Vulnera barbaricae mentis; noscensque superbi
+  Victoris vultus, "Tune, inquit, maximus ille
+  Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo,                       650
+  Corporis an tanti manet de vulnere sanguis.
+  Nec vos poeniteat, populares, fortibus umbris
+  Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit
+  Insistens victos alta ad Capitolia patres.
+  Ultrix hora vocat." Pariter tunc undique fusis                   655
+  Obruitur telis, nimboque ruente per auras
+  Contectus, nulli dextra jactare reliquit
+  Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto
+  Ulterior ductore fuit: namque agmine denso
+  Primores juvenum, laeva ob discrimina Martis                     660
+  Infensi Superis dextrisque, et cernere Poenum
+  Victorem plus morte rati, super ocius omnes
+  Membra ducis stratosque artus certamine magno
+  Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas
+  Injecere manus. Sic densi caedis acervo,                         665
+  Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas,
+  Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem,
+  In medias fratre invectus comitante catervas
+  Caesorum juvenum Poenus, "Quae vulnera cernis?
+  Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum,                670
+  Armatusque jacet servans certamina miles.
+  Hos, en, hos obitus nostrae spectate cohortes!
+  Fronte minae durant, et stant in vultibus irae.
+  Et vereor, ne, quae tanta creat indole tellus
+  Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint                     675
+  Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem."
+    Sic fatus cessit nocti, finemque dedere
+  Caedibus infusae subducto sole tenebrae.
+
+
+
+
+LIBER SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Postero die, ubi primum inluxit, patet foeda hominum equorumque
+strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13.
+
+Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt,
+Bruttius et Laevinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in
+terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Poenisque ejus captae
+gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem
+laniando exspirat; 14-53.
+
+Dum Poeni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per
+agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem
+quaerunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu
+sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et caeco ac
+mirifico casu fores casae pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli
+miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera
+fovet; 54-100.
+
+Tum juvenem, de foeda suorum clade querentem, exhortatur ad animi
+magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad
+Bagradam cum serpente magnitudinis portentosae, et deinde cum Poenis
+feliciter pugnasse; 101-302.
+
+Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse;
+303-345.
+
+Et quum aliquot annis post a Poenis, ut de pace, et si eam non posset
+impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset,
+jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse,
+et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia
+subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere;
+346-551.
+
+Interim Romae ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptae;
+ingens trepidatio et tumultus oritur, matronaeque in primis, vagae per
+vias, quae suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur;
+552-573.
+
+Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto
+filio, quem Marus domum reduxerat, laetitia exsultat, Diisque gratias
+agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589.
+
+Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat,
+committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione
+adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi saeva
+tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu
+Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et
+nobilitate civitatis suae facile princeps, qui singulari prudentia
+cautisque consiliis se parem Hannibali ducem praestat; 589-640.
+
+Poenus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiae regiones
+exercitum praeda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam
+movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum
+Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit,
+dirui jubet; 641-716.
+
+
+  Jam, Tartessiaco quos solverat aequore, Titan
+  In noctem diffusus equos jungebat Eois
+  Litoribus, primique novo Phaethonte retecti
+  Seres lanigeris repetebant vellera lucis.
+  Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat                   5
+  Insani Mavortis opus: simul arma virique
+  Ac mixtus sonipes, dextraeque in vulnere, caesi
+  Haerentes hastis: passim clipeique, jubaeque,
+  Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat
+  Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat                        10
+  Frustra seminecum quaerentia lumina caelum.
+  Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo
+  Aeternum tumulis orbata cadavera ponto.
+    Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus.
+  Bruttius ingenti miserandae caedis acervo,                        15
+  Non aequum ostentans confosso corpore Martem,
+  Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat
+  Per stragem, nervis interlabentibus, artus,
+  Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper
+  Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit                     20
+  Plus aevi, nec magnanima puer addere sese
+  Pubescente gena castris optarat, et acri
+  Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor
+  Obrueret bello Divis melioribus arma.
+  Inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni                      25
+  Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti.
+  Namque necis certus, captae prohibere nequiret
+  Quum Poenos aquilae, postquam subsidere fata
+  Viderat et magna pugnam inclinare ruina,
+  Occulere interdum et terrae mandare parabat.                      30
+  Sed, subitis victus telis, labentia membra
+  Prostravit super, atque injecta morte tegebat.
+  Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore
+  Reddita, vicini de strage cadaveris hasta
+  Erigitur, soloque vigens conamine late                            35
+  Stagnantem caede et facilem discedere terram
+  Ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans
+  Effigiem, palmis languentibus aequat arenas.
+  Supremus fessi tenues tum cessit in auras
+  Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem.                      40
+    Juxta cernere erat meritae sibi poscere carmen
+  Virtutis sacram rabiem. Laevinus ab alto
+  Priverno, vitis Latiae praesignis honore,
+  Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat
+  Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis                     45
+  Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo
+  Invenit Marti telum dolor. Ore cruento
+  Pugnatum, ferrique vicem dens praebuit irae.
+  Jam lacerae nares, foedataque lumina morsu,
+  Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris                   50
+  Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus:
+  Nec satias, donec mandentia linqueret ora
+  Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret.
+    Talia dum praebet tristis miracula virtus,
+  Diverso interea fugientes saucia turba                            55
+  Jactantur casu, silvisque per avia caecis
+  Ablati furtim multo cum vulnere solos
+  Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura
+  Exterrent, pennaque levi commota volucris.
+  Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba                   60
+  Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta.
+    Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles,
+  Qui longum semper fama gliscente per aevum,
+  Infidis servasse fidem memorabere Poenis,
+  Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella                     65
+  Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem,
+  Et dulces tristi repetebat sorte penates
+  Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris
+  Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractae
+  Innitens hastae, furtoque ereptus opacae                          70
+  Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva,
+  Ac fessus parvi (quaecumque ibi fata darentur)
+  Limina pulsabat tecti; quum membra cubili
+  Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis
+  Miles, et haud surda tractarat praelia fama)                      75
+  Procedit, renovata focis et paupere Vesta
+  Lumina praetendens, utque ora agnovit, et aegrum
+  Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!)
+  Lapsantes fultum truncata cuspide gressus,
+  Funesti rumore mali jam saucius aures:                            80
+  "Quod scelus, o nimius vitae, nimiumque ferendis
+  Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi,
+  Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem
+  Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis,
+  Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta                     85
+  Expulerint eversa meo de corde, dolorem.
+  Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro
+  Regulus, ac stirpem tantae perjura recidit
+  Surgentem Carthago domus." Inde aegra reponit
+  Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe                   90
+  Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha,
+  Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli
+  Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus.
+  Exin cura seni, tristem depellere fesso
+  Ore sitim, et parca vires arcessere mensa.                        95
+  Quae postquam properata, sopor sua munera tandem
+  Adplicat, et mitem fundit per membra quietem.
+  Necdum exorta dies, Marus instat vulneris aestus
+  Expertis medicare modis, gratumque teporem,
+  Exutus senium, trepida pietate ministrat.                        100
+    Hic juvenis, maestos tollens ad sidera vultus,
+  Cum gemitu lacrimisque simul: "Si culmina nondum
+  Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini,
+  Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem
+  Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis               105
+  Aequos Iliacis oculos. Amisimus Alpes,
+  Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater
+  Stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis
+  Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni.
+  Sed quid ego haec? gravior quanto vis ecce malorum!              110
+  Vidi crescentes Trasymeni caedibus undas,
+  Prostrataque virum mole: inter tela cadentem
+  Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes,
+  Dignam me poenae tum nobilitate paternae
+  Strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum,                 115
+  Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent."
+    Cetera acerbantem questu lenire laborans
+  Effatur senior: "Patrio, fortissime, ritu
+  Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus.
+  Talis lege Deum clivoso tramite vitae                            120
+  Per varios praeceps casus rota volvitur aevi.
+  Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem
+  Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo
+  Inferior, tuus ille parens decora alta paravit
+  Restando adversis, nec virtutem exuit ullam                      125
+  Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus.
+  Vix puerile mihi tempus confecerat aetas,
+  Quum primo malas signabat Regulus aevo.
+  Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos,
+  Donec Dis Italae visum est exstinguere lumen                     130
+  Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem
+  Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat.
+  Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum
+  Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo
+  Quae cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis                 135
+  Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona
+  Non praelatus eques. Verum superavit honores
+  Omnes hasta meos; cui me libare Lyaei
+  Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam."
+    "Turbidus arentes lento pede sulcat arenas                     140
+  Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne
+  Victus limosas extendere latius undas,
+  Et stagnante vado patulos involvere campos.
+  Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus,
+  Per ripas laeti saevis consedimus arvis.                         145
+  Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris
+  Servabat sine sole nemus, crassusque per auras
+  Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem.
+  Intus dira domus, curvoque inmanis in antro
+  Sub terras specus, et tristes sine luce tenebrae.                150
+  Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira
+  Telluris genitum, cui par vix viderit aetas
+  Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas
+  Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos.
+  Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis                   155
+  Alvum deprensi satiabant fonte leones,
+  Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis
+  Armenta, et tractae foeda gravitate per auras,
+  Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant
+  Ossa solo informi, lateque repletus et asper                     160
+  Vastatis gregibus nigro ructabat in antro.
+  Isque ubi ferventi concepta incendia pastu
+  Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis,
+  Nondum etiam toto demersus corpore in amnem
+  Jam caput adversae ponebat margine ripae.                        165
+  Inprudens tantae pestis gradiebar, Aquino
+  Apenninicola atque Umbro comitatus Avente:
+  Scire nemus, pacemque loci explorare libebat.
+  Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus
+  Horror, et occulto riguerunt frigore membra.                     170
+  Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur
+  Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes
+  Arcano gressus audemus credere luco.
+  Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri
+  Tartareus turbo, atque insano saevior Euro                       175
+  Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa
+  Tempestas oritur, mixtam stridore procellam
+  Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim
+  Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri,
+  Atque antrum ruere, et visi procedere Manes.                     180
+  Quantis armati caelum petiere Gigantes
+  Anguibus, aut quantus Lernae lassavit in undis
+  Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes
+  Auro servavit ramos Junonius anguis;
+  Tantus disjecta tellure sub astra coruscum                       185
+  Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam
+  Dispersit saniem, et caelum foedavit hiatu.
+  Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli
+  Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum
+  Inplebant nemus. At subita formidine caecus,                     190
+  Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant)
+  Antiquae quercus ingenti robore sese
+  Occulit, infandum si possit fallere monstrum.
+  Vix egomet credo: spiris ingentibus arte
+  Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam                     195
+  Evertit fundo, et radicibus eruit imis.
+  Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem
+  Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris
+  (Vidi respiciens), obscoena condidit alvo.
+  Infelix fluvio sese, et torrentibus undis                        200
+  Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus.
+  Hunc medio invasit fluctu, ripaeque relatos
+  (Heu genus infandum leti!) depascitur artus.
+    "Sic dirum nobis et lamentabile monstrum
+  Effugisse datur. Quantum mens aegra sinebat,                     205
+  Adpropero gressum, et ductori singula pando.
+  Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos.
+  Utque erat in pugnas, et Martem, et praelia, et hostem
+  Igneus, et magna audendi flagrabat amore,
+  Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni                     210
+  Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum
+  Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim
+  Consequitur jusso manus, et muralia portat
+  Ballistas tormenta graves, suetamque movere
+  Excelsas turres inmensae cuspidis hastam.                        215
+  Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam
+  Cornea gramineum persultans ungula campum;
+  Percitus hinnitu serpens evolvitur antro,
+  Et Stygios aestus fumanti exsibilat ore.
+  Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis:                      220
+  At nemus adrectae et procera cacumina saltus
+  Exsuperant cristae; trifido vibrata per auras
+  Lingua micat motu, atque adsultans aethera lambit.
+  Ut vero strepuere tubae, conterritus alte
+  Inmensum adtollit corpus, tergoque residens                      225
+  Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris.
+  Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens
+  Contortos orbes directo corpore totam
+  Extendit molem, subitoque propinquus in ora
+  Lato distantum spatio venit: omnis anhelat                       230
+  Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri
+  Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes.
+  Arduus ille super tumidis cervicibus altum
+  Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira
+  Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet                    235
+  Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram
+  Absorbet saniem, et tabo manante per ora
+  Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit,
+  Cedebant jam signa retro, victorque catervas
+  Longius avectas adflatus peste premebat;                         240
+  Quum ductor, propere revocatam in praelia turmam
+  Vocibus inpellens, "Serpentine, Itala pubes,
+  Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur
+  Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes
+  Halitus, ac viso mens aegra effluxit hiatu;                      245
+  Ibo alacer, solusque manus componere monstro
+  Subficiam." Clamans haec, atque interritus hastam
+  Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto.
+  Venit in adversam non vano turbine frontem
+  Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis                     250
+  Contra ardore ferae, capiti tremebunda resedit.
+  Clamor ad astra datur, vocesque repente profusae
+  Aethereas adiere domos. Furit ilicet ira
+  Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori,
+  Et chalybem longo tum primum passus in aevo.                     255
+  Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset
+  Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi
+  Instantem elusisset equo, rursusque secutum
+  Cornipedis gyros flexi curvamine tergi
+  Detortis laeva celer effugisset habenis.                         260
+    "At non spectator Marus inter talia segni
+  Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri
+  Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca
+  Lambebat lingua fessi certamine terga
+  Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox                   265
+  In memet saevi serpentis praelia verto.
+  Hinc imitata cohors certatim spicula dextris
+  Congerit, alternasque ferum diducit in iras,
+  Donec murali ballista coercuit ictu.
+  Tum fractus demum vires: nec jam amplius aegra                   270
+  Consuetum ad nisus spina praestante rigorem,
+  Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat.
+  Jamque alvo penitus demersa falarica sedit,
+  Et geminum volucres lumen rapuere sagittae:
+  Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer                       275
+  Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque
+  Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti
+  Haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu;
+  Donec tormentis stridens, magnoque fragore
+  Discussit trabs acta caput, longoque resolvens                   280
+  Aggere se ripae, tandem exhalavit in auras
+  Liventem nebulam fugientis ab ore veneni.
+    "Erupit tristi fluvio mugitus et imis
+  Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum,
+  Et resonae silvis ulularunt flebile ripae.                       285
+  Heu quantis luimus mox tristia praelia damnis!
+  Quantaque supplicia et quales exhausimus iras!
+  Nec tacuere pii vates, famulumque sororum
+  Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda,
+  Nos violasse manu seris monuere periclis.                        290
+    "Haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi
+  Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente,
+  Princeps quae sacro bibit e serpente cruorem."
+    Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat
+  Serranus, medioque viri sermone profatur:                        295
+  "Huic si vita duci nostrum durasset in aevum,
+  Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas,
+  Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges."
+    Tum senior, "Magnas, inquit, de sanguine poenas
+  Percepit Tyrio, et praesumta piacula mortis.                     300
+  Nam defecta viris et opes adtrita, supinas
+  Africa tendebat palmas, quum sidere diro
+  Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne.
+  Nulla viro species, decorisque et frontis egenum
+  Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris                    305
+  Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus.
+  Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro,
+  Et duris facilem per inhospita ducere vitam,
+  Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli,
+  Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis                  310
+  Taygeta, hunc unum non durassetis opacis
+  Eurotae ripis! Vidissem moenia flammis
+  Phoenissa eruere; aut certe non horrida fata
+  Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni
+  Exutos servans portabo in Tartara luctus.                        315
+    "Consertae campis acies, multusque per arva
+  Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira.
+  Hic inter medios memorandis Regulus ausis
+  Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat,
+  Nec repetenda dabat letali vulnera dextra.                       320
+  Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris
+  Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam
+  Pendentem terris pariter pontoque minatur,
+  Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor,
+  Et pelago trepidat subductis navita velis.                       325
+    "At fraudem nectens, socios ubi concava saxa
+  Claudebant, vertit subito certamine Graius,
+  Et dat terga celer ficta formidine ductor.
+  Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor
+  In foveam parco tectam velamine frondis                          330
+  Ducit nocte lupos positae balatibus agnae.
+    "Abripuit traxitque virum fax mentis honestae
+  Gloria, et incerti fallax fiducia Martis.
+  Non socios comitumve manus, non arma sequentum
+  Respicere; insano pugnae tendebat amore                          335
+  Jam solus, nubes subito quum densa Laconum
+  Saxosis latebris intento ad praelia circum
+  Funditur, et Poena insurgit vis saeva virorum.
+  O diram Latio lucem, fastisque notandam!
+  Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi                   340
+  Nata tuae, tristi damnatur sorte catenae.
+  Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit
+  Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho
+  Visa es, Carthago, Superis! quae poena sequetur
+  Digna satis tali pollutos Marte Laconas?                         345
+    "At nova Elissaei jurato foedera Patres
+  Consultant mandare duci, pacisque sequestrem
+  Mittere, poscentes vinctam inter praelia pubem,
+  Captivamque manum ductore rependere nostro.
+    "Nec mora; jam stabat primis in litoris undis                  350
+  Navali propulsa ratis; jam nautica pubes
+  Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta
+  Transtra novant: his intortos aptare rudentes;
+  His studium erecto componere carbasa malo.
+  Unca locant prora curvati pondera ferri.                         355
+  Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinae
+  Puppim aptat clavumque Cothon: micat aereus alta
+  Fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri.
+  Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti
+  Rerum ad tempus opem: mediae stat margine puppis,                360
+  Qui voce alternos nautarum temperet ictus,
+  Et remis dictet sonitum, pariterque relatis
+  Ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis.
+    "Postquam confectum nautis opus, horaque cursus,
+  Atque armata ratis, ventoque dedere profundum,                   365
+  Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque.
+  Per medios coetus trahit atque inimica per ora
+  Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra
+  Pacatus frontem; qualis quum litora primum
+  Adtigit adpulsa rector Sidonia classe.                           370
+  Adcessi comes haud ipso renuente, ratique
+  Inpositus maestis socium me casibus addo.
+  Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile,
+  Et certare malis urgentibus, hoste putabat
+  Devicto majus; nec tam fugisse cavendo                           375
+  Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo.
+  Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim
+  Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque
+  Tangere si miseris licuisset, corda moveri
+  Posse viri, et vestro certe mitescere fletu.                     380
+  Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam
+  Esse viro, et nostrae similem inter tristia mentem,
+  Quum tandem patriae Tiberino adlabimur amni.
+  Servabam vultus ducis ac prodentia sensum
+  Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem.                      385
+  Si qua fides, unum, puer, inter mille labores,
+  Unum etiam in patria, saevaque in Agenoris urbe,
+  Atque unum vidi poenae quoque tempore vultum.
+  Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat
+  Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui                    390
+  Inplentur colles; strepit altis Albula ripis.
+    "Ipsi Poenorum proceres, inmitia corda,
+  Ad patrios certant cultus revocare, togaeque
+  Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu
+  Et matrum turba, juvenumque dolore profuso,                      395
+  Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul
+  Tendebat dextram, et patria vestigia primus
+  Ponentem terra obcursu celebrabat amico.
+  Conlegit gressum; monitusque recedere consul,
+  Nec summum violare decus: cingente superba                       400
+  Poenorum turba, captivoque agmine septus
+  Ibat, et invidiam caelo Divisque ferebat.
+    "Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus,
+  Infelix nimia magni virtute mariti,
+  Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus.                  405
+  Agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis?
+  Atque ea postquam habitu juxta et velamine Poeno
+  Deformem adspexit, fusis ululatibus aegra
+  Labitur, et gelidos mortis color occupat artus.
+  Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre                      410
+  Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta
+  Adfatus, jubet et vestros et conjugis una
+  Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille
+  Luctibus, et nunquam submissus colla dolori."
+    Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis,                  415
+  "Magne parens, inquit, quo majus numine nobis
+  Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis
+  Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique
+  Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti,
+  Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore                     420
+  Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra
+  Non licitum? leviora forent haec vulnera quantum,
+  Si ferre ad Manes infixos mente daretur
+  Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor
+  Ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aevo)                    425
+  Humana major species erat: horrida cano
+  Vertice descendens ingentia colla tegebat
+  Caesaries, frontique coma squalente sedebat
+  Terribilis decor, atque animi venerabile pondus.
+  Nil posthac oculis simile incidit." Excipit inde                 430
+  Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu,
+  "Quid, quum praeteritis invisa penatibus, inquit,
+  Hospitia, et sedes Poenorum intravit acerbas?
+  Adfixi clipei, currusque et spicula, nota
+  Aedibus in parvis magni monimenta triumphi,                      435
+  Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo
+  Clamabat, "Quo fers gressus? non Punicus hic est,
+  Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri
+  Casta tori, domus et patrium sine crimine servat
+  Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro,                 440
+  Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu
+  Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes
+  Haec est, unde ingens humeris fulgentibus ostro
+  Vidisti Latios consul procedere fasces,
+  Unde ire in Martem, quo capta referre solebas,                   445
+  Et victor mecum suspendere postibus arma.
+  Non ego complexus, et sanctae foedera taedae,
+  Conjugiumve peto: patrios damnare penates
+  Absiste, ac natis fas duc concedere noctem."
+    "Hos inter fletus, junctus vestigia Poenis                     450
+  Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit.
+  Vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta
+  Herculei monimenta rogi, quum consul adire
+  Adcirique jubet Libyas: tum limina templi
+  Vidimus intrantem: quae consultata Senatus,                      455
+  Quasve viri voces extremum Curia maerens
+  Audierit, placido nobis ipse edidit ore.
+    "Intulit ut gressus, certatim voce manuque
+  Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant:
+  Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est.                460
+  At circumfusi non secius undique dextram
+  Prensare, ac, patriae ductorem nomine tanto
+  Redderet, orabant: captiva posse redemtum
+  Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces
+  Arsuras dextra, fuerit quae vincta catenis.                      465
+  Tum palmas simul adtollens ac lumina caelo:
+  "Justitiae rectique dator, qui cuncta gubernas,
+  Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno,
+  Quos reditus testes jurata mente vocavi,
+  Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri                      470
+  Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit,
+  Stante fide reditus, et salvo foedere poenae.
+  Sic nobis rerum exitio desistite honorem
+  Tendere: tot bellis, totque annis fregimus aevum:
+  Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent                      475
+  Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam,
+  Dum fuit, a duro cessavit munere Martis
+  Regulus: exsangui spectatis corpore nomen.
+  At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum
+  E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro                      480
+  Pectora, captivos nostra pensare senecta.
+  Ite dolos contra; gensque astu fallere laeta
+  Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit.
+  Nec vero placeat, nisi quae de more parentum
+  Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere                      485
+  Haec referenda, pari libeat si pendere bellum
+  Foedere, et ex aequo geminas conscribere leges.
+  Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates,
+  Talia quam videam ferientes pacta Latinos."
+    "Haec fatus Tyriae sese jam reddidit irae;                     490
+  Nec monitus spernente graves fidosque Senatu,
+  Poenorum dimissa cohors, quae maesta repulsa,
+  Ac minitans capto, patrias properabat ad oras.
+  Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens
+  Personat et luctu campus: revocare libebat                       495
+  Interdum, et justo raptum retinere dolore.
+    "At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux
+  Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum
+  Vociferans, celerem gressum referebat ad undas:
+  "Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque.                 500
+  Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri
+  Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem
+  Terrarum pelagique pati, caelique labores.
+  Non ego Amyclaeum ductorem in praelia misi,
+  Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis.                   505
+  Cur usque ad Poenos miseram fugis? adcipe mecum
+  Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras
+  Flectemus lacrimis: aut, si praecluserit aures
+  Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit
+  Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam,                510
+  In patria moriamur: adest comes ultima fati!"
+    "Has inter voces, vinclis resoluta moveri
+  Paulatim, et ripa coepit decedere puppis.
+  Tum vero infelix, mentem furiata dolore,
+  Exclamat, fessas tendens ad litora palmas:                       515
+  "En, qui se jactat Libyae, populisque nefandis,
+  Atque hosti servare fidem! data foedera nobis,
+  Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?"
+  Ultima vox duras haec tunc penetravit ad aures:
+  Cetera percussi vetuerunt noscere remi.                          520
+    "Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras,
+  Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata
+  Aequor, et inmensas curva trabe findimus undas.
+  Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti
+  Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri                  525
+  Frangeret, optabam: letum id commune fuisset.
+  Sed nos ad poenam moderato flamine lenes
+  Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori.
+    "Infelix vidi, patriamque remissus in urbem
+  Narrator poenae dura mercede reverti.                            530
+  Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum,
+  Pygmalioneam tentarem expromere gentem,
+  Si majus quidquam toto vidisset in orbe
+  Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis
+  Edidit exemplum virtus: pudet addere questus                     535
+  Suppliciis, quae spectavi placido ore ferentem.
+  Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto
+  Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus.
+    "Praefixo paribus ligno mucronibus omnes
+  Armantur laterum crates, densumque per artem                     540
+  Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri
+  Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis
+  Quocumque inflexum producto tempore torpor
+  Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus.
+  Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos                  545
+  Haec superat currus: longo revirescet in aevo
+  Gloria, dum caeli sedem terrasque tenebit
+  Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen,
+  Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata
+  Audire horrebunt a te calcata minores."                          550
+  Haec Marus, et maesta refovebat vulnera cura.
+    Interea, rapidas perfusa cruoribus alas,
+  Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda,
+  Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem.
+  Allia, et infandi Senones, captaeque recursat                    555
+  Adtonitis arcis facies: excussit habenas
+  Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo.
+  Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur,
+  Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela.
+  Ast aliae, laceris canentes crinibus, alta                       560
+  Verrunt tecta Deum, et seris post fata suorum
+  Sollicitant precibus: requiem tenebraeque diesque
+  Amisere: jacent portis, ululante dolore,
+  Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo
+  Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum,                   565
+  Nec laetis sat certa fides, iterumque morantur
+  Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati,
+  Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures
+  Percussae graviore malo: metus inde, negatum
+  Si scire, et dubius responsi nuntius haesit.                     570
+  Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo
+  Corpora, sollicite laeti funduntur, et ipsis
+  Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant.
+    Hic inter trepidos, curae venerandus, agebat
+  Serranum Marus; atque olim post fata mariti                      575
+  Non egressa domum vitato Marcia coetu,
+  Et lucem causa natorum passa, ruebat
+  In luctum similem antiquo: turbata repente
+  Agnoscensque Marum, "Fidei comes inclite magnae,
+  Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte                580
+  Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro?
+  Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis
+  Abripiat, poenaeque instauret monstra paternae,
+  Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam,
+  Ne patrias iras, animosque in praelia ferres;                    585
+  Neu te belligeri stimularet in arma parentis
+  Triste decus? Nimium vivacis dura senectae
+  Supplicia expendi: quaeso, jam parcite, si qua
+  Numina pugnastis nobis." At cladis acerbae
+  Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis                      590
+  Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli
+  Certatur, pulsusque timor graviore periclo.
+    Maxima curarum, rectorem ponere castris,
+  Cui Latium et moles rerum quassata recumbat,
+  Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti                      595
+  Ausoniae, atque Italis tempus protendere regnis
+  Cura fuit: nam Tyrrhenos, Poenumque secundis
+  Albana surgens respexerat arce tumentem,
+  Qui ferre in muros victricia signa parabat.
+  Tum quassans caput, "Haud unquam tibi Jupiter, inquit,           600
+  O juvenis, dederit portas transcendere Romae,
+  Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles
+  Caedibus, et ripas fluviorum exire Latino
+  Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem,
+  Murisque adspirare veto." Quater inde coruscum                   605
+  Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit
+  Maeonidum tellus, atramque per aethera volvens
+  Abrupto fregit caelo super agmina nubem.
+    Nec Poenum avertisse satis: dat numine magno
+  Aeneadis, gentem gremio deponere tuto                            610
+  Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas
+  Credere ductori. Cui postquam tradita belli
+  Jura videt: "Non hunc, inquit, superaverit unquam
+  Invidia, aut blando popularis gloria fuco,
+  Non astus fallax, non praeda, aliusve cupido.                    615
+  Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta
+  Mente capax; par ingenium castrisque togaeque."
+  Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum.
+    Hic, circumspectis nulli deprensus in armis,
+  Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum                       620
+  Gaudebat reducem patriae adnumerare reversus,
+  Duxerat egrediens quam secum in praelia, pubem.
+  Nec membris quisquam, natove pepercit amato
+  Acrius; aut vidit socium per bella cruorem
+  Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor                   625
+  Hostili, plenis repetebat moenia castris.
+    Stirpe genus clarum, caeloque adfinis origo:
+  Nam remeans longis olim Tirynthius oris,
+  Et triplicis monstri famam, et spectacula captas
+  Mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Romae,                   630
+  Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat
+  Inter desertos fundata Palatia dumos
+  Paupere sub populo ductor; quum regia virgo,
+  Hospite victa sacro, Fabium de crimine laeto
+  Procreat, et magni commiscet seminis ortus                       635
+  Arcas in Herculeos mater ventura nepotes.
+  Ter centum domus haec Fabios armavit in hostem,
+  Limine progressos uno; pulcherrima quorum
+  Cunctando Fabius superavit facta, ducemque
+  Hannibalem aequando: tantus tunc, Poene, fuisti!                 640
+    Dum se perculsi renovant in bella Latini,
+  Turbatus Jove, et exuta spe moenia Romae
+  Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat
+  Hannibal, excelso summi qua vertice montis
+  Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis                     645
+  Projecta in campis nebulas exhalat inertes,
+  Et sedet ingentem pascens Mevania taurum,
+  Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros
+  Picenum dives praedae; atque, errantibus armis,
+  Quo spolia invitant, transfert populantia signa;                 650
+  Donec pestiferos mitis Campania cursus
+  Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit.
+    Hic dum stagnosi spectat templumque domosque
+  Literni ductor, varia splendentia cernit
+  Pictura, belli patribus monimenta prioris                        655
+  Exhausti (nam porticibus signata manebant),
+  Quis inerat longus rerum et spectabilis ordo.
+  Primus bella truci suadebat Regulus ore,
+  Bella neganda, viro si noscere fata daretur!
+  At princeps Poenis indicta more parentum                         660
+  Appius adstabat pugna, lauroque revinctus
+  Justum Sarrana ducebat caede triumphum.
+  Aequoreum juxta decus, et navale tropaeum,
+  Rostra gerens, nivea surgebat mole columna:
+  Exuvias Marti donumque Duilius, alto                             665
+  Ante omnes mersa Poenorum classe, dicabat:
+  Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque
+  Post epulas tibicen adest; castosque penates
+  Insignis laeti repetebat murmure cantus.
+    Cernit et extremos defuncti civis honores:                     670
+  Scipio ductoris celebrabat funera Poeni,
+  Sardoa victor terra. Videt inde ruentem
+  Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem;
+  Instabat crista fulgens, et terga premebat
+  Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon,            675
+  Et Garamas positis dedebant oppida telis.
+  Lentus arenoso spumabat Bagrada campo
+  Viperea sanie, turmisque minantibus ultro
+  Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat.
+    Nec non projectum puppi, frustraque vocantem                   680
+  Numina, Amyclaeum mergebat perfida ponto
+  Rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas
+  Xanthippus digni pendebat in aequore leti.
+  Addiderant geminas medio consurgere fluctu
+  Aegates; lacerae circum fragmenta videres                        685
+  Classis, et effusos fluitare in gurgite Poenos.
+  Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura
+  Captivas puppes ad litora victor agebat.
+  Haec inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar,
+  Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum                     690
+  Totius in sese vulgi converterat ora.
+  Sed pacis faciem, et pollutas foederis aras,
+  Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos
+  Cernere erat: strictas trepida cervice secures
+  Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis                       695
+  Orantes veniam, jurabant inrita pacta.
+  Haec Eryce e summo spectabat laeta Dione.
+    Quae postquam infesto percensuit omnia vultu
+  Adridens Poenus, lenta proclamat ab ira:
+  "Non leviora dabis nostris inscribere tectis                     700
+  Acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum
+  Da spectare, simul ferro flammaque ruentem;
+  Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes
+  Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis
+  Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque.                 705
+  Addes Ticini spumantes sanguine ripas,
+  Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis
+  Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis
+  Flaminius: fugiat consul manante cruore
+  Scipio, et ad socios nati cervice vehatur.                       710
+  Haec mitte in populos, et adhuc majora dabuntur.
+  Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis
+  Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem.
+  Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite,
+  O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur,                   715
+  In cineres monimenta date, atque involvite flammis."
+
+
+
+
+LIBER SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum
+novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum
+proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus
+omnium, quas ducit, copiarum vires aequat, gerere statutum habet cum
+animo ac deliberatum; 1-19.
+
+At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama
+ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis
+percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis
+verbis ornat, et ita indignationem quidem Poeni in se convertit, sed e
+malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73.
+
+Dum Romae, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt
+et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque
+militarem ad pristinos mores redigit; 74-95.
+
+Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Poenus, certa
+victoriae spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos
+maledictis ad certamen provocat; 96-122.
+
+Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota
+videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem
+Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145.
+
+Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita
+jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem
+Hannibali ducem quaesissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158.
+
+Ibi amoenissimam Italiae partem agrumque Falernum, qui generosissimo
+vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis
+temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur;
+159-211.
+
+Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius
+comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis
+cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi
+ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare,
+ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec,
+nisi certa spes et commoda rei bene gerendae occasio obferatur, summam
+rerum universo periculo committant, sed ante omnia suae saluti atque
+securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam
+temeraria vi inpedire studeant; 212-259.
+
+Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno
+ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut
+occultae proditionis foederisque clam cum hostibus icti suspicio
+commoveatur; 260-267.
+
+Sed mox Poenus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente
+praeter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni
+stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281.
+
+Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem,
+Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat,
+quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis,
+custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Poenus vero salvus
+ex faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra
+ponit; 282-376.
+
+Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post,
+sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio
+etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam
+fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum
+habeat, sequatur; 377-408.
+
+Absente eo classis Poenorum ex alto in portus Caietae et Formiarum, in
+finibus Campaniae, invehitur, quo hostium adventu perterritae Nereides
+ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo
+de futura Italiae fortuna cognoscant; 409-434.
+
+Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum
+Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce
+Aenea jactatis, repetenda, praedicit, urbem eorum aeternam fore,
+bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a
+Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493.
+
+Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum,
+inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et,
+Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante,
+jam fama egregiae victoriae Romam perfertur; 494-512.
+
+Hinc populi jussu aequatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a
+civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit;
+513-522.
+
+Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore
+multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum
+factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones
+omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535.
+
+Jam caesis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta
+procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente
+contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut
+caelo demissus, legionibus, salutis suae jam desperantibus, succurrit,
+et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati
+Syllae, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius
+edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet;
+536-729.
+
+Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto
+satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali
+tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius
+honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis,
+PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750.
+
+
+  Interea trepidis Fabius spes unica rebus:
+  Ille quidem socios atque aegram vulnere praeceps
+  Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum
+  Bellator senio jam castra movebat in hostem.
+  Sed mens humana major, nec tela, nec enses,                        5
+  Nec fortes spectabat equos: tot millia contra
+  Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus
+  Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat.
+  Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset,
+  Sistere Fortunam cunctando adversa foventem,                      10
+  Ultima Dardanii transisset nominis aetas.
+  Ille modum Superis in Punica castra favoris
+  Addidit, et Libyae finem inter prospera bella
+  Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille
+  Hesperiis lento Poenum moderamine lusit.                          15
+  Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojae
+  Et fluxas Latii res, majorumque labores,
+  Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas,
+  Surge, age, et emerito sacrum caput insere caelo.
+    At Libyae ductor, postquam nova nomina lecto                    20
+  Dictatore vigent, raptim mutata Latinis
+  Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat,
+  Quae fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis
+  Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas
+  Hannibali putet esse parem: fervore carentes                      25
+  Angebant anni, fraudique inaperta senectus.
+  Ocius adcitum captivo ex agmine poscit
+  Progeniem ritusque ducis dextraeque labores.
+    Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris,
+  Clarum nomen erat; sed laeva adduxerat hora                       30
+  Ticini juvenem ripis, fususque ruentis
+  Vulnere equi, Libycis praebebat colla catenis.
+  Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam:
+  "Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi
+  In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est;                  35
+  Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris,
+  Terrarum imperium Carthaginis arce videres.
+  Non ego te longa serie per singula ducam:
+  Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno.
+  Veientum populi violata pace negabant                             40
+  Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat
+  Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma.
+  Delectus vetiti; privataque castra Penates
+  Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una
+  Patricius junctis exercitus ibat in armis.                        45
+  Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet,
+  Uno non pavidus rexisses bella magistro.
+  Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci
+  Stridentis sonitu tremuerunt limina portae,
+  Maximaque Herculei mugivit numinis ara.                           50
+  Invasere hostem; numerarique aspera virtus
+  Haud est passa viros, et plures milite caedes.
+  Saepe globo densi, saepe et per devia passim
+  Dispersi subiere, vicis meritique labore
+  Aequato: nulli quisquam virtute secundus,                         55
+  Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos.
+  Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum
+  Mortali quodcumque datur! grex ille virorum,
+  Qui Fabia gente incolumi deforme putabat
+  Publica bella geri, pariter cecidere Deorum                       60
+  Invidia, subitis circumvenientibus armis.
+  Nec tamen occisos est cur laetere: supersunt,
+  Quod tibi sit Libyaeque satis: certaverit unus
+  Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque
+  Providus, et cauta sollertia tecta quiete.                        65
+  Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas,
+  Foderis in pugna velocius ilia planta
+  Bellatoris equi, frenisque momorderis ora."
+  Quem cernens avidum leti post talia Poenus,
+  "Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras,                    70
+  Et captiva paras moriendo evadere vincla.
+  Vivendum est: arta serventur colla catena."
+  Haec juvenis, Divisque tumens ausisque secundis.
+    At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras
+  Cura Deum: maesto subfusae lumina vultu                           75
+  Femineus matres graditur chorus; ordine longo
+  Junoni pallam conceptaque vota dicabant.
+  "Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur;
+  Et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba
+  Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo                    80
+  Quod nostrae nevere manus, venerabile donum.
+  Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva,
+  Interea velamen erit: si pellere nostris
+  Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro
+  Pressa tibi varia fulgebit gemma corona."                         85
+  Nec non et proprio venerantur Pallada dono,
+  Phoebumque, armigerumque Deum, primamque Dionen.
+  Tanta adeo, quum res trepidae, reverentia Divum
+  Nascitur! at rarae fumant felicibus arae.
+    Dum Roma antiquos templis indicit honores,                      90
+  Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte
+  Bellandi, lento similis, praecluserat omnes
+  Fortunaeque hostique vias: discedere signis
+  Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra
+  Imperii, Romane, caput, parere docebat.                           95
+  Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis
+  Signa procul, fulsitque novis exercitus armis,
+  Adrectae spes Sidoniae, fervetque secundis
+  Fortunae juvenis: vincendi sola videtur,
+  Quod nondum steterint acies, mora. "Pergite, clamat:             100
+  Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum
+  Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras
+  Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur,
+  Quis pudeat certare, senes: quodcumque videtis,
+  Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello.             105
+  En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis
+  Scipiadae? pulsi Ausonia, non ante paventem
+  Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi
+  Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque,
+  Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi.                    110
+  Est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso
+  Creverit; et titulis libeat cur figere nostris
+  Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster
+  Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet.
+  Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis."                     115
+    Talia vociferans volucri rapit agmina cursu,
+  Ac, praevectus equo, nunc dextra provocat hostem,
+  Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta
+  Fertur ovans, pugnaeque agitat simulacra futurae.
+  Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis                      120
+  Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque,
+  Maternumque fretum, totumque in imagine mundum.
+    Cassarum sedet irarum spectator, et alti
+  Celsus colle jugi domat exsultantia corda,
+  Infractasque minas dilato Marte fatigat                          125
+  Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra
+  Munitis pastor stabulis per ovilia clusum
+  Inpavidus somni servat pecus; effera saevit,
+  Atque inpasta truces ululatus turba luporum
+  Exercet, morsuque quatit restantia claustra.                     130
+    Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo
+  Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit
+  Conditus occulta, si praecipitare sequentem,
+  Atque inopinata detur circumdare fraude;
+  Nunc nocturna parat caecae celantibus umbris                     135
+  Furta viae, retroque abitum fictosque timores
+  Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta
+  Ostentat praeda, atque invitat prodigus hostem.
+  Qualis Maeonia passim Maeandrus in ora,
+  Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat.                   140
+  Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat,
+  Miscetque exacuens varia ad conamina mentem.
+  Sicut aquae splendor, radiatus lampade solis,
+  Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans
+  Luminis, et tremula laquearia verberat umbra.                    145
+    Jamque dolore furens ita secum inmurmurat irae:
+  "Obvia si primus nobis hic tela tulisset,
+  Nullane nunc Trebiae et Trasymeni nomina? nulli
+  Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis
+  Sanguinea pontum turbasset decolor unda?                         150
+  Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo,
+  Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret,
+  Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!"
+  Haec secum, mediam somni quum buccina noctem
+  Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas,                    155
+  Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete.
+  Vertit iter, Daunique retro tellure relicta,
+  Campanas remeat notus populator in oras.
+  Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni,
+  (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono)                     160
+  Addunt frugiferis inimica incendia ramis.
+    Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores,
+  Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri
+  Largitor laticis, gravidae cui nectare vites
+  Nulli dant praelis nomen praeferre Falernis.                     165
+  Massica sulcabat meliore Falernus in aevo
+  Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras
+  Nondum uva virides nudo texebat in arvo;
+  Pocula nec norant succis mulcere Lyaei,
+  Fonte sitim et pura soliti defendere lympha.                     170
+  Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes
+  Extremumque diem, pes dexter et hora Lyaeum;
+  Nec pigitum parvosque lares humilisque subire
+  Limina caelicolam tecti: cepere volentem
+  Fumosi postes, et ritu pauperis aevi                             175
+  Ante focos mensae: laetus nec senserat hospes
+  Advenisse Deum; sed enim de more parentum
+  Grato cursabat studio, instabatque senectae,
+  Donec opes festas puris nunc poma canistris
+  Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis                    180
+  Rorantes humore dapes: tum lacte favisque
+  Distinxit dulces epulas, nulloque cruore
+  Polluta castus mensa cerealia dona
+  Adtulit, ac primum Vestae decerpsit honorem
+  Undique, et in mediam jecit libamina flammam.                    185
+    Deesse tuos latices, hac sedulitate senili
+  Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu)
+  Fagina pampineo spumarunt pocula succo,
+  Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti
+  Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata                 190
+  Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis.
+    "En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim
+  Viticolae nomen pervulgatura Falerni,
+  Munera": et haud ultra latuit Deus: inde nitentem
+  Lumine purpureo frontem cinxere corymbi,                         195
+  Et fusae per colla comae, dextraque pependit
+  Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti,
+  Festas Nysaeo redimivit palmite mensas.
+  Nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori,
+  Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum,               200
+  Jam lingua titubante moves, patrique Lyaeo
+  Tempora quassatus grates et praemia digna
+  Vix intellectis conaris reddere verbis,
+  Donec composuit luctantia lumina Somnus,
+  Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo                205
+  Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo,
+  Uviferis late florebat Massicus arvis,
+  Miratus nemora, et lucentes sole racemos.
+  Id monti decus, atque ex illo tempore dives
+  Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis,                      210
+  Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis.
+    Haec tum vasta dabat, terrisque infestus agebat
+  Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses,
+  Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris
+  Ausoniis vota, et pugnandi prava libido                          215
+  Gliscebat; proni decurrere monte parabant.
+    Da famae, da, Musa, virum, cui vincere bina
+  Concessum castra, et geminos domitare furores.
+  "Fervida si nobis corda, abruptumque putassent
+  Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit,                       220
+  Turbari facilem mentem; non ultima rerum,
+  Et deplorati mandassent Martis habenas.
+  Stat pensata diu belli sententia; vincam
+  Servare invitos, urgentesque ultima fata.
+  Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit.                      225
+  Si lucis piget, et supremis esse cupido est
+  Nominis Ausonii, taedetque in tempore tali
+  Nullum clade nova, claraeque fragore ruinae
+  Insignem fecisse locum; revocandus ab atris
+  Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi                         230
+  Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset.
+    "An nondum praeceps vicinaque fata videtis?
+  Una, ut debellet, satis est victoria Poeno.
+  State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus
+  Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta                        235
+  Aequentur factis. Non est, mihi credite, non est
+  Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis
+  Omnes jam portis in campum effuderit hora.
+  Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes
+  Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti.                  240
+  Fortunae Libys incumbit, flatuque secundo
+  Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque
+  Destituat tumidos subducto flamine ventus,
+  In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni
+  Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto                          245
+  Artior est nullo Tyriis certamine! quantum
+  Detritum est famae! quin inter cetera nostra
+  Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis
+  Sit melius. Jam vos acies et praelia et hostem
+  Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis!                       250
+  Interea, exclusa majoris sorte pericli,
+  Me solum, quaeso, toti me opponite bello."
+    His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt.
+  Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis
+  Neptunus, totumque videt, totique videtur                        255
+  Regnator ponto, saevi fera murmura venti
+  Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas;
+  Tum, sensim infusa tranquilla per aequora pace,
+  Languentes tacito lucent in litore fluctus.
+    Sensit cura sagax Poeni, fraudisque veneno                     260
+  Adgreditur mentes. Pauca atque haec ruris aviti
+  Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris;
+  Massicus uviferis addebat nomina glebis.
+  Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas
+  In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit,                   265
+  Suspectamque loco pacem dedit arte maligna,
+  Ceu clandestino traheretur foedere bellum.
+    Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat
+  Dictator saevire dolos: at non vacat aegre
+  Invidiam gladios inter lituosque timere,                         270
+  Et dubia morsus famae depellere pugna;
+  Donec reptantem, et nequidquam saepe trahendo
+  Huc illuc castra, ac scrutantem praelia Poenum,
+  Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles
+  Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma.                     275
+  Hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant
+  A tergo rupes; undosis squalida terris
+  Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum
+  Poscebat regio; septos sed fraude locorum
+  Arta fames, poenas miserae exactura Sagunti,                     280
+  Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis.
+    Cuncta per et terras et lati stagna profundi
+  Condiderat somnus, positoque labore dierum,
+  Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat.
+  At non Sidonium curis flagrantia corda                           285
+  Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant
+  Dona soporiferae noctis: nam membra cubili
+  Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis,
+  Qua super instratos projectus gramine campi
+  Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris                   290
+  Fert gressus vicina citos; nec degener ille
+  Belligeri ritus, taurino membra jacebat
+  Effultus tergo, et mulcebat tristia somno.
+  Haud procul hasta viri terrae defixa propinquae,
+  Et dira e summa pendebat cuspide cassis:                         295
+  At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus,
+  Et telum Baliare simul tellure quiescunt.
+  Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati;
+  Et sonipes strato carpebat gramina dorso.
+    Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum,                   300
+  "Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat),
+  Quae te cura vigil fessum, germane, fatigat?"
+  Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos
+  Incussa revocat castrorum ad munera planta,
+  Quum Libyae ductor: "Fabius me noctibus aegris,                  305
+  In curas Fabius nos excitat; illa senectus,
+  Heu! fatis quae sola meis currentibus obstat.
+  Cernis ut armata circumfundare corona,
+  Et vallet clausos conlectus miles in orbe.
+  Verum, age, nunc quoniam res artae, percipe porro,               310
+  Quae meditata mihi. Latos conrepta per agros
+  Armenta adsueto belli de more sequuntur.
+  Cornibus arentes edicam innectere ramos,
+  Sarmentique leves fronti religare maniplos;
+  Admotus quum fervorem disperserit ignis,                         315
+  Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci,
+  Et vaga per colles cervice incendia jactent.
+  Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas
+  Custos excubias, majoraque nocte timebit.
+  Si cordi consulta (moras extrema recusant),                      320
+  Adcingamur, ait." Gemino tentoria gressu
+  Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta
+  Inter equos, interque viros, interque jacebat
+  Capta manu spolia et rorantia caede Maraxes,
+  Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens                   325
+  Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente
+  Arma toro et notum quaerebat fervidus ensem.
+    Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta
+  Bellantem somnum: "Tenebris, fortissime ductor,
+  Iras compesce, atque in lucem praelia differ.                    330
+  Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus
+  Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes
+  Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis
+  Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli,
+  Germanus parat, atque obsessa evellere castra.                   335
+  Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus,
+  Non certare dolis." Nihil hinc cunctante, sed acris
+  Incepti laeto juvene, ad tentoria Acherrae
+  Festinant, cui parca quies, minimumque soporis,
+  Nec notum somno noctes aequare: feroci                           340
+  Pervigil inservibat equo, fessumque levabat
+  Tractando, et frenis ora exagitata fovebat.
+  At socii renovant tela, arentemque cruorem
+  Ferro detergent, et dant mucronibus iras.
+    Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi                 345
+  Quaenam agitent, pandunt, et coeptis ire ministrum
+  Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris,
+  Intentique docent, quae sint properanda, monentque
+  Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes
+  Navus abire timor, dum caeca silentia, dumque                    350
+  Majores umbrae: rapida jam subdita peste
+  Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes.
+    Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus aegra
+  Armentis capita, adjutae pinguescere flammae
+  Coepere, et vincens fumos erumpere vertex:                       355
+  Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos
+  Saxosi scopulos montis lymphata feruntur
+  Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni
+  Luctantur frustra rabidi mugire juvenci.
+  Per juga, per valles errat Vulcania pestis,                      360
+  Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent:
+  Quam multa, adfixus caelo sub nocte serena,
+  Fluctibus e mediis sulcator navita ponti
+  Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris
+  Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus,                    365
+  Vertice Gargani residens incendia pastor.
+    At facie subita volitantum montibus altis
+  Flammarum, quis tunc cecidit custodia sorti,
+  Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari
+  Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes.                  370
+  Caelone exciderint, et magna fulmina dextra
+  Torserit Omnipotens, an caecis rupta cavernis
+  Fuderit egestas adcenso sulfure flammas
+  Infelix tellus, media in formidine quaerunt.
+  Jamque abeunt; faucesque viae citus occupat armis                375
+  Poenus, et in patulos exsultans emicat agros.
+  Huc tamen usque vigil processerat arte regendi
+  Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi,
+  Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela
+  Evasisse satis: quin et vestigia pulsi                           380
+  Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent
+  Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem,
+  Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa
+  Et belli summam primasque jubebat habenas,
+  Atque his praeformat dictis, fingitque monendo:                  385
+    "Si factis nondum, Minuci, te cauta probare
+  Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba
+  Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt.
+  Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alae
+  Juvere, aut densis legio conferta maniplis.                      390
+  Testor te, solus clausi; nec deinde morabor.
+  Dis sine me libare dapem et solennia ferre:
+  Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis,
+  Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam.
+  Interea (crede experto, non fallimus) aegris                     395
+  Nil movisse salus rebus: sit gloria multis,
+  Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro
+  Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus.
+  Plena tibi castra atque intactus vulnere miles
+  Creditur: hos nobis (erit haec tibi gloria) redde.               400
+  Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem,
+  Jam praedas obferre tibi, jam vertere terga,
+  Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem.
+  Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnae.
+  Haec monuisse satis: sed si compescere corda                     405
+  Non datur oranti, magno te jure pioque
+  Dictator capere arma veto." Sic castra relinquens
+  Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem.
+    Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo
+  Litora Caietae, Laestrygoniosque recessus                        410
+  Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos,
+  Ac totus multo spumabat remige pontus;
+  Quum trepidae fremitu vitreis e sedibus antri
+  Aequoreae pelago simul emersere sorores,
+  Ac possessa vident infestis litora proris.                       415
+  Tum magno perculsa metu Nereia turba,
+  Adtonitae propere refluunt ad limina nota,
+  Teleboum medio surgunt qua regna profundo,
+  Pumiceaeque procul sedes: inmanis in antro
+  Conditur abrupto Proteus, ac spumea late                         420
+  Cautibus objectis rejectat caerula vates.
+    Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque)
+  Per varias lusit formas, et terruit atri
+  Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit,
+  Aut fremuit torvo mutatus membra leone,                          425
+  "Dicite, ait, quae causa viae? quisve ora repente
+  Pervasit pallor? cur scire futura libido?"
+    Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu
+  Italidum: "Nosti nostros, praesage, timores.
+  Quid Tyriae classes ereptaque litora nobis                       430
+  Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna
+  In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit
+  Navita jam portus? patria num sede fugatae
+  Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?"
+    Tum sic involvens repetita exordia retro                       435
+  Incipit ambiguus vates, reseratque futura:
+  "Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida
+  Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros
+  Arguta revocans ad roscida pascua canna,
+  Audivit sacrae lentus certamina formae:                          440
+  Tum matris currus niveos agitabat olores,
+  Tempora sollicitus litis servasse, Cupido.
+  Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus
+  Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem,
+  Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram.                   445
+  Ast alius nivea comebat fronte capillos,
+  Purpureos alius vestis religabat amictus,
+  Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros
+  Adloquitur natos: "Testis certissima vestrae
+  "Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis                   450
+  "Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra
+  "Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis
+  "Si mea tela dedi blando medicata veneno,
+  "Si vester, caelo ac terris qui foedera sancit,
+  "Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra                455
+  "Cypron Idumaeas referat de Pallade palmas,
+  "De Junone Paphos centum mihi fumet in aris."
+    "Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat
+  Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo,
+  Aegide deposita, atque adsuetum casside crinem                   460
+  Involvi tum comta tamen, pacemque serenis
+  Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat
+  Praedicto sacrae vestigia concita plantae.
+  Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis,
+  Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden                      465
+  Post fratris latura toros: postrema nitenti
+  Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa
+  Et nemora et penitus frondosis rupibus antra
+  Spirantem sacro traxerunt vertice odorem.
+  Nec judex sedisse valet, fessique nitoris                        470
+  Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri.
+    "Sed victae fera bella Deae vexere per aequor,
+  Atque excisa suo pariter cum judice Troja.
+  Tum pius Aeneas, terris jactatus et undis,
+  Dardanios Itala posuit tellure Penates.                          475
+  Dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo
+  Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet,
+  Hic regna, et nullae regnis per secula metae.
+  At vos, o natae, currit dum inmobile filum,
+  Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas.                        480
+  Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis
+  Aufidus, et rubros inpellet in aequora fluctus;
+  Damnatoque Deum quondam per carmina campo
+  Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae.
+  Punica Romuleos quatient mox spicula muros,                      485
+  Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus.
+  Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit
+  Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissae
+  Inplebit flammis, avelletque Itala Poenum
+  Viscera torrentem, et propriis superabit in oris.                490
+  Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet.
+  Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget,
+  Et cinerem Libyae ferat in Capitolia victor."
+    Quae dum arcana Deum vates evolvit in antro,
+  Jam monita et Fabium bellique equitumque magister                495
+  Exuerat mentem, ac praeceps tendebat in hostem.
+  Pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem
+  Deerat, et, ut parvo majora ad praelia damno
+  Eliceret, dabat interdum simulantia terga.
+  Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi                  500
+  Evocat e liquidis piscem penetralibus esca,
+  Quumque levem summa vidit jam nare sub unda,
+  Ducit sinuato captivum ad litora lino.
+    Fama furit, versos hostes, Poenumque salutem
+  Invenisse fuga: liceat si vincere, finem                         505
+  Promitti cladum: sed enim ditione carere
+  Virtutem, et poenas vincentibus esse repostas;
+  Clausurum jam castra ducem, rursusque referri
+  Vaginae jussurum enses, reddatur in armis
+  Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem.                   510
+  Haec vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes
+  Invidiae stimulo fodit et popularibus auris.
+  Tunc indigna fide censent optandaque Poeno,
+  Quae mox haud parvo luerent damnata periclo.
+    Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro                  515
+  Imperia aequantur penitus: cernebat, et expers
+  Irarum senior, magnas ne penderet alti
+  Erroris poenas patria inconsulta, timebat.
+  Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe,
+  Partitus socias vires, vicina propinquis                         520
+  Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta
+  Non Romana minus servat, quam Punica castra.
+  Nec mora: disjecto Minuci vecordia vallo,
+  Perdendi simul et pereundi ardebat amore.
+    Quem postquam rapidum vidit procedere castris                  525
+  Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces
+  In subitum curas: propere capere arma maniplis
+  Edicit, vallique tenet munimine turmas
+  Ausonius: torquet totas in praelia vires
+  Poenorum ductor, propellitque agmina voce:                       530
+  "Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae.
+  Non sperata diu plano certamina campo
+  Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum
+  Detergete situm ferro, multoque cruore
+  Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses."                        535
+    Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli,
+  Perlustrans campos oculis, tantoque periclo
+  Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat.
+  Cui natus, juncta arma ferens, "Dabit inprobus, inquit,
+  Quas dignum, poenas; qui per suffragia caeca                     540
+  Invasit nostros haec ad discrimina fasces.
+  Insanae spectate tribus! pro lubrica rostra,
+  Et vanis fora laeta viris! nunc munera Martis
+  Aequent imperio, et solem concedere nocti
+  Sciscant inbelles! magna mercede piabunt                         545
+  Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem."
+    Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis:
+  "Sanguine Poenorum, juvenis, tam tristia dicta
+  Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque
+  Civem deleri nostras? aut vincere Poenum,                        550
+  Me spectante, sinam? nos aequavisse minori,
+  Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda.
+  Jamque hoc (ne dubites) longaevi, nate, parentis
+  Adcipe, et aeterno fixum sub pectore serva:
+  Succensere nefas patriae, nec foedior ulla                       555
+  Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras.
+  Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti,
+  Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru
+  Intrares exsul! tibi corpora caesa, Camille,
+  Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent                        560
+  Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis irae,
+  Mutassentque solum sceptris Aeneia regna,
+  Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma.
+  Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus.
+  Adceleremus opem." Jamque intermixta sonabant                    565
+  Classica, procursusque viros conliserat acer.
+    Primus claustra manu portae dictator et altos
+  Disjecit postes, rupitque in praelia cursum.
+  Non graviore movent venti certamina mole,
+  Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens                       570
+  Africus: obnixi quum bella furentia torquent,
+  Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt
+  Aequor quisque suum; sequitur stridente procella
+  Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis.
+  Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta                575
+  Phoenicum, et Carthago ruens, injuria quantum
+  Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque
+  Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, irae,
+  Invidia, atque una Fama et Fortuna subactae.
+    Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo                      580
+  Ut vidit, tremuere irae, ceciditque repente
+  Cum gemitu spes haud dubiae praesumta ruinae:
+  Quippe aciem denso circumvallaverat orbe,
+  Hausurus clausos conjectis undique telis.
+  Atque hic Dardanius pravo certamine ductor                       585
+  Jam Styga et aeternas intrarat mente tenebras.
+  Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat;
+  Quum senior, gemino complexus praelia cornu,
+  Ulteriore ligat Poenorum terga corona,
+  Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens,                   590
+  Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma,
+  Majoremque dedit cerni Tirynthius: altae
+  Scintillant cristae, et (mirum) velocibus ingens
+  Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas,
+  Aversumque premit telorum nubibus hostem.                        595
+  Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta,
+  Rector erat Pylius bellis aetate secunda.
+    Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen
+  Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen,
+  Cui decus insigne, et quaesitum cuspide nomen.                   600
+  Tum Garadum, largumque comae prosternit Adherben,
+  Et geminas acies superantem vertice Thulim,
+  Qui summas alto prensabat in aggere pinnas.
+  Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monaesum,
+  Et Morinum pugnas aeris stridore cientem,                        605
+  Dexteriore gena sedit cui letifer ictus,
+  Perque tubam fixae decurrens vulnere malae,
+  Extremo fluxit propulsus murmure sanguis.
+    Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon.
+  Namque super tepido lapsantem sanguine, et aegra                 610
+  Lubrica nitentem nequidquam evadere planta,
+  Inpacto prosternit equo, trepideque levantem
+  Membra adflicta solo, pressa violentius hasta,
+  Inplicuit terrae, telumque in caede reliquit.
+  Haeret humi cornus motu tremefacta jacentis,                     615
+  Et campis servat mandatum adfixa cadaver.
+    Nec non exemplo laudis furiata juventus,
+  Syllaeque, Crassique simul, junctusque Metello
+  Furnius, ac melior dextrae Torquatus, inibant
+  Praelia, et unanimi vel morte emisse volebant                    620
+  Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro
+  Dum rapit, et molem subducto corpore vitat
+  Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur;
+  Strage super lapsus socium, qua fibula morsus
+  Loricae crebro laxata resolverat ictu,                           625
+  Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit,
+  Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum.
+  Heu sortem necis! evasit Garamantica tela
+  Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus
+  Occideret, telo non in sua vulnera misso.                        630
+  Volvitur exanimis, turpatque decora juventa
+  Ora novus pallor; membris dimissa solutis
+  Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus.
+    Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum
+  Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat,                    635
+  Eoa tumidus pharetrati militis ala,
+  Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim
+  Casside, et aurato fulgebat gemma monili.
+  Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda
+  Laudatur Veneri, et certat majoribus astris.                     640
+  Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen
+  Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis.
+    Hic, avidum pugnae, et tam clarum exscindere nomen
+  Brutum exoptantem, varie nunc laevus in orbem,
+  Nunc dexter levibus flexo per devia gyris                        645
+  Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam
+  Fundit, Achaemenio detrectans praelia ritu.
+  Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento
+  Armigeri Cascae penetrabilis haesit arundo,
+  Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus                       650
+  Uventi ferrum admovit tepefacta palato.
+    At Brutus, diro casu turbatus amici,
+  Ausum multa virum, et spargentem in vulnera saevos
+  Fraude fugae calamos, jam nullis cursibus instat
+  Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram                     655
+  Mandat atrox hastae, telumque volatile nodo
+  Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro
+  Nudabant versu, tramittit cuspide pectus.
+  Labitur intento cornu transfossus, et una
+  Arcum laeva cadens, dimisit dextra sagittam.                     660
+    At non tam tristi sortitus praelia Marte
+  Phoebei Soractis honor Carmelus agebat:
+  Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem,
+  Dux rectorque Nubae populi; jam fusus eidem
+  Zeusis, Amyclaei stirps inpacata Phalanti,                       665
+  Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi.
+  Talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste
+  Tam rapido, nec deinde fugae, suadente pavore,
+  Per dumos miser in vicina cacumina quercus
+  Repserat, atque alta sese occultabat in umbra                    670
+  Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis.
+  Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos
+  Mutantem saltu ramos, transverberat hasta;
+  Ut, qui viscatos populatur arundine lucos,
+  Dum nemoris celsi procera cacumina sensim                        675
+  Substructa certat tacitus contingere meta,
+  Sublimem calamo sequitur crescente volucrem.
+  Effudit vitam, atque alte manante cruore
+  Membra pependerunt curvato exsanguia ramo.
+    Jamque in palantes ac versos terga feroces                     680
+  Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda
+  Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis.
+  Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant
+  Cornipedes, totusque novae formidinis arte
+  Concolor aequabat liventia currus equorum                        685
+  Terga, nec erectis similes inponere cristis
+  Cessarat pennas, aterque tegebat amictus.
+  Ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos
+  Quum fugeret thalamos, Hennaea virgine rapta,
+  Egit nigrantem Stygia caligine currum.                           690
+    At Cato, tum prima sparsus lanugine malas,
+  Quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso
+  Moenia, Laertae quondam regnata nepoti,
+  Quamquam tardatos turbata fronte Latinos
+  Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse                      695
+  Ferrata calce, atque effusa largus habena
+  Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire,
+  Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra.
+  Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto
+  Alipedem planta currum premit, atque volanti                     700
+  Adsilit a tergo: cecidere et lora repente
+  Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens
+  Palluit infelix subducto sanguine Maurus.
+  Ora rapit gladio, praefixaque cuspide portat.
+    At saevo Mavorte ferox perrumpit anhelum                       705
+  Dictator cum caede globum: miserabile visu,
+  Vulneribus fessum ac multo labente cruore,
+  Ductorem cernit suprema ac foeda precantem.
+  Manavere genis lacrimae, clipeoque paventem
+  Protegit, et natum stimulans, "Fortissime, labem                 710
+  Hanc pellamus, ait; Poenoque ob mitia facta,
+  Quod nullos nostris ignes disperserit arvis,
+  Dignum expendamus pretium." Tunc, arte paterna
+  Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Poenum
+  Agmina deturbat gladio, campumque relaxat,                       715
+  Donec Sidonius decederet aequore ductor.
+  Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum
+  Averso pastore lupus, fetumque trementem
+  Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu
+  Auditis celeret balatibus obvia pastor,                          720
+  Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis
+  Rejectat praedam, et vacuo fugit aeger hiatu.
+  Tum demum terris, quas circumfuderat atra
+  Tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae.
+  Torpebant dextrae, et sese meruisse negabant                     725
+  Servari, subitisque bonis mens aegra natabat.
+  Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina,
+  Eruta quum subito membra, et nox atra recessit,
+  Connivent, solemque pavent agnoscere visu.
+    Quis actis, senior, numerato milite laetus,                    730
+  Collis et tuto repetebat in aggere castra.
+  Ecce autem e media jam morte renata juventus,
+  Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo
+  Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem
+  Certatim, et magna memorabant voce Parentem.                     735
+  Tum, qui partitis dissederat ante maniplis,
+  "Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem
+  Si fas vera queri, cur nobis castra virosque
+  Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti,
+  Quae solus rexisse vales? hoc munere lapsi                       740
+  Aeternas multo cum sanguine vidimus umbras.
+  Ocius huc aquilas servataque signa referte.
+  Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno.
+  Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos:
+  Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda."                     745
+    Haec ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu)
+  Cespite de viridi surgunt properantius arae.
+  Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyaei
+  Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus
+  In mensam Fabio sacrum libavit honorem.                          750
+
+
+
+
+LIBER OCTAVUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque
+laudibus ad caelum fert: Hannibal contra, jam summum militiae jus
+dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriae tantum, sed
+praelii quoque spem praecisam esse, magnopere et dolet et indignatur;
+1-11.
+
+Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex
+conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper
+fluctuantes et praedae sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum
+exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam
+agitant; Hannon autem, qui ducem Poenorum internecivo capitalique odio
+prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel
+supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti
+senatus censeat; 11-24.
+
+Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quae Annam, Didonis
+sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis,
+quae instent, fatis, de fine dictaturae, comitiis consulum, temeritate
+Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere
+nitatur, et de pugnae Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38.
+
+Nympha, communis a Belo ductae originis, amoris patriae et mandatorum
+sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino
+in Italia honore colatur; 39-49.
+
+Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post
+Didonis mortem Iarbas, Gaetulorum rex, Carthagine rerum potitur, et
+Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio
+post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem
+conscendit, quae vi tempestatis in litus Italiae ejicitur; 49-68.
+
+Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Aeneae, a quo
+benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum
+adscendisse refert; 69-159.
+
+Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia
+strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium
+praecipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur;
+160-201.
+
+His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus
+verbis optatissimum de subita, quae inpendeat, rerum mutatione, nuntium
+Hannibali adfert; 202-224.
+
+Is animum revocat, et e Campania, monitu deae, in Apuliam castra movet;
+225-241.
+
+Interea Romae comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non
+humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram
+favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione
+petit, et suffragiis turbae forensis, quae aeternam fastis labem
+adspergunt, consul creatur; 242-257.
+
+Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem
+unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque
+multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab
+nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicae, si plures Fabios
+imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Poenorum bello aeque
+ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox,
+Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277.
+
+Collega ejus, L. Aemilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat,
+et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant,
+adcusatus damnatione collegae, et sua prope, ambustus evaserat, etsi
+perniciem patriae imminentem animo praesagit, et tam nobilitate, quam
+virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur;
+278-297.
+
+Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis
+cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti
+reipublicae, quae tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus
+unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Poenum imperatorem, qui in
+aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab
+domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniae inopia
+laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna,
+quique nec occasioni suae desit, nec suam occasionem hosti det;
+298-326.
+
+Ad ea paucis verbis maestoque vultu respondet consul, se quidem, quam
+possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quae una
+salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum,
+qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem
+Romanis, alterum Poenis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium
+senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem
+reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et
+salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco praecepta
+surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis
+potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum;
+327-348.
+
+Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas,
+Apuliae vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in
+unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis
+(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468),
+Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis
+(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris,
+Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis,
+Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis,
+Vagennis (588), Siculis et Ilvae ins. incolis (613) conscriptum, quorum
+populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scaevola, 384, Sulla,
+393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469,
+Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621.
+
+Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant
+prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et
+omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli
+Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem
+ominantur; 656-676.
+
+
+  Primus Agenoridum cedentia terga videre
+  Aeneadis dederat Fabius: Romana parentem
+  Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem,
+  Inpatiensque morae fremit: ut sit copia Martis,
+  Exspectanda viri fata, optandumque sub armis                       5
+  Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta,
+  Nequidquam sese Latium sperare cruorem.
+  Jam vero concors miles, signisque relatis
+  Indivisus honos, iterumque et rursus eidem
+  Soli obluctandum Fabio, majoribus aegrum                          10
+  Angebant curis. Lentando fervida bella
+  Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus
+  Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi
+  Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque
+  Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem.                   15
+    Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces,
+  Vaniloquum, Celtae, genus ac mutabile mentis,
+  Respectare domos: maerebant, caede sine ulla
+  (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore
+  Inter tela siti Mavortis hebescere dextras.                       20
+  His super, internae labes, et civica vulnus
+  Invidia augebant: laevus conatibus Hannon
+  Ductoris, non ulla domo submittere Patres
+  Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat.
+    Quis lacerum curis, et rerum extrema paventem                   25
+  Ad spes armorum, et furialia vota reducit
+  Praescia Cannarum Juno, atque elata futuris.
+  Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam
+  Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet:
+  "Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat                     30
+  Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo.
+  Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus.
+  Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos
+  Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis.
+  Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda                         35
+  Praelia: ne desit fatis ad signa movenda.
+  Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum.
+  Huc Trebiae rursum et Trasymeni fata sequentur."
+    Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis,
+  "Haud, inquit, tua jus nobis praecepta morari:                    40
+  Sit fas, sit tantum, quaeso, retinere favorem
+  Antiquae patriae, mandataque magna sororis,
+  Quanquam inter Latios Annae stet numen honores.
+  Multa retro rerum jacet, atque ambagibus aevi
+  Obtegitur densa caligine mersa vetustas,                          45
+  Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo,
+  Regnisque Aeneadum germana colatur Elissae.
+  Sed pressis stringam revocatam ab origine famam
+  Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam."
+    Iliaco postquam deserta est hospite Dido,                       50
+  Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram
+  Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem
+  Certa necis, profugi donum exitiale mariti.
+  Despectus taedae regnis se inponit Iarbas,
+  Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis                      55
+  Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno?
+    Battus Cyrenen molli tum forte fovebat
+  Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse
+  Casibus humanis facilis; qui, supplice visa,
+  Intremuit regum eventus, dextramque tetendit.                     60
+  Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas,
+  Servata interea sedes: nec longius uti
+  His opibus Battoque fuit: nam ferre per aequor
+  Exitium miserae jam Pygmaliona docebat.
+  Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique,                        65
+  Quod se non dederit comitem in suprema sorori:
+  Donec jactatam laceris (miserabile) velis
+  Fatalis turbo in Laurentes expulit oras.
+  Non caeli, non illa soli, non gnara colentum,
+  Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra.                       70
+    Ecce autem Aeneas, sacro comitatus Iulo,
+  Jam regni compos, noto sese ore ferebat.
+  Qui terrae defixam oculos et multa timentem,
+  Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli
+  Adtollit, mitique manu intra limina ducit.                        75
+  Atque ubi jam casus adversorumque pavorem
+  Hospitii lenivit honos, tum discere maesta
+  Exposcit cura letum infelicis Elissae.
+  Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna
+  Incipit, et blandas addit pro tempore voces:                      80
+  "Nate Dea, solus regni lucisque fuisti
+  Germanae tu causa meae: mors testis, et ille
+  (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre
+  Postquam est ereptum miserae tua, litore sedit
+  Interdum, stetit interdum, ventosque secuta                       85
+  Infelix oculis magno clamore vocabat
+  Aenean, comitemque tuae se inponere solam
+  Orabat paterere rati: mox turbida anhelum
+  Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore
+  Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile.                     90
+  Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli
+  Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente
+  Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet,
+  Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti.
+  Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque                    95
+  Deserit, et rursus portus furibunda revisit,
+  Si qui te referant converso flamine venti.
+  Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis
+  Massylae levitas descendere conpulit artes.
+  Heu sacri vatum errores! dum numina noctis                       100
+  Eliciunt, spondentque novis medicamina curis,
+  Quod vidi decepta nefas! congessit in atram
+  Cuncta tui monimenta pyram, et non prospera dona."
+    Tum sic Aeneas dulci repetitus amore:
+  "Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter                105
+  Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique,
+  Germanaeque tuae dilectum mitis Iuli,
+  Respiciens, aegerque animi tum regna reliqui
+  Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus,
+  Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto                    110
+  Egisset rapidis classem Cyllenius Euris.
+  Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali
+  Incustodito saevire dedistis amori?"
+    Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum
+  Inter singultus, labrisque trementibus Anna:                     115
+  "Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant,
+  Atque atri sociae thalami nova sacra parabam,
+  Quis aegram mentem et trepidantia corda levaret
+  Infelix germana tori, furvasque trahebam
+  Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes.                   120
+  Namque asper somno dirus me inpleverat horror,
+  Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat,
+  Et laeta exsultans ostenderat ora Sychaeus.
+  Quae dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent,
+  Oro caelicolas, ac vivo purgor in amni;                          125
+  Illa, cito passu pervecta ad litora, mutae
+  Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenae.
+  Deinde amplexa sinu late vestigia fovit,
+  Ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres."
+    Tum rapido praeceps cursu, resolutaque crinem,                 130
+  Evasit propere in celsam, quam struxerat ante
+  Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur
+  Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem.
+  Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile,
+  Postquam illum infelix hausit, quo munera primum                 135
+  Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit,
+  Festasque adventu mensas, teque ordine Trojae
+  Narrantem longos se pervigilante labores,
+  In portus amens rorantia lumina flexit.
+    "Di longae noctis, quorum jam numina nobis                     140
+  Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste,
+  Et placidi victos ardore admittite manes.
+  Aeneae conjux, Veneris nurus, ulta maritum,
+  Vidi constructas nostrae Carthaginis arces.
+  Nunc ad vos magni descendet corporis umbra.                      145
+  Me quoque fors dulci quondam vir notus amore
+  Exspectat, curas cupiens aequare priores."
+    Haec dicens ensem media in praecordia adegit,
+  Ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris.
+  Viderunt comites, tristique per atria planctu                    150
+  Concurrunt: magnis resonant ululatibus aedes.
+  "Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis,
+  Ora manu lacerans, lymphato regia cursu
+  Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor.
+  Ter diro fueram conata incumbere ferro,                          155
+  Ter cecidi exanimae membris revoluta sororis.
+  Jamque ferebatur vicina per oppida rumor.
+  Tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem
+  Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris."
+    Motus erat, placidumque animum mentemque quietam               160
+  Troius in miseram rector susceperat Annam.
+  Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas
+  Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis
+  Illa videbatur. Tacito nox atra sopore
+  Cuncta per et terras et lati stagna profundi                     165
+  Condiderat, tristi quum Dido aegerrima vultu
+  Has visa in somnis germanae effundere voces:
+  "His, soror, in tectis longae indulgere quieti,
+  Heu! nimium secura, potes? nec, quae tibi fraudes
+  Tendantur, quae circumstent discrimina, cernis?                  170
+  Ac nondum nostro infaustos generique soloque
+  Laomedonteae noscis telluris alumnos?
+  Dum caelum rapida stellas vertigine volvet,
+  Lunaque fraterno lustrabit lumine terras;
+  Pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit.                      175
+  Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes
+  Molitur, dirumque nefas sub corde volutat.
+  Praeterea (ne falsa putes haec fingere somnum)
+  Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus
+  Labitur, et leni per valles volvitur amne.                       180
+  Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus.
+  Te sacra excipient hilares in flumina Nymphae,
+  Aeternumque Italis numen celebrabere in oris."
+  Sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram.
+    Anna novis somno excutitur perterrita visis,                   185
+  Itque timor totos gelido sudore per artus.
+  Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta,
+  Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra
+  Per patulos currit plantis pernicibus agros;
+  Donec arenoso (sic fama) Numicius illam                          190
+  Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris.
+    Orta dies totum radiis inpleverat orbem,
+  Quum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti,
+  Et Rutulum magno errantes clamore per agrum,
+  Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur                       195
+  Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto
+  Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis
+  Inter caeruleas visa est residere sorores
+  Sidonis, et placido Teucros adfarier ore.
+  Ex illo primis anni celebrata diebus                             200
+  Per totam Ausoniam venerando numine culta est.
+    Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas
+  Hortata est, celeri superum petit aethera curru,
+  Optatum Latii tandem potura cruorem.
+  Diva Deae parere parat, magnumque Libyssae                       205
+  Ductorem gentis nulli conspecta petebat.
+  Ille, virum coetu tum forte remotus ab omni,
+  Incertos rerum eventus bellique volutans,
+  Anxia ducebat vigili suspiria voce.
+  Cui Dea sic dictis curas solatur amicis:                         210
+  "Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis
+  Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem?
+  Omnis jam placata tibi manet ira Deorum,
+  Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes
+  Rumpe moras, rape Marmaricas in praelia vires.                   215
+  Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus
+  Ex inconsulto posuit Tirynthius heros,
+  Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda.
+  Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis
+  Misit; ego Oenotris aeternum numen in oris                       220
+  Concelebror, vestri generata e sanguine Beli.
+  Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu,
+  Celsus Iapygios qua se Garganus in agros
+  Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa."
+  Dixit, et in nubes humentia sustulit ora.                        225
+    Cui dux, promissae revirescens pignore laudis:
+  "Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum
+  Numen, ait, nobis, felix oblata secundes.
+  Ast ego te, compos pugnae, Carthaginis arce
+  Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo                        230
+  Aequatam gemino simulacri munere Dido."
+  Haec fatus socios stimulat tumefactus ovantes:
+  "Pone graves euras tormentaque lenta sedendi,
+  Fatalis Latio miles: placavimus iras
+  Caelicolum; redeunt Divi: finita maligno                         235
+  Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces
+  Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto
+  Quae Marte exclusus promittere magna solebas.
+  En, numen patrium spondet majora peractis.
+  Vellantur signa, ac Diva ducente petamus                         240
+  Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum."
+    Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni,
+  Subnixus rapto plebeii muneris ostro,
+  Saevit jam rostris Varro, ingentique ruinae
+  Festinans aperire locum, fata admovet Urbi.                      245
+  Atque illi sine luce genus, surdumque parentum
+  Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro
+  Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinae
+  Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum;
+  Tantum in quassata bellis caput extulit urbe,                    250
+  Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus,
+  Quo conservari Latium victore puderet.
+  Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti
+  Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem
+  Marcellum, fastis labem suffragia caeca                          255
+  Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat
+  Ambitus, et Graio funestior aequore campus.
+    Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers
+  Invidiam, pravusque togae, sic debilis arte
+  Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo                     260
+  Spectatus ferro, lingua sperabat adire
+  Ad dextrae decus, atque e rostris bella ciebat.
+  Ergo alacer, Fabiumque morae increpitare professus,
+  Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat:
+  "Vos, quorum imperium est, consul praecepta modumque             265
+  Bellandi posco: sedeone, an montibus erro,
+  Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus
+  Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor?
+  Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes
+  Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari                         270
+  Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos
+  Tertius exurit lacrimosis casibus annus?
+  Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho
+  Parvum iter est. Quae prima dies ostenderit hostem,
+  Et Patrum regna et Poenorum bella resolvet.                      275
+  Ite alacres, Latia devinctum colla catena
+  Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem."
+    Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert,
+  Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto
+  Auriga indocilis totas effundit habenas,                         280
+  Et praeceps trepida pendens in verbera planta
+  Inpar fertur equis; fumat male concitus axis,
+  Ac frena incerto fluitant discordia curru.
+  Cernebat Paullus (namque huic communia Campus
+  Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro                   285
+  Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira
+  Turbati vulgi, signataque mente cicatrix
+  Undantes aegro frenabat corde dolores.
+  Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim
+  Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore                         290
+  Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis.
+  Hinc inerat metus et durae reverentia plebis.
+  Sed genus admotum Superis, summumque per altos
+  Adtingebat avos caelum: numerare parentem
+  Assaracum retro praestabat Amulius auctor,                       295
+  Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis,
+  Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti:
+    "Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella
+  Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam;
+  Frustraris, Paulle, Ausoniam: te praelia dira,                   300
+  Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo
+  Nequidquam didici casus praenoscere Marte.
+  Spondentem audivi (piget, heu! taedetque senectae,
+  Si, quas prospicio, restat passura ruinas!)
+  Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora,                    305
+  Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo
+  Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens
+  Audivit Poenus! jam latis obvia, credo,
+  Stat campis acies, exspectaturque sub ictu
+  Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis                         310
+  Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma?
+  Tu campum noscas ante, exploresque trahendo,
+  Qui ritus hostis: tu non, quae copia rerum,
+  Quae natura loci, quod sit, rimabere sollers,
+  Armorum genus? et stantem super omnia tela                       315
+  Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti
+  Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est,
+  Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto
+  Jam victu Libys, et, belli fervore retuso,
+  Laxa fides socium est: non hic domus hospita tecto               320
+  Invitat patrio, non fidae moenibus urbes
+  Excipiunt, renovatque pari se pube juventus.
+  Tertia vix superest, crudo quae venit Ibero,
+  Turba virum. Persta, et cauti meditamina belli
+  Lentus ama: si qua interea invitaverit aura,                     325
+  Adnueritque Deus, velox adcede secundis."
+    Cui breviter maesto consul sic ore vicissim:
+  "Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus
+  In Poenos, invicte, tuam: nec me unica fallit
+  Cunctandi ratio, qua te grassante senescens                      330
+  Hannibal obpressum vidit considere bellum.
+  Sed quaenam ira Deum? consul datus alter, opinor,
+  Ausoniae est, alter Poenis: trahit omnia secum,
+  Et metuit demens, alio ne consule Roma
+  Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu;                       335
+  Non tam saeva volet: nullus, qui portet in hostem,
+  Subficit insano sonipes: incedere noctis,
+  Quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus
+  Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet
+  Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis.                        340
+  Tarpeiae rupes, cognataque sanguine nobis
+  Tecta Jovis, quaeque arce sua nunc stantia linquo
+  Moenia felicis patriae, quocumque vocabit
+  Summa salus, testor, spreto discrimine iturum.
+  Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti,                      345
+  Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor
+  Assaraci de gente domum, similemve videbit
+  Varroni Paullum redeuntem saucia Roma."
+    Sic tum diversa turbati mente petebant
+  Castra duces: at praedictis jam sederat arvis                    350
+  Aetolos Poenus servans ad praelia campos.
+  Non alias majore virum, majore sub armis
+  Agmine cornipedum concussa est Itala tellus.
+  Quippe extrema simul gentique Urbique timebant,
+  Nec spes certandi plus uno Marte dabatur.                        355
+    Faunigenae socio bella invasere Sicano
+  Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna,
+  Laurentique domo gaudent, et fonte Numici:
+  Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit,
+  Quos celso devexa jugo Junonia sedes                             360
+  Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti;
+  Quique inmite nemus Triviae, quique ostia Tusci
+  Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben.
+    Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum
+  Fortunae Praeneste jugis, Antemnaque prisco                      365
+  Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici.
+  Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam,
+  Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur
+  Simbruvio, rastrisque domant Aequicula rura.
+    His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aevo;              370
+  Sed jam signa dabat nascens in secula virtus.
+  Non illis solitum crispare hastilia campo,
+  Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis;
+  Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses:
+  Aere caput tecti surgunt super agmina cristis.                   375
+    At quos ipsius mensis seposta Lyaei
+  Setia, et incelebri miserunt valle Velitrae,
+  Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto,
+  Et quos pestifera Pomptini uligine campi,
+  Qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro                    380
+  Liventes coeno per squalida turbidus arva
+  Cogit aquas Ufens, atque inficit aequora limo,
+  Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum
+  Scaevola, cui dirae caelatur laudis honora
+  Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes.                       385
+  Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira
+  In semet versa, saevitque in imagine virtus.
+  Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro
+  Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram.
+    Quis Circaea juga, et scopulosi verticis Anxur,                390
+  Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa,
+  Quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba,
+  Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis
+  Ducebat simul excitis; Soraeque juventus
+  Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes,                        395
+  Hic Fabrateriae vulgus; nec monte nivoso
+  Descendens Atina aberat, detritaque bellis
+  Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro.
+  At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim
+  Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum                     400
+  Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro
+  Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma
+  Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum.
+    Tullius aeratas raptabat in agmina turmas,
+  Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto.                       405
+  Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus
+  Ausoniae populis ventura in secula civem!
+  Ille, super Gangen, super exauditus et Indos,
+  Inplebit terras voce, et furialia bella
+  Fulmine compescet linguae, nec deinde relinquet                  410
+  Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum.
+    Ecce inter primos Therapnaeo a sanguine Clausi
+  Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis.
+  Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens
+  Casperia, hunc Foruli, magnaeque Reate dicatum                   415
+  Caelicolum Matri, nec non habitata pruinis
+  Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes.
+  Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem,
+  Conique inplumes, ac laevo tegmina crure.
+  Ibant, et laeti pars Sancum voce canebant,                       420
+  Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant,
+  Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus
+  Dixisti populos magna ditione Sabinos.
+    Quid, qui Picenae stimulat telluris alumnos,
+  Horridus et squamis et equina Curio crista?                      425
+  Pars belli quam magna venit! non aequore verso
+  Tam creber fractis albescit fluctus in undis;
+  Nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo
+  Lunatis acies imitatur Martia peltis,
+  Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon.                     430
+    Hic et, quos pascunt scopulosae rura Numanae,
+  Et quis litoreae fumant altaria Cuprae,
+  Quique Truentinas servant cum flumine turres,
+  Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco
+  Agmina sanguinea vibrant in nubila luce.                         435
+  Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon,
+  Murice nec Libyco; statque humectata Vomano
+  Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli.
+  Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto
+  Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe                     440
+  Exutum formae volitare per aethera jussit,
+  Et sparsit plumis croceum fugientis honorem.
+  Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis,
+  Quis Aesis regnator erat, fluvioque reliquit
+  Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos.                       445
+    Sed non ruricolae firmarunt robore castra
+  Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri.
+  Hos Aesis Sapisque lavant, rapidasque sonanti
+  Vertice contorquens undas per saxa Metaurus,
+  Et lavat ingentem perfundens flumine sacro                       450
+  Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis
+  In Thybrim properans, Tiniaeque inglorius humor,
+  Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena.
+  Sed pater ingenti medios inlabitur amne
+  Albula, et admota perstringit moenia ripa.                       455
+  His urbes Arna, et laetis Mevania pratis,
+  Hispellum, et duro monti per saxa recumbens
+  Narnia, et infestum nebulis humentibus olim
+  Iguvium, patuloque jacens sine moenibus arvo
+  Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis                  460
+  Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives
+  Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes.
+  Ductor Piso viros spernaces mortis agebat
+  Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci
+  Aequabat senium, atque astu superaverat annos.                   465
+  Is primam ante aciem pictis radiabat in armis,
+  Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili.
+    Jamque per Etruscos legio completa maniplos
+  Rectorem magno spectabat nomine Galbam.
+  Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro                        470
+  Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres.
+  Lectos Caere viros, lectos Cortona superbi
+  Tarcontis domus, et veteres misere Graviscae.
+  Nec non Argolico dilectum litus Haleso
+  Alsium, et obsessae campo squalente Fregenae.                    475
+  Adfuit et sacris interpres fulminis alis
+  Faesula, et antiquus Romanis moenibus horror
+  Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas
+  Nequidquam, pulsos Romae inperitare Superbos.
+    Tunc quos a niveis exegit Luna metallis,                       480
+  Insignis portu, quo non spatiosior alter
+  Innumeras cepisse rates, et claudere pontum,
+  Maeoniaeque decus quondam Vetulonia gentis.
+  Bissenos haec prima dedit praecedere fasces,
+  Et junxit totidem tacito terrore secures:                        485
+  Haec altas eboris decoravit honore curules,
+  Et princeps Tyrio vestem praetexuit ostro:
+  Haec eadem pugnas adcendere protulit aere.
+  His mixti Nepesina cohors, Aequique Falisci,
+  Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique                      490
+  Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta
+  Haud procul, et sacrum Phoebo Soracte frequentant.
+  Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino
+  Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus.
+    Hae bellare acies norant: at Marsica pubes                     495
+  Et bellare manu, et chelydris cantare soporem,
+  Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem.
+  Aeetae prolem Anguitiam mala gramina primam
+  Monstravisse ferunt, tactuque domare venena,
+  Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes                      500
+  Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis.
+  Sed populis nomen posuit metuentior hospes,
+  Quum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas,
+  Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton.
+  Marruvium, veteris celebratum nomine Marri,                      505
+  Urbibus est illis caput, interiorque per udos
+  Alba sedet campos, pomisque rependit aristas.
+  Cetera in obscuro famae, et sine nomine, vulgi
+  Sed numero castella valent: conjungitur acer
+  Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes.                      510
+    Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles,
+  Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi
+  (Ut fama est) Calais, Boreae quem rapta per auras
+  Orithyia vago Geticis nutrivit in antris.
+  Haud ullo levior bellis Vestina juventus                         515
+  Agmina densavit, venatu dura ferarum:
+  Quae, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem,
+  Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiae.
+  Marrucina simul Frentanis aemula pubes
+  Corfini populos, magnumque Teate trahebat.                       520
+  Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto
+  Adsuetae volucrem caelo demittere fundae.
+  Pectora pellis obit caesi venatibus ursi.
+    Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum
+  E toto dabat ad bellum Campania tractu,                          525
+  Ductorum adventu vicinis sedibus Osci
+  Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum
+  Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclae,
+  Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque
+  Antiphatae compressa freto, stagnisque palustre                  530
+  Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme.
+  Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta
+  Prole Dicarchea, multo cum milite Graia
+  Illic Parthenope, ac Poeno non pervia Nola,
+  Allifae, et Clanio contemtae semper Acerrae:                     535
+  Sarrastis etiam populos totasque videres
+  Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues
+  Phlegraei legere sinus, Misenus, et ardens
+  Ore giganteo sedes Ithacesia Baii.
+  Non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea                       540
+  Inarime, non antiqui saxosa Telonis
+  Insula, nec parvis aberat Calatia muris;
+  Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella:
+  In primis Capua, heu! rebus servare serenis
+  Inconsulta modum, et pravo peritura tumore.                      545
+    Laetos rectoris formabat Scipio bello.
+  Ille viris pila, et ferro circumdare pectus
+  Addiderat: leviora domo de more parentum
+  Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos;
+  Aclydis usus erat, factaeque ad rura bipennes.                   550
+    Ipse inter medios venturae ingentia laudis
+  Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu
+  Murales fossas, undosum frangere nando
+  Indutus thoraca vadum: spectacula tanta
+  Ante acies virtutis erant: saepe alite planta                    555
+  Ilia perfossum, et campi per aperta volantem
+  Ipse pedes praevertit equum: saepe arduus idem
+  Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta.
+  Martia frons, facilesque comae, nec pone retroque
+  Caesaries brevior: flagrabant lumina miti                        560
+  Adspectu, gratusque inerat visentibus horror.
+    Adfuit et Samnis, nondum vergente favore
+  Ad Poenos; sed nec veteri purgatus ab ira.
+  Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique
+  Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus haerent,                 565
+  Et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosve
+  Obscura incultis Herdonia misit ab agris.
+    Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus
+  Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes
+  Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum.                        570
+  Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque
+  Avertunt fluvio, somnique labore parantur.
+    Additur his Calaber, Sallentinaeque cohortes,
+  Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus.
+  Parebat legio audaci permissa Cethego,                           575
+  Cui socias vires, atque indiscreta maniplis
+  Arma recensebant; nunc sese ostendere miles
+  Leucosiae e scopulis, nunc quem Picentia Paesto
+  Misit, et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae,
+  Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt              580
+  Duritiem lapidum mersis inolescere ramis.
+  Ille et pugnacis laudavit tela Salerni
+  Falcatos enses, et quae Buxentia pubes
+  Aptabat dextris inrasae robora clavae.
+  Ipse, humero exsertus gentili more parentum,                     585
+  Difficili gaudebat equo, roburque juventae
+  Flexi cornipedis duro exercebat in ore.
+    Vos etiam adcisae desolataeque virorum
+  Eridani gentes, nullo adtendente Deorum
+  Votis tunc vestris, casura ruistis in arma.                      590
+  Certavit Mutinae quassata Placentia bello:
+  Mantua mittenda certavit pube Cremonae,
+  Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu
+  Evecta Aonio, et Smyrnaeis aemula plectris.
+    Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers               595
+  Arva coronantem nutrire Faventia pinum.
+  Vercellae, fuscique ferax Pollentia villi,
+  Et quondam Teucris comes in Laurentia bella
+  Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni.
+  Quique gravi remo, limosis segniter undis,                       600
+  Lenta paludosae proscindunt stagna Ravennae.
+  Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti
+  Euganea, profugique sacris Antenoris oris.
+  Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis.
+  Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni                     605
+  In decus Hannibalis duros misere nepotes.
+  Maxima tot populis rector fiducia Brutus
+  Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem.
+  Laeta viro gravitas, ac mentis amabile pondus,
+  Et sine tristitia virtus: non ille rigoris                       610
+  Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat,
+  Nec famam laevo quaerebat limite vitae.
+    Addiderat ter mille viros, in Marte sagittae
+  Expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna.
+  Non totidem Ilva viros, sed laetos cingere ferrum,               615
+  Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo.
+    Ignosset, quamvis avido committere pugnam,
+  Varroni, quicumque simul tot tela videret.
+  Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam
+  Fervere, quum magnae Trojam invasere Mycenae,                    620
+  Mille rates vidit Leandrius Hellespontus.
+    Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscae,
+  Defigunt diro signa infelicia vallo.
+  Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina,
+  Cessarunt Superi vicinas prodere clades.                         625
+  Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis,
+  Et celsae toto ceciderunt aggere pinnae,
+  Nutantique ruens prostravit vertice silvas
+  Garganus, fundoque imo mugivit anhelans
+  Aufidus, et magno late distantia ponto                           630
+  Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas.
+  Quaesivit Calaber, subducta luce repente
+  Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus:
+  Obseditque frequens castrorum limina bubo.
+  Nec densae trepidis apium se involvere nubes                     635
+  Cessarunt aquilis: non unus crine corusco
+  Regnorum eversor rubuit letale cometes.
+  Castra quoque et vallum rabidae sub nocte silenti
+  Inrupere ferae, raptique ante ora paventum
+  Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros.                   640
+    Ludificante etiam terroris imagine somnos,
+  Gallorum visi bustis erumpere manes:
+  Terque quaterque solo penitus tremuere revulsae
+  Tarpeiae rupes: atque atro sanguine flumen
+  Manavit Jovis in templis, lacrimaeque vetusta                    645
+  Effigie patris large fluxere Quirini.
+  Major et horrificis sese extulit Allia ripis.
+  Non Alpes sedere loco, non nocte dieve
+  Ingentes inter stetit Apenninus hiatus.
+  Axe super medio, Libyes a parte, coruscae                        650
+  In Latium venere faces, ruptusque fragore
+  Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis.
+  Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignes
+  Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis
+  Phlegraeus tetigit trepidantia sidera vertex.                    655
+    Ecce inter medios belli praesagus, et ore
+  Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet
+  Miles castra feris, et anhelat clade futura.
+  Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis
+  Deficiunt campi; video per densa volantem                        660
+  Agmina ductorem Libyae, currusque citatos
+  Arma virum super atque artus et signa trahentem.
+  Turbinibus furit insanis, et praelia ventus
+  Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor aevi
+  Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris                       665
+  Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu
+  Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus.
+  Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum
+  Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans
+  Aufidus, ac victrix insultat bellua campis.                      670
+  Gestat Agenoreus nostro de more secures
+  Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces.
+  In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi.
+  O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis?
+  Congesto, laevae quodcumque avellitur, auro                      675
+  Metitur Latias victrix Carthago ruinas.
+
+
+
+
+LIBER NONUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal,
+cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur praelio
+tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in
+prohibendis praedatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani
+pereunt: sed haudquaquam par Poenis dimicatio est; 1-14.
+
+Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul,
+cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23.
+
+Inpatiens morae indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e
+manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi
+militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in praelium temere
+ruant, edicit; 24-37.
+
+Paulus, futuram cladem animo praesagiens, multis eum precibus
+lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina
+imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat,
+pugnam detrectet, et, si consilia collegae respuat, monitis certe
+Deorum et Sibyllae Cumanae praedictis aures praebeat; 38-65.
+
+Nocte praeterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum
+portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a
+Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in
+Italiam reductus, ut eo interprete Gaetuli uterentur; 66-79.
+
+Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter
+in praelio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum
+agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore
+Satricus inermis a Poenis ad Romanos transfugit, et in campo arma
+quaerens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus
+incidit; 80-95.
+
+Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis
+mortiferum ei infligit vulnus; 96-105.
+
+Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum,
+erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriae amore ductus
+orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat;
+106-151.
+
+Solymus autem doloris inpatiens, vitaeque pertaesus, gladio sibi pectus
+trajicit, et, his verbis, FUGE PRAeLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis
+in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus
+concidit; 151-177.
+
+Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii,
+duces prima luce signum pugnae proponunt, et Hannibal, oratione ad
+milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque
+pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria
+illis omnia victoriae emolumenta concessurum profitetur; 178-216.
+
+Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros
+duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Poenos et
+Gallos, quibus ipse praeest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero
+Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in
+praelio circumferant; 217-243.
+
+Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo,
+sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum
+cornu ipse tenet, laevo Paulum praeficit, mediam pugnam Servilio Gemino
+tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit;
+244-277.
+
+Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu,
+ipsique Dii caelo relicto praelio se inmiscent; 278-303.
+
+Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita
+multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus
+pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos
+adcendunt; 304-334.
+
+Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta,
+utuntur, et atrox editur caedes; 335-353.
+
+Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et
+cum magna strage inpellit; 354-369.
+
+Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scaevola, et conjunctissimum
+amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a
+Symaetho interficiuntur; 370-410.
+
+Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus:
+sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et
+in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423.
+
+Hunc praesenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare
+cum Poenorum duce certamen descendit; 424-437.
+
+Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere
+auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469.
+
+Monitu autem Iridis, a Jove missae, ira deorum mitigatur, et Pallas
+invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit;
+470-485.
+
+Absente Dea Mars praelium redintegrat: at Aeolus, precibus Junonis
+motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Aetnae
+voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500.
+
+Is Poenorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora
+volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque
+intercludit; 501-520.
+
+Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Poenos; 521-525.
+
+De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quae
+ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut
+fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam
+faciat; 526-541.
+
+Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque
+mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex
+acie excedit; 542-555.
+
+Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis
+delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii
+olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569.
+
+Ejus jussu etiam elephanti in praelium rapiuntur, et e turribus, in
+dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes;
+570-583.
+
+Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium
+excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598.
+
+Multi tamen elephanti, ardentibus taedis in turres ingestis, furore
+instincti in fluvium praecipites currunt; reliqui jaculis et saxis
+eminus incessuntur; 599-631.
+
+Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe
+increpat, et in medios hostes ruit; 632-643.
+
+Varro, quem sera temeritatis poenitentia subit, trepide ex acie
+refugit, diuque haesitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus
+Romam revertatur; 644-657.
+
+
+  Turbato monstris Latio, cladisque futurae
+  Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis,
+  Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae
+  Omina venturae, consul traducere noctem
+  Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras,                        5
+  Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres
+  Exercere tubas, nocturnaque classica velle.
+  Nec minor in Poeno properi certaminis ardor.
+  Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra;
+  Consertaeque manus: jam sparsi ad pabula campis                   10
+  Vicinis raptanda Macae fudere volucrem
+  Telorum nubem: ante omnes invadere bella
+  Mancinus gaudens, hostilique ungere primus
+  Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus.
+  Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo                      15
+  Auspicia incusante Deum compesceret arma,
+  Ni sors alterni juris, quo castra reguntur,
+  Arbitrium pugnae properanti in fata negasset.
+  Quae tamen haud valuit perituris millibus una
+  Plus donasse die. Rediere in castra, gemente                      20
+  Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret
+  Amenti cessura viro, frustraque suorum
+  Servatas a caede animas: nam turbidus ira
+  Infensusque morae dilata ob praelia ductor:
+  "Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis,                25
+  Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te
+  Legibus atque urnae dira eripuere minanti?
+  Tradant immo hosti revocatos ilicet enses,
+  Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris.
+  Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi,                   30
+  Vertere quum consul terga, et remeare juberet,
+  Ne morem et pugnae signum exspectate petendae;
+  Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus
+  Incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus.
+  Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc             35
+  Ereptum revocate diem." Sic turbidus aegra
+  Pestifero pugnae castra incendebat amore.
+    At Paulus, jam non idem nec mente nec ore,
+  Sed qualis stratis deleto milite campis
+  Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro                  40
+  Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta,
+  Quum stupet exanimata parens, natique tepentes
+  Nequidquam fovet extremis amplexibus artus:
+  "Per toties, inquit, concussae moenia Romae,
+  Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra,                45
+  Insontes animas, cladi parce obvius ire:
+  Dum transit Divum furor, et consumitur ira
+  Fortunae, novus Hannibalis, sat, nomina ferre
+  Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem.
+  Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis,                       50
+  Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis?
+  Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger,
+  Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis
+  Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt.
+  At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi.                    55
+  Sin nostris animus monitis precibusque repugnat,
+  Aures pande Deo: cecinit Cymaea per orbem
+  Haec olim vates, haec te praesaga tuosque
+  Vulgavit terris proavorum aetate furores.
+  Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram                    60
+  Fata cano vates: sistis ni crastina signa,
+  Firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae
+  Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur,
+  Sed te, si perstas, insignes consule campi."
+  Haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae.                 65
+    Nec non et noctem sceleratus polluit error:
+  Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris
+  Servitium Satricus, mox inter praemia regi
+  Autololum dono datus ob virtutis honorem.
+  Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti                      70
+  Matris in uberibus nati, Mancinus et una
+  Nomine Rhoeteo Solymus: nam Dardana origo,
+  Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus
+  Aeneae, claram muris fundaverat urbem
+  Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis                         75
+  Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo.
+  Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis
+  Advectus, quo non spretum, si posceret usus,
+  Noscere Gaetulis Latias interprete voces.
+  Postquam posse datum Peligna revisere tecta,                      80
+  Et patrium sperare larem; ad conamina noctem
+  Advocat, ac furtim castris evadit iniquis.
+  Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere coepta
+  Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi.
+  Exuvias igitur, prostrataque corpora campo                        85
+  Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis.
+    Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat
+  Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus,
+  Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste.
+  Ecce sub adventum noctis, primumque soporem,                      90
+  Alter natorum Solymus vestigia vallo
+  Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim
+  Alternat portae excubias, fratrisque petebat
+  Mancini stratum sparsa inter funera corpus,
+  Furtiva cupiens miserum componere terra.                          95
+  Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis
+  Aggere Sidonio venientem conspicit hostem.
+  Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro
+  Aetoli condit membra occultata Thoantis.
+  Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque                100
+  Incomitata videt vestigia ferre per umbras,
+  Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis
+  In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum
+  Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens,
+  Auctorem caeci trepidus circumspicit ictus.                      105
+    Verum ubi victorem juvenili robore cursus
+  Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis,
+  Fraternusque procul, luna prodente, retexit
+  Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo;
+  Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira:                       110
+  "Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles,
+  Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem
+  Pergameo indignum Solymo, si evadere detur
+  Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes
+  Germani spolium ante oculos, referasque superba,                 115
+  Me spirante, domus Pelignae pefidus arma?
+  Haec tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus
+  Dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro."
+  Talia vociferans stricto mucrone ruebat.
+    Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant,                  120
+  Audita patria, natisque, et conjuge, et armis;
+  Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror.
+  Tum vox semianimi miseranda effunditur ore:
+  "Parce, precor, dextrae, non ut mihi vita supersit
+  (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro               125
+  Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille
+  Captivus, patrias nunc primum advectus in oras,
+  Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate,
+  Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam,
+  Poenus eram; verum, castris elapsus acerbis,                     130
+  Ad vos et carae properabam conjugis ora.
+  Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis,
+  Haec fratris tumulis arma excusata reporta.
+  Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre
+  Ductori monitus Paulo, producere bellum                          135
+  Nitatur, Poenoque neget certamina Martis.
+  Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua
+  Stragem acie sperat: quaeso, cohibete furentem
+  Varronem; namque hunc fama est inpellere signa.
+  Sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine vitae                 140
+  Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate,
+  Invento simul atque amisso redde parenti
+  Oscula." Sic fatus galeam exuit, atque rigentis
+  Invadit nati tremebundis colla lacertis;
+  Adtonito et nitens verbis sanare pudorem                         145
+  Vulneris inpressi, telum excusare laborat:
+  "Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis?
+  Non nox errorem nigranti condidit umbra?
+  Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus.
+  Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum                  150
+  Hac condas oculos dextra, precor." At miser, imo
+  Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque
+  Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri
+  Sistere festinat cursum, laceroque ligare
+  Ocius inlacrimans altum velamine vulnus.                         155
+    Tandem inter gemitus miserae erupere querelae:
+  "Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit
+  In patriam? sic te nato, natumque parenti
+  Inpia restituit? felix o terque quaterque
+  Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum!                   160
+  Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem
+  Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset
+  Solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses
+  Infausti generis: verum linquetur iniquis
+  Non ultra Superis nostros celare labores."                       165
+    Haec dum amens queritur, jam, deficiente cruore,
+  In vacuas senior vitam disperserat auras.
+  Tum juvenis, maestum adtollens ad sidera vultum:
+  "Pollutae dextrae et facti Titania testis
+  Infandi, quae nocturno mea lumine tela                           170
+  Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit,
+  His oculis et damnato violabere visu."
+  Haec memorat, simul ense fodit praecordia, et, atrum
+  Sustentans vulnus, mananti sanguine signat
+  In clipeo mandata patris, FUGE PRAeLIA, VARRO;                   175
+  Ac summi tegimen suspendit cuspide teli,
+  Defletumque super prosternit membra parentem.
+    Talia venturae mittebant omina pugnae
+  Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris
+  Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo.                          180
+  Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma
+  Excibant de more suos; Poenisque redibat,
+  Qualis nulla dies omni surrexerit aevo.
+  "Non verborum, inquit, stimulantum, Poenus, egetis,
+  Herculeis iter a metis ad Iapygis agros                          185
+  Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos:
+  Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum
+  Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo.
+  Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto
+  Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent                       190
+  Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi.
+  Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris
+  Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque
+  Bellandi merces sit gloria: cetera vobis
+  Vincantur: quidquid diti devexit Hibero,                         195
+  Quidquid in Aetnaeis jactavit Roma triumphis;
+  Quin etiam Libyco si quid de litore raptum
+  Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses.
+  Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris
+  Ex opibus posco: raptor per secula longa                         200
+  Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem.
+  Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen,
+  Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono,
+  Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi
+  Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis,                    205
+  Electos optare dabo inter praemia campos.
+  Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda,
+  Captivis late gregibus depascere ripas.
+  Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsae
+  Signa moves, dextram Ausonia si caede cruentam                   210
+  Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto.
+  Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora;
+  Ad muros statis Romae: licet avia longe
+  Urbs agat, et nostro procul a certamine distet,
+  Hic hodie ruet: atque ultra te ad praelia miles                  215
+  Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum."
+    Haec memorat: tum, propulso munimine valli,
+  Fossarum rapuere moras, aciemque locorum
+  Consilio curvis adcommodat ordine ripis.
+  Barbaricus laevo stetit ad certamina cornu                       220
+  Bellator Nasamon, unaque inmanior artus
+  Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque,
+  Et Massylae acies, et ferro vivere laetum
+  Vulgus Adyrmachidae pariter, gens adcola Nili,
+  Corpora ab inmodico servans nigrantia Phoebo;                    225
+  Quis positum agminibus caput imperiumque Nealces.
+  At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam
+  Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas,
+  Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit
+  Pyrene, populi, varioque auxere tumultu                          230
+  Flumineum latus: effulget caetrata juventus;
+  Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco,
+  Ac torto miscens Baliaris praelia plumbo,
+  Baetigenaeque viri. Celsus media ipse coercet
+  Agmina, quae patrio firmavit milite, quaeque                     235
+  Celtarum Eridano perfusis saepe catervis.
+  Sed qua se fluvius retro labentibus undis
+  Eripit, et nullo cuneos munimine vallat,
+  Turritae moles, ac propugnacula dorso
+  Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger,                      240
+  Nutat, et erectos adtollit ad aethera muros.
+  Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque
+  Ferre datur cursus, et toto fervere campo.
+    Dum Libys incenso dispensat milite vires,
+  Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget               245
+  Factis quemque suis, et se cognoscere jactat,
+  Qua dextra veniant stridentis sibila teli,
+  Promittitque viris, nulli se defore testem:
+  Jam Varro, exacta vallo legione, movebat
+  Cladum principia; ac pallenti laetus in unda                     250
+  Laxabat sedem venturis portitor umbris.
+    Stant primi, quos sanguineae pendente vetabant
+  Ire notae clipeo, defixique omine torpent.
+  Juxta terribilis facies; miseranda jacebant
+  Corpora in amplexu, natusque in pectore patris                   255
+  Imposita vulnus dextra letale tegebat.
+  Effusae lacrimae, Mancinique inde reversus
+  Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat
+  Augurium, et similes defuncto in corpore vultus.
+  Ocius erroris culpam, deflendaque fata                           260
+  Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam.
+  Ille, ardens animi, "Ferte haec, ait, omina Paulo:
+  Namque illum, cui femineo stant corde timores,
+  Moverit ista manus, quae, caede inbuta nefanda,
+  Quum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno                  265
+  Signavit moriens sceleratum sanguine carmen."
+    Tum minitans propere describit munera pugnae;
+  Quaque feras saevus gentes aciemque Nealces
+  Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque
+  Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno.                       270
+  At campi medio (namque hac in parte videbat
+  Stare ducem Libyae) Servilius obvia adire
+  Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur.
+  Cetera Paulus habet dextro certamina cornu.
+  His super insidias contra Nomadumque volucrem                    275
+  Scipiadae datur ire manum; quaeque arte dolisque
+  Scindent se turmae, praedicit spargere bellum.
+    Jamque propinquabant acies, agilique virorum
+  Discursu, mixtoque simul calefacta per ora
+  Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis               280
+  Errabat caecum turbata per agmina murmur.
+  Sic, ubi prima movent pelago certamina venti,
+  Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas
+  Parturit unda freti, fundoque emota minaces
+  Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis                     285
+  Torquet anhelantem spumanti vertice pontum.
+    Nec vero, fati tam saevo in turbine, solum
+  Terrarum fuit ille labor; Discordia demens
+  Intravit caelo, Superosque ad bella coegit.
+  Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo,                     290
+  Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens,
+  Hinc Vesta, et captae stimulatus caede Sagunti
+  Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe,
+  Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus,
+  Alternusque animae mutato Castore Pollux.                        295
+  Contra cincta latus ferro Saturnia Juno,
+  Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis,
+  Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon,
+  Multaque praeterea Divorum turba minorum.
+  Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma               300
+  Intremuit tellus, pars inplevere propinquos
+  Divisi montes, pars sedem nube sub alta
+  Ceperunt: vacuo descensum ad praelia caelo.
+    Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor,
+  Phlegraeis quantas effudit ad aethera voces                      305
+  Terrigena in campis exercitus: aut sator aevi
+  Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit
+  Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire
+  Magnanimos raptum caelestia regna Gigantas.
+  Nec vero prima in tantis concursibus hasta                       310
+  Ulla fuit: stridens nimbus certante furore
+  Telorum simul effusus, cupidaeque cruoris
+  Hinc atque hinc animae gemina cecidere procella.
+  Acrius insanus dextra qua ducitur ensis,
+  Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum                    315
+  Corpora consistunt avidi, calcantque gementes.
+  Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu,
+  Avertive potest pubes, aut ordine pelli
+  Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede
+  Si coeptet Calpen inpacto gurgite pontus.                        320
+    Amisere ictus spatium, nec morte peracta
+  Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu
+  Adversae ardescit galeae, clipeusque fatiscit
+  Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense.
+  Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri                  325
+  Sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens
+  Abstulit ingestis nox densa sub aethere telis.
+  Quis adstare loco dederat Fortuna secundo,
+  Contorum longo et procerae cuspidis ictu,
+  Ceu primas agitent acies, certamina miscent.                     330
+  At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo,
+  Missilibus certant pugnas aequare priorum.
+  Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti
+  Martis inops, saevis inpellit vocibus hostem.
+  Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas,                      335
+  Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili;
+  At saxis fundaque alius, jaculoque volucri:
+  Interdum stridens per nubila fertur arundo,
+  Interdumque ipsis metuenda falarica muris.
+    Speramusne, Deae, quarum mihi sacra coluntur,                  340
+  Mortali totum hunc aperire in secula voce
+  Posse diem? tantumne datis confidere linguae,
+  Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis
+  Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis,
+  Huc omnes cantus, Phoebumque vocate parentem.                    345
+  Verum utinam posthac animo, Romane, secunda,
+  Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro,
+  Nec libeat tentare Deis, an Troia proles
+  Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati,
+  Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes                 350
+  Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma,
+  Nullo major eris: mox sic labere secundis,
+  Ut sola cladum tuearis nomina fama.
+    Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum
+  Alternata vices incerto eluserat iras                            355
+  Eventu, mediaque diu pendente per ambas
+  Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis.
+  Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos,
+  Necdum maturas impellit ventus aristas,
+  Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim                 360
+  Alterno lente motu incurvata nitescit.
+    Tandem barbaricis perfractam viribus acri
+  Dissipat incurrens aciem clamore Nealces.
+  Laxati cunei, perque intervalla citatus
+  Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro                       365
+  Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una
+  Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo
+  Bellator timet Ausonius, per pectora saevas
+  Exceptat mortes, et leto dedecus arcet.
+    Stabat cum primis mediae certamine pugnae,                     370
+  Aspera semper amans, et par cuicumque periclo,
+  Scaevola; nec tanta vitam jam strage volebat,
+  Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem.
+  Is postquam frangi res, atque augescere vidit
+  Exitium, "Brevis hoc vitae, quodcumque relictum,                 375
+  Extendamus, ait: nam virtus futile nomen,
+  Ni decori sat sint pariendo tempora leti."
+  Dixit: et in medios, qua dextera concita Poeni
+  Limitem agit, vasto connixus turbine fertur.
+    Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem                 380
+  Induere excelso caesi gestamina trunco,
+  Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira.
+  Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu
+  Adpetit, et mortis premit in tellure dolores.
+  Nec Gabari Sicchaeque virum tenuere furentes                     385
+  Concordi virtute manus; sed perdidit acer,
+  Dum stat, decisam Gabar inter praelia dextram.
+  At Siccha auxilium, magno turbante dolore,
+  Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense
+  Subcidit, ac nudae sero vestigia plantae                         390
+  Damnavit, dextraque jacet morientis amici.
+    Tandem convertit fatalia tela Nealcae
+  Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens,
+  Nomine tam claro stimulante, ad praemia caedis.
+  Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis                 395
+  Depulerat torrens, raptum contorquet in ora
+  Turbidus: incusso crepuerunt pondere malae,
+  Ablatusque viro vultus: concreta cruento
+  Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant
+  Orbibus elisis et trunca lumina fronte.                          400
+  Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro
+  Conatus, metuensque viro superesse cadenti.
+  Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus
+  Paupertas; sacro juvenes Praeneste creati
+  Miscuerant studia, et juncta tellure serebant.                   405
+  Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto
+  Mens aevo, ac parvis dives concordia rebus.
+  Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum
+  Id Fortuna dedit, junctam inter praelia mortem.
+  Arma fuere decus victori bina Symaetho.                          410
+    Sed longum tanto laetari munere casus
+  Haud licitum Poenis: aderat terrore minaci
+  Scipio, conversae miseratus terga cohortis,
+  Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum
+  Curio, et a primo descendens consule Brutus.                     415
+  Atque his fulta viris acies repararet ademtum
+  Mole nova campum, subito ni turbine Poenus
+  Agmina frenasset jam procurrentia ductor.
+  Isque ut Varronem procul inter praelia vidit,
+  Et juxta sagulo circumvolitare rubenti                           420
+  Lictorem; "Nosco pompam, atque insignia nosco:
+  Flaminius modo talis," ait. Tum fervidus acrem
+  Ingentis clipei tonitru praenuntiat iram.
+    Heu miser! aequari potuisti funere Paulo,
+  Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum                       425
+  Hannibalis cecidisse manu. Quam saepe querere,
+  Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem?
+  Nam, rapido subitam portans in morte salutem
+  Procursu, coepta in sese discrimina vertit
+  Scipio: nec Poenum, quamquam est ereptus opimae                  430
+  Caedis honor, mutasse piget majore sub hoste
+  Praelia, et erepti Ticina ad flumina patris
+  Exigere oblato tandem certamine poenas.
+  Stabant educti diversis orbis in oris,
+  Quantos non alio vidit concurrere tellus                         435
+  Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor
+  Anteibat Latius, melior pietate fideque.
+    Desiluere cava turbati ad praelia nube,
+  Mavors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno;
+  Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambae                    440
+  Contremuere acies: ater, qua pectora flectit
+  Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore,
+  Sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis.
+  Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen
+  Ut credas, oculi; summaque in casside largus                     445
+  Undantes volvit flammas ad sidera vertex.
+  At Mavors, moto proturbans aera telo,
+  Et clipeo campum involvens, Aetnaea Cyclopum
+  Munere fundentem loricam incendia gestat,
+  Ac pulsat fulva consurgens aethera crista.                       450
+    Ductores pugnae intenti, quantumque vicissim
+  Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes
+  Sensere advenisse Deos, et, laetus uterque
+  Spectari Superis, addebant mentibus iras.
+    Jamque ictu valido libratam a pectore Poeni                    455
+  Pallas in obliquum dextra detorserat hastam:
+  Et Gradivus, opem Divae portare ferocis
+  Exemplo doctus, porgebat protinus ensem
+  Aetnaeum in pugnas juveni, ac majora jubebat.
+  Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente                   460
+  Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens
+  Lumina, turbato superavit Gorgona vultu.
+  Erexere omnes inmania membra chelydri
+  Aegide commota, primique furoris ad ictus
+  Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors.                   465
+  Hic Dea convulsam rapido conamine partem
+  Vicini montis, scopulisque horrentia saxa
+  In Martem furibunda jacit, longeque relatos
+  Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason.
+    At non haec Superum fallebant praelia regem.                   470
+  Demittit propere subcinctam nubibus Irim,
+  Quae nimios frenet motus, ac talia fatur:
+  "I, Dea, et Oenotris velox adlabere terris,
+  Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras,
+  Nec speret fixas Parcarum vertere leges:                         475
+  Dic etiam, Ni desistis (nam virus et aestus
+  Flammiferae novi mentis), nec conligis iram,
+  Aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces."
+    Quae postquam adcepit dubitans Tritonia virgo,
+  Nec sat certa diu, patriis an cederet armis,                     480
+  "Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa
+  Num fata avertet? caeloque arcebit ab alto
+  Cernere Gargani ferventia caedibus arva?"
+  Haec effata, cava Poenum in certamina nube
+  Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit.                      485
+    At Gradivus atrox remeantis in aethera Divae
+  Abscessu revocat mentes, fusosque per aequor
+  Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri
+  Restituit pugnae. Convertunt signa, novamque
+  Instaurant Itali, versa formidine, caedem;                       490
+  Quum ventis positus custos, cui flamina carcer
+  Imperio compressa tenet, caelumque ruentes
+  Eurique, et Boreae parent, Corique, Notique,
+  Junonis precibus, promissa haud parva ferentis,
+  Regnantem Aetolis Vulturnum in praelia campis                    495
+  Effrenat: placet hic irae exitiabilis ultor.
+  Qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro,
+  Concepitque ignes, et flammea protulit ora,
+  Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna
+  Perflat, agens caecam glomerato pulvere nubem.                   500
+  Eripuere oculos aurae, vocemque, manusque:
+  Vortice arenoso candentes (flebile dictu!)
+  Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis
+  Jussa laetatur rabie. Tum mole ruinae
+  Sternuntur tellure et miles, et arma, tubaeque;                  505
+  Atque omnis retro flatu obcursante refertur
+  Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus.
+  Atque idem flatus Poenorum tela secundant,
+  Et velut amento contorta hastilia turbo
+  Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas.                    510
+  Tum, denso fauces praeclusus pulvere, miles
+  Ignavam mortem compresso maeret hiatu.
+  Ipse, caput flavum caligine conditus atra,
+  Vulturnus, multaque comam perfusus arena,
+  Nunc versos agit a tergo stridentibus alis;                      515
+  Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella,
+  Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore.
+  Interdum intentos pugnae, et jam jamque ferentes
+  Hostili jugulo ferrum, conamine ducto
+  Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit.                      520
+  Nec satis Ausonias passim foedare cohortes,
+  In Martem vomit inmixtas mugitibus auras,
+  Bisque Dei summas vibravit turbine cristas.
+    Quae dum Romuleis exercet praelia turmis
+  Aeolius furor, et Martem subcendit in iras,                      525
+  Adfatur virgo socia Junone parentem:
+  "Quantos Gradivus fluctus in Punica castra
+  (Respice) agit, quantisque furens se caedibus inplet!
+  Nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim?
+  Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet             530
+  Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim),
+  Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnae
+  Hannibalem Libyae pelli florentibus annis
+  Vita, atque exstingui primordia tanta negabam."
+    Excipit hic Juno, longique laboris ab ira,                     535
+  "Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum
+  Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum
+  Antistet, conjux, Superis tua, discute telo
+  Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces,
+  Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu                           540
+  Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto."
+    Contra quae miti respondet Jupiter ore:
+  "Certatis fatis, et spes extenditis aegras.
+  Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas,
+  Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis                       545
+  Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum.
+  At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque,
+  (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma.
+  Nec longe cladis metae: venit hora diesque,
+  Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes."                    550
+    Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo,
+  Quae revocet Martem, jubeatque abscedere pugna.
+  Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas
+  Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubaeque,
+  Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent.             555
+    Ut patuit liber Superum certamine tandem,
+  Laxatusque Deo campus, ruit aequore ab imo
+  Poenus, quo sensim caelestia fugerat arma,
+  Magna voce trahens equitemque, virosque, feraeque
+  Turrigerae molem, tormentorumque labores.                        560
+  Atque ubi turbantem leviores ense catervas
+  Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis
+  Ira genis, "Quaenam Furiae, quisve egit in hostem,
+  En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis
+  Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis                     565
+  Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras
+  Sit satis evasisse manus." Atque inde superbis
+  Hasta comes dictis murali turbine pectus
+  Transforat, et voces venturas occupat ictu.
+    Nec ferro saevire sat est: adpellitur atra                     570
+  Mole fera, et monstris componitur Itala pubes.
+  Nam, praevectus equo, moderantem cuspide Lucas
+  Maurum in bella boves stimulis majoribus ire,
+  Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum.
+  Inmane stridens agitur, crebroque coacta                         575
+  Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus.
+  Liventi dorso turris, flammaque, virisque,
+  Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando
+  Saxorum super arma ruit, passimque volanti
+  Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum.                       580
+  Stat niveis longum stipata per agmina vallum
+  Dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta
+  Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis.
+  Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma
+  Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem;                         585
+  Clamantemque ferens calcata per agmina portat.
+  Nec levius, Tadio laevum qua tegmine thorax
+  Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim,
+  Corpore non laeso, penetrarunt spicula dentis,
+  Et sublime virum clipeo resonante tulerunt.                      590
+  Haud excussa novi virtus terrore pericli.
+  Utitur ad laudem casu, geminumque citato
+  Vicinus fronti lumen transverberat ense.
+  Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras
+  Vulnere, et erectis excussam cruribus alte                       595
+  Pone jacit volvens reflexo pondere turrim.
+  Arma, virique simul, spoliataque bellua visu
+  Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina.
+    Spargi flagrantes contra bellantia monstra
+  Dardanius taedas victor jubet, et facis atrae,                   600
+  Quos fera circumfert, compleri sulfure muros.
+  Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent
+  Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro
+  Ignis edax vento per propugnacula fertur.
+  Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor                      605
+  Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis,
+  Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta
+  Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor.
+  It fera candenti torrente bitumine corpus
+  Amens, et laxo diducit limite turmas.                            610
+  Nec cuiquam virtus propiora capessere bella;
+  Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu.
+  Uritur inpatiens, et magni corporis aestu
+  Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas;
+  Donec vicini tandem se fluminis undis                            615
+  Praecipitem dedit, et, tenui decepta liquore
+  Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis
+  Exstantem ripis flammam: tum denique sese
+  Gurgitis inmersit molem capiente profundo.
+    At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis                     620
+  Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes
+  Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo
+  Eminus incessunt: ut qui castella per altos
+  Obpugnat munita locos, atque adsidet arces.
+  Ausus digna viro, fortuna digna secunda,                         625
+  Extulerat dextram atque adversum comminus ensem
+  Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum
+  Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri
+  Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit,
+  Et superas alte miserum jaculata per auras                       630
+  Telluri elisis adflixit (flebile!) membris.
+    Has inter clades viso Varrone sub armis
+  Increpitans Paulus, "Quin imus comminus, inquit,
+  Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis
+  Staturum ante tuos currus promisimus urbi?                       635
+  Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris!
+  Haud unquam expedies tam dura sorte malorum,
+  Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum,
+  Varronem, Hannibalemve magis." Dum talia Paulus,
+  Urget praecipites Libys, atque in terga ruentum                  640
+  Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas,
+  Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma.
+  Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes.
+    Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo
+  Avia diducto, convertit Varro, manuque                           645
+  Cornipedem inflectens, "Das, inquit, patria, poenas,
+  Quae, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti.
+  Quaenam autem mentis, vel quae discordia fati,
+  Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta
+  Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem                    650
+  Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat.
+  Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum
+  Hos referam populo fasces? atque ora per urbes
+  Iratas spectanda dabo? et, quo saevius ipse
+  Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?"              655
+    Plura indignantem telis propioribus hostes
+  Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis praelium restituit,
+et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni
+juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et
+ingenti caede prosternuntur; 1-30.
+
+Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres,
+Labienus, Ocris et Opiter, cum Maecenate diversis vulneribus concidunt;
+31-41.
+
+Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno,
+in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga
+salutem quaerat, neque vitam suam, in qua salus reipublicae nitatur, in
+maximum temere discrimen adducat; 42-58.
+
+At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter
+in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem,
+obtruncat; 59-82.
+
+Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quaerendi absterrere
+conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestae Mauri induta, ut Poenum
+a saevo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad
+Aufidum perpetrare caedem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe
+diversam campi partem citatim contendit; 83-91.
+
+Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169.
+
+Paulus contra ingentem Poenorum stragem edit, et Phorcyn interficit;
+170-184.
+
+Interea complures Numidae ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem
+recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis,
+fraudulenti homines, adreptis caesorum scutis armisque, adversam
+Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum
+abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201.
+
+Multos praeterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora
+eorum volventis, praecipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui
+effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio
+inmergit; 202-214.
+
+Paulus ipse caeco impetu in victores Poenos fertur, et Viriathum, caede
+Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem,
+interimit; 215-231.
+
+Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore
+obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246.
+
+Tum Poeni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo
+super cadavera vehitur, inter quae saucius jacet Piso, qui subrecta
+hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259.
+
+Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi
+sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc
+pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum
+sit; 260-275.
+
+Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestae fugae
+repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam
+advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat;
+276-291.
+
+Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad
+ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique
+cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308.
+
+Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus
+repletur; 309-325.
+
+Noctis interventu praelium dirimitur, et Hannibal ferox victoria,
+minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die
+Romam proficisci constituit; 326-336.
+
+Temerario huic consilio Juno, et furoris Poeni, et irae Jovis,
+fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium
+Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis
+fulminibus et caelesti voce perterreri atque repelli sibi videtur;
+337-370.
+
+Expergefacto laetus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a
+Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non
+dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376.
+
+Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum,
+vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen praetextu juveni
+ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet;
+377-386.
+
+Interea residuae Romanorum copiae deformi agmine, sine ducibus, signis,
+armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium
+abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi
+praeducenda, portis muniendis, caecisque stilis in campo conserendis
+occupantur; 387-414.
+
+Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce
+Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant;
+415-425.
+
+Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare
+cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448.
+
+Quae dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero
+stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula praebet; 449-453.
+
+Praecipue convertit omnes equus Cloelii, qui, a Bageso captus, eum
+excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu
+advolat, et inflexis pedibus adscendendum praebet dorsum; 454-471.
+
+Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat,
+et e Cinna, qui a Romanis ad Poenos transfugerat, comperit, Cloelium
+genus duxisse a Cloelia virgine, quae obses tradita Porsenae, Clusino
+regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502.
+
+Inter haec milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus
+grave et deformatum, e strage caesorum eruunt; 503-512.
+
+Hannibal de morte quidem tanti viri laetatur, sed sibi similem
+aliquando exoptat; 513-523.
+
+Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et
+in illis cadavera Poenorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma
+Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557.
+
+Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis
+insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiae magni viri, etsi
+non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur;
+558-577.
+
+Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris
+tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent,
+et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591.
+
+Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi
+cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia
+templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriae, ad quam
+defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et
+inpavidi; 592-604.
+
+Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad
+urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614.
+
+Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium,
+iracundiae remedium solatiumque doloris ex aliorum poenis petere, neque
+hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli
+creatus sit; 615-622.
+
+Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt,
+quod de republica non desperaverit; 623-629.
+
+Ipse vero consul culpae conscientia et indignationis popularis
+poenarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis
+ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur;
+630-639.
+
+Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum
+rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari,
+delectuque edito juniores et quosdam adeo praetextatos scribi jubent;
+640-649.
+
+Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam
+traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658.
+
+
+  Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam,
+  Ceu fera, quae, telis circumcingentibus, ultro
+  Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem,
+  In medios fert arma globos, seseque periclis
+  Ingerit, atque omni letum molitur ab ense.                         5
+  Increpat horrendum, "Perstate, et fortiter, oro,
+  Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga
+  Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis,
+  Nil superest: idem sedes adeuntibus imas
+  Hic vobis dux Paulus erit." Velocius inde                         10
+  Haemonio Borea, pennaque citatior ibat,
+  Quae redit in pugnas fugientis arundine Parthi:
+  Atque, ubi certamen primi ciet inmemor aevi
+  Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes;
+  Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus                 15
+  Cantaber urgebat, letalibus eripit armis.
+    Abscessere retro, pavidique in terga relatos
+  Abduxere gradus: ut laetus valle remota
+  Quum capream venator agit, fessamque propinquo
+  Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra,                   20
+  Si ferus adverso subitum se protulit antro,
+  Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una
+  Et color, et sanguis, et tela minora periclo;
+  Nec jam speratae cura est in pectore praedae.
+  Nunc in restantes mucronem comminus urget,                        25
+  Nunc trepidos ac terga mala formidine versos
+  Adsequitur telis: furere, ac decorare labores,
+  Et saevire juvat: cadit ingens nominis expers
+  Uni turba viro; atque alter si detur in armis
+  Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae.                         30
+    Tandem inclinato cornu sine more ruebat.
+  Prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocris
+  Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle
+  Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa
+  Miserunt muris: junxit fera tempora leti                          35
+  Sidonius non consimili discrimine miles:
+  Nam Labienus obit penetrante per ilia corno;
+  Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, caesis.
+  Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto
+  Maecenas, cui Maeonia venerabile terra,                           40
+  Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis.
+  Per medios agitur, projecto lucis amore
+  Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur
+  Aspera, si obcumbat ductore superstite Poeno.
+    Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto,                45
+  Tempestas tanta et rabies inpune fuissent)
+  In faciem pavidi Juno conversa Metelli,
+  "Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul,
+  Incassumque moves, fato renuente, furores?
+  Si superest Paulus, restant Aeneia regna;                         50
+  Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem
+  Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus
+  Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi
+  (Tam laetus bello est) ausit certare Tonanti.
+  Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis                      55
+  Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat.
+  Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto
+  Huc nostris majorem animam: mox bella capesses."
+    Ad quae suspirans ductor, "Mortemne sub armis
+  Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostrae             60
+  Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum?
+  I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela
+  Excipias tergo, Superos precor: integer, oro,
+  Intactusque abeas, atque intres moenia Romae
+  Cum Varrone simul: talin', pavidissime, dignum                    65
+  Me vita, pulchraque indignum morte putasti?
+  Quippe furit Poenus, qui nunc contraria bella
+  Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altae
+  Virtutis patrum! quando certamen inire,
+  Cuive virum mallem memet componere, quam qui                      70
+  Et victus dabit et victor per secula nomen?"
+    Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes,
+  Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum
+  Agmina, et in densis furantem membra maniplis
+  Per conferta virum et stipata umbonibus arma                      75
+  Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram.
+  Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros,
+  Erroresque ferae sollers per devia mersa
+  Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro
+  Lustrat inadcessos venantum indagine saltus;                      80
+  Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem,
+  Deprendit spissis arcana cubilia dumis.
+    At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis
+  Nequidquam fuit, et consul non desinit irae,
+  In faciem Mauri rursus mutata Gelestae,                           85
+  Avocat ignarum saevo a certamine Poenum.
+  "Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer,
+  O decus aeternum Carthaginis! horrida juxta
+  Stagnantes consul molitur praelia ripas;
+  Et laus haud alio major datur hoste peremto."                     90
+  Haec ait; et juvenem diversa ad praelia raptat.
+    Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem;
+  Cristae nomen erat: bis terni juncta ferebant
+  Arma senem circa nati; pauperque penatum,
+  Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros                 95
+  Bellator populos, factis et caede docebat
+  Natorum armigeram pugnas tractare cohortem.
+  Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro,
+  Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu
+  Innumero cum turre feram, facibusque sequutis                    100
+  Ardentem monstri spectabat laeta ruinam;
+  Quum subitus galeae fulgor, conoque coruscae
+  Majore intremuere jubae: nec tarda senectus;
+  (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos
+  Saeva parens ultro in certamina, et addere passim                105
+  Tela jubet, nec manantes ex ore feroci,
+  Aut quae flagrarent galea, exhorrescere flammas.
+  Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido
+  Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus,
+  Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem,                     110
+  Explorat dubios Phoebea lampade natos.
+  Jamque suis daret ut pugnae documenta vocatis,
+  En medias hasta velox praetervolat auras.
+  Haesit multiplici non alte cuspis in auro,
+  Ac senium invalido dependens prodidit ictu.                      115
+    Cui Poenus: "Quinam ad cassos furor inpulit ictus
+  Exsanguem senio dextram? vix prima momordit
+  Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli.
+  En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista
+  A nobis melius discet bellare juventus."                         120
+  Sic propria miseri transfigit pectora corno.
+  At contra (horrendum) bis terna spicula dextra
+  Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastae.
+  Haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam
+  Venator premit obsesso quum Maurus in antro,                     125
+  Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant
+  Nondum sat firmo catuli certamina dente.
+  Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma,
+  Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas
+  Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit,                     130
+  Aut per tot caedes actum satis; iraque anhelat,
+  Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti
+  Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates.
+    Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira
+  Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus:               135
+  "Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni
+  Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat
+  Tegmina, jam stultae fructus pietatis habebit."
+  Haec fatus jaculo Lucam, qui maximus aevi,
+  Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens                   140
+  Arma super fratrum resupino concidit ore.
+  Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum
+  Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum
+  Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare.
+  Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum,               145
+  Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!)
+  Abscisi galeam capitis, ceu missile telum,
+  Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa
+  Inliso saxo, qua spina interstruit artus,
+  Obcumbit; fratrisque videt labentia membra                       150
+  Quercentis, quem funda procul per inane voluta
+  Sopierat, dum supremam Telesinus in auras
+  Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit.
+    At fessus maerore simul, cursuque, metuque,
+  Et tamen haud irae vacuus, non certa per aequor                  155
+  Interdum insistens Perusinus membra ferebat.
+  Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis
+  Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum
+  Obtruncat, quercuque premit violentus obusta.
+  Tentarat precibus saevum lenire furorem;                         160
+  Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus,
+  Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem.
+  Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro
+  Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa
+  Aesculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus               165
+  Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per aevum
+  Aethereo ramos populantur sulfure flammae;
+  Donec victa Deo late procumbit, et omnem
+  Conlabens operit spatioso stipite prolem.
+    Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor                 170
+  Molitur, Paulus, numerosa caede futuram
+  Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat
+  Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris
+  Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam,
+  Unde genus tristique Deae manabat origo.                         175
+  Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem
+  Nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae,
+  Dum laevum petit incumbens violentius inguen,
+  Detrahit, excelsi conreptum vertice coni,
+  Adflictumque premens, tergo qua balteus imo                      180
+  Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque,
+  Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem
+  Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum,
+  Et subit Aetolos Atlanticus adcola campos.
+    Has inter strages rapido terrore coorti                        185
+  Invadunt terga, atque averso turbine miscent
+  Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos
+  Hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem:
+  Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra,
+  Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam                     190
+  In caedes aciem pone atque in terga ruentes
+  Praecipitant: non hasta viro, non deficit ensis.
+  E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela.
+  Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem
+  Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste                       195
+  Auferri signum, connisus corpore toto
+  Victorem adsequitur, letalique occupat ictu.
+  Ac dum comprensam caeso de corpore praedam
+  Avellit, tardeque manus moribunda remittit,
+  Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi                     200
+  Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis.
+    Haec inter, veluti nondum satiasset Enyo
+  Iras saeva truces, sublatum pulvere campum
+  Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas.
+  Jamque reluctantes stridens inmane procella                      205
+  Per longum tulit ad campi suprema, cavisque
+  Adflictos ripis tumidum demersit in amnem.
+  Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aevi
+  Servabat tacito, non felix Curio, leto.
+  Namque, furens animi dum consternata moratur                     210
+  Agmina, et oppositu membrorum sistere certat,
+  In praeceps magna propulsus mole ruentum
+  Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus
+  Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena.
+    Ingens ferre mala, et Fortunae subdere colla                   215
+  Nescius, adversa fronte incurrebat in arma
+  Vincentum consul: pereundi Martius ardor,
+  Atque animos jam sola dabat fiducia mortis;
+  Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberae
+  Magnanimus terrae, juxta atque ante ora furentis                 220
+  Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem.
+  Heu dolor! heu lacrimae! Servilius optima belli,
+  Post Paulum belli pars optima, conruit ictu
+  Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno
+  Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram                       225
+  Consul, et insani quamquam contraria venti
+  Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem,
+  Squalentem rumpens ingestae torvus arenae
+  Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi
+  Carmina pulsata fundentem barbara caetra                         230
+  Invadit, laevaeque fodit vitalia mammae.
+  Hic fuit extremus caedum labor: addere bello
+  Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est
+  Uti, Roma, tibi posthac ad praelia Paulo.
+    Saxum ingens, vasto libratum pondere, caeca                    235
+  Venit in ora manu, et, perfractae cassidis aera
+  Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus.
+  Inde pedem referens, labentia membra propinquo
+  Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans,
+  Sedit terribilis clipeum super ore cruento:                      240
+  Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis,
+  Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum,
+  Stat teli patiens media tremebundus arena,
+  Ac, manante jubis rictuque et naribus unda
+  Sanguinis, interdum languentia murmura torquens,                 245
+  Effundit patulo spumantem ex ore cruorem.
+    Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato
+  Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis,
+  Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente.
+  Obrutus hic telis ferri per corpora Piso                         250
+  Rectorem ut vidit Libyae, connisus in hastam
+  Ilia cornipedis subrecta cuspide transit,
+  Conlapsoque super nequidquam incumbere coeptat:
+  Quum Poenus, propere conlecto corpore, quamquam
+  Cernuus inflexo sonipes effuderat armo;                          255
+  "Umbraene Ausoniae rediviva in bella retractant
+  Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?"
+  Sic ait, atque aegrum coeptanti adtollere corpus
+  Arduus insurgens totum permiscuit ensem.
+    Ecce, Cydonea violatus arundine plantam,                       260
+  Lentulus effusis campum linquebat habenis;
+  Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore,
+  Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum.
+  Mens abiit; puduitque fugae: tum visa cremari
+  Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus                     265
+  Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere
+  Sorbentes Latium campi: "Quid deinde relictum,
+  Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem,
+  Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis?
+  Testor Caelicolas, inquit, ni damna gubernas                     270
+  Crudelis belli, vivisque in turbine tanto
+  Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat)
+  Plus Varrone noces: cape, quaeso, hunc, unice rerum
+  Fessarum, cape cornipedem: languentia membra
+  Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo."                      275
+    Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem
+  Ejectans, consul, "Macte o virtute paterna!
+  Nec vero spes angustae, quum talia restent
+  Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer,
+  Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis              280
+  Claudantur portae: ruet haec ad moenia pestis.
+  Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenae.
+  Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta
+  Quid superest vita, nisi caecae ostendere plebi
+  Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem                   285
+  Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos
+  Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo
+  Pectora, nec manes tam parva intramus imago.
+  Ille ego... Sed vano quid enim te demoror aeger,
+  Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum             290
+  Eripe quadrupedem propere." Tum Lentulus Urbem,
+  Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum,
+  Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris
+  Letifero cedens tandem, projectaque corpus
+  Luctatur morti, et languentem pandit hiatum                      295
+  In vanos morsus, nec subficientibus irae
+  Ictibus, extrema lambit venabula lingua.
+    Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti
+  Gressum exsultantem, et securo caedis Iertae
+  Non exspectatum surgens defixerat ensem,                         300
+  Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa
+  Exoptans animam certantem ponere dextra.
+  Sed vicere virum coeuntibus undique telis
+  Et Nomas, et Garamas, et Celtae, et Maurus, et Astur.
+  Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens                   305
+  Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur,
+  Aequares forsan Fabio: mors additur Urbi
+  Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen.
+    Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae,
+  Ceu truncus capitis, saevis exercitus armis                      310
+  Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo.
+  Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic
+  Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma.
+  Passim signa jacent, quae Samnis belliger, et quae
+  Sarrastes populi, Marsaeque tulere cohortes;                     315
+  Transfixi clipei, galeaeque, et inutile ferrum,
+  Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore
+  Cornipedum derepta fero spumantia frena.
+  Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas
+  Ejectat, redditque furens sua corpora ripis.                     320
+  Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto
+  Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus,
+  Naufragium spargens operit freta; jamque per undas
+  Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo,
+  Ac miseri fluitant revomentes aequora nautae.                    325
+    At Poenus, per longa diem certamina saevis
+  Caedibus emensus, postquam eripuere furori
+  Insignem tenebrae lucem, tum denique Martem
+  Dimisit, tandemque suis in caede pepercit.
+  Sed mens invigilat curis, noctisque quietem                      330
+  Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum,
+  Corque acuit nondum portas intrasse Quirini.
+  Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses,
+  Dum fervet cruor, et perfusae caede cohortes,
+  Destinat, ac jam claustra manu, jam moenia flamma                335
+  Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis.
+    Quo turbata viri conjux Saturnia caepto,
+  Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati,
+  Incautum ardorem atque avidas ad futile votum
+  Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis                    340
+  Regnantem tenebris Somnum; quo saepe ministro
+  Edomita inviti componit lumina fratris.
+  Atque huic adridens, "Non te majoribus, inquit,
+  Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis
+  Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi                345
+  Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos
+  Inachiae multa superandus nocte juvencae.
+  Ductori precor inmittas nova somnia Poeno,
+  Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros,
+  Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi."                     350
+    Imperium celer exsequitur, curvoque volucris
+  Per tenebras portat medicata papavera cornu.
+  Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima
+  Barcaei petiit juvenis, quatit inde soporas
+  Devexo capiti pennas, oculisque quietem                          355
+  Inrorat, tangens Lethaea tempora virga.
+  Exercent rabidam truculenta insomnia mentem:
+  Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim
+  Cingere, et insultans adstare ad moenia Romae.
+  Ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis,                          360
+  Elata torquens flagrantia fulmina dextra,
+  Jupiter; et lati fumabant sulfure campi,
+  Ac gelidis Anio trepidabat caerulus undis;
+  Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum
+  Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras:                      365
+  "Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis;
+  Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris,
+  Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum."
+  Adtonitum visis, majoraque bella paventem
+  Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit;                     370
+  Nec lux terribili purgavit imagine mentem.
+    Quos inter motus somni vanosque tumultus,
+  Dedita per noctem reliquo cum milite castra
+  Nuntiat, et praedam pleno trahit agmine Mago.
+  Huic ductor laetas Tarpeio vertice mensas                        375
+  Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset,
+  Celatis Superum monitis clausoque pavore,
+  Vulnera et exhaustas saevo certamine vires,
+  Ac nimium laetis excusat fidere rebus.
+  Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis                   380
+  Terga juberetur muris, ac signa referre,
+  "Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa,
+  Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis
+  Munera destituis fato, patriamque moraris?
+  Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros               385
+  Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes."
+    Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri,
+  Jam Latius sese Canusina in moenia miles
+  Conligere, et profugos vicino cingere vallo,
+  Coeperat: heu rebus facies inhonora sinistris!                   390
+  Non aquilae, non signa viris, non consulis altum
+  Imperium, non subnixae lictore secures.
+  Trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina,
+  Corpora debilibus nituntur sistere membris.
+  Clamor saepe repens, et saepe silentia fixis                     395
+  In tellurem oculis, nudae plerisque sinistrae
+  Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses:
+  Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum
+  Cristarum decus, et damnarunt Martis honores.
+  At multa thorax perfossus cuspide; et haerens                    400
+  Loricae interdum Maurusia pendet arundo.
+  Interdum maesto socios clamore requirunt.
+  Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti,
+  Curio deflentur; gravis illic Scaevola bello.
+  Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis                  405
+  Fata gemunt: ut vera mali praesentia nunquam
+  Cessarit canere, et Varronis sistere mentem.
+  Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi;
+  Atque idem quantus dextra: sed cura futuri
+  Quos premit, aut fossas instant praeducere muris,                410
+  Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant;
+  Quaque patet campus planis ingressibus hosti,
+  Cervorum ambustis imitantur cornua ramis,
+  Et stilus occulitur, caecum in vestigia telum.
+    Ecce, super clades et non medicabile vulnus,                   415
+  Relliquias belli atque inperdita corpora Poenis
+  Inpia formido ac major jactabat Erinnys.
+  Trans aequor Tyrios enses atque arma parabant
+  Punica et Hannibalem mutato evadere caelo.
+  Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus,                       420
+  Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello
+  Pectora degeneremque manum ad deformia agebat
+  Consulta; atque alio positas spectabat in orbe,
+  Quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla
+  Poenorum, aut patriae penetraret fama relictae.                  425
+    Quae postquam adcepit flammata Scipio mente,
+  Quantus Sidonium contra, fera praelia miscens,
+  Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem,
+  Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant
+  Coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert.                  430
+  Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum
+  Mucronem, "Tarpeia, pater, qui templa, secundam
+  Incolis a caelo sedem, et Saturnia nondum
+  Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus
+  Aegide Gorgoneos virgo subcincta furores,                        435
+  Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra,
+  Perque caput, nullo levius mihi numine, patris
+  Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna
+  Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit.
+  Ocius, en, testare Deos, si moenia taedis                        440
+  Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle,
+  Ausurum in terras gressus: ni talia sancis,
+  Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis,
+  Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo
+  Poenorum melior parietur gloria caeso."                          445
+  His excussa incepta minis: jamque ordine jusso
+  Obstringunt animas patriae, dictataque jurant
+  Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa.
+    Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur,
+  Lustrabat campos, et saevae tristia dextrae                      450
+  Facta recensebat, pertractans vulnera visu,
+  Hannibal, et, magna circumstipante caterva,
+  Dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis.
+  Quas strages inter, confossus pectora telis,
+  Seminecem extremo vitam exhalabat in auras                       455
+  Murmure deficiens jam Cloelius, oraque nisu
+  Languida vix aegro et dubia cervice levabat.
+  Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem
+  Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum,
+  Quem tunc captivo portabat in agmina dorso.                      460
+  Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui
+  Stante cruore soli et mulctata cadavera caedi
+  Evolat, ac domini consistit in ora jacentis.
+  Inde, inclinatus colla, et submissus in armos,
+  De more inflexis praebebat scandere terga                        465
+  Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore.
+  Milite non illo quisquam felicius acri
+  Insultarat equo, vel si resupina citato
+  Projectus dorso ferretur membra, vel idem
+  Si nudo staret tergo, dum rapta volucris                         470
+  Transigeret cursu sonipes certamina campi.
+    At Libys, humanos aequantem pectore sensus
+  Haud parce miratus equum, quinam ille sinistrae
+  Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque
+  Erogitat, letique simul compendia donat.                         475
+  Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma,
+  Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti)
+  "Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est
+  Non indigna tuis: quondam sub regibus illa,
+  Quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim                     480
+  Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi,
+  Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella
+  Clusina venere domo: si Porsena fando
+  Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra.
+    "Ille, ope Maeonia et populo subcinctus Etrusco,               485
+  Certabat pulsos per bella reponere reges.
+  Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus
+  Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata,
+  Compressere odia, et positum cum foedere bellum,
+  Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda                  490
+  Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata
+  Gens Italum pro laude pati! Bis Cloelia senos
+  Nondum complerat primaevi corporis annos,
+  Una puellarum Laurentum, et pignora pacis
+  Inter virgineas regi transmissa catervas                         495
+  (Facta virum sileo): rege haec, et foedere, et annis,
+  Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim
+  Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis:
+  Cui si mutasset sexum natura, reverti
+  Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras,                     500
+  Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est
+  Et genus et clara memorandum virgine nomen."
+    Talia dum pandit, vicinus parte sinistra
+  Per subitum erumpit clamor: permixta ruina
+  Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli                  505
+  Eruerant corpus media de strage jacentum.
+  Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis
+  Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna
+  Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno!
+  Pulvere canities atro, arentique cruore                          510
+  Squalebat barba, et perfracti turbine dentes
+  Muralis saxi; tum toto corpore vulnus.
+    Quae postquam adspexit geminatus gaudia ductor
+  Sidonius: "Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes,
+  Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti,                   515
+  Et populo consul totas edissere Cannas.
+  Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est,
+  Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste
+  Me digna haud parvo caluerunt corda vigore,
+  Funere supremo et tumuli decoretur honore.                       520
+  Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus
+  Major laetitiae caussa es: quum fata vocabunt,
+  Tale precor nobis, salva Carthagine, letum."
+    Haec ait, et socium mandari corpora terrae,
+  Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis,                    525
+  Imperat; armorumque jubet consurgere acervos,
+  Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa,
+  Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos
+  Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni
+  Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albae                  530
+  Populus alma comae, validis adcisa lacertis,
+  Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo.
+  Devolvunt quercus, et amantem litora pinum,
+  Ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos.
+  Funereas tum deinde pyras certamine texunt                       535
+  Officium infelix et munus inane peremtis;
+  Donec anhelantes stagna in Tartessia Phoebus
+  Mersit equos, fugiensque polo Titania caecam
+  Orbita nigranti traxit caligine noctem.
+    Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena                   540
+  Ignibus, atque sui terris rediere colores,
+  Subponunt flammam, et manantia corpora tabo
+  Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem
+  Formido incerti casus, tacitusque pererrat
+  Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui                    545
+  Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum.
+  At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo
+  Ingenti mons armorum surgebat ad astra.
+  Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem
+  Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat:                       550
+  Primitias pugnae et laeti libamina belli
+  Hannibal Ausonio cremat haec de nomine victor,
+  "Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum,
+  Arma electa dicat spirantum turba virorum."
+    Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis                   555
+  Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras
+  Actus apex claro perfundit lumine campos.
+  Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo
+  Ibat, et hostilis leti jactabat honorem.
+  Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti                        560
+  Stramine composuere toros: superaddita dona,
+  Funereum decus; expertis invisus et ensis,
+  Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum,
+  Tum laceri fasces, captaeque in Marte secures.
+  Non conjux native aderant, non juncta propinquo                  565
+  Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris
+  Praecedens prisca exsequias decorabat imago.
+  Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus
+  Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui
+  Murice suspirans inicit velamina, et auro                        570
+  Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore:
+  "I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas
+  Virtute et factis animas: tibi gloria leto
+  Jam parta insigni: nostros Fortuna labores
+  Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros."                   575
+  Haec Libys; atque repens crepitantibus undique flammis
+  Aethereas anima exsultans evasit in auras.
+    Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat;
+  Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem.
+  Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem                        580
+  Speravisse sat est: nec enim superesse juventam,
+  Ac stare Ausoniae vacuum sine corpore nomen.
+  Quodque adeo nondum portis inruperit hostis,
+  Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari,
+  Ac delubra rapi, caedesque ante ora nefandae                     585
+  Natorum, septemque arces fumare videntur.
+  Lux una eversas bis centum in strage curules,
+  Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat
+  Millibus exhaustae nutantia moenia Romae;
+  Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi,               590
+  Nec socium numero pariter leviore peremto.
+    Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus
+  Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans
+  Clamitat adtonitis Fabius: "Non ulla relicta est
+  (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis               595
+  Nequidquam armatos ausit subcedere muros.
+  Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo,
+  Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma
+  Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim
+  Nudate, et clipeos in bella refigite captos.                     600
+  Sat patriae sumus, e numero si ad praelia noster
+  Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis
+  Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam,
+  Exsultare levis nudato corpore, Maurus."
+    Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes,                      605
+  Varronem adventare vagus per moenia rumor
+  Spargit, et occulto perfundit pectora motu:
+  Haud secus, ac fractae rector si forte carinae
+  Litoribus solus vacuis ex aequore sospes
+  Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve                  610
+  Jactato dextras, ipsamque odere salutem
+  Unius amissa superantis puppe magistri.
+  Quam restare viro labem, qui adcedere portis
+  Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen!
+    Hos mulcens questus Fabius deforme docebat                     615
+  Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira.
+  Adversis etenim ferri non esse virorum,
+  Qui Martem inscribant genti, non posse dolores
+  Condere, et ex poena solatia poscere luctus.
+  Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum                   620
+  Inluxisse diem, quo castris viderit ire
+  Varronem, quam quo videat remeare sine armis.
+  His dictis sedere minae, et conversa repente
+  Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno
+  Consulibus reputant caesis erepta duobus.                        625
+  Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus
+  Gratantum, magnaque actum se credere mente
+  Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis,
+  Laomedontiadum non desperaverit urbi.
+    Nec minus infelix culpae, grandique pudore                     630
+  Turbatus, consul titubantem ad moenia gressum
+  Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum,
+  Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat.
+  Quod vero reduci tum se populusque Patresque
+  Obferrent, non gratari; sed poscere natos                        635
+  Quisque suos, fratresque simul, miseraeque parentes
+  Ire videbantur laceranda ad consulis ora.
+  Sic igitur muto lictore invectus in urbem,
+  Damnatum Superis adspernabatur honorem.
+    At Patres Fabiusque, procul maerore remoto,                    640
+  Praecipitant curas: raptim delecta juventa
+  Servitia armantur; nec claudit castra saluti
+  Postpositus pudor: infixum est Aeneia regna
+  Parcarum in leges quacumque reducere dextra,
+  Proque arce, et sceptris, et libertatis honore                   645
+  Vel famulas armare manus. Primaeva suorum
+  Corpora praetexto spoliant velamine, et armis
+  Insolitis cingunt: puerilis casside vultus
+  Clauditur, atque hostis pubescere caede jubetur.
+  Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro                        650
+  Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum
+  Millia), miranti durarunt prodere Poeno.
+  Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem,
+  Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse
+  Damnatis Siculas longe meritare per oras                         655
+  Inpositum, donec Latio decederet hostis.
+  Haec tum Roma fuit; post te cui vertere mores
+  Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres.
+
+
+
+
+LIBER UNDECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Post Cannensem pugnam a Romanis ad Poenos deficiunt Samnites, Bruttii,
+Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Graecorum omnis fere ora,
+Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27.
+
+Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut
+Roma, originem habuit; 28-32.
+
+Nam divitiae, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem,
+peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et praeterea plebs a
+Patribus dissentiebat; 33-54.
+
+Aegram hanc civitatem ad Poenos trahit Pacuvius, homo popularis, et
+malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus,
+legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e
+Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita
+animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63.
+
+Haec suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi
+Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed
+ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72.
+
+Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui,
+qui Annium, praetorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia
+exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87.
+
+Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata
+acerbioribus verbis perstringit; 88-97.
+
+Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in
+Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter
+ferat; 97-108.
+
+Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato
+gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se foedus cum Hannibale
+facturos esse edicunt; 109-113.
+
+Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatae Capuae jam mente praesagiens,
+conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi
+serius Poenis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos
+Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129.
+
+Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt,
+resque ab Hannibale gestas summis ad caelum efferunt laudibus; 130-154.
+
+Decius solus, ne legati ad Poenum mittantur, summa ope resistit
+gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in
+prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et
+ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et
+consanguineis, desciscere ad Hannibalem, foederum ruptorem ferorumque
+populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188.
+
+Nihilo secius foedus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur
+praesidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne
+recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti
+ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint,
+forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Poenis,
+restituant se Romanis; 189-200.
+
+Haec quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in
+castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Poenus
+cum modico praesidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante
+senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam
+victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224.
+
+Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro
+otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui
+stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas
+injici jubet; 225-241.
+
+Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem
+Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius
+extra portam in castra Poenorum rapitur; 242-258.
+
+Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente
+caelo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo,
+cujus splendidum adparatum Poeni adtoniti mirantur, sed dux eorum
+tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione
+relaxatur; 259-287.
+
+Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuae,
+in cujus honorem convivae vinum libant; 288-302.
+
+Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias
+Hannibali molitur; 303-311.
+
+Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat
+posticis aedium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus
+subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328.
+
+Quae ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus,
+eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat,
+neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum
+certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem,
+tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum
+tot convivis, par sit; 329-350.
+
+Qua periculi commemoratione ferocem gloriaeque cupidissimum juvenem
+magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit
+obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus
+petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360.
+
+Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et
+cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit;
+361-368.
+
+Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriae Carthaginem
+proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376.
+
+Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis
+liberatur jussu Ptolemaei regis, in cujus regno non ita multo post
+moritur; 377-384.
+
+Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Poenorum luxurie
+enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut
+telis suis clam Poenis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem
+inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia
+bona ac voluptates inmodicae perdant, duxque eorum severam vivendi
+rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409.
+
+Cupidines imperata faciunt, et repente Poeni a temperantia et virtute
+bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus
+exsatiari possunt, 410-430.
+
+Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharoedi, qui mirifica
+facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyrae edita, canit;
+431-482.
+
+Dum Poeni ita Capuae luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem
+venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499.
+
+Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas
+et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto
+exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium
+imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531.
+
+Ad fidem deinde tam laetarum rerum, effundi in vestibulo curiae jubet
+acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma,
+hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento,
+pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541.
+
+Simul, laetis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per
+ludibrium ab eo quaerit, utrum etiam nunc poeniteat belli Romanis
+inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553.
+
+Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex
+pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam
+videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc
+victores poscant; hostes praeterea, dolore atque ira incensos, fortuna
+aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne
+daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quae facilius a
+victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera
+sint, quae modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii
+pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causae sit,
+quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par
+putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam
+duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et
+dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quae tamen
+optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem
+certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600.
+
+Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem
+auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique
+consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in
+Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611.
+
+
+  Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo
+  Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra,
+  Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam,
+  Fortuna titubante, fides: adjungere dextras
+  Certavere palam rumpenti foedera Poeno,                            5
+  Heu! nimium faciles laesis diffidere rebus:
+  Saevior ante alios iras servasse repostas,
+  Atque odium renovare ferox in tempore Samnis.
+  Mox levis et sero pressurus fata pudore
+  Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis.                      10
+  Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti,
+  Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes
+  Manarent populos foedi contagia morbi.
+  Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit,
+  Fas superante metu, Poenorum in castra cohortes.                  15
+  Inde Phalanteo levitas animosa Tarento,
+  Ausonium laxare jugum: patefecit amicas
+  Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa
+  Thespiadum docuit submittere colla nepotes.
+  Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi                        20
+  Litoris, Argivos major qua Graecia muros
+  Servat, et Ionio luitur curvata profundo,
+  Laetas res Libyae et fortunam e more sequuta,
+  Juravit pavitans Tyrio sua praelia Marti.
+  Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtae                     25
+  Incubuere malis Italum, veteresque doloris
+  Tota se socios properarunt jungere mole.
+    Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre
+  Boiorum fuerit populis. Capuaene furorem,
+  Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu                 30
+  Moenia barbarico Nomadum sociata tyranno
+  Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat?
+  Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris,
+  Consumtusque pudor peccando, unisque relictus
+  Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem                       35
+  Desidia populum, ac resolutam legibus urbem.
+    Insuper exitio truculenta superbia agebat.
+  Nec vitiis deerant vires: non largior ulli
+  Ausoniae populo (sic tum Fortuna fovebat)
+  Aurique argentique modus: madefacta veneno                        40
+  Assyrio manibus vestis, medioque dierum
+  Regales epulae, atque ortu convivia solis
+  Deprensa, et nulla macula non inlita vita.
+  Tum populo saevi Patres, plebesque Senatus
+  Invidia laeta, et conlidens dissona corda                         45
+  Seditio. Sed enim interea temeraria pubis
+  Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus.
+  Nec, quos vile genus despectaque lucis origo
+  Foedabat, sperare sibi et deposcere primi
+  Deerant imperia ac patriae pereuntis habenas.                     50
+  Quin etiam exhilarare viris convivia caede
+  Mos olim, et miscere epulis spectacula dira
+  Certantum ferro; saepe et super ipsa cadentum
+  Pocula, respersis non parco sanguine mensis.
+    Has, astu adgressus, quo verteret acrius aegras                 55
+  Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam
+  Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat,
+  (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen)
+  Hortatur summi partem deposcere juris,
+  Atque alternatos sociato consule fasces:                          60
+  Et, si partita renuant sedisse curuli,
+  Aequatumque decus geminasque videre secures,
+  Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsae.
+  Ergo electa manus gressu fert dicta citato.
+  Antistat cunctis praecellens Virrius ore;                         65
+  Sed genus obscurum, nullique furore secundus.
+  Qui postquam coetu Patrum ingentique Senatu
+  Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit
+  Consulta, et tumidis incendit vocibus aures;
+  Concordi fremitu renuentum effunditur asper                       70
+  Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat
+  Increpitans, vocumque tremit certamine templum.
+    Hic Torquatus, avum fronte aequavisse severa
+  Nobilis, "Heu Capua portantes talia dicta
+  Romuleis durastis, ait, subcedere muris?                          75
+  Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma
+  Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures
+  It vestras, in Tarpeia quum sede Latini
+  Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri
+  Propulsum dextra, qui tum mandata superbo                         80
+  Ore adportabat, tanto per limina templi
+  Turbine praecipitem revoluti corporis actum,
+  Ut, saevo adflictus saxo, spectante piaret
+  Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto?
+  En ego progenies ejus, qui sede Tonantis                          85
+  Expulit orantem, et nuda Capitolia consul
+  Defendit dextra." Rabidum hinc, palmasque virorum
+  Intentantem oculis, proavitaque facta parantem
+  Ut vidit majore adeo crudescere motu,
+  Excipit his frendens Fabius; "Pro cuncta pudendi!                 90
+  Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella:
+  Quem, quaeso, e vobis huic inposuisse paratis?
+  Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri,
+  Prima atque ante alios sors, concedente Senatu,
+  Te citat, ac nostris aequat jam purpura Brutis?                   95
+  I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces
+  Det Carthago suos." Medio fervore loquentis,
+  Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem,
+  Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira:
+  "Quae tandem, et quam lenta tenet patientia mentem,              100
+  O confuse nimis Gradivi turbine Varro,
+  Ut perferre queas furibunda insomnia consul?
+  Nonne exturbatos jam dudum limine templi
+  Praecipites agis ad portas? et discere cogis
+  Semiviros, quod sit nostro de more creati                        105
+  Consulis imperium? non unquam sobria pubes
+  Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse.
+  Muros ante tuos (ut par est) debita ductor
+  Armatus responsa dabit." Consurgere cuncti
+  Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant.                  110
+  Nec non et foribus propere Campana juventus
+  Extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae
+  Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore.
+    Fulvius, (huic nam spondebant praesagia mentis
+  Venturum decus, et Capuae pereuntis imago                        115
+  Jam tum erat ante oculos) "Non si Carthaginis, inquit,
+  Ductorem vestris devinctum colla catenis
+  Romam victor agis, posthac intrare Quirini
+  Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro,
+  Quo mens aegra vocat." Referunt haec inde citati                 120
+  Mixta minis et torva trucis responsa Senatus.
+    Tantane, omnipotens, caligine mersa latere
+  Fata placet? veniet quondam felicior aetas,
+  Quum pia Campano gaudebit consule Roma,
+  Et per bella diu fasces perque arma negatos                      125
+  Ultro ad magnanimos referet secura nepotes.
+  Poena superborum tamen haec durabit avorum,
+  Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet,
+  Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus,
+  Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem                   130
+  Virrius admiscens cecinit fatale cruenti
+  Turbatis signum belli. Furiata juventus
+  Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus,
+  Et Poenos in tecta vocant: ingentia facta
+  Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes                      135
+  Herculei socius decoris, Divisque propinquas
+  Transierit cursu rupes: ut caede referta
+  Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem
+  Lydia Romano turbarit stagna cruore:
+  Ut Trebiae ripas aeterno nomine famae                            140
+  Tradiderit, Paulumque idem inter praelia, et idem
+  Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris.
+    His super excisam primori Marte Saguntum,
+  Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis,
+  Juratumque viro bellum puerilibus annis                          145
+  Adcumulant: unum, ducibus tot caede peremtis,
+  Tot fusis acie, stare inter praelia nullis
+  Adtactum telis. Superum quum munere detur
+  Huic sociare viro dextras et foedere jungi;
+  Fastus exsanguis populi vanumque tumorem                         150
+  Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis,
+  Ceu famulis fasces aequataque jura negantis?
+  Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum
+  Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro.
+    Talia jactantes jam lectam sorte parabant                      155
+  Mittere, quae Tyrios adjungat foedere, pubem.
+  Sed non invictum ponebat pectore robur
+  Tum solum Decius Capuae decus: isque receptus
+  In medios coetus, neque enim differre dabatur;
+  "Itis, ait, cives violanda ad jura parentum?                     160
+  Damnatumque caput temerati foederis aris
+  Jungitis hospitio? Quae tanta oblivio recti,
+  Sacram atque in magnis positam populisque virisque
+  Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire
+  Praelia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere,                 165
+  Dum trepidae res, et medicinam vulnera poscunt:
+  Is locus officio, quum cessant prospera, quumque
+  Dura ad opem fortuna vocat: nam laeta fovere,
+  Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste.
+  Novi Dis animas similes et pectora magnis                        170
+  Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas,
+  Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum.
+  Hi sunt, qui vestris infixum moenibus hostem
+  Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis
+  Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere                        175
+  Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt.
+  Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis
+  Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit
+  Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo;
+  Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter                  180
+  Saevum atque aequantem ritus Garamanta ferarum,
+  Marmarico ponam tentoria mixtus alumno?
+  Ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque
+  Justitia est ensis, solaeque e sanguine laudes?
+  Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque                     185
+  Haec ut velle queat: nullo nos invida tanto
+  Armavit Natura bono, quam janua mortis
+  Quod patet, et vita non aequa exire potestas."
+  Haec vana aversas Decius jactavit ad aures.
+    Ast delecta manus jungebant foedera Poeno.                     190
+  Jamque aderant praemissa duci turbante tumultu
+  Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno
+  Festinata citus per campos signa movebat.
+  Et Decius, "Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste,
+  Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex                     195
+  Molitur facinus; procumbat barbara pubes.
+  Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire
+  Si parat, obstructas replete cadavere portas,
+  Et ferro purgate nefas: hic denique solus
+  Eluerit sanguis maculatas crimine mentes."                       200
+    Dumque ea nequidquam non ulli laeta profatur,
+  Audita asperitate viri coeptoque feroci,
+  Multa feta gerens ira praecordia, Poenus
+  Adstabat muris, propereque arcessere lectos
+  Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus,                    205
+  Armatumque fide pectus, rectique cupido,
+  Et major Capua mens inperterrita mole
+  Invicta stabat, torvoque minacia vultu
+  Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris.
+  Quem Libyae rector tot signa, tot arma ferentis                  210
+  Spernentem increpitans magno clamore profatur:
+  "Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu!
+  Vecordi Decio, mecum certasse volenti
+  In decus et famam leti: rapite, ite citati,
+  Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante                      215
+  Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi
+  Cui patuere Alpes, saxa inpellentia caelum,
+  Atque uni calcata Deo." Subfuderat ora
+  Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammae.
+  Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta                     220
+  Versabant penitus dirum suspiria murmur.
+  Sic urbem invectus, toto comitante Senatu,
+  Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente,
+  Effundit cunctam rabiem irarumque procellas.
+    Nec non et Decio propiora pericula mentem                      225
+  Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse,
+  Quo laudes ducis invicti superaret inermis.
+  Non illum fuga, non clausi occuluere penates;
+  Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem
+  Hannibal, intrepido servaverat otia vultu:                       230
+  Quum juvenem saevis (horrendum) concitus armis
+  Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis
+  Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte
+  Incessens victor dictis, "Solusne ruentem
+  Fulcire, et revocare paras a funere, Romam?                      235
+  O demens! en, qui Divum mihi munera tanta
+  Eripiat. Decio prorsus servabar inerti
+  Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla,
+  Orta in Agenoreis nostrae Carthaginis oris,
+  Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?)                240
+  Magnanime o miles, meritas innecte catenas."
+  Dixerat haec: necdum finem convicia norant.
+  Inlatus velut armentis super ardua colla
+  Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira
+  Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus haesit,               245
+  Mandit anhelantem pendens cervice juvencum.
+    At Decius, dum vincla ligant, "Necte ocius, inquit,
+  (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas,
+  Foederis infausti pretium: sic victima prorsus
+  Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine laetum                 250
+  Humano, sit fas caesis placasse juvencis.
+  En dextra! en foedus! nondum tibi Curia, necdum
+  Templorum intrati postes; jam panditur acri
+  Imperio carcer: perge, ac primordia tanta
+  Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras                    255
+  Te feret obpressum Capuae cecidisse ruinis."
+  Nec plura effari concessum: obnubitur atra
+  Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum.
+    Exin victor ovans sedato pectore tandem
+  Spectandis urbis tectis templisque serenos                       260
+  Laetus circumfert oculos, et singula discit:
+  Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis,
+  Quot bello pateant argenti aerisque talenta:
+  Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris
+  Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa,                   265
+  Stellatesque docent campos, Cereremque benignam.
+    Jamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo
+  Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra
+  Paullatim infusa properantem ad litora currum.
+  Instituunt de more epulas, festamque per urbem                   270
+  Regifice exstructis celebrant convivia mensis.
+  Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore,
+  Praecipuis multoque procul splendentibus ostro
+  Adcipitur sublime toris: non una ministri
+  Turba gregis: posuisse dapes his addita cura,                    275
+  His adolere focos, his ordine pocula ferre.
+  Nec non et certis struitur penus: aspera mensa
+  Pondera caelati fulgent antiquitus auri.
+    Eripiunt flammae noctem, strepituque moventum
+  Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimae                   280
+  Sidonius mensae miles, faciemque superbi
+  Ignotam luxus oculis mirantibus haurit.
+  Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores
+  Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas:
+  Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram                        285
+  Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum
+  Laetitia, et positae graviores pectore curae.
+    Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes
+  Incola, et obtusas inmiti murmure saevae
+  Inter bella tubae permulcet cantibus aures.                      290
+  Namque Jovem et laetos per furta canebat amores,
+  Electraeque toros Atlantidos: unde creatus,
+  Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti
+  Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem.
+  Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo                  295
+  Assaracus, nulloque minor famave manuve
+  Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris.
+  Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes,
+  Campanaeque manus: ante omnes ductor honori
+  Nominis augusto libat carchesia ritu;                            300
+  Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem
+  Inrorat mensis turba, ardescitque Lyaeo.
+    Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu
+  Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri,
+  Transmittam tua coepta libens, famamque negabo                   305
+  Quamquam inperfectis, magnae tamen indolis, ausis)
+  Mens una inviolata mero, nullisque venenis
+  Potando exarmata, decus pugnaeque, necisque
+  Sidoniae tacito volvebat pectore molem.
+  Quoque esset miranda magis tam sacra libido,                     310
+  Pacuvio genitus patrias damnaverat artes.
+    Is variis oneratum epulis atque atria tardo
+  Linquentem gressu comitatus pone parentem,
+  Postquam posse datum meditata aperire, novosque
+  Pandere conatus, et liber parte relicta                          315
+  Tectorum a tergo patuit locus, "Adcipe digna
+  Et Capua et nobis, inquit, consulta:" togaque
+  Armatum amota nudat latus. "Hoc ego bellum
+  Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti
+  Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille,                     320
+  Qui polluta dolis jam foedera sanciet, ensis.
+  Si perferre nequit spectacula tanta senectus,
+  Et tremit inceptis lasso majoribus aevo,
+  At tu securis concede penatibus, et me
+  Linque meae menti. Summum quod credis, et aequas                 325
+  Hannibalem Superis, o quantum nomine major
+  Jam Poeno tibi natus erit!" Vibrabat ab ore
+  Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat;
+  Quum senior, tanti pondus conaminis aegra
+  Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem                    330
+  Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens,
+  "Per si quid superest vitae, per jura parentis,
+  Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem,
+  Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam
+  Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento                        335
+  Pocula, et eversas pugnae certamine mensas.
+  Tune illum, quem non acies, non moenia et urbes
+  Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco
+  Igne micat, tune illa viri, quae vertice fundit,
+  Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense                      340
+  Diram, qua vertit per campos agmina, vocem?
+  Fallit te, mensas inter quod credis inermem.
+  Tot bellis quaesita viro, tot caedibus armat
+  Majestas aeterna ducem: si admoveris ora,
+  Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta,              345
+  Et Pauli stare ingentem miraberis umbram.
+  Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum
+  Torpebunt dextrae? parce, oro, et desine velle,
+  Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla
+  Et Decius non erudiunt componere mentem?"                        350
+    Talia commemorans, famae majoris amore
+  Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori:
+  "Nil ultra posco, refer in convivia gressum;
+  Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis
+  Sidoniae fodienda manu tutantia regem.                           355
+  Hoc jugulo dextram explora: namque haec tibi ferrum,
+  Si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum
+  Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam.
+  Obponam membra, atque ensem extorquere negatum
+  Morte mea eripiam." Lacrimae tunc ore profusae,                  360
+  Et magna Superum cura servatus in arma
+  Scipiadae Poenus; nec tantum fata dederunt
+  Externa peragi dextra. Pulcherrimus irae,
+  Et dignus fieri compos memorabilis ausi,
+  Amisit quantam posito conamine laudem,                           365
+  Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese
+  Festinant epulis, et tristia fronte serenant;
+  Donec laeta virum solvit convivia somnus.
+    Postera lux Phaethontis equos proferre parabat,
+  Jam rapido summis curru splendente sub undis;                    370
+  Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras
+  Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces
+  Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur
+  Nuncia facta ducis: praeda et captiva leguntur
+  Corpora, dereptaeque viris sub Marte cruento                     375
+  Exuviae, fausti Superis libamina belli.
+  Altera curarum Libycis demittitur oris
+  Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras;
+  Ni poenae juvenem indignae miseratus ab alto
+  Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem.                       380
+  Hic Pellaea virum Ptolemaei sceptra vehentum
+  Eripuere minis, resolutaque vincula collo.
+  Atque eadem vitae custos mox deinde quieto
+  Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro.
+    Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus                    385
+  Poenorum mentes caeco per laeta premendi
+  Exitio, et luxu corda inportuna domandi.
+  Spargere tela manu passim fallentia natis
+  Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas.
+  Tum pueris dulce adridens: "Eat inproba Juno,                    390
+  Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis
+  Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis:
+  Parvula nos arcu puerili spicula sensim
+  Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis.
+  Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste,          395
+  Et Tyriam pubem tacitis exurite telis.
+  Amplexu multoque mero, somnoque virorum
+  Profliganda acies, quam non perfregerit ensis,
+  Non ignes, non inmissis Gradivus habenis.
+  Combibat inlapsos ductor per viscera luxus,                      400
+  Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili,
+  Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo.
+  Ille sub hiberno somnos educere caelo
+  Jactator tectis malit consumere noctes;
+  Ac ponat ritus vescendi, saepe citato                            405
+  Dum residet sub casside equo, discatque Lyaeo
+  Inbellem donare diem: tum deinde madenti
+  Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas,
+  Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes."
+    Haec postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto               410
+  Mittit se caelo niveis exercitus alis.
+  Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas,
+  Et pariter fusis tepuerunt pectora telis.
+  Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus
+  Pieria liquefacta lyra: non acer aperto                          415
+  Desudat campo sonipes: non ulla per auras
+  Lancea nudatos exercet torta lacertos.
+  Mollitae flammis lymphae languentia somno
+  Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus.
+  Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor                   420
+  Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum
+  Hospitia, et patrias paullatim decolor artes
+  Exuit, occulta mentem vitiante sagitta.
+    Altera jam patria, atque aequo sub honore vocatur
+  Altera Carthago Capua, intactumque secundae                      425
+  Fortunae ingenium vitia adlatrantia quassant.
+  Nec luxus ullus mersaeque libidine vitae
+  Campanis modus: adcumulant, variasque per artes
+  Scenarum certant epulas distinguere ludo;
+  Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton                    430
+  Memphis Amyclaeo passim lasciva Canopo.
+  Inprimis dulcem, Poeno laetante, per aures
+  Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum.
+  Isque ubi mirantem resonantia pollice fila
+  Ductorem vidit Libyae, canere inde superbas                      435
+  Aoniae laudes sensim testudinis orsus,
+  Concordem citharae movit per carmina linguam,
+  Vincere linquentes vitam quae possit olores.
+  Atque haec e multis carpsit mollissima mensae.
+    "Argolicis quondam populis (mirabile dictu!)                   440
+  Exaudita chelys, lapidem testudine felix
+  Ducere, et in muros posuisse volentia saxa.
+  Haec Amphionio vallavit pectine Thebas,
+  Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis,
+  Jussit in inmensum cantatas surgere turres:                      445
+  Altera, turbatum plectro moderata profundum,
+  Et tenuit phocas, et in omni Protea forma
+  Traxit, et aequoreo portavit Ariona dorso.
+  Nam, quae Peliaca formabat rupe canendo
+  Heroum mentes et magni pectora Achillis,                         450
+  Centauro dilecta chelys compesceret iras,
+  Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni.
+  Namque chaos, caecam quondam sine sidere molem
+  Non surgente die, ac mundum sine luce canebat.
+  Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi,                   455
+  Tellurisque globum media compage locasset:
+  Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum,
+  Castaque Saturni monstrabat secula patris.
+    "Sed, quos pulsabat Rhipaeum ad Strymona, nervi,
+  Auditus Superis, auditus manibus Orpheus,                        460
+  Emerito fulgent clara inter sidera caelo.
+  Hunc etiam mater, tota comitante sororum
+  Aonidum turba, mater mirata canentem.
+  Non illo Pangaea juga, aut Mavortius Haemus,
+  Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace:                   465
+  Cum silvis venere ferae, cum montibus amnes.
+    "Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu
+  Non mota volucris captiva pependit in aethra.
+  Quin etiam Pagasaea ratis, quum caerula nondum
+  Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent,                   470
+  Ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae
+  Adductum cantu venit mare: pallida regna
+  Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem
+  Placavit plectro, et fixit revolubile saxum.
+  O dirae Ciconum matres, Geticique furores,                       475
+  Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa
+  In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus.
+  Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum
+  Portarent fluctus, subito emicuere per undas
+  Ad murmur cete toto exsultantia ponto."                          480
+  Sic tum Pierius bellis durata virorum
+  Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras.
+    Interea placida adtulerant jam flamina terris
+  Magonem Libycis: lauro redimita subibat
+  Optatos puppis portus, pelagoque micabant                        485
+  Captiva arma procul celsa fulgentia prora.
+  At, patulo surgens jam dudum ex aequore, late
+  Nauticus inplebat resonantia litora clamor,
+  Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis,
+  Centeno fractus spumabat verbere pontus.                         490
+    Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus
+  Procurrit fluctus, elataque turba favore
+  Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu.
+  Aequatur rector Divis: illum undique matres,
+  Illum turba minor moniti gaudere nepotes,                        495
+  Et senior manus, et juxta populusque, Patresque,
+  Mactatis Superum dignantur honore juvencis.
+  Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes
+  Fraternae laudis fama: ruit inde Senatus,
+  Et multo Patrum stipatur curia coetu.                            500
+  Tum, Divos veneratus avum de more vetusto,
+  "Martem, ait, egregium et fractas, quis Itala tellus
+  Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum,
+  Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis.
+    "Est locus, Aetoli signat quem gloria regis,                   505
+  Possessus quondam prisca inter secula Dauno:
+  Humentes rapido circumdat gurgite campos
+  Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis;
+  Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore
+  Cedentem inpellit retrorsus in aequora pontum.                   510
+  Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus
+  Nomen, quis rerum ducibus permissa potestas,
+  Vix dum depulsa nigrae caligine noctis,
+  Invadunt campum, et late fulgentibus armis
+  Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi.                             515
+  Nos contra (nam germanum furor acer agebat
+  Optatae pugnae) castris cita signa movemus.
+  Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus.
+    "Hic fluvium et campos abscondit caede virorum
+  Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt                    520
+  Rectorem terrae. Vidi, quum turbine saevo
+  Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros
+  Uni terga daret: vidi, quum Varro citato
+  Auferretur equo, projectis degener armis.
+  Quin et magnanimum, perfosso corpore telis,                      525
+  Strage super socium vidi te, Paule, cadentem.
+  Aegates ille et servilia foedera larga
+  Ultus caede dies: non plus optasse liberet,
+  Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux
+  Si talis redeat, populis sis omnibus una                         530
+  Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes.
+  Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis
+  Mos laeva gestare viris." Tum funditur ante
+  Ora admirantum praefulgens annulus auro;
+  Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo.                  535
+  Hinc iterum repetens: "Restat nunc sedibus imis
+  Vertenda atque aequanda solo jam subruta Roma.
+  Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas
+  Casibus, et pateant non parca aeraria dextris,
+  Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis                     540
+  Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant."
+    Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora
+  Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum
+  Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo:
+  "Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus?                  545
+  Jam fas Dardanio me non servire colono?
+  Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno
+  Invidiae nigroque undantia pectora felle,
+  Tandem tot titulis totque exorata tropaeis,
+  Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu                     550
+  Aeneadis lacerare dabas, et litora, et amnes,
+  Et stagna, et latos inplevit sanguine campos."
+  Haec Mago, atque animos favor haud obscurus alebat.
+    Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno:
+  "Talia vesani juvenis convicia miror                             555
+  Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda
+  Non tarde adnoscas et virus futile linguae.
+  Quin, ne mutatum vanis absistere credat,
+  Nunc pacem orandum, nunc inproba foedere rupto
+  Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum                     560
+  Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quaeso,
+  Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est.
+    "Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur,
+  Belligeramque feram: victus non plura dedissem.
+  Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros,                     565
+  Et jacet in campis Latium: deponere curas
+  Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere
+  In patria; liceat non exhaurire rapacis
+  Inpensis belli vacuatos saepe penates.
+  Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut praesagia nostra                570
+  Sint, oro, mensque augurio ludatur inani)
+  Haud procul est funesta dies: atrocia novi
+  Corda, ac prospicio natas e cladibus iras.
+  Vos ego, vos metuo, Cannae: submittite signa,
+  Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem.                  575
+  Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus
+  Exitium adcepto: citiusque haec foedera victor,
+  Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo
+  Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas
+  Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis                     580
+  Ille tuus par Gradivo, per secula tellus
+  Cui similem nunquam ductorem in bella creavit,
+  Moenia Romuleae cur nondum viderit urbis?
+    "Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem
+  Nondum portandis habiles gravioribus armis?                      585
+  Aeratas jussi texamus mille carinas,
+  Atque omnis Libyae quaeratur bellua terris?
+  Ut longa imperia, atque armatos proroget annos
+  Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati?
+  Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu)                  590
+  Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum
+  Atque opibus sancite modum: pax optima rerum,
+  Quas homini novisse datum est: pax una triumphis
+  Innumeris potior: pax, custodire salutem
+  Et cives aequare potens, revocetur in arces                      595
+  Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe
+  Perfidiae, Phoenissa, tua. Si tanta libido
+  Armorum tenet, atque enses non reddere perstat
+  Poscenti patriae; nil suppeditare furori
+  Hortor, et haec fratri Magonem dicta referre."                   600
+    Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras
+  Dicendo) clamor turbat diversa volentum.
+  "Si, Libyae decus, haud ulli superabilis armis,
+  Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas
+  Victorem metas? nec opum adjumenta feremus?                      605
+  Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?"
+  Inde alacres tribuunt, quae belli posceret usus;
+  Absentique suum jactant sub teste favorem.
+  Mox eadem terris placitum traducere Hiberis,
+  Dum malus obtrectat facta inmortalia livor,                      610
+  Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes.
+
+
+
+
+LIBER DUODECIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis
+trepidationem injicit, 1-14.
+
+Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26.
+
+Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa
+esset, primum Neapolim petit, quae urbs Graeca, doctorum virorum secessu
+illa aetate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab
+eo, famae suae timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu
+obpugnatur; 27-59.
+
+Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a
+Daedalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria
+marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio
+Graccho repellitur; 60-103.
+
+Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et,
+dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat
+propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem,
+vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia
+ignibusque subterraneis aestuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium,
+Misenum promontorium, Baulos et aestum maris, quae omnia ei a primoribus
+Capuae monstrantur; 104-160.
+
+A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero
+M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium
+exercitu, eruptionem facit, et, Poenis fugatis, ducem eorum ad
+singulare certamen provocat; 161-198.
+
+Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis
+admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviae increpatione foedam suorum
+fugam sistit; 199-211.
+
+Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli
+artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps,
+formosissimus Poenorum galeaque Aemilii Pauli consulis, qui in praelio
+Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252.
+
+Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam
+conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265.
+
+Quo adtonitus periculo Poenus ad castra trepide refugit, et vehementer
+in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat,
+Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage praedaque ingenti
+facta, Nolam se recipit, et ad caelum tollitur laudibus; 266-294.
+
+Primo tandem victoriae nuntio recreatis Romae civibus, non minore animo
+res domi, quam militiae, geritur, et censores notant eos, qui post
+Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia
+inierant, quique, quum a Poenis, ut de captivis redimendis agerent,
+frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in
+castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando;
+295-305.
+
+Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniae
+inopia matronae aurum ornamentaque sua in aerarium deferunt: quae
+voluntaria conlatio et certamen adjuvandae rei publicae excitat ad
+aemulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquae
+plebis; 306-319.
+
+Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui
+responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore,
+eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quae res
+divinae subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341.
+
+Dum haec Romae atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius
+Hostus in Sardinia (cujus insulae situs, forma, nomina, origo, bona et
+indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao,
+duce Thespiadarum, et Aristaeo illuc deductis describuntur) a T. Manlio
+Torquato praetore fugantur, et silvarum latebras quaerunt; 342-375.
+
+Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis
+decertant praelio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus
+oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Poenorumque caedem facit;
+376-402.
+
+In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et
+Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi
+consciscit; 403-419.
+
+Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque
+incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum
+exurit; 420-433.
+
+Inde Tarentum expugnat praeter arcem, a Romanis occupatam, et naves
+Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis
+haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare
+transvehit; 434-448.
+
+Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuae, obsidione
+arcis Tarentinae absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462.
+
+Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et
+temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius praetor, praesunt,
+quique ad internecionem caeduntur; nec quidquam iter victoris moratur
+nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in
+insidias praecipitati, exsequiae, quas ipse celebrat, ut famam conligat
+humanitatis; 463-478.
+
+Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio
+adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem
+huic urbi inminentem considet; 479-488.
+
+Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse,
+multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli
+Romam petendi; 489-506.
+
+Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem,
+et spe Romae potiundae ad maturandum iter incendit; 507-523.
+
+Tum praeter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde
+praeter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in
+Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad
+Anienem fluvium castra admovet, et Iliae Nymphisque adventu suo
+terrorem incutit; 524-544.
+
+Nec minor trepidatio est Romae, ubi matronae, in publicum effusae,
+passim discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant,
+et praesidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557.
+
+Inter haec Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum
+quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis moenia situmque
+urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio
+Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur,
+atque in castra redigitur; 558-573.
+
+Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam
+virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum;
+574-586.
+
+Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus
+parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602.
+
+At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente caelo
+obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem
+jaculatur; 602-626.
+
+Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira
+serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in
+Capitolio; 627-645.
+
+Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam
+eadem excipit serenitas; 646-667.
+
+Poenus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat;
+668-685.
+
+Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites
+sub vexillis in subplementum Hispaniae profecti sint, ira incensus
+urbem obpugnare statuit; 686-690.
+
+Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam
+ejus, sed potius coerceat; 691-700.
+
+Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut
+Deos cernere possit, qui colles Romae campumque Martium tueantur;
+701-725.
+
+Quo adspectu perculsus Poenus castra ab urbe refert, minitans se mox
+rediturum esse; 726-730.
+
+Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem
+deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, laeti sacra Diis
+faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra
+posuerant Poeni; 731-752.
+
+
+  Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis
+  Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem
+  Inmitis condebat hiems, blandisque salubre
+  Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno.
+  Prorumpit Capua Poenus, vicinaque late                             5
+  Praemisso terrore quatit: ceu condita bruma,
+  Dum Rhipaea rigent Aquilonis flamina, tandem
+  Evolvit serpens arcano membra cubili,
+  Et splendente die novus emicat, atque coruscum
+  Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat.                   10
+  At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros,
+  Desolata metu cuncta, et, suadente pavore,
+  Vallo se clausere simul, trepidique salutis
+  Exspectant ipsis metuentes moenibus hostem.
+    Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma                     15
+  Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus
+  Maeonios Italo sceleravit sanguine fluctus,
+  Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque,
+  Inlecebris somni torpentia membra fluebant,
+  Quis gelidas suetum noctes thorace gravatis                       20
+  Sub Jove non aequo trahere, et tentoria saepe
+  Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi,
+  Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti,
+  Non pharetrae aut jacula, et pro membris arma fuere;
+  Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa                    25
+  Parmarum, ac nullis fusae stridoribus hastae.
+    Prima instaurantem sensit certamina mitis
+  Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris:
+  Sed portus traxere ducem secura volentem
+  Aequora, quae peteret veniens Carthagine puppis.                  30
+  Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis
+  Otia, et exemtum curis gravioribus aevum.
+  Sirenum dedit una suum memorabile nomen
+  Parthenope muris Acheloias; aequore cujus
+  Regnavere diu cantus, quum dulce per undas                        35
+  Exitium miseris caneret non prospera nautis.
+  Haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor)
+  Moenia, non ullas valuit perfringere Poenus
+  Tota mole vias, frustraque inglorius ausi
+  Pulsavit quatiens obstructas ariete portas.                       40
+    Stabat Cannarum Graia ad munimina victor
+  Nequidquam, et cautae mentis consulta probabat
+  Eventu, qui post Dauni stagnantia regna
+  Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces.
+  "En, qui nos segnes, et nescire addere cursum                     45
+  Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper
+  Non acie ex ipsa concessum moenia Romae;
+  Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis
+  His, quae Graia manus defendit, reddite tectis."
+    Talia jactabat, famaeque pudore futurae,                        50
+  Inritus incepta primus si absisteret urbe,
+  Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses.
+  Sed subitae muris flammae, totoque fluebant
+  Aggeris anfractu tela inprovisa per auras.
+    Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus                    55
+  Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu
+  Evasit serpens, terretque propinquus hiatu;
+  Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre
+  Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem.
+    Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus                        60
+  Defessos subiit, varioque lacessere motu
+  Fortunam, et famae turbando obstare sinistrae.
+  Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis
+  Certior arcebat muris, iterumque sedere
+  Portis, atque aditus iterum sperare vetabat.                      65
+  Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum
+  Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit
+  Laudum agitare suos: "Pro Di, qui terminus, inquit,
+  Ante urbes standi Graias, oblite tuorum
+  Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat                   70
+  Nimirum major moles, et scandere caelum
+  Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur
+  Si similis tellus, aliaeque repente sub astra
+  Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma
+  Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem                      75
+  Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri
+  Non ausum portis, parvo in discrimine cerno?
+  An vobis gentes, quaecumque labore parastis,
+  Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum
+  Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti               80
+  Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra,
+  Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas."
+    Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis
+  Erigere, et verbis tentabat sistere mentes.
+  Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit                    85
+  Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altae
+  Inmitis ductor Capuae, primordia pandit.
+  "Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, aevi:
+  Majores fecere manus. Quum bella timeret
+  Dictaei regis, sic fama est, linquere terras                      90
+  Daedalus invenit, nec toto signa sequenti
+  Orbe dare, aetherias aliena tollere in auras
+  Ausus se penna, atque homini monstrare volatus.
+  Suspensum hic librans media inter nubila corpus
+  Enavit, Superosque novus conterruit ales.                         95
+  Natum etiam docuit falsae sub imagine plumae
+  Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis
+  Pennarum remis, et non felicibus alis
+  Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori
+  Indulget subito, motis ad pectora palmis,                        100
+  Nescius heu! planctu duxit moderante volatus.
+  Hic pro nubivago gratus pia templa meatu
+  Instituit Phoebo, atque audaces exuit alas."
+    Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertes
+  Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat.                   105
+  Ingemit adversis, respectansque inrita tecta
+  Urbe Dicarchaea parat exsatiare dolorem.
+  Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles
+  Obficit audenti, defensantumque labores.
+  Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum                   110
+  Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua
+  Stagnorum terraeque simul miracula lustrat.
+    Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes
+  Unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse
+  Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat.                     115
+  Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam
+  Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti
+  Herculeum commendat iter, qua discidit aequor
+  Amphitryoniades, armenti victor Hiberi.
+  Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso                    120
+  Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum;
+  Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens,
+  Et formidatus volucri, letale vomebat
+  Subfuso virus caelo, Stygiaque per urbes
+  Relligione sacer saevum retinebat honorem.                       125
+    Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas
+  Pandere iter) caecas stagnante voragine fauces
+  Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus,
+  Interdumque novo perturbat lumine manes.
+  At juxta caligantes, longumque per aevum                         130
+  Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra
+  Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam
+  Tartareae narrant urbis: tum sulfure et igni
+  Semper anhelantes coctoque bitumine campos
+  Ostentant: tellus, atro exundante vapore                         135
+  Suspirans, ustisque diu calefacta medullis,
+  Aestuat, et Stygios exhalat in aera flatus.
+  Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris:
+  Interdumque cavas luctatus rumpere sedes,
+  Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci                          140
+  Mulciber inmugit, lacerataque viscera terrae
+  Mandit, et exesos labefactat murmure montes.
+  Tradunt Herculea prostratos mole gigantas
+  Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo
+  Torreri late campos, quotiesque minantur                         145
+  Rumpere compagem inpositam, expallescere caelum.
+  Adparet Prochyte saevum sortita Mimanta:
+  Adparet procul Inarime, quae turbine nigro
+  Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli
+  Ore ejectantem, et, si quando evadere detur,                     150
+  Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem.
+    Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo
+  Depasti flammis scopuli, stratusque ruina
+  Mons circum, atque Aetnae fatis certantia saxa.
+  Nec non Misenum servantem Idaea sepulcro                         155
+  Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos:
+  Miratur pelagique minas terraeque labores.
+    Quae postquam perspecta viro, regressus ad altos
+  Inde Pherecyadum muros, frondentia laeto
+  Palmite devastat Nysaea cacumina Gauri:                          160
+  Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam.
+    Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem
+  Turribus, et celso facilem tutatur adiri
+  Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma
+  Defendenda daret, verum ultro moenia dextra                      165
+  Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat.
+  Isque ubi Agenoream procul adventare per aequor,
+  Et ferri ad muros nubem videt; "Arma, cruentus
+  Hostis adest, capite arma, viri," clamatque, capitque.
+  Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi                   170
+  Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato
+  Agmina disponens passu, "Tu limina dextrae
+  Servabis portae, Nero: tu converte cohortes
+  Ad laevam patrias et Larinatia signa,
+  Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso,                     175
+  Per tacitum ruptis subita vi fundite portis
+  Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa
+  In medios, equitumque traham certamina, porta."
+  Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Poeni,
+  Et scalis spretos tentabant rumpere muros.                       180
+    Insonuere tuibae passim, clamorque virorum,
+  Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu
+  Cornua, et in membris concussa furentibus arma.
+  Fertur acerba lues disjectis incita portis,
+  Effusaeque ruunt inopino flumine turmae;                         185
+  Inprobus ut fractis exundat molibus amnis,
+  Propulsum ut Borea scopulis inpingitur aequor,
+  Ut rupto terras invadunt carcere venti.
+  Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque
+  Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat                     190
+  Adtonito, praegressus equo, tergisque ruentum
+  Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat:
+  "Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est.
+  Hac iter ad muros Capuae." Nunc rursus in hostem
+  Conversus, "Sta; quo raperis? non terga tuorum,                  195
+  Te, ductor Libyae, increpito: sta: campus, et arma,
+  Et Mars in manibus: dimitto a caede cohortes;
+  Spectemur soli: Marcellus praelia posco."
+  Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam
+  Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli.                       200
+    Sed non haec placido cernebat pectore Juno,
+  Coeptoque avertit suprema in fata ruentem.
+  Sistere perculsos ille et revocare laborat.
+  "Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris
+  Egredimur? state, o miseri, quis gloria summa                    205
+  Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga
+  Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis
+  Ingruat Ausonia, et saevo Mavorte parastis,
+  Ne qua spes fusos pacis vitaeque maneret."
+  Vincebat clamore tubas, vocisque vigore                          210
+  Quamvis obstructas saevus penetrabat in aures.
+    Polydamanteis juvenis Pedianus in armis
+  Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus,
+  Atque Antenorea sese de stirpe ferebat,
+  Haud levior generis fama sacroque Timavo                         215
+  Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris.
+  Huic pater Eridanus, Venetaeque ex ordine gentes,
+  Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret,
+  Seu Musas placidus doctaeque silentia vitae
+  Mallet, et Aonio plectro mulcere labores,                        220
+  Non ullum dixere parem; nec notior alter
+  Gradivo juvenis, nec Phoebo notior alter.
+  Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis
+  Poenorum, juxta galeam atque insigne peremti
+  Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat,                      225
+  Non parvo laetus ductoris munere, Cinyps,
+  Dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora
+  Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris;
+  Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura
+  Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore                       230
+  Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis.
+    Quem postquam, egregium cristis et casside nota
+  Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit,
+  Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago
+  Sedibus infernis, amissaque posceret arma,                       235
+  Invadit frendens; "Tune, ignavissime, sacri
+  Portabis capitis, quae non sine crimine vester
+  Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor?
+  En Paulus!" Vocat inde viri ad spectacula manes,
+  Et fugientis agit costis penetrabile telum.                      240
+  Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni
+  Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem.
+  Solvitur omne decus leto, niveosque per artus
+  It Stygius color, et formae populatur honores.
+  Ambrosiae cecidere comae, violataque cervix                      245
+  Marmoreum in jugulum collo labente recumbit.
+  Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis,
+  Quum sese Veneri jactat splendore refecto,
+  Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris
+  Decrescens tenebris, languentia lumina condit.                   250
+  Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos
+  Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet.
+    Tum, galeam magno socium clamore reportans,
+  Inmitem quatiebat equum, spumantia saevo
+  Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis                      255
+  Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu:
+  Adnoscensque, "Decus macte o virtutis avitae,
+  Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus,
+  Quod superest, Libyci ductoris tegmina;" et ardens
+  Terrificis saevam fundit stridoribus hastam.                     260
+    Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis
+  Gestaris obposito tenuisset corpore telum.
+  Qui dum vicinis ductorem protegit armis,
+  Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem,
+  Ingentesque minas mutata morte peregit.                          265
+  Avehitur raptim ductor, discrimine leti
+  Turbatus, cursumque furens ad castra capessit.
+  Jamque, fugae inmodicus, tendit certamine gressum
+  Praecipitem versis Poenorum exercitus armis.
+  Adsequitur telis hostis, longasque viritim                       270
+  Exsatiant iras cladum, caeloque cruentos
+  Certatim ostentant et Dis ultoribus enses.
+    Ille dies primus docuit, quod credere nemo
+  Auderet Superis, Martis certamine sisti
+  Posse ducem Libyae. Raptant currusque, virosque,                 275
+  Massylamque feram; et vivis avulsa reportant
+  Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga
+  Contenti vidisse ducis. Tum Martis adaequant
+  Marcellum decori: graditur comitante triumpho
+  Major, quam ferret quum victor opima Tonanti.                    280
+    Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem,
+  Ductor Agenoreus; "Quando hanc, quantoque cruore
+  Hostili labem eluerim? mea terga videre
+  Contigit Ausoniae? mene, inquit, summe Deorum,
+  Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum?                    285
+  Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus
+  Debellata bonis Capuae, non degener ipse
+  Gestorum Ausoniis verti victricia signa,
+  Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem,
+  Non secus atque Italo fugere a ductore paventes.                 290
+  Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga
+  Me revocante potes?" Fundebat talia Poenus;
+  Et Latiae sese Nolana ad moenia turmae,
+  Portantes spolium insigni clamore, ferebant.
+    At, consueta graves per longum audire suorum                   295
+  Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis,
+  Adlato tandem faustae certamine pugnae,
+  Erigitur, primoque Deum se munere tollit.
+  Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum,
+  Dum bellum tonat, et sese furata juventus                        300
+  Dat poenas latebrae: tum, qui dulcedine vitae
+  Invenere dolos, jurataque foedera Poeno
+  Conrupere, notant, et purgant crimine gentem.
+  Punitur patriam meditati linquere terram
+  Consilium infelix scelerataque culpa Metelli.                    305
+  Talia corda virum: sed enim nec femina cessat
+  Mente aequare viros, et laudis poscere partem.
+    Omnis, prae sese portans capitisque manusque
+  Antiquum decus ac derepta monilia collo,
+  Certatim matrona ruit, belloque ministrant.                      310
+  Haud tanta cessisse viros in tempore tali
+  Laudis sorte piget; factoque in secula ituro
+  Laetantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus
+  Subsequitur turba: in medium certamine magno
+  Privatae cumulantur opes: nudare penates,                        315
+  Ac nihil arcanos vitae melioris ad usus
+  Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus.
+  Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa,
+  Exsangues rursus tollebat ad aethera vultus.
+    Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha                     320
+  Portantes responsa viri: nam laeta ferebant
+  Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret
+  Antrum, et mugiret Phoebo jam intrata sacerdos.
+  "Solvite, gens Veneris, graviores corde timores:
+  Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat,                     325
+  Exhaustum est vobis: restant leviora laborum,
+  Et sine pernicie terror. Dis vota precesque
+  Ferte modo, et tepidos aris libate cruores.
+  Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse
+  Delius avertet propiora pericula vates,                          330
+  Trojanos notus semper minuisse labores.
+  Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument
+  Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris.
+  Ille trucem belli nubem saevasque procellas
+  In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi                       335
+  Aegida turbato quatientem in praelia mundo."
+    Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris
+  Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures,
+  In Capitolinas certatim scanditur arces,
+  Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant.               340
+  Tum Paeana canunt, responsaque fida precantur.
+    Interea adsuetis senior Torquatus in armis,
+  Sardoas patrio quatiebat milite terras.
+  Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen,
+  In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat.                    345
+  Proles pulchra viro, nec tali digna parente,
+  Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa,
+  Ipse asper paci, crudos sine viribus annos,
+  Barbarici studio ritus, refovebat in armis.
+  Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem                    350
+  Signa videt, pugnaeque avidas adcendere dextras,
+  Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus
+  Evolat, et, provisa fugae compendia carpens,
+  Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris.
+    Insula, fluctisono circumvallata profundo,                     355
+  Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras
+  Enormes cohibet nudae sub imagine plantae.
+  Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis,
+  Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens
+  Herculis, ex sese mutavit nomina terrae.                         360
+  Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas
+  Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri.
+  Nec parvum decus, advecto cum classe paterna
+  Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti.
+  Fama est, quum laceris Actaeon flebile membris                   365
+  Supplicium lueret spectatae in fonte Dianae,
+  Adtonitum novitate mali fugisse parentem
+  Per freta Aristaeum, et Sardoos isse recessus:
+  Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem.
+  Serpentum tellus pura, ac viduata venenis;                       370
+  Sed tristis caelo, et multa vitiata palude.
+  Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso
+  Exercet scopulis late freta, pallidaque intus
+  Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris.
+  Cetera propensae Cereris nutrita favore.                         375
+    Hoc habitu terrae nemorosa per invia crebro
+  Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnae
+  Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos.
+  Qui postquam adpulsis animos auxere carinis;
+  Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late                   380
+  Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur;
+  Et conferre gradum: media intervalla patentis
+  Conripiunt campi properatis eminus hastis.
+  Donec ad expertos enses, fidissima tela,
+  Perventum: dira inde lues; caeduntque, caduntque,                385
+  Alternique animas saevo in mucrone relinquunt.
+    Non equidem innumeras caedes totque horrida facta
+  Sperarim tanto digne pro nomine rerum
+  Pandere, nec dictis bellantum aequare calorem.
+  Sed vos, Calliope, nostro donate labori,                         390
+  Nota parum magni longo tradantur ut aevo
+  Facta viri, et meritum vati sacremus honorem.
+    Ennius, antiqua Messapi ab origine regis,
+  Miscebat primas acies, Latiaeque superbum
+  Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus                    395
+  Miserunt Calabri; Rudiae genuere vetustae:
+  Nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno.
+  Is prima in pugna (vates ut Thracius olim,
+  Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo,
+  Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit)                       400
+  Spectandum sese non parva strage virorum
+  Fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor.
+  Advolat, aeternum sperans fore, pelleret Hostus
+  Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam.
+    Risit nube sedens vani conamina coepti,                        405
+  Et telum procul in ventos dimisit Apollo.
+  Ac super his: "Nimium, juvenis, nimiumque superbi
+  Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum
+  Aonidum cura est, et dignus Apolline vates.
+  Hic canet inlustri primus bella Itala versu,                     410
+  Adtolletque duces caelo; resonare docebit
+  Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore
+  Ascraeo famave seni." Sic Phoebus, et Hosto
+  Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo.
+  Vertuntur juvenis casu perculsa per agros                        415
+  Agmina, et effusae pariter dant terga catervae.
+  Tum pater, audita nati nece, turbidus irae,
+  Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum
+  Pectus, et ad manes urget vestigia nati.
+    At Libyae ductor, Marcello fractus, et acri                    420
+  Contusus pugna, campos damnarat, et arma
+  Verterat ad miseras non aequi Martis Acerras.
+  Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem,
+  Nuceriae, nihilo levior nec parcior ira,
+  Incussit sese, atque aequavit moenia terrae.                     425
+  Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis
+  Defendentum armis, aegre reseraverat astu
+  Limina, et obsessis vitam pensaverat auro.
+  Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos,
+  Flectebat rabiem, quo praeda vel ira vocasset.                   430
+  Fumabat versis incensa Petilia tectis,
+  Infelix fidei, miseraeque secunda Sagunto,
+  At quondam Herculeam servare superba pharetram.
+    Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus,
+  Portisque intrarant Poeni: sed enim arce corusca,                435
+  Fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat.
+  Hic, miranda movens, classem, quae condita portu
+  Adstabat, (namque angustis e faucibus aequor
+  Erumpit scopulos inter, patuloque recessu
+  Infundit campis secretum gurgite pontum)                         440
+  Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur,
+  Arce superposita, claustris maris extulit astu,
+  Perque aversa tulit portatas arva carinas.
+  Lubrica roboreis aderant substramina plaustris,
+  Atque, recens caesi tergo prolapsa juvenci,                      445
+  Aequoream rota ducebat per gramina puppim.
+  Et jam, per colles dumosque ad litus adacta,
+  Innabat pelago veniens sine remige classis.
+    Nuntius interea vectis non more carinis
+  Terrentem freta curarum fervoribus inplet,                       450
+  Dum procul Oebalios amet expugnare nepotes,
+  Et primus rostris sulcet navalibus arva,
+  Adsessos Capuae muros, claustra ipsa revelli
+  Portarum, ac totum miseris incurrere bellum.
+  Linquit coepta ferox, pennasque addente pudore                   455
+  Atque ira simul, inmani per proxima motu
+  Evolat, et minitans avida ad certamina fertur.
+  Haud secus, amisso tigris si concita fetu
+  Emicet, adtonitae paucis lustratur in horis
+  Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges;                     460
+  Donec fulmineo partus vestigia cursu
+  Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste.
+    Obvius huic sparso Centenius agmine raptim
+  Funditur, audendi pravus, facilisque periclis.
+  Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore                    465
+  Perfunctus Latiae, subito stimularat agrestes,
+  Semiermemque manum sternendam objecerat hosti.
+  Bis septem demissa neci, nec substitit agmen,
+  Millia: bis septem, quae non sollertior ense,
+  Sed genus insignis, justis ducebat in armis                      470
+  Fulvius: ast aeque per corpora fusa jacentum
+  Raptum iter est, victorque moram non passus eundi:
+  Exsequiae tantum famam nomenque volentem
+  Mitificae mentis tenuerunt funere laeto.
+  Namque per insidias (infandum!) et ab hospite caesus,            475
+  Conloquium et promissa petit dum perfida gentis
+  Lucanae, Gracchus, caeco circumdatus astu,
+  Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi.
+    Sed non, ut scitum celerare ad moenia Poenum,
+  Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque                       480
+  Praecipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis
+  Aevi floridior Fabius rapida arma ferebat;
+  Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque
+  Inpellebat agens properata ad bella cohortes.
+  Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos                  485
+  Uni ductores juveni placet. Arduus ipse
+  Tifata insidit, propior qua moenibus instat
+  Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem.
+    Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis,
+  Vallatas socium portas, unaque negari                            490
+  Intravisse sibi, Capuaeque erumpere cernit,
+  Anxius adventus, nunc ferro frangere coetum
+  Obstantum meditatur; init nunc avia coepto
+  Consilia, atque astu quaerit tot millia portis
+  Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros.                  495
+  Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat:
+  "Quo, mens aegra, vocas? rursusne pericula sumam,
+  Non aequus regione loci? Capuaque vidente
+  Terga dabo? an, residens vicini vertice montis,
+  Exscindi ante oculos patiar socialia tecta?                      500
+  Non ita me experti Fabius Fabiique magister
+  Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles
+  Evasi victor, sparsosque per arva juvencos
+  Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes.
+  Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis                      505
+  Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam."
+    Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem,
+  Non exspectato, Titan dum gurgite lucem
+  Spirantes proferret equos, inpellit in agmen
+  Voce manuque viros, et coepta inmania pandit:                    510
+  "Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem;
+  Et, quantum humani possunt se tendere passus,
+  Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes,
+  Hoc Cannae stravere tibi: eia, incute muris
+  Umbonem Iliacis, Capuaeque repende ruinas;                       515
+  Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas,
+  Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem."
+    Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret,
+  Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis
+  Aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso                      520
+  Fatali Aeneadis campo. Vulturna citata
+  Transmittunt alno vada, postremique relinquunt
+  Tardandis Italis conruptas igne carmas.
+  Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis,
+  Threiciamque Calen, vestras a nomine nati,                       525
+  Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho
+  Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis
+  Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas,
+  Et, quae fumantem texere giganta, Fregellae
+  Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde                     530
+  Per juga celsa gradum, duris qua rupibus haeret
+  Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti
+  Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis.
+    Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici,
+  Linquens Telegoni pulsatos ariete muros,                         535
+  Haud dignam inter tanta moram: nec amoena retentant
+  Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinae.
+  Praeceps ad ripas inmani turbine fertur,
+  Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis
+  Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim.                   540
+    Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit,
+  Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis
+  Ilia prima vadis sacro se conjugis antro
+  Condidit, et cunctae fugerunt gurgite Nymphae.
+  At matres Latiae, ceu moenia nulla supersint,                    545
+  Adtonitae passim furibundis gressibus errant.
+    Ante oculos adstant lacerae trepidantibus umbrae,
+  Quaeque gravem ad Trebiam, quaeque ad Ticina fluenta
+  Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti,
+  Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur.                   550
+  Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira,
+  Ingentemque metum torvo domat ore Senatus.
+  Interdum tamen erumpunt sub casside fusae
+  Per tacitum lacrimae; quidnam Fortuna minetur,
+  Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas                   555
+  Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat,
+  Ut jam Roma satis credat, defendere muros.
+    Poenus ut ad somnos vix totam cursibus actae
+  Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam
+  Ad requiem facilis, credensque abscedere vitae,                  560
+  Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis
+  Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas.
+  Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur
+  Quadrupedante sono perculsae moenia Romae.
+  Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat                 565
+  Infesta portas, fruiturque timore paventum.
+  Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat
+  Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum.
+  Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes
+  Spectando partes, ni magno turbine adesset                       570
+  Fulvius, haud tota Capuae obsidione relicta.
+  Tum demum castris turmas inflexit ovantes
+  Spectata ductor satiatus pectora Roma.
+    Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit
+  Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores,                     575
+  Effundit rupto persultans agmina vallo,
+  Et quantum clamare valet: "Per plurima vestra,
+  O socii, decora, et sacras in sanguine dextras,
+  Vobis ite pares, et tantum audete sub armis,
+  Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem;              580
+  Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe.
+  Neu populi vos Martigenae tardarit origo;
+  Intratam Senonum capietis millibus urbem,
+  Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis
+  Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum                      585
+  Exspectant de more senes, mortique parantur."
+    Talibus hinc Poenus: sed contra Oenotria pubes
+  Non ullas voces ducis aut praecepta requirit.
+  Sat matres stimulant, natique, et cara supinas
+  Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum.                    590
+  Ostentant parvos, vagituque incita pulsant
+  Corda virum, armatis infigunt oscula dextris.
+  Ire volunt, et pro muris obponere densi
+  Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent.
+  Ut vero inpulso patefactae cardine portae,                       595
+  Et simul erupit motis exercitus armis,
+  Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos
+  Ad caelum muros plangor, sparsaeque solutis
+  Crinibus exululant matres, atque ubera nudant.
+  Fulvius antevolans agmen, "Quis nesciat, inquit,                 600
+  Non sponte ad nostros Poenum venisse penates?
+  A portis fugit Capuae." Subnectere plura
+  Conantem tristis caeli cum murmure vasto
+  Turbavit fragor, et subita de nube procellae.
+    Jupiter, Aethiopum remeans tellure, minantem                   605
+  Romuleo Poenum ut vidit subcedere vallo,
+  Caelicolis raptim excitis, defendere tecta
+  Dardana, et in septem discurrere jusserat arces.
+  Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta,
+  Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras,                    610
+  Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros.
+  Concussi tremuere poli, caelumque tenebris
+  Clauditur, et terras caeco nox condit amictu.
+  Instat tempestas oculis, hostique propinquo
+  Roma latet: jactae in turmas per nubila flammae                  615
+  Stridorem servant, membrisque insibilat ignis.
+    Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis
+  Bella movent, quantis animos et pectora possint
+  Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum,
+  Turbine confusum piceo et nigrante procella,                     620
+  Atque omnes circa campos spumantibus undis
+  Involvit. Celsus summo de culmine montis
+  Regnator Superum sublata fulmina dextra
+  Libravit, clipeoque ducis non cedere certi,
+  Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta,                  625
+  Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis.
+    Ambustis sed enim ductor Sidonius armis
+  Sistebat socios, et caecum e nubibus ignem,
+  Murmuraque a ventis misceri vana docebat.
+  Tandem post clades socium caelique ruinam,                       630
+  Non hoste in nimbis viso, non ense, referri
+  Signa jubet castris, maestasque resuscitat iras.
+  "Ventis debebis nimirum hiemisque procellis
+  Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis
+  Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse                       635
+  In terras licet." Infrendens dum talia fatur,
+  Ecce serenato clarum jubar emicat axe,
+  Purgatusque nitet discussis nubibus aether.
+  Aeneadae sensere Deum, telisque repostis
+  Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras,                     640
+  Et festa cingunt montis penetralia lauro.
+  Tum vultus, modo non parvo sudore madentes,
+  Nunc laetos Jovis adspectant. "Da, summe Deorum,
+  Da, pater, ut sacro Libys inter praelia telo
+  Concidat: haud alia potis est occumbere dextra."                 645
+    Sic adeo orantes pressere silentia, postquam
+  Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris.
+  Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan
+  Obruit, et vitae rediit mortalibus usus,
+  Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes                      650
+  Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat
+  Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactae
+  Subficerent hastae, quum fulgor hebescere caeli
+  Per subitum coepit, densaeque subire tenebrae;
+  Atque dies fugere, atque armari ad praelia rursus                655
+  Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante
+  Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse,
+  Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas:
+  Audivere lacus Erebi, mersusque profundis
+  Adnovit tenebris caelestia bella Typhoeus.                       660
+  Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa
+  Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem
+  Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit.
+    Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis,
+  Laeta serenati facies aperitur Olympi,                           665
+  Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem
+  Fulmina, nec placido commota tonitrua caelo.
+  Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos
+  Venturam caeli rabiem; modo patria virtus
+  In dextras redeat, nec Romam exscindere Poeni                    670
+  Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem
+  Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis
+  Aetolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent
+  Stagna cruore virum? "Pugnat pro moenibus, inquit,
+  Si rector Superum tot jactis fulmine telis,                      675
+  Inter tot motus cur me contra arma ferentem
+  Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces
+  Terga damus: remeet, quaeso, mens illa vigorque,
+  Qua vobis, quum pacta Patrum, quum foedera adessent,
+  Integrare acies placitum." Sic pectora flammat;                  680
+  Donec equum Titan spumantia frena resolvit.
+  Nec nox composuit curas, somnusve frementem
+  Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores.
+  Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum
+  Increpat, atque armis imitatur murmura caeli.                    685
+    Ut vero adcepit, tantum confidere Divis
+  Ausonios Patres, submissaque Baetis ad oras
+  Auxilia, et noctu progressum moenibus agmen:
+  Sic agitare fremens obsessos otia, jamque
+  Securam Hannibalis Romam, violentior instat.                     690
+  Jamque propinquabat muro, quum Jupiter aegram
+  Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo:
+  "Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque
+  Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci
+  Addes frena viro? fuerit delere Saguntum,                        695
+  Exaequare Alpes, inponere vincula sacro
+  Eridano, foedare lacus: etiamne parabit
+  Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces?
+  Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes,
+  Et parat adcensis imitari fulmina flammis."                      700
+    His dictis, grates agit, ac turbata per auras
+  Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra,
+  "Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis,
+  Mortali quam ferre datum?" Juno inquit, et atram
+  Dimovit nubem, veroque adparuit ore.                             705
+  "Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono;
+  En, age; namque, oculis amota nube parumper,
+  Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras,
+  Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi
+  Parrhasio plena tenet et resonante pharetra,                     710
+  Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo.
+    "At, qua vicinis tollit se collibus altae
+  Molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo
+  Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas,
+  Exsertos avidae pugnae nudata lacertos?                          715
+  Parte alia, cerne, ut saevis Gradivus in armis
+  Inplerit dictum proprio de nomine campum.
+  Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus,
+  Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus
+  Aegida commoveat nimbos flammasque vomentem                      720
+  Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras.
+  Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem,
+  Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis
+  Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis!
+  Cede Deis tandem, et Titania desine bella."                      725
+    Sic effata, virum indocilem pacisque modique,
+  Mirantem Superum vultus et flammea membra,
+  Abstrahit, ac pacem terris caeloque reponit.
+    Respectans abit, et castris avulsa moveri
+  Signa jubet ductor, remeaturumque minatur.                       730
+  Redditur extemplo flagrantior aethere lampas,
+  Et tremula infuso resplendent caerula Phoebo.
+  At procul e muris videre ut signa revelli
+  Aeneadae, versumque ducem; tacita ora vicissim
+  Ostentant, nutuque docent, quod credere magno                    735
+  Non audent haerente metu; nec abire volentis,
+  Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda:
+  Ac tacitae natis infigunt oscula matres,
+  Donec procedens oculis sese abstulit agmen,
+  Suspectosque dolos demto terrore resolvit.                       740
+    Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt,
+  Inque vicem amplexi permixta voce triumphum
+  Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant.
+  Jamque omnes pandunt portas; ruit undique laetum,
+  Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus.                    745
+  Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis
+  Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas
+  Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur,
+  Atque ubi atrox Garamas, saevusque tetenderit Hannon.
+  Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda:                      750
+  Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis.
+  Tum festam repetunt, lustratis moenibus, urbem.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS TERTIUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam
+exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac
+tempestate perterriti praeliis excesserint; 1-18.
+
+Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat;
+19-29.
+
+At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam
+inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81),
+ad lucum Feroniae pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea
+tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque
+agmine progreditur; 30-93.
+
+Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad
+perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum
+vineis urbi admovet; 94-110.
+
+Animus suis crescit oblato omine fausto cervae mille annorum, numinis
+loco a Campanis cultae, quae noctu luporum incursu consternata ex oppido
+profugit, et a Romanis capta Dianae inmolatur; 111-137.
+
+Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus
+Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante
+hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque
+militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo
+Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et
+patenti hostium portae invectus, per alteram, stupentibus miraculo
+Campanis, incolumis evadit; 138-178.
+
+Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam
+obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis
+excubias agebant, hasta transfigit; 179-212.
+
+Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum
+Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus
+Ascanium obtruncat; 213-248.
+
+Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et
+portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257.
+
+Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis
+agitant, quae Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur;
+258-269.
+
+At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiae scelerumque sibi
+conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo
+venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur;
+270-298.
+
+Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas
+aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant;
+299-313.
+
+Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendae signum exspectat: sed
+quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan
+animos victorum mitigat; 314-350.
+
+Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatae, diripiuntur; Milo
+corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab
+Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio
+transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380.
+
+Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi
+nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore
+confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique
+umbras conveniat; 381-396.
+
+Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes
+sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444.
+
+Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra
+Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit,
+ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed
+quam primum terrae mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487.
+
+Mox adventat umbra Sibyllae Cumanae, quae hausto victimarum sanguine
+futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem
+(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum
+(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum,
+Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus
+(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia
+mater, quae ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in
+puerperio mortuam esse docet; 613-649.
+
+Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas
+extremaque fata memorant, et laeti audiunt, in suum honorem cenotaphia
+in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio
+restitutas esse; 650-704.
+
+Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Aemilius Paulus, Flaminius,
+Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus
+(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde laetatur de bello, quod a
+filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri,
+Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem
+exhortatur (752-775); Croesus, Homerus, quem multae sequuntur mirantes
+animae (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses,
+Castor (798-805); tum et feminae, tam gloria ac virtutibus, quam
+flagitiis nobilitatae, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil,
+Lucretia, Virginia, Cloelia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis,
+incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullae, Pompeii ac
+Caesaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867.
+
+Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima
+Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla praedicit; 868-893.
+
+Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero laetus ad socios
+portumque redit; 894, 895.
+
+
+  Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri
+  Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem
+  Ductor Agenoreus vultus remeare parabat.
+  Castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa
+  Tutia deducit tenuem sine nomine rivum,                            5
+  Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis.
+  Hic modo primores socium, modo jussa deorum,
+  Nunc sese increpitat: "Dic o, cui Lydia caede
+  Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus
+  Armorum tonitru, quas exanimatus in oras                          10
+  Signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem
+  Intravit pectus? si nunc exsisteret alma
+  Carthago ante oculos, turrita celsa figura,
+  Quas abitus, miles, caussas, inlaese, dedisses?
+  "Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos                  15
+  Et tonitrus fugio." Procul hanc expellite gentis
+  Femineam Tyriae labem, nisi luce serena
+  Nescire ac liquida Mavortem agitare sub aethra."
+    Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis
+  Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis.                     20
+  Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso
+  Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures,
+  Signa reportandi crescebat in agmine fervor.
+  Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam,
+  Exiguos format per prima volumina gyros,                          25
+  Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem,
+  Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes;
+  Donec postremo laxatis circulus oris
+  Contingat geminas patulo curvamine ripas.
+    At contra Argyripae pravum decus (inclita namque                30
+  Semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat
+  Aetoli), Dasio fuit haud ignobile nomen,
+  Laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti
+  Addiderat Poeno, Latiae diffisus habenae.
+  Is, volvens veterum memorata antiqua parentum,                    35
+  "Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello
+  Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors,
+  Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros
+  Poscenti socero saepe inter pocula Dauno
+  Narrabat memori Diomedes condita mente),                          40
+  Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis
+  Armisonae curent simulacrum avellere Divae,
+  Non unquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis
+  Cessurum, aut Ledae rediturum nomen Amyclas.
+  Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur,                       45
+  Effigies ea quas unquam possederit, urbes.
+    "Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem
+  Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso
+  Custodes aditu templi, caeleste reportat
+  Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis.                  50
+  Nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem,
+  Aeger delicti, Phrygium placare colendo
+  Numen, et Iliacos parat exorare Penates.
+  Ingens jam templum celsa surgebat in arce,
+  Laomedonteae sedes ingrata Minervae:                              55
+  Quum medios inter somnos altamque quietem,
+  Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo:
+  "Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore
+  "Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus
+  "Debentur nobis: quaere in Laurentibus arvis,                     60
+  "Qui nunc prima locant melioris moenia Trojae.
+  "Huc vittas castumque refer penetrale parentum."
+  Quis trepidus monitis Saturnia regna capessit.
+    "Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor,
+  Armaque Laurenti figebat Troia luco.                              65
+  Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas,
+  Castraque Tydides posuit fulgentia ripa,
+  Priamidae intremuere metu: tum, pignora pacis
+  Praetendens dextra ramum canentis olivae.
+  Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum:                      70
+  "Pone, Anchisiade, memores irasque metusque;
+  "Quidquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis
+  "Sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae,
+  "Haud nostrum est: egere dei duraeque sorores.
+  "Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, aevi,              75
+  "Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes.
+  "Foederis, en, haec testis erit." Veniamque precatus
+  Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam.
+  Haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae
+  Conripuit leto; neque tot de millibus unum                        80
+  Ingentis populi patrias dimisit ad aras."
+  His fractus ductor convelli signa maniplis
+  Optato laetis abitu jubet: itur in agros,
+  Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco,
+  Et sacer humectat fluvialia rura Capenas.                         85
+  Fama est, intactas longaevi ab origine fani
+  Crevisse, in medium congestis undique donis,
+  Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum
+  Innumeris aurum, solo servante pavore.
+  Hac avidas mentes et barbara corda rapina                         90
+  Polluit, atque armat contemtu pectora divum.
+  Avia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro
+  Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis.
+    Dum Libys haud laetus Rhegina ad litora tendit,
+  Victor, submoto patriis a finibus hoste,                          95
+  Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis
+  Portabat famam, miserisque extrema movebat.
+  Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis:
+  "Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi
+  Altera Carthago nostrae, post foedera rupta,                     100
+  Et missum ad portas Poenum, post jura petita
+  Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis
+  Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?"
+  Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas
+  Educi turres, quis vinceret ardua muri,                          105
+  Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis
+  Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos
+  Portarum postes, quateretque morantia claustra.
+    Hic latera intextus stellatis axibus agger,
+  Hic gravida armato surgebat vinea dorso.                         110
+  At postquam properata satis, quae commonet usus,
+  Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros
+  Imperat, ac saevis urbem terroribus inplet,
+  Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen.
+    Cerva fuit, raro terris spectata colore,                       115
+  Quae candore nivem, candore anteiret olores.
+  Hanc agreste Capys donum, quum moenia sulco
+  Signaret, grato parvae mollitus amore,
+  Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo.
+  Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis,                    120
+  Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili.
+  Aurato matres adsuetae pectine mitem
+  Comere, et humenti fluvio revocare colorem.
+  Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianae
+  Credebant, ac tura deum de more dabantur.                        125
+    Haec, aevi vitaeque tenax, felixque senectam
+  Mille indefessos viridem duxisse per annos,
+  Seclorum numero Trojanis condita tecta
+  Aequabat: sed enim longo nox venerat aevo.
+  Nam, subito incursu saevorum agitata luporum,                    130
+  Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello
+  Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus
+  Extulerat sese portis, pavidaque petebat
+  Consternata fuga positos ad moenia campos.
+  Exceptam laeto juvenum certamine ductor                          135
+  Mactat, Diva, tibi, tibi enim haec gratissima sacra,
+  Fulvius, atque adsis orat, Latonia, coeptis.
+    Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis
+  Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem
+  Moenia flexa sinu, spissa vallata corona                         140
+  Adligat, et telis in morem indaginis ambit.
+  Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans,
+  Evehitur porta sublimis Taurea cristis
+  Bellator, cui Sidonius superare lacerto
+  Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela.                      145
+  Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti
+  Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis
+  Vicinum sese videt, et clamore propinquo,
+  "Claudius huic, inquit (praestabat Claudius arte
+  Bellandi, et merita mille inter praelia fama),                   150
+  Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextrae,
+  Det sese campo, atque ineat certamina mecum."
+    Una mora Aeneadae, postquam vox adtigit aures,
+  Dum daret auspicium jusque in certamina ductor.
+  Praevetitum namque et capital, committere Martem,                155
+  Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma
+  Imperio solvit, patulumque invectus in aequor
+  Erigit undantem glomerato pulvere nubem.
+  Indignatus opem amenti, socioque juvare
+  Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires,                    160
+  Taurea vibrabat nudis conatibus hastam.
+  Inde, ruens ira, telum contorquet in auras.
+  At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni
+  Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro
+  In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam,               165
+  Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu
+  Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis.
+  Tum strictum propere vagina detegit ensem.
+    Et jam ferrata rapiebat calce volantem
+  Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata.                      170
+  Nec Rutulus levior cedentis perdere terga:
+  Nam profugo rapidus fusis instabat habenis.
+  Utque metus victum, sic ira et gloria portis
+  Victorem inmisit, meritique cupido cruoris.
+  Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem                  175
+  Confisum nullo comitante inrumpere tectis,
+  Per mediam propere trepidantum interritus urbem
+  Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta.
+    Hinc ardore pari nisuque incurrere muris
+  Ignescunt animi, penetrataque tecta subire.                      180
+  Tela simul flammaeque micant: tunc saxeus imber
+  Ingruit, et summis adscendunt turribus hastae.
+  Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam:
+  Aequarunt irae dextras: dictaea per auras
+  Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo.                    185
+  Laetatur non hortandi, non plura monendi
+  Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem.
+  Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse
+  Fortunae sibi quemque ducem, ruit impete vasto
+  Ad portam, magnaeque optat discrimina famae.                     190
+    Tres claustra aequaevo servabant corpore fratres,
+  Quis delecta manus centeni cuique ferebant
+  Excubias, unaque locum statione tenebant.
+  Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri
+  Praestabat Laurens, membrorum mole Laburnus.                     195
+  Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu;
+  Ille hastam quatere, ac medicatae cuspidis ictu
+  Praelia moliri, et nudo non credere ferro;
+  Tertius aptabat flammis ac sulfure taedas.
+  Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam                       200
+  Monstrum Geryones inmane tricorporis irae,
+  Cui tres in pugnam dextrae varia arma gerebant;
+  Una ignes saevos, ast altera pone sagittas
+  Fundebat, validam torquebat tertia cornum,
+  Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu.                       205
+    Hos ubi non aequis variantes praelia consul
+  Conspexit telis, et portae limina circum
+  Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes,
+  Concitat intortam furiatis viribus hastam.
+  Letum triste ferens auras secat Itala taxus,                     210
+  Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto,
+  Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit.
+  At, non obsepto contentus limine Martem
+  Exercere levis bello, sed turbidus ausi,
+  Virrius incauto fervore eruperat amens                           215
+  Reclusa in campum porta, miseramque furori
+  Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma
+  Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen.
+    Tifata umbrifero generatum monte Calenum
+  Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno                     220
+  Mens erat inferior: subsidere saepe leonem,
+  Nudus inire caput pugnas, certare juvenco,
+  Atque obliqua trucis deducere cornua tauri
+  Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto.
+  Is, dum praecipites expellit Virrius urbe,                       225
+  Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor
+  Thorace exierat, leviorque premebat anhelos
+  Pondere loricae, et palantes victor agebat.
+  Jamque Veliternum media transegerat alvo,
+  Jam, solitum aequali ludo committere equestres                   230
+  Scipiadae pugnas, Marium tellure revulso
+  Perculerat saxo: miser inplorabat amicum
+  Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem:
+  Sed, validas saevo vires duplicante dolore,
+  Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem                      235
+  Scipio, solamen properans optabile in armis
+  Hostem prostrato morientem ostendere amico:
+  Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras,
+  Hasta viri pectus, rupitque inmania membra;
+  Quanta est vis agili per caerula summa liburnae,                 240
+  Quae, pariter quoties revocatae ad pectora tonsae
+  Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se,
+  Quam longa est, uno remorum praeterit ictu.
+    Ascanium Volesus, projectis ocius armis,
+  Quo levior peteret muros, per aperta volantem                    245
+  Adsequitur planta: dejectum protinus ense
+  Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus
+  Conruit ulterior procursus impete truncus.
+  Nec spes obsessis ultra reserata tueri
+  Moenia; convertunt gressus, recipique precantes                  250
+  Infandum! excludunt socios: tum cardine verso
+  Obnixi torquent obices, munimina sera.
+  Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant.
+  Et, ni caeca sinu terras nox conderet atro,
+  Perfractae rabido patuissent milite portae.                      255
+    Sed non in requiem pariter cessere tenebrae.
+  Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit:
+  At Capua, aut maestis ululantum flebile matrum
+  Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum,
+  Tormentis finem metamque laboribus orat.                         260
+  Mussat perfidiae ductorque caputque Senatus.
+  Virrius, a Poeno nullam docet esse salutem,
+  Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis;
+  "Speravi sceptra Ausoniae, pepigique, sub armis
+  Si dexter Poenis Deus et Fortuna fuisset,                        265
+  Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini:
+  Qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi:
+  Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut aequos
+  Portaret fasces nostro de nomine consul.
+  Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis.                    270
+  Cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam
+  Libertas, petat ille meas mensasque dapesque;
+  Et, victus mentem fuso per membra Lyaeo,
+  Sopitoque necis morsu, medicamina cladis
+  Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis."                      275
+  Haec ait, et turba repetit comitante penates.
+    Aedibus in mediis consurgens ilice multa
+  Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis.
+  Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque.
+  Nunc menti serae Decius redit, et bona virtus                    280
+  Exsilio punita truci: despectat ab alto
+  Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda.
+  Vox occulta subit, passim diffusa per auras:
+  "Foedera, mortales, ne saevo rumpite ferro:
+  Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro                      285
+  Haec potior regnis: dubio qui frangere rerum
+  Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici,
+  Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit
+  Unquam expers luctus lacrimaeque; aget, aequore semper
+  Ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque                     290
+  Despecta ac violata Fides." Adit omnia jamque
+  Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube,
+  Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys.
+  Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo
+  Porrigit, et large poenas letumque ministrat.                    295
+  Virrius interea, dum dat penetrare medullas
+  Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus haeret
+  Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes.
+    Stringebant tenebrae metas, victorque ruebat.
+  Jamque superstantem muro, sociosque Milonem                      300
+  Voce adtollentem pubes campana videbat.
+  Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt
+  Castra inimica gradu, quis leto avertere poenas
+  Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem,
+  Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes.                        305
+  Matronae puerique ruunt, maestumque Senatus
+  Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus.
+  Stabant innixi pilis exercitus omnis,
+  Spectabantque viros et laeta et tristia ferre
+  Indociles, nunc propexis in pectora barbis                       310
+  Verrere humum, nunc foedantes in pulvere crinem
+  Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis
+  Femineum tenues ululatum fundere in auras.
+    Atque ea dum miles miratur inertia facta,
+  Exspectatque ferox sternendi moenia signum,                      315
+  Ecce repens tacito percurrit pectora sensu
+  Relligio, et saevas componit numine mentes;
+  Ne flammam taedasque velint, ne templa sub uno
+  In cinerem traxisse rogo: subit intima corda,
+  Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbae                      320
+  Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi,
+  Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis
+  In spatium inmensum campis habitanda relinqui
+  Utile tecta docet: paullatim atrocibus irae
+  Languescunt animis, et vis mollita senescit.                     325
+    Pan Jove missus erat, servari tecta volente
+  Troia, pendenti similis Pari semper, et imo
+  Vix ulla inscribens terrae vestigia cornu.
+  Dextera lascivit caesa Tegeatide capra
+  Verbera laeta movens festa per compita cauda.                    330
+  Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus,
+  Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte:
+  Stant aures, imoque cadit barba hispida mento.
+  Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum
+  Velat grata latus tenerae de corpore damae.                      335
+  Nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes,
+  In qua non, librans corpus, similisque volanti
+  Cornipedem tulerit praecisa per avia plantam.
+  Interdum inflexus, medio nascentia tergo
+  Respicit adridens hirtae ludibria caudae.                        340
+  Obtendensque manum solem infervescere fronti
+  Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu.
+  Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque
+  Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum,
+  Arcadiae volucris saltus et amata revisit                        345
+  Maenala; ubi argutis longe de vertice sacro
+  Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu.
+    At legio Ausonidum, flammas ductore jubente
+  Arceri portis, stantesque relinquere muros,
+  (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque.                   350
+  Multa deum templis domibusque nitentibus auro
+  Egeritur praeda, et victus alimenta superbi,
+  Quisque bonis periere, virum de corpore vestes
+  Femineae, mensaeque alia tellure petitae,
+  Poculaque Eoa luxum inritantia gemma.                            355
+  Nec modus argento, caelataque pondera facti
+  Tantum epulis auri; tum passim corpora longo
+  Ordine captiva, et domibus depromta talenta,
+  Pascere longinquum non deficientia bellum,
+  Inmensique greges famulae ad convivia turbae.                    360
+    Fulvius, ut finem spoliandis aedibus, aere
+  Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto
+  Subgestu, magnis fautor non futilis ausis:
+  "Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno
+  Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem,                    365
+  Tempora murali cinctus turrita corona."
+  Tum sontes procerum meritosque piacula prima
+  Adciit, et justa punit commissa securi.
+    Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim
+  Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci,                    370
+  Taurea, "Tune, inquit, ferro spoliabis inultus
+  Te majorem animam? et jusso lictore recisa
+  Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix?
+  Haud unquam hos vobis dederit Deus." Inde, minaci
+  Obtutu torvum contra et furiale renidens,                        375
+  Bellatorem alacer per pectora transigit ensem.
+  Cui ductor: "Patriam moriens comitare cadentem.
+  Qui nobis animus, quae dextera, quidve viritim
+  Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum
+  Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum."                    380
+    Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam,
+  Interea geminos terra crudelis Hibera
+  Fortuna abstulerat, permiscens tristia laetis,
+  Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem.
+  Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe                        385
+  Scipio, post belli repetens extrema penates,
+  Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum
+  Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus,
+  Pulsato lacerat violenter pectore amictus.
+  Non comites tenuisse valent, non ullus honorum                   390
+  Militiaeve pudor: pietas irata sinistris
+  Caelicolis furit, atque odit solatia luctus:
+  Jamque dies, iterumque dies absumta querelis.
+  Versatur species ante ora oculosque parentum.
+  Ergo excire parat manes animasque suorum,                        395
+  Adloquioque virum tantos mulcere dolores.
+  Hortatur vicina palus, ubi signat Averni
+  Squalentem introitum stagnans Acherusius humor.
+  Noscere venturos agitat mens protinus annos.
+    Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi                     400
+  Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat,
+  Fert gressus juvenis, consultaque pectoris aegri
+  Pandit, et adspectus orat contingere patrum.
+  Nec cunctata diu vates, "Mactare repostis
+  Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras                      405
+  Sub lucem pecudes, reclusaeque abdere terrae
+  Manantem jugulis spirantum caede cruorem.
+  Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent.
+  Cetera, quae poscis, majori vate canentur.
+  Namque tibi Elysio repetita oracula campo                        410
+  Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllae
+  Cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram.
+  Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu
+  Flexerit, ad fauces vicini castus Averni
+  Duc praedicta sacris duro placamina Diti.                        415
+  Mella simul tecum et puri fer dona Lyaei."
+    Hoc alacer monitu, et promissae nomine vatis,
+  Adparat occulto monstrata piacula coepto.
+  Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam,
+  Et spatia aequarunt tenebras transacta futuras,                  420
+  Consurgit stratis, pergitque ad turbida portae
+  Ostia Tartareae; penitus quis abdita vates
+  Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro.
+  Tum, qua se primum rupta tellure recludit
+  Invisus caelo specus, atque eructat acerbam                      425
+  Cocyti laxo suspirans ore paludem,
+  Inducit juvenem, ferroque cavare refossam
+  Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans,
+  Ordine mactari pecudes jubet: ater operto
+  Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divae                        430
+  Caeditur Hennaeae casta cervice juvenca.
+  Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam laeta Megaera,
+  Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum.
+  Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem.
+    "Sta, juvenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni,           435
+  Exclamat vates, patere: adcedentia cerno
+  Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna.
+  Ecce ruunt variae species, et quidquid ab imo
+  Natum hominum exstinctumque chao est." Jam cuncta videbat,
+  Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum                   440
+  Odrysiae telluris equos. "Contende tueri,
+  Eductumque tene vagina interritus ensem.
+  Quaecumque ante animae tendent potare cruorem,
+  Dissice, dum castae procedat imago Sibyllae.
+  Interea cerne, ut gressus inhumata citatos                       445
+  Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta:
+  Cui datur ante atros absumti corporis ignes,
+  Sanguine non tacto, solitas effundere voces."
+  Adspicit, et subito turbatus Scipio visu:
+  "Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessae                   450
+  Eripuit patriae; quum tales horrida poscant
+  Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli
+  Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum,
+  Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi
+  Mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires                  455
+  Saucius ad muros, et Martis honore careres."
+    Contra quae ductor: "Fesso mihi proxima tandem
+  Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris
+  Aeternum demisit aquis: sed lenta meorum,
+  Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi                        460
+  Exsequitur, cessat flammis inponere corpus,
+  Ut portet tumulis per longum membra paternis.
+  Quod te per nostri Martis precor aemula facta,
+  Arce, quae putris artus, medicamina, servant,
+  Daque vago portas quamprimum Acherontis adire."                  465
+  Tum juvenis: "Gens o veteris pulcherrima Clausi,
+  Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent,
+  Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes
+  Discrimen servat populos, variatque jacentum
+  Exsequias tumuli et cinerum sententia discors.                   470
+    Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera,
+  Exanima obscoenis consumit corpora vultur.
+  Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est
+  Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus
+  Claudit odorato post funus stantia saxo                          475
+  Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram.
+  Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro
+  Ora virum, et longum medicata reponit in aevum.
+  Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena
+  Infodiunt? quid, qui saevo sepelire profundo                     480
+  Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris?
+  At Celtae vacui capitis circumdare gaudent
+  Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant.
+  Cecropidae ob patriam Mavortis sorte peremtos
+  Decrevere simul communibus urere flammis.                        485
+  At gente in Scythica subfixa cadavera truncis
+  Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo."
+    Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllae,
+  Autonoe, "Finem hic, inquit, sermonibus adde
+  Alternis! haec, haec veri fecunda sacerdos,                      490
+  Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit
+  Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum
+  Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis."
+    At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore
+  Postquam sacrificum, delibavitque cruorem,                       495
+  In decus egregiae vultus intenta juventae,
+  "Aetherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit,
+  Cymaeo populis vox nostra sonabat in antro.
+  Tunc te permixtum seclis rebusque futuris
+  Aeneadum cecini. Sed non sat digna mearum                        500
+  Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta,
+  Aut servare fuit proavis sollertia vestris.
+  Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est)
+  Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis.
+  Namque tibi cerno properatum oracula vitae                       505
+  Hinc petere, et patrios visu contingere manes.
+  Armifero victor patrem ulcisceris Hibero,
+  Creditus ante annos Marti, ferroque resolves
+  Gaudia Poenorum, et missum laetabere bello
+  Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris.                        510
+  Majus ad imperium post haec capiere, nec ante
+  Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit
+  In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse
+  Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquae,
+  Quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit."             515
+  Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros.
+    Tum juvenis, "Quaecumque datur sors durior aevi,
+  Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent.
+  Sed, te oro, (quando vitae tibi causa labores
+  Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo,                      520
+  Paullisper gressum, et nobis manesque silentum
+  Enumera, Stygiaeque aperi formidinis aulam."
+    Adnuit illa quidem; sed, "Non optanda recludis
+  Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras
+  Innumeri quondam populi: domus omnibus una.                      525
+  In medio vastum late se tendit inane;
+  Huc, quidquid terrae, quidquid freta, et igneus aer
+  Nutrivit primo mundi genitalis ab aevo,
+  (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque
+  Campus iners, quantum interiit, restatque futurum.               530
+    "Cingunt regna decem portae; quarum una receptat
+  Belligeros, dura Gradivi sorte creatos.
+    "Altera, qui leges posuere atque inclita jura
+  Gentibus, et primas fundarunt moenibus urbes.
+    "Tertia ruricolas Cereris, justissima turba                    535
+  Quae venit ad manes, et fraudum inlaesa veneno.
+    "Exin, qui laetas artes vitaeque colendae
+  Invenere viam, nec dedignanda parenti
+  Carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant.
+    "Proxima, quos venti saevaeque hausere procellae,              540
+  Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt.
+    "Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti,
+  Vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso
+  Expetit introitu, mortemque exercet inanem.
+    "Septima femineis reseratur porta catervis,                    545
+  Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos.
+  Infantum hinc gregibus, versasque ad funera taedas
+  Passis virginibus, turbaeque in limine lucis
+  Est iter exstinctae, et vagitu janua nota.
+    "Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte,                    550
+  Claustra nitent, quae secreti per limitis umbram
+  Elysios ducunt campos: hic turba piorum,
+  Nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe:
+  Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti,
+  Lethaeos potat latices, oblivia mentis.                          555
+    "Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem
+  Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunae.
+  Hac animae caelum repetunt; ac, mille peractis,
+  Oblitae Ditem redeunt in corpora, lustris.
+  Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum                     560
+  Itque reditque vias, et portis omnibus errat.
+    "Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago,
+  Limosique lacus: late exundantibus urit
+  Ripas saevus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo
+  Flammarum resonans, saxosa incendia torquet.                     565
+  Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri
+  Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur.
+  At, magnis semper Divis regique Deorum
+  Jurari dignata palus, picis horrida rivo,
+  Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum.                       570
+  Tristior his Acheron sanie crassoque veneno
+  Aestuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam,
+  Descendit nigra lentus per stagna palude.
+  Hanc potat saniem non uno Cerberus ore.
+  Haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera                  575
+  Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu.
+  Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis
+  Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen.
+    "Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro,
+  Excubat, et manes permixto murmure terret!                       580
+  Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis,
+  Et Maeror pastus fletu, et sine sanguine Pallor,
+  Curaeque, Insidiaeque, atque hinc queribunda Senectus,
+  Hinc angens utraque manu sua guttura Livor,
+  Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas,                   585
+  Errorque infido gressu, et Discordia gaudens
+  Permiscere fretum caelo: sed et ostia Ditis
+  Centenis suetus Briareus recludere palmis,
+  Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore,
+  Scyllaque, Centaurique truces, umbraeque Gigantum.               590
+  Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis,
+  Non ipsa Alecto, nec feta furore Megaera
+  Audet adire ferum, dum fractis mille catenis
+  Viperea latrans circumligat ilia cauda.
+    "Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit                 595
+  Taxus, Cocyti rigua frondosior unda.
+  Hic dirae volucres, pastusque cadavere vultur,
+  Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis,
+  Harpyiaeque fovent nidos, atque omnibus haerent
+  Condensae foliis: saevit stridoribus arbor.                      600
+    "Has inter formas conjux Junonis Avernae,
+  Subgestu residens, cognoscit crimina regum.
+  Stant vincti, seroque piget sub judice culpae:
+  Circumerrant Furiae, Poenarumque omnis imago.
+  Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis!                 605
+  Insultant duro imperio non digna nec aequa
+  Ad superos passi manes: quaeque ante profari
+  Non licitum vivis, tandem permissa queruntur.
+  Tunc alius saevis religatur rupe catenis:
+  Ast alius subigit saxum contra ardua montis:                     610
+  Vipereo domat hunc aeterna Megaera flagello.
+  Talia letiferis restant patienda tyrannis.
+    "Sed te maternos tempus cognoscere vultus,
+  Cujus prima venit non tardis passibus umbra.
+  Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto.                           615
+  Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella
+  Poenorum, Venus, insidias anteire laborans
+  Junonis, fusa sensim per pectora patrem
+  Implicuit flamma: quae ni provisa fuissent,
+  Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras."                     620
+    Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllae,
+  Et dedit alternos ambobus noscere vultus,
+  Sic juvenis prior: "O magni mihi numinis instar,
+  Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret,
+  Optassem Stygias vel leto intrare tenebras.                      625
+  Quae sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret,
+  Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?"
+    Excipit his mater: "Nullos, o nate, labores
+  Mors habuit nostra: aethereo dum pondere partum
+  Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles                            630
+  Imperio Jovis Elysias deduxit in oras;
+  Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur
+  Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda.
+    "Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas
+  Ulla, nec in caelum dubites te tollere factis,                   635
+  Quando aperire datur nobis, nunc denique disce.
+  Sola die caperem medio quum forte petitos
+  Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit
+  Amplexus, non ille, meo veniente marito,
+  Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca,                      640
+  Inplebat quamquam languentia lumina somnus,
+  Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit
+  Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem,
+  Ingenti traxit curvata volumina gyro.
+  Sed mihi post partum non ultra ducere vitam                      645
+  Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante,
+  Haec tibi quam noscenda darem, discessit in auras!"
+  His alacer colla amplexu materna petebat;
+  Umbraque ter frustra per inane petita fefellit.
+    Subcedunt simulacra virum concordia, patris                    650
+  Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram,
+  Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri
+  Et nebulis similes animas adprendere certat.
+  "Quis te, care pater, quo stabant Itala regna,
+  Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur                   655
+  Ulla fuere adeo, quibus a te saevus abessem,
+  Momenta? obposito mutassem pectore mortem.
+  Quantos funeribus vestris gens Itala passim
+  Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu,
+  Mavortis geminus surgit per gramina campo."                      660
+    Nec passi plura, in medio sermone loquentis
+  Sic adeo incipiunt. Prior haec genitoris imago:
+  "Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces;
+  Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitae
+  Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem.                    665
+    "Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget
+  Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror,
+  Quum repeto, quam saevus eas, ubi magna pericla
+  Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti
+  Obtestor causas, Martis moderare furori.                         670
+  Sat tibi sint documenta domus! octava terebat
+  Arentem culmis messem crepitantibus aestas,
+  Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat
+  Germano devexa jugum Tartessia tellus.
+  Nos miserae muros et tecta renata Sagunto;                       675
+  Nos dedimus Baetin nullo potare sub hoste.
+  Nobis indomitus convertit terque quaterque
+  Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam
+  Inpolluta fides! peterem quum victor adesum
+  Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes                    680
+  Hispanae, vulgus, Libyci quas fecerat auri
+  Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa.
+  Tunc hostis socio desertos milite, multum
+  Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe.
+  Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est                  685
+  Illa suprema dies, et laude inclusimuus aevum."
+    Excipit inde suos frater conjungere casus:
+  "Excelsae turris post ultima rebus in artis
+  Subsidium optaram, supremaque bella ciebam.
+  Fumantes taedas, ac lata incendia passim,                        690
+  Et mille injecere faces. Nil nomine leti
+  De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro
+  Nostra cremaverunt in morte haerentibus armis.
+  Sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae
+  Cesserit adfusis obpressa Hispania Poenis."                      695
+    Contra quae juvenis turbato fletibus ore:
+  "Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis
+  Carthago expendat poenas. Sed continet acres
+  Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus,
+  Excepit fessos, et notis Marcius armis                           700
+  Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat
+  Victores acie, atque exacta piacula caedis."
+  His laeti rediere duces loca amoena piorum:
+  Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes.
+    Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra                   705
+  Paullus, et epoto fundebat sanguine verba:
+  "Lux Italum, cujus spectavi Martia facta,
+  Multum uno majora viro, descendere nocti,
+  Atque habitanda semel subigit quis visere regna?"
+  Cui contra tales effundit Scipio voces:                          710
+  "Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem
+  Lamentata diu! quam pene ruentia tecum
+  Traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras.
+  Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis
+  Constituit, laudemque tuo quaesivit honore."                     715
+  Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus,
+  Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et aegro
+  Absumtus Cannis stabat Servilius ore.
+  Adpellare viros erat ardor, et addere verba:
+  Sed raptabat amor priscos cognoscere manes.                      720
+    Nunc meritum saeva Brutum inmortale securi
+  Nomen, nunc Superos aequantem laude Camillum,
+  Nunc auro Curium non umquam cernit amicum.
+  Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit.
+    "Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae                  725
+  Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem
+  Thybridis in ripas regem, solusque revulso
+  Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna.
+    "Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello
+  Phoenicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille                    730
+  Aequoreis victor cum classe Lutatius armis.
+  Si studium et saevam cognoscere Hamilcaris umbram,
+  Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa
+  Irarum servat rabiem: si jungere cordi est
+  Conloquium, sine gustato det sanguine vocem."                    735
+  Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago,
+  Sic prior increpitat non miti Scipio vultu:
+  "Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis?
+  Aut haec Sicania pepigisti captus in ora?
+  Bella tuus toto natus contra omnia pacta                         740
+  Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes
+  Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte
+  Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes."
+    Post quae Poenus ait: "Decimum modo coeperat annum
+  Excessisse puer, nostro quum bella Latinis                       745
+  Concepit jussu; licitum nec fallere Divos
+  Juratos patri: quod si Laurentia vastat
+  Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat,
+  O pietas, o sancta fides, o vera propago!
+  Atque utinam amissum reparet decus!" Inde citato                 750
+  Celsus abit gressu, majorque recessit imago.
+    Exin designat vates, qui jura sub armis
+  Poscenti dederint populo, primique petitas
+  Miscuerint Italis Piraeo litore leges.
+  Laetatur, spectatque virum insatiabilis ora                      755
+  Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos
+  Admoneat turbae innumerae: "Quot millia toto
+  Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu,
+  Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans
+  Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci                    760
+  Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis."
+    Post haec, ostendens juvenem, sic virgo profatur:
+  "Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni
+  Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahaeque;
+  Qui Gangem bibit, et Pellaeo ponte Niphaten                      765
+  Adstrinxit; cui stant sacro sua moenia Nilo."
+    Incipit Aeneades: "Libyci certissima proles
+  Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos
+  Indubitata duces, similique cupidine rerum
+  Pectora nostra calent, quae te via, fare, superbum               770
+  Ad decus et summas laudum perduxerit arces."
+  Ille sub haec: "Turpis lenti sollertia Martis.
+  Audendo bella expedias: pigra extulit artis
+  Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi
+  Praecipita tempus: mors atra inpendet agenti."                   775
+  Haec effatus abit. Croesi mox advolat umbra,
+  Dives apud superos; sed mors aequarat egenis.
+    Atque hic, Elysio tendentem limite cernens
+  Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat
+  Purpurea effusos per colla nitentia crines,                      780
+  "Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget
+  Praecipua frons sacra viro, multaeque sequuntur
+  Mirantes animae, et laeto clamore frequentant.
+  Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra,
+  Dixissem facile esse Deum!" "Non falleris, inquit                785
+  Docta comes Triviae: meruit Deus esse videri,
+  Et fuit in tanto non parvum pectore numen.
+  Carmine complexus terram, mare, sidera, manes,
+  Et cantu Musas et Phoebum aequavit honore.
+  Atque haec cuncta, prius quam cerneret, ordine terris            790
+  Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam."
+  Scipio, perlustrans oculis laetantibus umbram,
+  "Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem
+  Hic caneret vates, quanto majora futuros
+  Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes!                795
+  Felix Aeacida, cui tali contigit ore
+  Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus."
+    Sed quae tanta adeo gratantum turba requirens,
+  Heroum effigies majoresque adcipit umbras.
+  Inde viro stupet Aeacide, stupet Hectore magno,                  800
+  Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora
+  Miratur, geminos adspectat laetus Atridas,
+  Jamque Ithacum, corde aequantem Peleia facta.
+  Victuram hinc cernit Ledaei Castoris umbram:
+  Alternam lucem peragebat in aethere Pollux.                      805
+  Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit.
+  Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes
+  Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret.
+  "Felix haec, inquit, Veneris nurus ordine longo
+  Trojugenas junxit sociata prole Latinis.                         810
+    "Vis et Martigenae thalamos spectare Quirini?
+  Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim
+  Gens vicina procos, pastori rapta marito
+  Intravitque casae, culmique e stramine fultum
+  Pressit laeta torum, et soceros revocavit ab armis.              815
+  Adspice Carmentis gressus: Evandria mater
+  Haec fuit, et vestros tetigit praesaga labores.
+  Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? haec quoque castae
+  Augurio valuit mentis, venturaque dixit
+  Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos.                   820
+    "Ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti
+  Fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos.
+  Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret,
+  Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta,
+  Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat,                      825
+  Tristia defensi ferro monimenta pudoris,
+  Et patriam laudat miserando in vulnere dextram.
+  Illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella,
+  Nondum passa marem, quales optabat habere
+  Quondam Roma viros, contemtrix Cloelia sexus."                   830
+    Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit,
+  Quae poenae caussa, et qui sint in crimine manes.
+  Tum virgo: "Patrios fregit quae curribus artus,
+  Et stetit adductis super ora trementia frenis,
+  Tullia, non ullos satis exhaustura labores,                      835
+  Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris
+  Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes
+  Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora.
+  Illa autem, quae tondetur praecordia rostro
+  Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis                    840
+  Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem
+  Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro
+  Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis.
+  Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur
+  Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus,                      845
+  Armenti quondam custos inmanis Hiberi,
+  Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue.
+  Nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae
+  Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos.
+    "Sed satis haec vidisse, satis: mox deinde videnti             850
+  Nunc animas tibi, quae potant oblivia, paucas
+  In fine enumerasse paro, et reineare tenebris.
+  Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro
+  Aetheream in lucem) veniet tibi origine parva
+  In longum imperium consul; nec Sulla morari                      855
+  Jussa potest, aut amne diu potare soporo.
+  Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum.
+  Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpae,
+  Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam
+  Exsistet, Sullae qui se velit esse secundum.                     860
+  Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum
+  Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens,
+  Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo
+  Caesar avo; quantas moles, quum sede reclusa
+  Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt!                  865
+  Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe!
+  Nec leviora lues, quam victus, crimina victor."
+    Tum juvenis lacrimans: "Restare haec ordine duro
+  Lamentor rebus Latiis: sed luce remota
+  Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat,                 870
+  Perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis
+  Exuret ductor scelus, aut quae digna renatos
+  Ales in aeternum laniabit morsibus artus?"
+  "Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur
+  Inviolata virum: patria non ossa quiescent.                      875
+  Namque ubi, fractus opum, magnae certamine pugnae
+  Pertulerit vinci, turpemque orare salutem,
+  Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis.
+  Damnatusque doli, desertis conjuge fida
+  Et dulci nato, linquet Carthaginis arces,                        880
+  Atque una profugus lustrabit caerula puppe.
+  Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset.
+    "Proh! quanto levius mortalibus aegra subire
+  Servitia, atque hiemes, aestusque, fugamque, fretumque,
+  Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella                   885
+  Assyrio famulus regi, falsusque cupiti
+  Ausoniae motus, dubio petet aequora velo;
+  Donec, Prusiacas delatus segniter oras,
+  Altera servitia inbelli patietur in aevo,
+  Et latebram munus regni. Perstantibus inde                       890
+  Aeneadis, reddique sibi poscentibus hostem,
+  Pocula furtivo rapiet properata veneno,
+  Ac tandem terras longa formidine solvet."
+    Haec vates, Erebique cavis se reddidit umbris.
+  Tum laetus socios juvenis portumque revisit.                     895
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUARTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum,
+commemoraturus, primum hujus insulae situm, fertilitatem, poetas,
+veteres incolas (qui fuere Laestrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia,
+Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes
+scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta
+est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit
+Syracusas), loca ignibus subterraneis aestuantia, insulas Aeolias, et
+tria promontoria recenset; 1-78.
+
+Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac
+fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum
+erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum,
+inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed
+Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95.
+
+Qui quum ad Poenos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum
+omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Poenis,
+pars Romanis favebat; 96-109.
+
+In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius
+Marcellus Praetor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam
+adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat;
+110-124.
+
+Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli
+populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus,
+Beryam Poenum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia
+benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177.
+
+Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et
+legatis, quos praemiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta
+reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191.
+
+Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina,
+Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripae, Entella, Thapsos, Acrae,
+Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halaesa, Palici, Acesta, quique
+Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et
+Symaethum fluvios, adcolunt, praeterea Termae Himerenses et Henna;
+192-247.
+
+Romanos contra adjuvant Petraea, Callipolis, Enguion, Hadranum,
+Ergetum, Melite, Calacte, Cephaloedis et Tauromenium; 248-257.
+
+Reliquae Siciliae urbes a Poenorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos,
+Facelinae Dianae Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menae,
+Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achaetus, Drepane, Helorus, Triocola,
+Arbela, Ietas, Tabae, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276.
+
+Syracusae ipsae, quae ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum
+multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimae erant, et
+praeterea militibus memoria victae olim Atheniensium classis a ducibus
+incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, praetoribus,
+Carthagine natis et Poenis materno genere; 277-291.
+
+Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum
+obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum
+mirae altitudinis incendio delet; 292-315.
+
+Omnia vero consilia coeptaque Romanorum disjicit ars unius hominis,
+Archimedis, celeberrimi spectatoris caeli siderumque, mirabilioris
+tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque,
+quibus ea, quae hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento
+ludificatur; 316-352.
+
+Interea adventat classis Punica, quae, juncta Syracusanae, cum Romana
+concurrit; 353-384.
+
+Inter cunctas naves eminet praetoria Himilconis, qui ipse gubernatorem
+Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit;
+384-407.
+
+In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis
+inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus
+navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451.
+
+Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461.
+
+Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis;
+462-476.
+
+Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquae innans rostro
+navis transfigitur; 481-486.
+
+In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilaeus et Podaetus, juvenis
+ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur
+bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515.
+
+Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur,
+concurrit cum Romana, quae tandem nimio Poenorum, in eam inruentium,
+pondere depressa mergitur; 516-559.
+
+Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et
+capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579.
+
+Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam
+facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis aestus, tempore
+autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi
+avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Poenorumque
+absumuntur; 580-617.
+
+Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia
+ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quae
+et primo impetu expugnatur; 618-640.
+
+Victores moenia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis
+vetustae praeda potiuntur; 641-665.
+
+Marcellus autem militibus, ut a caedibus temperent, aedificiisque
+parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur
+tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum
+formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset,
+interfecerat; 665-679.
+
+Certatim deinde laetantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de
+Marcelli humanitate; 680-684.
+
+
+  Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus
+  Ortygiae pelagus Siculique ad litoris urbes.
+  Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna
+  Aeneadum, modo Sicanios adcedere portus,
+  Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura,                         5
+  Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu,
+  Vel Tyriae quondam regnata mapalia genti,
+  Extremumve diem et terrarum invisere metas.
+  Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris.
+  Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur.                 10
+    Ausoniae pars magna jacet Trinacria tellus,
+  Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis
+  Adcepit freta, caeruleo propulsa tridente.
+  Namque per occultum caeca vi turbinis olim
+  Inpactum pelagus laceratae viscera terrae                         15
+  Discidit, et, medio perrumpens arva profundo,
+  Cum populis pariter convulsas transtulit urbes.
+  Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus
+  Saevo dividuos conjungi pernegat aestu.
+  Sed spatium, quod dissociat consortia terrae,                     20
+  Latratus fama est (sic arta intervenit unda)
+  Et matutinos volucrum tramittere cantus.
+    Multa solo virtus: jam reddere foenus aratris,
+  Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho,
+  Cornipedemque citum lituis generasse ferendis,                    25
+  Nectare Cecropias Hyblaeo adcedere ceras.
+  Hic et Paeonios arcano sulfure fontes,
+  Hic Phoebo digna et Musis venerabere vatum
+  Ora excellentum, sacras qui carmine silvas,
+  Quique Syracosia resonant Helicona Camena.                        30
+  Promtae gens linguae: ast eadem, quum bella cieret,
+  Portus aequoreis sueta insignire tropaeis.
+    Post dirum Antiphatae sceptrum et Cyclopia regna,
+  Vomere verterunt primum nova rura Sicani.
+  Pyrene misit populos, qui nomen ab amne                           35
+  Adscitum patrio terrae inposuere vacanti.
+  Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit
+  Possessis bello mutata vocabula regnis.
+  Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos
+  Moenibus e centum non fausta ad praelia Minos,                    40
+  Daedaleam repetens poenam: qui fraude nefanda
+  Postquam perpetuas judex concessit ad umbras,
+  Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba
+  Bellandi studio Siculis subsedit in oris.
+    Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes,                    45
+  Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta,
+  In longum ex sese donarunt nomina muris.
+  Nec Zanclaea gerunt obscuram moenia famam,
+  Dextera quam tribuit posito Saturnia telo.
+  Sed decus Hennaeis haud ullum pulchrius oris,                     50
+  Quam quae Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo,
+  Et multum ante alias Ephyraeis fulget alumnis.
+  Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat
+  Alpheon, sacrae portantem signa coronae.
+    At non aequus amat Trinacria Mulciber antra;                    55
+  Nam Lipare, vastis subter depasta caminis,
+  Sulfureum vomit exeso de vertice fumum.
+  Ast Aetna eructat tremefactis cautibus ignis
+  Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem
+  Murmure per caecos tonat inrequieta fragores                      60
+  Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro
+  Flammarum exundat torrens, piceaque procella
+  Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis.
+  Sed quamquam largo flammarum exaestuet intus
+  Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis,                    65
+  Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!)
+  Vicinam flammis glaciem; aeternoque rigore
+  Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi
+  Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla.
+    Quid referam Aeolio regnatas nomine terras?                     70
+  Ventorumque domos, atque addita claustra procellis?
+  Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni
+  Pulsata Ionio respondent saxa profundo;
+  Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes,
+  Cernit devexas Lilybaeon nobile Chelas.                           75
+  At, qua diversi lateris frons tertia terris
+  Vergit in Italiam prolato ad litora dorso,
+  Celsus arenosa tollit se mole Pelorus.
+    His longo mitis placide dominator in aevo
+  Praefuerat terris Hieron, tractare sereno                         80
+  Imperio vulgum pollens, et pectora nullo
+  Parentum exagitare metu, pactamque per aras
+  Haud facilis temerare fidem, socialia jura
+  Ausoniis multos servarat casta per annos.
+  Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta,                    85
+  Primaevo cessit sceptrum exitiale nepoti,
+  Et placida indomitos adcepit regia mores.
+  Namque, bis octonis nondum rex praeditus annis,
+  Caligare alto in solio, nec pondera regni
+  Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus.                     90
+  Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis,
+  Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi
+  Cura pudor: tam praecipiti materna furori
+  Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum
+  Aeacidae genns, atque aeternus carmine Achilles.                  95
+    Ergo ardor subitus Poenorum incepta fovendi:
+  Nec sceleri mora: conjungit nova foedera, pacto,
+  Cederet ut Siculis victor Sidonius oris.
+  Sed stabant poenae, tumulumque negabat Erinnys,
+  Qua modo pactus erat socium non cernere, terra.                  100
+  Saevos namque pati fastus, juvenemque cruento
+  Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris,
+  Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat,
+  Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt
+  Femineam caedem, atque insontum rapta sororum                    105
+  Corpora prosternunt ferro; nova saevit in armis
+  Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra,
+  Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum
+  Defit, quae neutro sociari foedere malit.
+    Tali Trinacriae motu, rebusque Sicanis                         110
+  Exitio regis trepidis, sublimis honore
+  (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces)
+  Marcellus classem Zanclaeis adpulit oris.
+  Atque ubi cuncta viro, caedesque exposta tyranni,
+  Ambiguaeque hominum mentes, Carthaginis arma                     115
+  Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum
+  Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores
+  Concipiat, perstetque suas non pandere portas:
+  Incumbit bello, ac totam per proxima raptim
+  Armorum effundit flammato pectore pestem.                        120
+  Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice praeceps
+  Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum
+  Expulit in terras, sequitur cum murmure molem
+  Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis.
+    Prima Leontinos vastarunt praelia campos,                      125
+  Regnatam diro quondam Laestrigone terram.
+  Instabat ductor, cui tarde vincere Graias
+  Par erat, ac vinci, turmas: ruit aequore toto;
+  (Femineum credas maribus concurrere vulgum)
+  Et Cereri placitos fecundat sanguine campos.                     130
+  Sternuntur passim; pedibusque evadere letum
+  Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem
+  Promisit fuga, praeveniens dux occupat ense.
+    "Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro,
+  Clamat, cunctantes urguens umbone catervas.                      135
+  Pigro luctandi studio certamen in umbra
+  Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo,
+  Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus:
+  Haec laus sola datur, si viso vincitis hoste."
+  Ingruit, audito ductore, exercitus omnis;                        140
+  Solaque, quod superest secum certamina norunt,
+  Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis.
+  Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo,
+  Euripi magis unda furit; pontumve sonantem
+  Ejicit angusto violentius ore Propontis;                         145
+  Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu,
+  Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas.
+    Mite tamen dextrae decus inter praelia tanta
+  Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo
+  Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta,                150
+  Servitium facile et dominantis mollia jussa
+  Expertus Beryae, patrias remearat ad oras
+  Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis
+  Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat:
+  Atque is, dum medios inter fera praelia miscet,                  155
+  Inlatus Beryae, cui, pacta ad regia misso
+  Poenorum a populis, sociataque bella gerenti,
+  Aerato cassis munimine clauserat ora,
+  Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem
+  Instabiles retro gressus prosternit arena.                       160
+  At miser, audita victoris voce, trementem
+  Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens,
+  Cassidis a mento malefidae vincula rumpit,
+  Jungebatque preces, atque addere verba parabat.
+    Sed, subito adspectu et noto conterritus ore,                  165
+  Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro
+  Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis:
+  "Ne, quaeso, supplex lucem dubiusque precare;
+  Fas hostem servare mihi: multo optimus ille
+  Militiae, cui postremum est primumque, tueri                     170
+  Inter bella fidem: tu letum evadere nobis
+  Das prior, et servas nondum servatus ab hoste.
+  Haud equidem indignum memet, quae tristia vidi,
+  Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi;
+  Si tibi per medios ignes mediosque per enses                     175
+  Non dederit mea dextra viam." Sic fatur, et ultro
+  Adtollit, vitaque exaequat munera vitae.
+    At, compos Sicula primum certaminis ora
+  Coepti, Marcellus victricia signa, quieto
+  Agmine progrediens, Ephyraea ad moenia vertit.                   180
+  Inde Syracosias castris circumdedit arces.
+  Sed ferri languebat amor: sedare monendo
+  Pectora caeca virum, atque iras evellere avebat.
+  Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle
+  Credant esse metum) laxis servatur omissa                        185
+  Obsidio claustris: quin contra intentior ipse
+  Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis;
+  Et struit arcana necopina pericula cura.
+  Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri
+  Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus                     190
+  Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas.
+    Interea, dum incerta labat sententia clausis,
+  Exciti populi atque urbes socia arma ferebant:
+  Incumbens Messana freto, minimumque revulsa
+  Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu:                    195
+  Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhoeo,
+  Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres,
+  Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri.
+  Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton,
+  Audax Hybla, favis, palmaeque arbusta Selinus:                   200
+  Et, justi quondam portus, nunc litore solo
+  Subsidium infidum fugientibus aequora, Myle.
+  Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso
+  Centuripae, largoque virens Entella Lyaeo,
+  Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestae.                        205
+  Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acrae
+  Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone
+  Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum
+  Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat,
+  Pulveream volvens Agragas ad inania nubem.                       210
+    Ductor Grosphus erat, cujus caelata gerebat
+  Taurum parma trucem, poenae monimenta vetustae.
+  Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis,
+  Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras
+  Credere erat stabulis armenta effundere voces.                   215
+  Haud inpune quidem: nam dirae conditor artis
+  Ipse suo moriens inmugit flebile tauro.
+    Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halaesa,
+  Et, qui praesenti domitant perjura, Palici,
+  Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta;                      220
+  Quique per Aetnaeos Acis petit aequora fines,
+  Et dulci gratam Nereida perluit unda.
+  Aemulus ille tuo quondam, Polypheme, calori,
+  Dum fugit agrestem violenti pectoris iram,
+  In tenues liquefactus aquas evasit et hostem,                    225
+  Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam.
+  Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros,
+  Et perlucentem splendenti gurgite Achaten:
+  Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei
+  Hipparin, ac facilem superari gurgite parco                      230
+  Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symaethi.
+    Litora Thermarum, prisca dotata Camena,
+  Armavere suos, qua mergitur Himera ponto
+  Aeolio; nam dividuas se scindit in oras;
+  Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus.                235
+  Nebrodes gemini nutrit divortia fontis,
+  Quo mons Sicania non surgit ditior umbrae.
+    Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram:
+  Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum,
+  Caecum iter ad manes tenebroso limite pandit,                    240
+  Qua novus ignotas Hymenaeus venit in oras.
+  Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector
+  Ausus adire diem, maestoque Acheronte relicto
+  Egit in inlicitas currum per inania terras.
+  Tum rapta praeceps Hennaea virgine flexit                        245
+  Adtonitos caeli visus lucemque paventes
+  In Styga rursus equos, et praedam condidit umbris.
+    Romanos Petraea duces, Romana petivit
+  Foedera Callipolis, lapidosique Enguion arvi,
+  Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba                     250
+  Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte,
+  Quaeque procelloso Cephaloedias ora profundo
+  Caeruleis horret campis pascentia cete,
+  Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu,
+  Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes,               255
+  Tauromenitana cernunt de sede Charybdim.
+  Haec Latium manus et Laurentia signa movebat.
+    Cetera Elissaeis aderat gens Sicana votis.
+  Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris,
+  Mille Thoanteae sedes Facelina Dianae.                           260
+  Tergemino venit numero fecunda Panormos;
+  Seu silvis sectere feras; seu retibus aequor
+  Verrere, seu caelo libeat traxisse volucrem.
+  Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli
+  Sederunt; non frondosis Morgentia campis                         265
+  Abstinuit Marte infido: comitata Menaeis
+  Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse,
+  Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achaeti.
+  Sidonios Drepane, atque undae clamosus Helorus,
+  Et mox servili vastata Triocala bello,                           270
+  Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas,
+  Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva,
+  Nec major Megara Mute concordibus ausis
+  Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto,
+  Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes                    275
+  Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda.
+    Ipsa Syracusae patulos urbs incluta muros
+  Milite conlecito variisque inpleverat armis.
+  Ductores facilem inpelli, laetamque tumultus
+  Vaniloquo plebem furiabant insuper ore:                          280
+  Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces,
+  Et Salaminiacis quantam Eoisque tropaeis
+  Ingenio portus urbs invia fecerit umbram,
+  Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes
+  Unum naufragium, mersasque inpune profundo                       285
+  Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas.
+  Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres,
+  Poeni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus
+  Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris
+  Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum                  290
+  Astus miscebant Tyrios levitate Sicana.
+    Quae cernens ductor, postquam inmedicabile visum
+  Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste,
+  Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque,
+  Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari                       295
+  Invitum, quae sponte diu non sumserit, hostem
+  Induere arma sibi, telorum turbine vasto
+  Adgreditur muros, atque armis intonat urbi.
+  Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque.
+  Turris, multiplici surgens ad sidera tecto,                      300
+  Exibat, tabulata decem cui crescere Graius
+  Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras.
+  Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa
+  Certabant, calidaeque picis diffundere pestem.
+    Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber                  305
+  Conjicit, et lateri telum exitiabile figit.
+  Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti,
+  Gliscentemque trahens turris per viscera labem,
+  Perque altam molem, et toties crescentia tecta,
+  Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis              310
+  Robora, et, ingenti simul exundante vapore
+  Ad caelum, victor nitentia culmina lambit.
+  Inplentur fumo, et nebula caliginis atrae
+  (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu
+  Conreptae rapido in cineres abiere ruinae.                       315
+  Par contra pelago miseris fortuna carinis.
+  Namque ubi se propius tectis urbique tulere,
+  Qua portus muris pacatas adplicat undas,
+  Inprovisa novo pestis conterruit astu.
+  Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis,                  320
+  Navali similis malo, praefixa gerebat
+  Uncae tela manus: ea celso ex aggere muri
+  Bellantes curvi rapiebat in aera ferri
+  Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem.
+  Nec solos vis illa viros, quin saepe triremem                    325
+  Belligerae rapuere trabes, quum desuper actum
+  Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces.
+  Qui, simul adfixo vicina in robora ferro,
+  Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!),
+  Per subitum rursus laxatis arte catenis                          330
+  Tanta praecipitem reddebant mole profundo,
+  Ut totam haurirent undae cum milite puppem.
+    His super insidiis angusta foramina murus
+  Arte cavata dabat, per quae confundere tela
+  Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli.                   335
+  Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem
+  Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent.
+  Calliditas Graia, atque astus pollentior armis
+  Marcellum, tantasque minas, terraque marique
+  Arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum.                      340
+    Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis,
+  Ingenio facile ante alios telluris alumnos,
+  Nudus opum; sed cui caelum terraeque paterent.
+  Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu
+  Fuscatis tristis radiis: ille haereat, anne                      345
+  Pendeat instabilis tellus; cur foedere certo
+  Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis,
+  Noverat, atque una pelagi lunaeque labores,
+  Et pater Oceanus qua lege effunderet aestus.
+  Non illum mundi numerasse capacis arenas                         350
+  Vana fides: puppes etiam constructaque saxa
+  Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra.
+    Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat,
+  Adnabat centum late Sidonia velis
+  Classis subsidio, et scindebat caerula rostris.                  355
+  Erigitur subitas in spes Arethusia proles,
+  Adjungitque suas, portu progressa, carinas.
+  Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos
+  Addubitat, mersisque celer fodit aequora remis.
+  Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti                  360
+  Albescit pulsu facies, perque aequora late
+  Spumat canenti sulcatus gurgite limes.
+  Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna
+  Tempestate nova trepidant: tum vocibus aequor
+  Personat, et clamat scopulis clamoris imago.                     365
+  Ac jam diffusus vacua bellator in unda
+  Cornibus ambierat patulos ad praelia fluctus,
+  Navali claudens humentem indagine campum.
+    At simili curvata sinu diversa ruebat
+  Classis, et artabat lunato caerula gyro.                         370
+  Nec mora: terrificis saevae stridoribus aeris,
+  Per vacuum late cantu resonante profundum,
+  Incubuere tubae, quis excitus aequore Triton
+  Expavit tortae certantia murmura concbae.
+  Vix meminere maris; tam vasto ad praelia nisu                    375
+  Incumbunt proni, positisque in margine puppis
+  Extremae plantis nutantes spicula torquent,
+  Sternitur effusis pelagi media area telis,
+  Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus
+  Caerula nigranti findit spumantia sulco.                         380
+    Ast aliae latere atque incussi roboris ictu
+  Detergent remos: aliae per viscera pinus
+  Tramissis ipso retinentur vulnere rostris,
+  Quo retinent. Medias inter sublimior ibat
+  Terribilis visu puppis, qua nulla per omne                       385
+  Egressa est Libycis major navalibus aevum.
+  Sed quater haec centum numeroso remige pontum
+  Pulsabat tonsis; veloque superba capaci
+  Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes
+  Conligeret flatus, lento se robore agebat,                       390
+  Intraret fluctus solis si pulsa lacertis.
+  Procurrunt levitate agili, docilesque regentis
+  Audivisse manum, Latio cum milite puppes.
+    Has ut per laevum venientes aequor Himilco
+  In latus obliquas, jussamque incurrere proram                    395
+  Conspexit, propere Divis in vota vocatis
+  Aequoris, intento volucrem de more sagittam
+  Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem,
+  Et calamo monstravit iter, diversa relaxans
+  Brachia, deduxit vultu comitante per auras                       400
+  In vulnus telum, ac residentis puppe magistri
+  Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda
+  Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo.
+  Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe,
+  Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta,                       405
+  In medium perlapsa globum, transverberat ictu
+  Orba gubernacli subeuntem munera Taurum.
+    Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor
+  Lectaque complebat Stabiarum litore pubes.
+  Numen erat celsae puppis vicina Dione.                           410
+  Sed superingestis propior quae subdita telis
+  Bella capessebat, media subsedit in unda,
+  Divisitque fretum: clamantum spumeus ora
+  Nereus inplet aquis, palmaeque, trahente profundo,
+  Luctantum frustra summis in fluctibus exstant.                   415
+  Hic, audax ira, magno per caerula saltu
+  Corbulo transgressus (nam textam robore turrim
+  Adpulerant nexae ferri compage triremes)
+  Evadit tabulata super, flammaque comantem
+  Multifida pinum celso de culmine quassat.                        420
+  Inde atros alacer pastosque bitumine torquet,
+  Amentante Noto, Poenorum aplustribus ignes.
+    Intrat diffusos pestis Vulcania passim,
+  Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso
+  Summis remigio; sed enim tam rebus in artis                      425
+  Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos.
+  At rapidus fervor, per pingues unguine taedas
+  Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo.
+  Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas,
+  Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus                        430
+  Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco.
+  Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum,
+  Murali saxo per lubrica sanguine transtra
+  Volvitur in fluctus, Lychaei vulnere, Cydnus.
+  Fax nidore gravi foedavit comminus auras,                        435
+  Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum
+  Missile adorata contorquet Sabrata puppe.
+  Hammon numen erat Libycae gentile carinae,
+  Cornigeraque sedens spectabat caerula fronte,
+  "Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates,             440
+  Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela."
+  Has inter voces tremulo venit agmine cornus,
+  Et Neptunicolae transverberat ora Telonis.
+    Urguebant nihilo levius jam in limine mortis,
+  Quos fuga praecipites partem glomerarat in unam                  445
+  Puppis adhuc vacuam taedae: sed proxima cursu
+  Fulmineo populatus inevitabilis ardor
+  Conreptam flammis involvit ovantibus alnum.
+  Primus, ope aequorei funis delapsus in undas,
+  Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber aestus,                   450
+  Ambustus socium remis aufertur Himilco.
+  Proxima nudarunt miserandi fata Batonis
+  Desertam ductore ratem: bonus ille per artem
+  Crudo luctari pelago, atque exire procellas.
+  Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster,                 455
+  Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum,
+  Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres.
+  Is, postquam adversis nullus modus, "Adcipe nostrum,
+  Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquae."
+  Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem                460
+  Excipit, et large sacra inter cornua fundit.
+    Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen
+  Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus,
+  Et mutare casas infido marmore visum.
+  At princeps generis quanto majora paravit                        465
+  Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt
+  Sicelides Musae: dexter donavit avena
+  Phoebus Castalia, et jussit, projectus in herba
+  Si quando caneret, laetos per prata, per arva
+  Ad Daphnin properare greges, rivosque silere.                    470
+  Ille ubi, septena modulatus arundine carmen,
+  Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem
+  Siren adsuetos effudit in aequore cantus;
+  Scyllaei tacuere canes; stetit atra Charybdis;
+  Et laetus scopulis audivit jubila Cyclops.                       475
+  Progeniem hauserunt et nomen amabile flammae.
+    Innatat ecce super transtris fumantibus asper
+  Ornytos, ac longam sibimet facit aequore mortem;
+  Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva,
+  Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis.                       480
+  Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni
+  Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda
+  Membrorum, pars exstat aquis; totumque per aequor
+  Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro.
+  Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum                    485
+  Sanguinei feriunt remorum adspergine rores.
+  Ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat
+  Pulsibus, et valido superabat remige ventos.
+  Quam rapidis puppem manibus frenare Lilaeus
+  Dum tentat, saeva truncatur membra bipenni,                      490
+  Ac fert haerentes trabibus ratis incita palmas.
+    Sicania Aeoliden portabant transtra Podaetum.
+  Hic, aevo quamquam nondum excessisset ephebos
+  Seu laevi traxere Dei, seu fervida corda
+  (Nec sat maturus laudum) bellique cupido,                        495
+  Arma puer niveis aptarat picta lacertis,
+  Et freta gaudebat celsa turbare Chimaera.
+  Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu
+  Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta:
+  Et jam turrigerum demerserat aequore Nessum;                     500
+  (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnae!)
+  Dum cristam galeae trucis exuviasque precatur
+  De duce Marcello Superos temerarius, hasta.
+  Excepit raptim vulnus letale remissa.
+  Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu                    505
+  Exigeret discum, jaculo seu nubila supra
+  Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas
+  Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi
+  Transiret velox saltu, decuere labores.
+  Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto,                   510
+  Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas?
+  Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas,
+  Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto,
+  Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa,
+  Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa.                        515
+    Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat)
+  Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io
+  Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri,
+  Atque illinc, steteruntque rates ad praelia nexae.
+  Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa:                     520
+  Comminus et gladio terrestria praelia miscent.
+  Perrumpunt Itali, qua caedes prima reclusit,
+  Monstravitque viam: vastas et mole catenas
+  Hortatur socios et vincla abrumpere ferri,
+  Ac parat hostili resoluta puppe receptos                         525
+  Avehere, et paribus pelago diducere ab armis.
+    Aetnaeo Polyphemus erat nutritus in antro;
+  Atque inde antiquae nomen feritatis amabat.
+  Ubera praebuerat parvo lupa: corporis alti
+  Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira                     530
+  Semper, et ad caedes Cyclopia corde libido.
+  Isque relaxatis membrorum pondere vinclis
+  Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas,
+  Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta
+  Ni propere duro nitentem exsurgere velox                         535
+  Adfixet transtro: vix morte incepta remittit.
+  Namque manus servat dum suetos languida ductus,
+  Ignavum summa traxit super aequora remum.
+  Perculsi cuneo Poeni densentur in unum,
+  Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus,             540
+  Insiliente mari, submergitur alveus undis.
+    Scuta virum, cristaeque, et inerti spicula ferro,
+  Tutelaeque Deum fluitant: hic robore fracto
+  Pugnat inops chalybis, seseque in praelia rursus
+  Armat naufragio: remis male fervidus ille                        545
+  Festinat spoliare ratem, discrimine nullo
+  Nautarum interdum convulsa sedilia torquens.
+  Non plectro ratis, aut frangendae in vulnera prorae
+  Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela.
+  Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto.                   550
+  Singultante anima propulsa refunditur unda.
+    Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis
+  Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem
+  Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes
+  Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti.                     555
+  Haurit sanguineus contorta cadavera vortex.
+  Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugaeque,
+  Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra.
+  Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis
+  Terga fuga celeri Libyae convertit ad oras,                      560
+  Exigua sese furatus Himilco carina.
+    Concessere mari tandem Graiusque Libysque,
+  Et jam captivae vinclis ad litora longo
+  Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto
+  Stant aliae taedis: splendet lucente profundo                    565
+  Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus.
+  Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren.
+  Ardet et Europe nivei sub imagine tauri
+  Vecta Jovi, ac prenso tramittens aequora cornu;
+  Et quae, fusa comas; curvum per caerula piscem                   570
+  Nereis humenti moderatur roscida freno.
+  Uritur undivagus Python, et corniger Hammon,
+  Et, quae Sidonios vultus portabat Elissae,
+  Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas.
+  At vinclis trahitur cognata in litora Anapus,                    575
+  Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas.
+  Ducitur et Libyae puppis signata figuram,
+  Et Triton captivus, et ardua rupibus Aetne,
+  Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon.
+    Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros              580
+  Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset,
+  Ni subito inportuna lues inimicaque pestis,
+  Invidia Divum pelagique labore, parata,
+  Polluto, miseris rapuisset gaudia, caelo.
+  Criniger aestiferis Titan fervoribus auras,                      585
+  Et patulam Cyanen lateque palustribus undis
+  Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore,
+  Temporaque auctumni, laetis florentia donis,
+  Foedavit, rapidoque adcendit fulminis igni.
+  Fumabat crassus nebulis caliginis aer:                           590
+  Squalebat tellus, vitiato fervida dorso;
+  Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras;
+  Atque ater picea vapor exspirabat in aethra.
+    Vim primi sensere canes: mox nubibus atris
+  Fluxit deficiens penna labente volucris:                         595
+  Inde ferae silvis sterni: tum serpere labes
+  Tartarea, atque haustis populari castra maniplis.
+  Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor
+  Corpore manabat tremulo: descendere fauces
+  Abnuerant siccae jussorum alimenta ciborum.                      600
+  Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela
+  Igneus efflatur sitientum spiritus ora.
+  Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem,
+  Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore
+  Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis.                  605
+  Heu dolor! insignis notis bellator in armis
+  Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem
+  Dona superba virum, multo Mavorte parata!
+    Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo
+  Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt.                  610
+  Passim etiam deserta jacent inhumataque late
+  Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus.
+  Serpit pascendo crescens Acherusia pestis,
+  Nec leviore quatit Trinacria moenia luctu,
+  Poenorumque parem castris fert atra laborem.                     615
+  Aequato par exitio, et communis ubique
+  Ira Deum, atque eadem leti versatur imago.
+    Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum,
+  Incolumi ductore, viros, clademque rependit
+  Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo                   620
+  Primum letiferos repressit Sirius aestus,
+  Et minuere avidae mortis contagia pestes;
+  Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt,
+  Propulsa invadit piscator caerula cymba;
+  Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat                     625
+  Marcellus pubem, lustratis rite maniplis.
+    Circumstant alacres signa, auditisque tubarum
+  Respirant laeti clangoribus: itur in hostem;
+  Et, si fata ferant, juvat inter praelia ferro
+  Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda                    630
+  In morem pecudum effudere cubilibus atris
+  Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta
+  Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro,
+  Quam debellari morbis, placet. Ardua primus
+  Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo                        635
+  Et macie galeis abscondunt ora, malusque,
+  Ne sit spes hosti, velatur casside pallor.
+  Infundunt rapidum convulsis moenibus agmen,
+  Condensique ruunt: tot bellis invia tecta,
+  Totque uno introitu capiuntur militis arces.                     640
+    Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem
+  Tum sese Isthmiacis aequassent oppida tectis.
+  Tot delubra Deum, totque intra moenia portus;
+  Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis,
+  Certantesque mari moles; adde ordine longo                       645
+  Innumeras spatioque domos aequare superbas
+  Rura: quid, inclusos porrecto limite longis
+  Porticibus, sacros juvenum certamine lucos?
+  Quid tot captivis fulgentia culmina rostris;
+  Armaque fixa Deis, aut quae Marathonius hostis                   650
+  Perdidit, aut Libya quae sunt advecta subacta?
+  Hic Agathocleis sedes ornata tropaeis:
+  Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas
+  Artificum manibus: non usquam clarior illo
+  Gloria picturae seclo: non aera juvabat                          655
+  Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro
+  Vestis, spirantes referens subtemine vultus,
+  Quae radio caelat Babylon, vel murice picto
+  Laeta Tyros, quaeque Attalicis variata per artem
+  Aulaeis scribuntur acu, aut Memphitide tela.                     660
+    Jam simul argento fulgentia pocula, mixta
+  Quis gemma quaesitus honos, simulacra Deorum
+  Numen ab arte datum servantia: munera rubri
+  Praeterea ponti, depexaque vellera ramis,
+  Femineus labor. His tectis opibusque potitus                     665
+  Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto
+  Aggere despexit trepidam clangoribus urbem,
+  Inque suo positum nutu, stent moenia regum,
+  An nullos oriens videat lux crastina muros,
+  Ingemuit nimium juris, tantumque licere                          670
+  Horruit, et, propere revocata militis ira,
+  Jussit stare domos, indulgens templa vetustis
+  Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis
+  Pro praeda fuit, et sese contenta, nec ullo
+  Sanguine pollutis plausit Victoria pennis.                       675
+  Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti
+  Defensor patriae, meditantem in pulvere formas,
+  Nec turbatum animi, tanta feriente ruina.
+    At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente,
+  Certarunt victi victoribus: aemulus ipse                         680
+  Ingenii Superum servando condidit urbem.
+  Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropaeum,
+  Et dabit antiquos ductorum noscere mores.
+  Felices populi! si, quondam ut bella solebant,
+  Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes.            685
+  At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo,
+  Effrenum arceret populandi cuncta furorem,
+  Nudassent avidae terrasque fretumque rapinae.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS QUINTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Cnaeo et Publio Scipionibus in Hispania caesis, Senatus Rom. de duce,
+qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad
+Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam
+audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9.
+
+P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius,
+quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut
+patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis
+cognatorum, qui juvenilem respiciunt aetatem, horrentque et funestam
+domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra
+parentis ac patrui res gerendae sint, et hostes, qui duos summos
+imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17.
+
+Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra haec secum reputanti
+fluctuantique animo subito per aerem adlapsae _Voluptas_ ac _Virtus_
+diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam
+blande adpellando deleniat; 18-31.
+
+Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet
+militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis,
+periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem
+commendat; 32-67.
+
+Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani
+origine, de hominum prae ceteris animalibus praestantia, de inani
+brevique voluptatis fructu et malis, quae inde nascantur, de veris ac
+perennibus praemiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis
+patriaeque defensionem exhortatur; 68-120.
+
+Haec praecepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit;
+121-128.
+
+Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi
+deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit
+omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi
+opinantur; 129-134.
+
+Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita
+cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium aetati haudquaquam
+maturae permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis
+occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo caelum bis terque
+contremit; 135-145.
+
+Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et
+certatim dant nomina; 146-151.
+
+Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci
+Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei
+promont. et Emporias praetervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves
+subduci jubet; 152-179.
+
+Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer
+auctor est, ut prius quam tres Poenorum duces, qui trifariam exercitus
+in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem
+Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem
+praeterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199.
+
+Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad moenia subit,
+C. Laelius cum classe intrat portum; 200-231.
+
+Contra Aris, Poenorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum
+altitudine murorum defenditur: rarae enim scalae iis aequari possunt,
+et, quo quaeque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui
+adscendunt, onere franguntur; 232-236.
+
+Verum Scipio, ubi comperit, aestum decedere, et, qua parte stagnum
+claudat urbem, facilem per illud pedibus ad moenia transitum dari, eo
+secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia
+obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250.
+
+Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique
+meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Laelio, dat dona; 251-262.
+
+Tum praedam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniae
+adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quae continentia
+ac benignitas in convivio amplissimis a Laelio laudibus celebratur;
+263-285.
+
+Interea Philippus, Macedonum rex, foedere cum Poenis Acarnanibusque
+junctus, bellum infert Aetolis, sociis Romanorum, subitamque
+expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Graeciae; 286-311.
+
+Idem tamen saepius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus
+infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Graeciam bello vexat,
+donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319.
+
+Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in
+cujus exercitu erat frater mulierculae, quam praefectus praesidii
+perdite amabat; 320-333.
+
+Anno autem insequenti in Apulia caeditur M. Claudius Marcellus consul
+et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam
+eripuisset confecti belli; 334-342.
+
+Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo
+cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque
+equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur;
+343-365.
+
+Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis
+consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus
+hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma
+excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo;
+366-380.
+
+Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum
+honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398.
+
+Quae dum in Italia aguntur, fama captae Carthaginis Novae terrorem
+incutit Hispaniae populis, et tres Poenorum duces omnem salutis spem in
+eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409.
+
+Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte
+primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda
+instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide
+confugit; 410-439.
+
+Postero die praelium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Laelii,
+viri non minus eloquentiae, quam rei militaris gloria conspicui;
+439-470.
+
+Poeni fusi ad Pyrenaeum tendunt, et Scipio castris hostium potitus
+ingentem praedam concedit militibus; 471-492.
+
+Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi
+auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat;
+493-514.
+
+Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiae
+imago vel genius, aegre ferens hostis audaciam et calamitates, quas haec
+terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem,
+in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem
+conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum,
+Umbriae fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559.
+
+Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est,
+deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegae,
+viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi
+judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti
+patriae opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat;
+560-600.
+
+Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium
+crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per
+tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum
+procedit; 601-625.
+
+Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum
+agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad
+pugnam excitant; 626-665.
+
+Tum Livius, vir exactae jam aetatis, acer in hostes ruit, et Nabim,
+Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem,
+Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et
+Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710.
+
+Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris
+corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat;
+711-739.
+
+Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve
+vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur caedes;
+740-777.
+
+Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus
+caeco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio
+obtruncat; 778-807.
+
+Caeso duce reliqui Poeni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam
+ipsa nocte, quae sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis
+posita, redit; 807-812.
+
+Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastae
+cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus
+castra inde movet; 813-823.
+
+
+  At nova Romuleum carpebat cura senatum,
+  Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum,
+  Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo
+  Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres.
+  Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges                       5
+  Concedat tellus, propioraque bella pavescat.
+  Anxia turba Patrum quasso medicamina maesti
+  Imperio circumspectant, Divosque precantur,
+  Qui laceris ausit ductor subcedere castris.
+    Absterret juvenem, patrios patruique piare                      10
+  Optantem manes, tristi conterrita luctu,
+  Et reputans annos, cognato sanguine turba.
+  Si gentem petat infaustam, inter busta suorum
+  Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum,
+  Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo;                   15
+  Nec promtum teneris inmania bella lacertis
+  Moliri, regimenque rudi deposcere in aevo.
+    Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra,
+  Aedibus extremis volvebat pectore curas;
+  Quum subito adsistunt, dextra laevaque per auras                  20
+  Adlapsae, haud paullum mortali major imago,
+  Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas.
+  Altera Achaemenium spirabat vertice odorem,
+  Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens,
+  Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro:                          25
+  Fronte decor quaesitus acu, lascivaque crebras
+  Ancipiti motu jaciebant lumina flammas.
+  Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam
+  Composita mutata coma; stans vultus, et ore
+  Incessuque viro propior, laetique pudoris,                        30
+  Celsa humeros niveae fulgebat stamine pallae.
+    Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas:
+  "Quis furor hic, non digne puer, consumere bello
+  Florem aevi? Cannaene tibi, graviorque palude
+  Maeonius Stygia lacus excessere, Padusque?                        35
+  Quem tandem ad finem bellando fata lacesses?
+  Tune etiam tentare paras Atlantica regna,
+  Sidoniasque domos? moneo, certare periclis
+  Desine, et armisonae caput objectare procellae.
+  Ni fugis hos ritus, Virtus te saeva jubebit                       40
+  Per medias volitare acies, mediosque per ignes.
+  Haec patrem patruumque tuos, haec prodiga Paulum,
+  Haec Decios Stygias Erebi detrusit ad undas:
+  Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis
+  Praetendit, nec sensurae, qui gesserit, umbrae.                   45
+  At si me comitere, puer, non limite duro
+  Jam tibi decurrat concessi temporis aetas.
+  Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos:
+  Non glaciem Arctoam, non experiere furentis
+  Ardorem Cancri, nec mensas saepe cruento                          50
+  Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus
+  Sub galea pulvis, partique timore labores:
+  Sed current albusque dies, horaeque serenae;
+  Et molli dabitur victu sperare senectam.
+  Quantas ipse Deus laetos generavit in usus                        55
+  Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra!
+  Atque idem, exemplar lenis mortalibus aevi,
+  Inperturbata placidus tenet otia mente.
+    "Illa ego sum, Anchisae Venerem Simoentis ad undas
+  Quae junxi, generis vobis unde editus auctor.                     60
+  Illa ego sum, verti Superum quae saepe parentem
+  Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri.
+  Huc adverte aures; currit mortalibus aevum,
+  Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque
+  Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras,                     65
+  Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema
+  Dimisisse meas sero non ingemit horas?"
+    Postquam conticuit, finisque est addita dictis,
+  Tum Virtus: "Quasnam juvenem florentibus, inquit,
+  Pellicis in fraudes annis, vitaeque tenebras,                     70
+  Cui ratio, et magnae caelestia semina mentis
+  Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti
+  Quantum Caelicolae, tantumdem animalibus isti
+  Praecellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores
+  Hos terris Natura Deo: sed foedere certo                          75
+  Degeneres tenebris animas damnavit Avernis.
+  At, quis aetherei servatur seminis ortus,
+  Caeli porta patet; referam quid cuncta domantem
+  Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos
+  Captivo Liber quum signa referret ab Euro,                        80
+  Caucaseae currum duxere per oppida tigres?
+  Quid suspiratos magno in discrimine nautis
+  Ledaeos referam fratres, vestrumque Quirinum?
+    "Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus
+  Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora;                        85
+  Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum
+  Segnem atque obscoenam passim stravisset in alvum?
+  Ad laudes genitum, capiat si munera Divum
+  Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum
+  Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti                     90
+  Inpar Fidenae, contentaque crescere asylo,
+  Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late
+  Florentes quondam luxus quas verterit urbes.
+  Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes,
+  Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas.                       95
+  Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris
+  Circa te semper volitans Infamia pennis:
+  Mecum Honor, ac Laudes, et laeto Gloria vultu,
+  Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis.
+    "Me cinctus lauro producit ad astra triumphus.                 100
+  Casta mihi domus, et celso stant colle penates:
+  Ardua saxoso perducit semita clivo.
+  Asper principio (nec enim mihi fallere mos est)
+  Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti:
+  Nec bona censendum, quae Fors infida dedisse,                    105
+  Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto
+  Infra te cernes hominum genus. Omnia contra
+  Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas.
+  Stramine projectus duro patiere sub astris
+  Insomnes noctes, frigusque famemque domabis.                     110
+  Idem justitiae cultor, quaecumque capesses,
+  Testes factorum stare arbitrabere Divos.
+  Tunc, quoties patriae rerumque pericula poscent,
+  Arma feres primus: primus te in moenia tolles
+  Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro.                     115
+  Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes,
+  Nec donum deforme viro fragrantis amomi;
+  Sed dabo, qui vestrum saevo nunc Marte fatigat
+  Imperium, superare manu, laurumque superbam
+  In gremio Jovis excisis deponere Poenis."                        120
+    Quae postquam cecinit sacrato pectore Virtus,
+  Exemplis laetum vultuque audita probantem
+  Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas
+  Non tenuit voces: "Nil vos jam demoror ultra,
+  Exclamat; venient, venient mea tempora quondam                   125
+  Quum docilis nostris magno certamine Roma
+  Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni."
+  Sic quassans caput in nubes se sustulit atras.
+    At juvenis, plenus monitis, ingentia corde
+  Molitur, jussaeque calet virtutis amore.                         130
+  Ardua rostra petit, nullo fera bella volente,
+  Et gravia ancipitis deposcit munera Martis.
+  Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris,
+  Pars credunt torvos patrui revirescere vultus.
+  Sed quamquam instinctis tacitus tamen aegra periclis             135
+  Pectora subrepit terror, molemque paventes
+  Expendunt belli, et numerat favor anxius annos.
+    Dumque ea confuso percenset murmure vulgus,
+  Ecce, per obliquum caeli squalentibus auro
+  Effulgens maculis, ferri inter nubila visus                      140
+  Anguis, et ardenti radiare per aera sulco,
+  Quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis,
+  Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum
+  Addidit augurio fulmen pater, et vaga late
+  Per subitum moto strepuere tonitrua mundo.                       145
+  Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant
+  Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos
+  Perspicuum, et patrio monstraret semita signo.
+    Certatim comites rerum bellique ministros
+  Adglomerant sese, atque acres sociare labores                    150
+  Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis.
+  Tum nova caeruleum descendit classis in aequor.
+  It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas.
+  Ut, quum saeva fretis inmisit praelia, Corus
+  Isthmon curvata sublime suberigit unda,                          155
+  Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu,
+  Ionium Aegaeo miscet mare. Celsus in arma
+  Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur:
+  "Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta
+  Ordimur, si justa paro, decurrere classi                         160
+  Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores.
+  Per pontum pia bella veho." Levis inde secunda
+  Adspirans aura propellit carbasa flatus.
+    Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua caerula, puppes
+  Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis                       165
+  Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto
+  Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt,
+  Aerias Alpes: occurrunt moenia Graiis
+  Condita Massiliae; populis haec cincta superbis,
+  Barbarus inmani quum territet adcola ritu,                       170
+  Antiquae morem patriae cultumque habitumque
+  Phocais armiferas inter tenet hospita gentes.
+  Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor
+  Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus
+  Adparet collis, fugiuntque in nubila silvae                      175
+  Pyrenes; tunc Emporiae, veteresque per ortus
+  Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho.
+  Considunt portu; securae gurgite clauso
+  Stant puppes; positusque labor terrorque profundi.
+    Nox similes morti dederat placidissima somnos;                 180
+  Visa viro stare effigies ante ora parentis,
+  Atque hac adspectu turbatum voce monere:
+  "Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis
+  Et post fata decus, bellorum dira creatrix
+  Evastanda tibi tellus, et caede superbi                          185
+  Ductores Libyae cauta virtute domandi,
+  Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris.
+  Si conferre manum libeat, coeantque vocatae
+  Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes
+  Ter gemina cum mole viros? Absiste labore                        190
+  Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse.
+    "Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto,
+  Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros.
+  Ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis
+  Haec caput est: non ulla opibus certaverit auri,                 195
+  Non portu, celsove situ, non dotibus arvi
+  Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore.
+  Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem.
+  Nulla acies famae tantum praedaeve pararit."
+    Talia monstrabat genitor, propiusque monebat,                  200
+  Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago.
+  Surgit, et infernis habitantia numina lucis
+  Ac supplex patrios compellat nomine manes:
+  "Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem:
+  Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens,                     205
+  Inferias mittam fusis insignis Hiberis,
+  Et tumulis addam sacros certamine ludos."
+    Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen
+  Pernici rapidum cursu, camposque fatigat.
+  Sic, ubi prosiluit Pisaeo carcere praeceps,                      210
+  Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!)
+  Ante suos it victor equus; currumque per auras
+  Haud ulli durant visus aequare volantem.
+  Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens
+  Sensim adtollebat propius subeuntibus arces                      215
+  Urbis, et admoto crescebant culmina gressu.
+  Ac pelago vectus servata Laelius hora,
+  Quam dederat ductor subigendae ad moenia classi,
+  A tergo adfusis cingebat tecta carinis.
+    Carthago, impenso naturae adjuta favore,                       220
+  Excelsos tollit pelago circumflua muros.
+  Artatas ponti fauces modica insula claudit,
+  Qua Titan ortu terras adspergit Eoo.
+  At qua prospectat Phoebi juga sera cadentis,
+  Pigram in planitiem stagnantes egerit undas,                     225
+  Quas auget veniens refluusque reciprocat aestus.
+  Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos
+  Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in aequor,
+  Et tuta aeterno defendit moenia fluctu.
+  Audax, ceu plano gradiens victricia campo                        230
+  Ferret signa, jugum certabat scandere miles.
+    Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis
+  Auxilium atque excelsa loci, praesepserat arcem
+  Pugnabat natura soli; parvoque superne
+  Bellantum nisu passim per prona voluti                           235
+  Truncato instabiles fundebant corpore vitam.
+  Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda,
+  Et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu,
+  Quaque modo excelsae sulcarant caerula puppes,
+  Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta:                     240
+  Hinc tacite nitens informidatus adire
+  Ductor Dardanius, subitam trahit aequore pubem,
+  Perque undas muris pedes advolat; inde citati
+  A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris
+  Incustoditam sine milite liquerat urbem.                         245
+  Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis
+  Poenus colla dedit, populumque addixit inermem.
+  Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem
+  Vallari castris, captamque adspexit eamdem
+  Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem.                     250
+    Aurora ingrediens terris exegerat umbras:
+  Principio statuunt aras: cadit ardua taurus
+  Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti.
+  Tum merita aequantur donis, ac praemia virtus
+  Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget;               255
+  Hic torque aurato circumdat bellica colla;
+  Ille nitet celsus muralis honore coronae.
+  Laelius ante omnes, cui dextera clara domusque,
+  Ter dena bove et aequorei certaminis alto
+  Donatur titulo, Poenique recentibus armis                        260
+  Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique
+  Vexilla, ut meritum, et praedae libamina dantur.
+    Postquam perfectae laudes hominumque Deumque
+  Captivae spectantur opes, digestaque praeda.
+  Hoc aurum Patribus, bello haec Martique talenta,                 265
+  Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis:
+  Cetera bellantum dextrae pulchroque labori.
+  Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi,
+  Cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor.
+  Hanc notam formae concessit laetus ovansque                      270
+  Indelibata gaudenti virgine donum.
+  Tum vacui curis vicino litore mensas
+  Instituunt, festoque agitant convivia ludo
+  Laelius adfatur: "Macte, o venerande, pudici,
+  Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque                   275
+  Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus."
+    Mille Mycenaeus qui traxit in aequora proras
+  Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma,
+  Femineo socium violarunt foedus amore;
+  Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo,                   280
+  Captivis non plena toris: tibi barbara soli
+  Sanctius Iliaca servata est Phoebade virgo.
+  Haec, atque his paria, alterno sermone serebant;
+  Donec nox, atro circumdata corpus amictu,
+  Nigrantes invexit equos, suasitque quietem.                      285
+    Emathio interea tellus Aetola tumultu
+  Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis.
+  Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan.
+  Caussa novi motus, Poenis regique Philippo
+  In bellum Ausonium sociatae foedere vires.                       290
+  Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni
+  Aeacidum sceptris proavoque tumebat Achille.
+  Ille et nocturnis conterruit Oricon armis:
+  Quaque per Illyricum Taulantius incola litus
+  Exiguos habitat non ullo nomine muros,                           295
+  Turbidus incessit telis: ille aequore vectus,
+  Nunc et Phaeacum Thesprotiaque arva lacessens,
+  Epirum cassis lustrabat futilis ausis.
+    Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora,
+  Ambraciosque sinus Pellaeaque litora bello                       300
+  Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis
+  Leucatae, et Phoebi vidit citus Actia templa.
+  Nec portus Ithacae, Laertia regna, Samenque
+  Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano
+  Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis.                   305
+  Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire
+  Moenia praegaudens, tristem Calydona Dianae,
+  Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat,
+  Promittens contra Hesperiam sua praelia Graiis.
+    Tum lustrata Ephyre, Patraeque, et regia Pleuron,              310
+  Parnasusque biceps, Phoeboque loquentia saxa.
+  Ac, saepe ad patrios bello revocante penates,
+  Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes,
+  Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros,
+  Incepto tamen haud facilis desistere vano,                       315
+  Belli per Graias umbram circumtulit oras;
+  Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit
+  Spem positam in Tyriis, et supplex foedera sanxit
+  Dardana, nec legem regno adcepisse refugit.
+    Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti                       320
+  Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem
+  Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis
+  Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum
+  Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris.
+  Namque ut compertum, qui Punica signa regebat,                   325
+  Feminea exuri flamma, tacitusque quietae
+  Exin virtuti placuit dolus; ire sorori,
+  Nam castris erat in Rutulis, germanus amatae
+  Cogitur, et magnis muliebria vincere corda
+  Pollicitis, si reclusas tramittere portas                        330
+  Concedat Libycus rector: votique potitus
+  Evicto Fabius Poeno circumdata telis
+  Incustodita penetravit moenia nocte.
+    Sed quisnam aversos Phoebum tunc jungere ab urbe
+  Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem                       335
+  Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis?
+  Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo
+  Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis,
+  (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!)
+  Procubuere; jacet campis Carthaginis horror.                     340
+  Forsan Scipiadae confecti nomina belli
+  Rapturus, si quis paullum Deus adderet aevo.
+    Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum
+  Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis):
+  Curarum comes et summi Crispinus honoris                         345
+  Marcello socius communia bella ciebat.
+  Ad quem Marcellus: "Gestit lustrare propinquas
+  Mens silvas, medioque viros inponere monti,
+  Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis.
+  Si cordi est, te participem, Crispine, laboris                   350
+  Esse velim: nunquam desunt consulta duobus."
+  Haec ubi sedere, ardentes adtollere sese
+  Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma
+  Aptantem natum adspexit, laetumque tumultu;
+  "Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores.                    355
+  Sit praematurus felix labor: urbe Sicana
+  Qualem te vidi, nondum permitteret aetas
+  Quum tibi bella, meo tractantem praelia vultu.
+  Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno,
+  Et me disce novum Martem tentare magistro."                      360
+    Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur:
+  "Summe Deum, Libyco, faxis, de praeside nunc his,
+  His humeris tibi opima feram." Nec plura, sereno
+  Sanguineos fudit quum Jupiter aethere rores,
+  Atque atris arma adspersit non prospera guttis.                  365
+  Vixdum finitis intrarant vocibus artas
+  Letiferi collis fauces, quum turba volucris
+  Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur
+  Aethereo similes, caeca fundente latebra
+  Armatos in bella globos. Circumdata postquam                     370
+  Nil restare videt virtus, quod debeat ultra
+  Jam Superis, magnum secum portare sub umbras
+  Nomen mortis avet: tortae nunc eminus hastae
+  Altius insurgit, nunc saevit comminus ense.
+  Forsan et enasset rapidi freta saeva pericli,                    375
+  Ni telum adversos nati venisset in artus.
+  Tum patriae tremuere manus, laxataque luctu
+  Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis.
+  Obvia nudatum tramittit lancea pectus,
+  Labensque inpresso signavit gramina mento.                       380
+    At postquam Tyrius saeva inter praelia ductor
+  Infixum adverso vidit sub pectore telum,
+  Inmane exclamat: "Latias, Carthago, timere
+  Desine jam leges; jacet exitiabile nomen,
+  Ausonii columen regni: sed dextera nostrae                       385
+  Tam similis non obscuras mittatur ad umbras."
+  Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri
+  Protinus exstruitur, caeloque educitur, ara.
+  Convectant silvis ingentia robora; credas
+  Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque,                     390
+  Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur.
+  Ipse facem subdens, "Laus, inquit, parta perennis.
+  Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan
+  Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbae
+  Exsequias animae, et cinerem donate supremi                      395
+  Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo."
+  Alterius par atque eadem fortuna laborum
+  Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit.
+    Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis
+  Armorum eventus campis: Carthaginis omnes                        400
+  Per subitum raptae pernix victoria late
+  Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis,
+  Si socias jungant vires: ingentibus orsum
+  Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis
+  Fulmina, sublimi vallatam vertice montis                         405
+  Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum,
+  Non toto rapuisse die, qua Martius ille
+  Hannibal in terra consumto verterit anno,
+  Nec pube aequandam nec opum ubertate, Saguntum.
+    Proximus, adplicito saxosis aggere silvis,                     410
+  Tendebat, fratris spirans ingentia facta,
+  Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris
+  Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur:
+  Tantaque majestas terra rectoris Hibera,
+  Hannibalis quantus Laurenti terror in ora.                       415
+    Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem
+  Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altae
+  Fundamenta, novam coepere mapalibus urbem.
+  Et laetus, repetens gentis primordia, ductor
+  Festa coronatis agitabat gaudia signis,                          420
+  Pacificans Divos: fraternum laena nitebat
+  Demissa ex humeris donum, quam foederis arti
+  Trinacrius Libyco rex inter munera pignus
+  Miserat, Aeoliis gestatum insigne tyrannis.
+  Aurata puerum rapiebat ad aethera penna                          425
+  Per nubes aquila, intexto librata volatu.
+  Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro,
+  Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo
+  Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu.
+  Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa.                    430
+  Ipse manu extenta Laertia pocula poscit,
+  Permiscetque mero ructatos ore cruores.
+    Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte
+  Gramineas pacem Superum poscebat ad aras:
+  Ecce inter medios hostilia nuntius arma,                         435
+  Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat.
+  Turbatae mentes, inperfectusque Deorum
+  Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris:
+  Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit
+  Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis.                     440
+  Audax Scipiadae stridentem Sabbura cornum
+  Excepit; geminaeque acies velut omine motae.
+  Exclamat Latius ductor: "Prima hostia vobis,
+  Sacrati manes, campo jacet: en age, miles,
+  In pugnam et caedes, qualis spirantibus ire                      445
+  Adsueras ducibus, talis rue." Dumque ea fatur,
+  Incumbunt. Myconum Laenas, Cirtamque Latinus,
+  Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen
+  Germanae thalamo obtruncat: cadit obvius acri
+  Carthalo Nasidio, Libycae regnator arenae.                       450
+    Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus
+  Permixtum Poenis, et vix credenda furentem,
+  Magnum Dardaniae, Laeli, decus; omnia felix
+  Cui natura dedit, nullo renuente Deorum.
+  Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora,                     455
+  Aequabat Pyliae Neleia mella senectae.
+  Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem
+  Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus.
+  Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures
+  Murmur triste tubae, tanto fervore ruebat                        460
+  In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret
+  Bella: nihil vitae peragi sine laude placebat.
+  Tunc e furtiva tractantem praelia luce
+  Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum
+  Subposito mater partu subduxerat olim.                           465
+  Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis.
+  Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras,
+  Femineo clamore Dracen extrema rogantem:
+  Hujus cervicem gladio inter verba precesque
+  Amputat: absciso durabant murmura collo.                         470
+    At non ductori Libyco par ardor in armis.
+  Frondosi collis latebras ac saxa capessit
+  Avia, nec caedes extremave damna movebant
+  Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes,
+  Praemia magna fugae: tacitum dat tessera signum;                 475
+  Dimissa in colles pugna silvasque ferantur
+  Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem
+  Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore
+  Armorum exuto, et parma celatus Hibera,
+  In montes abit, atque volens palantia linquit                    480
+  Agmina: desertis Latius victricia signa
+  Inmittit miles castris: non urbe recepta
+  Plus ulla partum praedae, tenuitque moratas
+  A caede, ut Libycus ductor providerat, iras:
+  Fluminei veluti deprensus gurgitis undis,                        485
+  Avulsa parte inguinibus caussaque pericli,
+  Enatat intento praedae fiber avius hoste.
+  Inpiger occultis Poenus postquam abditur umbris,
+  Saxosae fidens silvae, majora petuntur
+  Rursus bella retro, et superari certior hostis.                  490
+  Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt,
+  HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR.
+    Terrore interea posito trans ardua montis
+  Bebrycia populos armabat Poenus in aula,
+  Mercandi dextras largus, belloque parata                         495
+  Prodigere in bellum facilis: praemissa feroces
+  Augebant animos argenti pondera et auri,
+  Parta metalliferis longo discrimine terris.
+  Hinc nova complerunt haud tardo milite castra
+  Venales animae, Rhodani qui gurgite gaudent,                     500
+  Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undae.
+  Jamque, hieme adfecta, mitescere coeperat annus.
+  Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura,
+  Miratur domitas Alpes, ac pervia montis
+  Ardua, et Herculeae quaerit vestigia plantae,                    505
+  Germanique vias divinis comparat ausis.
+    Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit
+  Hannibalis, "Quos Roma, inquit, quos altius, oro,
+  Adtollit muros, qui post haec moenia, fratri
+  Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextrae                   510
+  Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse
+  Invideat laevus nobis Deus:" agmine celso
+  Inde alacer, qua munitum declivis ab alto
+  Agger monstrat iter, properatis devolat armis.
+  Non tanto strepuere metu primordia belli:                        515
+  Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire
+  Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella
+  Sanguine ductores Italo conjungere Martem,
+  Et duplicare acies; venturum ad moenia cursu
+  Hostem praecipiti, et visurum haerentia porta                    520
+  Spicula, Elissaeis nuper contorta lacertis.
+    His super infrendens sic secum Oenotria tellus:
+  "Tantone, heu Superi! spernor contemta furore
+  Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem
+  Nati Saturnum nostris considere in oris,                         525
+  Et regnare dedi? decima haec jam vertitur aestas,
+  Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt
+  In Superos bella, extremo de litore rapta
+  Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens
+  In nostros descendit agros: quot corpora texi                    530
+  Caesorum, stratis toties deformis alumnis!
+  Nulla mihi floret baccis felicibus arbor;
+  Inmatura seges rapido subciditur ense;
+  Culmina villarum nostrum delapsa feruntur
+  In gremium, foedantque suis mea regna ruinis.                    535
+  Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris,
+  Perpetiar, miseras quaerentem exurere belli
+  Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro,
+  Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis,
+  Ni cuncta, exsultant quae latis agmina campis,                   540
+  Uno condiderim tumulo." Dum talia versat,
+  Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque,
+  Tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis.
+    Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma,
+  Poenum vicini servabat cespite valli.                            545
+  Hic juvenem adgreditur Latiae telluris imago:
+  "Clausorum decus, atque erepto maxima Romae
+  Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem.
+  Magnum aliquid tibi, si patriae vis addere fatis,
+  Audendum est, quod, depulso quoque moenibus hoste,               550
+  Victores fecisse tremant: fulgentibus armis
+  Poenus inundavit campos, qua Sena relictum
+  Gallorum a populis servat per secula nomen.
+  Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas,
+  Serus deletae post auxiliabere Romae.                            555
+  Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri
+  Damnavi tumulis Poenorum atque ossibus agros."
+  His dictis abit, atque abscedens visa paventem
+  Adtrahere, et fractis turmas propellere portis.
+    Rumpit flammato turbatus corde soporem,                        560
+  Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas,
+  Tellurem Noctemque, et caelo sparsa precatur
+  Astra, ducemque viae tacito sub lumine Phoeben.
+  Inde legit dignas tanta ad conamina dextras.
+  Quaque jacet superi Larinas adcola ponti,                        565
+  Qua duri bello gens Marrucina, fidemque
+  Exuere indocilis sociis Frentanus in armis.
+  Tum, qua vitiferos domitat Praetutia pubes,
+  Laeta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis
+  Hibernis, et Achaemenio velocior arcu                            570
+  Evolat: hortator sibi quisque; "Age, perge, salutem
+  Ausoniae ancipites Superi, et, stet Roma cadatne,
+  In pedibus posuere tuis," clamantque, ruuntque.
+  Hortandi genus acer habet praecedere ductor.
+  Illum augent cursus adnisi aequare sequendo,                     575
+  Atque indefessi noctemque diemque feruntur.
+    At Roma adversi tantum mala gliscere belli
+  Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem
+  Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse
+  Auferri restantem animam: non arma, nec aurum,                   580
+  Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem.
+  Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad praelia soli
+  Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma
+  Avertisse suo cognorit devia vallo,
+  Haesurum portis Poenum: venisse, superbo                         585
+  Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat
+  Urbis deletae: fremit amens corde sub imo
+  Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore
+  Servandi decoris, quonam se fine minanti
+  Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos.                       590
+  Hos inter gemitus obscuro noctis opacae
+  Subcedit castris Nero, quae conjuncta feroci
+  Livius Hasdrubali vallo custode tenebat.
+    Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem
+  Floruerat primo clarus pugnator in aevo.                         595
+  Mox falso laesus non aequi crimine vulgi,
+  Secretis ruris tristes absconderat annos.
+  Sed, postquam gravior moles terrorque periclo
+  Poscebat propiore virum, revocatus ad arma
+  Tot caesis ducibus, patriae donaverat iram.                      600
+    At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum
+  Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus.
+  Pulveris in clipeis vestigia visa movebant,
+  Et properi signum adcursus, sonipesque, virique
+  Substricti corpus, bis clarum buccina signum.                    605
+  Praeterea gemino prodebant juncta magistro
+  Castra regi: verum, fratri si vita supersit,
+  Qui tandem licitum socias conjungere vires
+  Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant)
+  Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi.                     610
+  Nec consulta fugae segni formidine differt.
+    Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis
+  Purgarat, tenebraeque horrenda silentia alebant:
+  Erepit, suspensa ferens vestigia, castris,
+  Et muta elabi tacito jubet agmina passu.                         615
+  Inlunem nacti per rura tacentia noctem
+  Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli
+  Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas
+  Caeco errore vias, umbrisque ferentibus arto
+  Circumagit spatio sua per vestigia ductos.                       620
+    Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis
+  Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu
+  In sese redit, hac, casso ducente labore,
+  Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem,
+  Inque errore viae tenebrarum munus ademtum.                      625
+    Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis
+  Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late
+  Tempestas operit campos: nondum arma manusque
+  Permixtae, jam tela bibunt praemissa cruorem
+  Hinc, jussae Poenum fugientem sistere, pennae                    630
+  Dictaeae volitant; hinc lancea turbine nigro
+  Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus.
+  Deponunt abitus curam, trepidique coactas
+  Constituunt acies, et spes ad praelia vertunt.
+    Ipse inter medios (nam rerum dura videbat)                     635
+  Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto
+  Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque,
+  "Per decora, extremo vobis quaesita sub axe,
+  Per fratris laudes oro, venisse probemus
+  Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat                       640
+  Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus
+  Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberae,
+  Suetus ad Herculeas miles bellare columnas.
+  Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas.
+  Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno                    645
+  Corporibus properate solo: quicumque timeri
+  Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes,
+  Et poena et latebris infracto Livius aevo
+  Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro,
+  Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri                     650
+  Sit pudor, et turpi finem donate senectae."
+    At contra Nero: "Quid cessas clusisse labores
+  Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles,
+  Parta ingens: nunc adcumula coepta ardua dextra.
+  Heu! temere abducto liquisti robore castra,                      655
+  Ni factum absolvit victoria; praecipe laudem.
+  Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis."
+    Parte alia, insignis nudatis casside canis,
+  Livius: "Huc, juvenes, huc me spectate ruentem
+  In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis,                    660
+  Tantum intrate loci; et tandem praecludite ferro
+  Jam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes.
+  Quod ni veloci prosternimus agmina Marte,
+  Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit,
+  Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?"               665
+  Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro
+  Sancit, et, obtectus senium, fera praelia miscet.
+  Illum, per cuneos et per densissima campi
+  Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit,
+  Turbati fugere Macae, fugere feroces                             670
+  Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus.
+    Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis
+  Inproba miscebat securus praelia fati,
+  Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis
+  Fixurum vano tumidus promiserat ore.                             675
+  Ardebat gemma Garamantide caerula vestis,
+  Ut quum sparsa micant stellarum lumina caelo,
+  Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro.
+  Casside cornigera dependens infula sacros
+  Prae se terrores Divumque ferebat honorem.                       680
+  Arcus erat pharetraeque viro, atque incocta cerastis
+  Spicula, et armatus peragebat bella veneno.
+  Necnon, cornipedis tergo de more repostus,
+  Sustentata genu per campum pondera conti
+  Sarmatici prona adversos urguebat in hostes.                     685
+    Tum quoque transfixum telo per membra, per arma,
+  Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum
+  Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat.
+  Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores
+  Barbarico senior, telumque intorsit, et una                      690
+  Praedam animamque simul victori victor ademit.
+    Adsilit, audito tristis clamore ruinae,
+  Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare peremto
+  Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes
+  Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa.                      695
+  Jam conrepta miser geminis velamina palmis
+  Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus.
+  Concidit, et sacras vestes atque aurea fila
+  Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem.
+  At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenae,                    700
+  Qua celebre invicti nomen posuere Philaeni,
+  Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis
+  Lanigerae balant stabulis: ipse, otia molli
+  Exercens cura, gelido nunc flumine soles
+  Frangebat nimios pecori, nunc laetus in herba                    705
+  Tondebat niveae splendentia vellera lanae,
+  Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret,
+  Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos.
+  Obcubuit clipei transfixo proditus aere,
+  Et sero ingemuit stabulis exire paternis.                        710
+    Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet:
+  Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci
+  Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt
+  Nubila, quum pelago caelum permiscuit Eurus.
+  Procerae stabant, Celtarum signa, cohortes,                      715
+  Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci
+  Laxat vis subita, et fessos errore viarum,
+  Nec soli faciles; longique laboris anhelos
+  Avertit patrius genti pavor: addere tergo
+  Hastas Ausonius, teloque instare sequaci,                        720
+  Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis,
+  Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta
+  Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem.
+  Cedentes urguet, totas largitus habenas,
+  Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert                    725
+  Cornipedem: tunc aversi turgentia colla
+  Diripit ense Mosae: percussit pondere terram
+  Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem
+  Turbatus rapuit sonipes in praelia truncum.
+    Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu)                  730
+  "Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes,
+  Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta
+  Cessavit Latio dextra, et quot funera Poenis
+  Donarunt pravi suffragia tristia campi!"
+    Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem                   735
+  Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat
+  Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas.
+  Celsus, ceu prima reflorescente juventa,
+  Ibat consul, ovans major majorque videri.
+  Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam,                     740
+  Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis
+  Tela, sonat: "Cohibete fugam: cui cedimus hosti?
+  Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis
+  Agmina agit: nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis
+  Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum                    745
+  Principium, mihi cognatum Sidonia Dido
+  Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar
+  Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque,
+  Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum
+  Carthago putat Hannibali: me Baetis in oris                      750
+  Aequant germano passae mea praelia gentes."
+  Talia dum memorat, medios ablatus in hostes,
+  Ut nova conspecti fulserunt consulis arma,
+  Hastam praepropero nisu jacit: illa per oras
+  Aerati clipei et loricae tegmina summo                           755
+  Incidit haud felix humero, parceque petitum
+  Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore:
+  Vana sed optanti promisit gaudia Poeno.
+    Turbati Rutuli, confusaque pectora visu
+  Terrifico: tunc increpitans conamina consul:                     760
+  "Femineis laesum vana inter cornua corpus
+  Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum.
+  Ite, docete, viri, Romanae vulnera suerint
+  Quanta adferre manus." Tum vero effunditur ingens
+  Telorum vis, et densa sol vincitur umbra.                        765
+  Jamque per extentos alterna strage virorum
+  Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam
+  Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas.
+  Ut, quum venatu saltus exercet opacos
+  Dictynna, et laetae praebet spectacula matri,                    770
+  Aut Pindi nemora excutiens, aut Maenala lustrans,
+  Omnis Naiadum plenis comitata pharetris
+  Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti.
+  Tum per saxa ferae, perque ipsa cubilia fusae,
+  Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco,              775
+  Multa strage jacent: exsultat vertice montis
+  Gratam perlustrans oculis Latonia praedam.
+    Audito ante alios senioris vulnere, rumpit
+  Per medios Nero saevus iter, visaque virorum
+  Aequali pugna: "Quid enim, quid deinde relictum est              780
+  Italiae fatis? hunc si non vincitis hostem,
+  Hannibalem vincetis, ait?" Ruit ocius amens
+  In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem
+  Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti,
+  Per longum sterili ad pastus jactata profundo,                   785
+  Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit,
+  Aestuat, et, lustrans nantem sub gurgite praedam,
+  Absorbet late permixtum piscibus aequor.
+  Non telo mora, non dictis. "Haud amplius, inquit,
+  Elabere mihi: non hic nemora avia fallent                        790
+  Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis,
+  Ut quondam terra fallax deprensus Hibera
+  Evasti nostram mentito foedere dextram."
+    Haec Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus.
+  Nam latere extremo cuspis librata resedit.                       795
+  Invadit stricto super haec interritus ense,
+  Conlapsique premens umbone trementia membra,
+  "Si qua sub extremo casu mandata referri
+  Germano vis forte tuo, portabimus, inquit."
+  Contra Sidonius: "Leto non terreor ullo.                         800
+  Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit
+  Actutum vindex; mea si suprema referre
+  Fratri verba paras, mando, Capitolia victor
+  Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa
+  Et cineres nostros." Cupientem adnectere plura                   805
+  Ferventemque ira mortis transverberat ense,
+  Et rapit infidum victor caput: agmina fuso
+  Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti.
+    Jamque diem solisque vias nox abstulit atra,
+  Quum vires parco victu somnoque reducunt;                        810
+  Ac, nondum remeante die, victricia signa,
+  Qua ventum, referunt clausis formidine castris.
+  Tum Nero, procera sublimia cuspide portans
+  Ora ducis caesi, "Cannas pensavimus, inquit,
+  Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum                  815
+  Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella,
+  Et geminas arcesse acies: haec praemia restant,
+  Qui tua tramissis optarint Alpibus arma."
+  Compressit lacrimas Poenus, minuitque ferendo
+  Constanter mala, et, inferias in tempore dignas                  820
+  Missurum fratri, clauso conmurmurat ore.
+  Tum, castris procul amotis, adversa quiete
+  Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis.
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEXTUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio
+agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10.
+
+Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque
+Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti
+prohibet; 11-14.
+
+Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis
+tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla
+vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus
+ducem seditio exsisteret; 15-22.
+
+Romanorum contra coeptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in
+Hispania quoque, unde Poeni pelluntur; 23-27.
+
+Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex
+Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior
+Scipione, qui castra ejus vesperascente caelo adgreditur, magnamque in
+iis stragem edit; 28-43.
+
+Inter hostes vix quisquam virtute excellit praeter Larum, Cantabrum
+fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi
+percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67.
+
+Tanti viri praesidio orbati Poeni terga vertunt, et Hannon vivus
+capitur; 68-77.
+
+Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam
+cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri laetatur; 78-93.
+
+Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit caedes; 94-106.
+
+Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi
+vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte
+Tartessum revertitur; 107-114.
+
+In Poenorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc
+omine fausto flammae capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque
+fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione
+congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167.
+
+Quo foedere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et
+praemoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyae regum
+gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem,
+opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat;
+168-179.
+
+Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius,
+terrae adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum
+populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam
+pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188.
+
+Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium
+dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221.
+
+Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu
+senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228.
+
+Postero die orta luce adit Syphacem, et foedus cum eo facit; 229-261.
+
+Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quae interitum regni
+et captivitatem ei portendunt; 262-274.
+
+Juncto foedere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo
+Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen
+ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284.
+
+Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania
+caesorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos praemiis
+propositis invitat; 284-311.
+
+Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius
+Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur;
+312-456.
+
+Cursu certant Tartessus, Hesperus, Baeticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et
+Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526.
+
+Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri
+tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his
+gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt;
+527-556.
+
+Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis
+ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574.
+
+Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Laelio, hastas conjiciunt,
+sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terrae infixa, subito
+frondescit et in quercum mutatur; 575-591.
+
+Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi
+consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut
+Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602.
+
+Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus
+Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya
+geratur; 603-644.
+
+Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in
+Africam trajiciat; 645-700.
+
+
+  Bruttia moerentem casus patriaeque suosque
+  Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus
+  In tempus posita ad renovandum bella coquebat:
+  Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis,
+  Amisso taurus regno gregis, avia clauso                            5
+  Molitur saltu certamina, jamque feroci
+  Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu
+  Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit
+  Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto
+  Prospectans scopulo pastor nova bella parantem.                   10
+  Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti
+  Adjumenta forent, prava obtrectante suorum
+  Invidia revocare animos, ac stare negata
+  Cogebatur ope, et senio torpescere rerum.
+  Parta tamen formido manu, et tot caedibus olim                    15
+  Quaesitus terror, velut inviolabile telis
+  Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis,
+  Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum
+  Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua
+  Agmina, barbarico tot discordantia ritu                           20
+  Corda virum mansere gradu, rebusque retusis
+  Fidas ductoris tenuit reverentia mentes.
+    Nec vero Ausonia tantum se laetus agebat
+  Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera
+  Auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis.                       25
+  Jam Mago, exutus castris, agitante pavore
+  In Libyam propero tramisit caerula velo.
+    Ecce aliud decus, haud uno contenta favore,
+  Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon
+  Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris                     30
+  Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos.
+  Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat,
+  Si non Scipiadae concurreret: omnia ductor
+  Magna adeo Ausonius majori mole premebat:
+  Ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben                      35
+  Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus,
+  Ut pater Oceanus Neptunia caerula vincit.
+  Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo
+  Fundere non aequam trepidanti coeperat umbram)
+  Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu                       40
+  Caeduntur passim coepti munimina valli
+  Inperfecta: supercontexere herbida lapsos
+  Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem.
+    Vix uni mens digna viro, novisse minores
+  Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famae.                 45
+  Cantaber ingenio membrorum et mole timeri
+  Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis
+  More securigera miscebat praelia dextra.
+  Et, quamquam fundi se circum pulsa videret
+  Agmina, deleta gentilis pube catervae,                            50
+  Caesorum inplebat solus loca: seu foret hostis
+  Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis
+  Adversae; seu laeva acies in bella vocaret,
+  Obliquo telum reflexum Marte rotabat.
+  At, quum pone ferox aversi in terga veniret                       55
+  Victor, nil trepidans retro jactare bipennem
+  Callebat, nulla belli non parte timendus.
+  Huic ducis invicti germanus turbine vasto
+  Scipio contorquens hastam, cudone comantes
+  Disjecit crines; namque altius acta cucurrit                      60
+  Cuspis, et elata procul est ejecta securi.
+    At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira,
+  Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem
+  Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras
+  Pondere belligero pulsati tegminis umbo.                          65
+  Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu
+  Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo.
+  Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors
+  Avertit fuga confestim dispersa per agros.
+  Nec pugnae species, sed poenae tristis imago                      70
+  Illa erat, hinc tantum caedentum, atque inde ruentum.
+  Per medios Hannon, palmas post terga revinctus,
+  Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia caeli
+  Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat.
+  Cui rector Latius: "Tanta, en, qui regna reposcant,               75
+  Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini!
+  Servitio si tam faciles, cur bella refertis?"
+    Haec inter celerare gradum, conjungat ut arma,
+  Hasdrubalem ignarum cladis praenuntius adfert
+  Explorator eques: raptat dux obvia signa.                         80
+  At, postquam optatam laetus contingere pugnam
+  Vidit, et ad letum magno venientia cursu
+  Agmina, suspiciens caelum, "Nihil amplius, inquit,
+  Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma
+  Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis                  85
+  Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes
+  Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli,
+  Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me
+  Praescia mens fallit, vestro jam nomine caedes.
+  Nam quis erit tandem campis telluris Hiberae                      90
+  Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe
+  Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum
+  Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?"
+    Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor
+  Increpuit; tonuere feris clamoribus astra.                        95
+  Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti,
+  Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster,
+  Quum mergunt plenas tumefacta sub aequora classes;
+  Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes,
+  Torret anhelantem saevis ardoribus orbem;                        100
+  Tantum acies hominumque ferox discordia ferro
+  Demetit: haud ullus terrarum aequarit hiatus
+  Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra
+  Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum.
+  Jam campi vallesque madent, hebetataque tela.                    105
+  Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi.
+  Stat tamen una loco perfossis debilis armis,
+  Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam.
+  Nec finem daret ille dies animosaque virtus,
+  Ni perlapsa viro loricae tegmine arundo,                         110
+  Et parco summum violasset vulnere corpus,
+  Suasissetque fugam: rapido certamina linquit
+  In latebras evectus equo, noctisque per umbram
+  Ad Tartessiacos tendit per litora portus.
+    Proximus in pugna ductori Marte manuque                        115
+  Regnator Nomadum fuerat; mox foedere longo
+  Cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum.
+  Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra,
+  Carpenti somnos subitus rutilante coruscum
+  Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est               120
+  Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte.
+  Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum
+  Festinant gelidis restinguere fontibus ignes.
+  At grandaeva, Deum praenoscens omina, mater,
+  "Sic sit, Caelicolae; portentaque vestra secundi                 125
+  Condite, ait; duret capiti per secula lumen.
+  Ne vero, ne, nate, Deum tam laeta pavesce
+  Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas.
+  Hic tibi Dardaniae promittit foedera gentis,
+  Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis,                    130
+  Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis."
+  Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant
+  Monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores,
+  Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis.
+    Aurora obscuri tergebat nubila caeli,                          135
+  Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum:
+  Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra.
+  Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno
+  Adcepit Latius vultu, rex talibus infit:
+  "Caelestum monita et sacrae responsa parentis,                   140
+  Disque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus
+  Avulsum Tyriis huc me duxere volentem.
+  Si tibi non segnes tua contra fulmina saepe
+  Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis,
+  Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit                      145
+  Incertae mentis levitas, et mobile pectus;
+  Aut spes et laeti sectamur praemia Martis.
+  Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem.
+  Tu, quando Herculeis finisti praelia metis,
+  Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem.                       150
+  Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro
+  Possedit regna, et scalas ad moenia Romae
+  Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus."
+    Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram
+  Amplexus, "Si pulchra tibi Mavorte videtur,                      155
+  Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues
+  Ex animo socios; magna hinc te praemia clarae
+  Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis,
+  Quam gratae studio vincetur Scipio mentis.
+  Cetera quae in Libyam portari incendia suades,                   160
+  Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum
+  Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat."
+  Hinc juveni dona insignem velamine picto
+  Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse
+  Dejecto victor Magone animique probarat,                         165
+  Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras
+  Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem.
+  Exin, firmato sociali foedere regis,
+  Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces.
+    Massylis regnator erat ditissimus oris,                        170
+  Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant
+  Innumerae gentes, extremaque litore Tethys.
+  Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror
+  Bellorum, nec non Marti delecta juventus.
+  Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro,              175
+  Gaetulisve magis fucaret vellus ahenis.
+  Has adjungere opes avidus, reputansque laborem,
+  Si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum
+  Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit.
+  Verum ubi perventum, et portus tenuere carinae,                  180
+  Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe,
+  Hasdrubal adflictis aderat nova foedera quaerens
+  Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat.
+    Audito, pariter populorum in regna duorum
+  Advenisse duces, qui tota mole laborent,                         185
+  Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi,
+  Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne
+  Imperat, et tanto regni se tollit honore.
+  Tum laetos volvens oculos adversa per ora,
+  Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro:              190
+    "Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena
+  Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor
+  Laetus Scipiadae: revocat tua forma parentem.
+  Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades
+  Quum studio pelagi et spectandis aestibus undae                  195
+  Venissem, magnos vicina ad flumina Baetis
+  Ductores miro quondam me cernere amore.
+  Tum mihi dona viri praeda delecta tulere,
+  Arma simul, regnoque meo tum cognita primum
+  Cornipedum frena, atque arcus, quis cedere nostra                200
+  Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros
+  Militiae, qui dispersas sine lege catervas
+  Vestro formarent ritu ad certamina Martis.
+  Ast ego, quum nostra (in nostris quae copia regnis)
+  Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis,                      205
+  Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque,
+  Quos cohibebat ebur vaginae sectilis, enses.
+  Quare, age, laetus habe nostros intrare penates,
+  Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas
+  Ductorem, facili, quae dicam, percipe mente.                     210
+  Et vos, qui Tyriae regitis Carthaginis arces,
+  Hasdrubal, huc aures, huc, quaeso, advertite sensus.
+    "Quanta per Ausonios populos torrentibus armis
+  Tempestas ruat, et Latio suprema minetur,
+  Utque bibant Tyrium bis quinos saeva per annos                   215
+  Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem,
+  Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem
+  Considunt bella, et deponitis arma volentes?
+  Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento.
+  Haud deformis erit vobis ad foedera versis                       220
+  Pacator mediusque Syphax." Subjungere plura
+  Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus
+  Scipio demonstrat; vanique absistere coepti
+  Spe jubet, et Patres docet haec expendere solos.
+  Suadendi modus hic: quodque est de parte diei                    225
+  Exacti super, ad mensas et pocula vertunt.
+  Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno,
+  Et dura in noctem curarum vincula solvunt.
+    Jamque novum terris pariebat limine primo
+  Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant                      230
+  Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem,
+  Sed prorupturis rutilabant aequora flammis:
+  Exigit e stratis corpus, vultuque sereno
+  Scipio contendit Massyli ad limina regis.
+  Illi mos patrius fetus nutrire leonum,                           235
+  Et catulis rabiem atque iras expellere alendo.
+  Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque,
+  Et fera tractabat ludentum interritus ora.
+  Dardanium postquam ductorem adcepit adesse,
+  Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti                     240
+  Gestat laeva decus: cinguntur tempora vitta
+  Albente, ac lateri de more adstringitur ensis.
+  Hinc in tecta vocat, secretisque aedibus hospes
+  Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt.
+    Tum prior his infit terrae pacator Hiberae:                    245
+  "Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire
+  Ad tua regna fuit properantem et maxima cura,
+  O sceptri venerande Syphax; nec me aequore saevus
+  Tardavit medio pontus: non ardua regnis
+  Quaesumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis                    250
+  Unanimum pectus, sociusque adcede secundis.
+  Non tibi Massylae gentes, extentaque tellus
+  Syrtibus, et latis proavita potentia campis
+  Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus
+  Certa juncta fide, et populi Laurentis honores.                  255
+  Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli
+  Aequus Caelicolum, qui Dardana laeserit arma."
+    Audivit laeto Massylus et adnuit ore,
+  Complexusque virum, "Firmemus prospera, dixit,
+  Omina, nec votis Superi concordibus absint,                      260
+  Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus."
+  Et simul exstructis cespes subrexerat aris;
+  Victimaque admotae stabat subjecta bipenni;
+  Quum subito abruptis fugiens altaria taurus
+  Exsiluit vinclis, mugituque excita late                          265
+  Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco
+  Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula;
+  Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo
+  Delapsa adtactu, nudavit tempora regis.
+  Talia Caelicolae casuro tristia regno                            270
+  Signa dabant, saevique aderant gravia omina fati.
+  Hinc fractum bello regem solioque revulsum,
+  Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis,
+  Qui tunc orabat socialia foedera supplex.
+  His actis repetit portum, puppesque secundo                      275
+  Dat vento, et notis reddit se Scipio terris.
+    Concurrere avidae gentes, variosque subacta,
+  Pyrene misit populos: mens omnibus una.
+  Concordes regem adpellant, regemque salutant.
+  Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem.                    280
+  Sed, postquam miti rejecit munera vultu,
+  Ausonio non digna viro, patriosque vicissim
+  Edocuit ritus, et Romam nomina regum
+  Monstravit nescire pati, tum versus in unam,
+  Quae restat, curam, nullo super hoste relicto,                   285
+  Et Latios simul, et vulgum Baetisque Tagique
+  Convocat, ac medio in coetu sic deinde profatur:
+    "Quando ita Caelicolum nobis propensa voluntas
+  Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe,
+  Aut his occideret campis, aut, axe relicto                       290
+  Hesperio, patrias exsul lustraret arenas:
+  Jam vestra tumulos terra celebrare meorum
+  Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris.
+  Mente favete pari, atque aures advertite vestras.
+  Septima quum solis renovabitur orbita caelo,                     295
+  Quique armis ferroque valent, quique arte regendi
+  Quadrijugos pollent currus, quis vincere planta
+  Spes est, et studium jaculis inpellere ventos,
+  Adsint, et pulchrae certent de laude coronae.
+  Praemia digna dabo, e Tyria spolia incluta praeda;               300
+  Nec quisquam nostri discedet muneris expers."
+  Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat.
+    Jamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat
+  Innumero campus, similatasque ordine justo
+  Exsequias rector lacrimis ducebat obortis.                       305
+  Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles
+  Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt.
+  Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo
+  Pocula, odoriferis adspergit floribus aras.
+  Tum manes vocat excitos, laudesque virorum                       310
+  Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum.
+  Inde refert sese circo, et certamina prima
+  Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum.
+  Fluctuat aequoreo fremitu rabieque faventum,
+  Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus,                      315
+  Atque fores oculis et limina servat equorum.
+    Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo,
+  Et toto prima emicuit vix ungula cornu,
+  Tollitur in caelum furiali turbine clamor:
+  Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur                  320
+  Quisque suos currus, magnaque volantibus idem
+  Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus
+  Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor.
+  Instant praecipites, et equos clamore gubernant.
+  Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras                       325
+  Erigitur globus, atque operit caligine densa
+  Cornipedumque vias, aurigarumque labores.
+  Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri.
+  Hos patriae favor, hos adcendit nobile nomen
+  Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget,                  330
+  Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus
+  Quos juvet, et longo sonipes spectatus in aevo.
+    Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu
+  Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat
+  Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit.                335
+  Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam
+  Majorem credunt praecepto limite partem.
+  At, quis interior cura, et prudentia circi
+  Altior, effusas primo certamine vires
+  Damnare, et cassis longe increpitare querelis                    340
+  Indispensato lassantem corpora nisu:
+  "Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat)
+  Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas."
+  Heu surdas aures! fertur securus equorum,
+  Nec meminit, quantum campi decurrere restet.                     345
+    Proximus, a primo distans, quantum aequore currus
+  Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat
+  Astur Panchates, patrium frons alba nitebat
+  Insigne, et patrio pes omnis concolor albo:
+  Ingentes animi, membra haud procera, decusque                    350
+  Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas
+  Concitus, atque ibat campo indignatus habenas.
+  Crescere sublimem, atque augeri membra putares.
+  Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus.
+    Tertius aequata currebat fronte Peloro                         355
+  Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret
+  Adplausae blandos sonitus, clausumque cruento
+  Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum.
+  At, docilis freni et melior parere, Pelorus
+  Non unquam effusum sinuabat devius axem;                         360
+  Sed laevo interior stringebat tramite metam.
+  Insignis multa cervice, et plurimus idem
+  Ludentis per colla jubae; (mirabile dictu!)
+  Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis
+  Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe.                       365
+  Nobilis hunc Durius stimulabat in aequore currum:
+  Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro.
+  Ipsum Aetola, vago Diomedi condita, Tyde
+  Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum
+  Tradebant, quos Aeneae Simoentis ad undas                        370
+  Victor Tydides magnis abduxerat ausis.
+  Jamque, fere medium evecti certamine campum,
+  In spatia addebant; nisusque adprendere primos
+  Panchates animosus equos, super altior ire,
+  Et praecedentem jam jamque adscendere currum                     375
+  Pone videbatur, curvatisque ungula prima
+  Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem.
+    At postremus Atlas; sed non et segnior ibat
+  Postremo Durio: pacis de more putares
+  Aequata fronte et concordi currere freno.                        380
+  Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus
+  Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire
+  Praecipitem currum, et fumantes verbere cogi
+  Adsiduo violenter equos, ceu monte procella
+  Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente                 385
+  Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens,
+  Concitat ardentem, quod ferret lora secundus,
+  Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas:
+  "Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam
+  Erepto? consurge, vola, perlabere campum                         390
+  Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo
+  Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti,
+  Quem ferat ad metas, jam spiritus." Haec ubi dicta,
+  Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo
+  Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos                 395
+  Aut aequare gradus, Cyrnum post terga relinquit.
+  Confremit et caelum, et percussus vocibus altis
+  Spectantum circus: fertur sublime per auras
+  Altius adtollens cervicem victor ovantem
+  Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales.                  400
+    At postremus Atlas, Durius postremus in orbem
+  Exercent artes, laevos nunc adpetit ille
+  Conatus, nunc ille premit, certatque subire
+  Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant;
+  Donec, confisus primaevae flore juventae,                        405
+  Obliquum Durius conversis pronus habenis
+  Obposuit currum, atque eversum propulit axem
+  Atlantis senio invalidi, sed justa querentis:
+  "Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos?
+  Et nobis et equis letum commune laboras."                        410
+  Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe
+  Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo
+  Discordes sternuntur equi: quatit aequore aperto
+  Lora suis victor, mediaque Pelorus arena
+  Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit.                       415
+  Nec longum Cyrni defessos prendere currus.
+  Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum
+  Discentem, rapido praetervolat incitus axe:
+  Inpellit currum clamor vocesque faventum.
+  Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi              420
+  Ora superposuit sonipes, flatusque vapore
+  Terga premi, et spumis auriga calescere sentit.
+  Incubuit campo Durius, misitque citatos
+  Verbere quadrupedes, nec frustra: aequare videtur,
+  Aut etiam aequavit juga praecedentia dexter.                     425
+    Adtonitus tum spe tanta, "Genitore, Pelore.
+  Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus.
+  Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen,
+  Quantum divini praecellat seminis ortus.
+  Victor dona dabis, statuesque altaria patri."                    430
+  Et, ni successu nimio laetoque pavore
+  Proditus elapso foret inter verba flagello,
+  Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras.
+  Tum vero infelix, veluti delapsa corona
+  Victoris capiti foret, in se versus ab ira,                      435
+  Auratam medio discindit pectore vestem,
+  Ac lacrimae simul et questus ad sidera fusi:
+  Nec jam subducto parebat verbere currus.
+  Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora.
+    Interea metis, certus jam laudis, agebat                       440
+  Sese Panchates, et praemia prima petebat
+  Arduus; effusas lenis per colla, per armos
+  Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi
+  Adtollens gressus, magno clamore triumphat.
+    Par donum solido argento caelata bipennis                      445
+  Omnibus, at vario distantia cetera honore.
+  Primus equum volucrem, Massyli munera regis
+  Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus
+  E Tyria, quae multa jacet, duo pocula, praeda,
+  Aurifero perfusa Tago: villosa leonis                            450
+  Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis
+  Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta,
+  Quamvis perfracto senior subsederat axe,
+  Adcitum donat ductor, miseratus et aevum
+  Et sortem casus: famulus florente juventa                        455
+  Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri.
+    His actis ductor laeta ad certamina plantae
+  Invitat, positisque adcendit pectora donis:
+  "Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas
+  Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus,               460
+  Adcipiet; caeso pater hunc detraxit Hyempsae.
+  Tertius extremam tauro solabere palmam.
+  Cetera contenti discedent turba duobus
+  Quisque ferox jaculis, quae dat gentile metallum."
+    Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora                      465
+  Ostendere simul vulgi clamore secundo.
+  Hos Tyriae misere domo patria incluta Gades.
+  Mox subit, adspersus prima lanugine malas,
+  Baeticus: hoc dederat puero cognomen ab amne
+  Corduba; et haud parvo certamina laeta fovebat.                  470
+  Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali
+  Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem
+  Eurytus: excelso nutritum colle crearat
+  Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes.
+  Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdae,                  475
+  Et Theron potator aquae, sub nomine Lethes
+  Quae fluit, inmemori perstringens gurgite ripas.
+    Qui postquam adrecti plantis et pectora proni,
+  Pulsantesque aestu laudum exsultantia corda,
+  Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras                       480
+  Ocius effusis nervo exturbante sagittis.
+  Diversa et studia et clamor, pendentque faventes
+  Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli
+  Nomine quemque cient: grex inclutus aequore fertur,
+  Nullaque tramissa vestigia signat arena.                         485
+  Omnes primaevi, flaventiaque ora decori,
+  Omnes ire leves, atque omnes vincere digni.
+    Extulit, incumbens medio jam limite, gressum
+  Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat
+  Praecedens spatiis. Instat non segnius acer                      490
+  Hesperos, ac prima stringit vestigia planta
+  Progressae calcis: satis est huic esse priori;
+  Huic sperare sat est, fieri se posse priorem.
+  Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore
+  Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem.                  495
+  Ecce, levi nisu postremoque agmine currens,
+  Postquam sat visus sibi concepisse vigoris,
+  Celsus inexhaustas effundit turbine vires
+  Non exspectato, subitusque erumpit, et auras
+  Praevehitur Theron: credas Cyllenida plantam                     500
+  Aethereo nexis cursu talaribus ire.
+  Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit:
+  Et modo postremus, nunc ordine tertia palma,
+  Hesperon infestat sua per vestigia pressum.
+  Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronae                  505
+  Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis.
+    Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent
+  Inceptos cursus, nequidquam vana laborans,
+  Tartessos fratrem medio Therone premebat.
+  Nec patiens ultra tollit sese aequore Theron                     510
+  Igneus, et plenum praetervolat Hesperon irae.
+  Unus erat super, et metae propioribus aegros
+  Urebat finis stimulis: quascumque reliquit
+  Hinc labor, hinc penetrans pavor in praecordia vires,
+  Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque                    515
+  Advocat: aequantur cursus; pariterque ruebant.
+  Et forsan gemina meruissent praemia palma,
+  Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus
+  Theronis, fusam late per lactea colla
+  Hesperos ingenti tenuisset saevus ab ira,                        520
+  Traxissetque comam: tardato laetus ovansque
+  Eurytus evadit juvene, atque ad praemia victor
+  Emicat, et galeae fert donum insigne coruscae.
+  Cetera promisso donata est munere pubes,
+  Intonsasque comas viridi redimita corona                         525
+  Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro.
+    Hinc graviora virum certamina, comminus ensis
+  Destrictus, bellique feri simulacra cientur.
+  Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitae,
+  Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem,                     530
+  Hi crevere pares ferro; spectacula digna
+  Martigena vulgo, suetique laboris imago.
+  Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum?
+  Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo
+  Innumero fratres, cavea damnante furorem,                        535
+  Pro sceptro armatis inierunt praelia dextris.
+  Is genti mos dirus erat; patriumque petebant
+  Orbati solium lucis discrimine fratres.
+    Concurrere animis, quantis confligere par est,
+  Quos regni furor exagitat; multoque cruore                       540
+  Exsatiata simul portantes corda sub umbras
+  Obcubuere: pari nisu per pectora adactus
+  Intima descendit mucro; superaddita saevis
+  Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens,
+  Dirus in invitas effugit spiritus auras.                         545
+  Nec manes pacem passi; nam corpora junctus
+  Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis
+  Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt.
+    Cetera distincto donata est munere turba,
+  Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos,                       550
+  Inpressis dociles terram proscindere aratris:
+  Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum
+  Venatu juvenes, quos dat Maurusia praeda.
+  Nec non argenti, nec non insignia vestis
+  Captivae pretia, et sonipes, et crista nitenti                   555
+  Insurgens cono, spolia exuviaeque Libyssae.
+    Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi
+  Postrema, et metae certarunt vincere finem
+  Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli,
+  Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis,                      560
+  Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto,
+  Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi
+  Praerapida potuere fuga, venator Aconteus,
+  Indibilisque, diu laetus bellare Latinis,
+  Jam socius, volucresque vagas deprendere nube                    565
+  Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes.
+  Laus Burri prima, infixit qui spicula metae:
+  Est donum serva, albentes invertere lanas
+  Murice Gaetulo docta. At, quem proxima honorant
+  Praemia, vicinam metae qui propulit hastam,                      570
+  Adcepto laetus puero discessit Ilerdes,
+  Cui ludus, nullam cursu non tollere damam.
+  Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus
+  Nec timidos agitare canes latratibus aprum.
+    Quos postquam clamor plaususque probavit honores,              575
+  Germanus ducis atque effulgens Laelius ostro
+  Nomina magna vocant laeti manesque jacentum,
+  Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat
+  Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis.
+  Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu,                        580
+  Ductor, ut aequavit meritis pia pectora donis,
+  Et frater thoraca tulit multiplicis auri,
+  Laelius Asturica rapidos de gente jugales,
+  Contorquet magnis victricem viribus hastam
+  Consurgens, umbrisque dari testatur honorem.                     585
+  Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo
+  Substitit ante oculos, et terrae infixa cohaesit.
+  Tum subitae frondes, celsoque cacumine rami,
+  Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram.
+  Ad majora jubent praesagi tendere vates;                         590
+  Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis.
+    Quo super augurio, pulsis de litore cunctis
+  Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque
+  Ausoniam repetit, fama ducente triumphum.
+  Nec Latium curis ardet flagrantius ullis,                        595
+  Quam juveni Libyam et summos permittere fasces.
+  Sed frigens animis, nec bello prospera turba
+  Ancipiti senior temeraria coepta vetabant,
+  Magnosque horrebant cauta formidine casus.
+    Ergo, ubi delato consul sublimis honore                        600
+  Ad Patres consulta refert, deturque potestas,
+  Orat, delendae Carthaginis, altius orsus
+  Hoc grandaeva modo Fabius pater ora resolvit:
+  "Haud equidem metuisse queam, satiatus et aevi
+  Et decoris, cui tam superest et gloria et aetas,                 605
+  Ne credat nos invidiae certamine consul
+  Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen
+  Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude
+  Facta nova; verum et patriae, dum vita manebit,
+  Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo.                 610
+  Bella nova in Libyae moliris ducere terras?
+  Hostis enim deest Ausoniae; nec vincere nobis
+  Est satis Hannibalem: petitur quae gloria major
+  Litore Elissaeo? stimuli si laudis agunt nos,
+  Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis                   615
+  Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus
+  Ductoris saevi, vult tandem, haurire cruorem.
+  Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est
+  Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes
+  Deseris, ac septem denudas proditor arces.                       620
+    "An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas,
+  Non dira illa lues notis jam moenibus urbis
+  Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis
+  Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas
+  Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli                       625
+  Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta
+  Fulvius, aequoreis Libyae revocabimus oris?
+  Vince domi, et trinis moerentem funera lustris
+  Ausoniam purga bello: tum tende remotos
+  In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos                    630
+  Molire; angustae prohibent nunc talia coepta
+  Res Italae: pater ille tuus, qui nomina vestrae
+  Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi
+  Tenderet ad ripas, revocato milite primus
+  Descendenti avide superatis Alpibus ultro                        635
+  Obposuit sese Hannibali: tu consul abire
+  A victore paras hoste, atque avellere nobis
+  Scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit
+  Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur,
+  Capta damnabis consulta inprovida Roma.                          640
+  Sed fac turbatum convertere signa, tuaeque
+  Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem,
+  Cujus tu vallum vidisti e moenibus urbis."
+  Haec Fabius: seniorque manus paria ore fremebant.
+    Tum contra consul: "Caesis ductoribus olim                     645
+  Magnanimis leto gemino, quum tota subisset
+  Sidonium possessa jugum Tartessia tellus,
+  Non Fabio, non, quis eadem est sententia cordi,
+  Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis
+  Excepi nubem belli, solusque ruenti                              650
+  Objeci caelo caput, atque in me omnia verti.
+  Tum grandaeva manus, puero male credita bella,
+  Atque idem hic vates temeraria coepta canebat.
+  Dis grates laudemque fero, sub numine quorum
+  Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis aetas,                 655
+  Inbellesque anni, necdum maturus ad arma
+  Scipio, restituit terras inlaesus Hiberas
+  Trojugenis: pepulit Poenos, solisque secutus
+  Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe
+  Hesperio nomen Libyae, nec rettulit urbi                         660
+  Signa prius, quam fumantes circa aequora vidit
+  Romano Phoebum solventem litore currus.
+  Adscivit reges idem: nunc ultimus actis
+  Restat Carthago nostris labor: hoc sator aevi
+  Jupiter aeterni monet. Hannibali ecce senectus                   665
+  Intremit, aut aegros simulat mentita timores,
+  Ne finem longis tandem peperisse ruinis
+  Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis
+  Experta, et robur florentibus auximus annis.
+    "Ne vero fabricate moras; sed currere sortem                   670
+  Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum
+  Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto
+  Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo
+  Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon,
+  Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent,                675
+  Si segnes clauso traheremus praelia vallo.
+  Sidoniusne puer, vix pubescente juventa,
+  Laurentes potuit populos et Troia adire
+  Moenia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim?
+  Et potuit Latium longo depascere bello?                          680
+  Nos Libyae terris tramittere signa pigebit?
+  Et Tyrias agitare domos? Secura pericli
+  Litora lata patent, et opima pace quieta
+  Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri
+  Adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum                       685
+  Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma.
+    "Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra
+  In Latio fecere senem, cui tertia large
+  Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem,
+  Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem               690
+  Avertam patriae sedes: an Roma videbit
+  Turpia Agenoreae muris vestigia dextrae?
+  Carthago inmunis nostros secura labores
+  Audiet interea, et portis bellabit apertis?
+  Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis                   695
+  Ariete Sidonio turres, si templa suorum
+  Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis."
+    Talibus adcensi Patres, fatoque vocante,
+  Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati
+  Ut foret Ausoniae, tramittere bella dederunt.                    700
+
+
+
+
+LIBER DECIMUS SEPTIMUS.
+
+
+ARGUMENTUM.
+
+Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem
+pelli Italia vincique posse, si mater Idaea a Pessinunte Romam
+transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum,
+Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romae esset:
+missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres
+judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire
+jussus obviam Deae, eam adcipit de nave, quae deinde inter cymbalorum
+tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim
+trahitur; 1-22.
+
+Eadem mox in vado fluminis haeret; at Claudia Quinta propalam precata,
+ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata,
+sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45.
+
+Tum laeta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet,
+et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque
+viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58.
+
+Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium
+Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Poenos, literas dat, quibus
+etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo
+Romano initae societatis fallat; 59-82.
+
+Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta
+noctu incendit; 83-91.
+
+Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix
+e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108.
+
+Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam
+juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in
+Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur;
+109-145.
+
+Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Poenorumque iterum fugam
+capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem
+propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant;
+146-157.
+
+Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriae periculo
+certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium
+inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia
+adjutus esset: 158-200.
+
+Terram tamen hostilem, etsi invitus moestusque, relinquit, nec Romani
+duces discessum ejus remorantur; 201-217.
+
+Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiae aufertur, illuc
+redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235.
+
+Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua saeviente
+tristem lamentatur sortem suam; 236-282.
+
+Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal
+classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit;
+283-291.
+
+Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua
+ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot
+exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem
+alicujus pugnae memoria militem venit, refert; 292-337.
+
+Romani contra milites morae inpatientes signum praelii committendi
+poscunt; 338-340.
+
+Magna haec rerum molimina procul e nubibus moesto vultu lustrat Juno,
+quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Poenos adjuvare desinat,
+neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum
+sit, inferat moram; 341-356.
+
+Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare
+et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut
+neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui
+patiatur; 357-369.
+
+His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem
+praesenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille
+nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur;
+370-384.
+
+Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum
+certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe
+clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora
+aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405.
+
+Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer
+juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in
+turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431.
+
+Laelius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem
+sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443.
+
+Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, caesisque Herio ac Pleminio
+fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478.
+
+Alia campi parte Scipio Poenos, usu militiae famaque rerum gestarum
+Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis;
+479-508.
+
+Mox ipsum quaerit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat;
+509-521.
+
+Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa
+Scipionis imagine; 522-533.
+
+Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec
+procul a praelio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547.
+
+Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit
+campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito
+conlabitur; 548-557.
+
+Tum Poenus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere
+in animum inducit; 558-566.
+
+Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se
+erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a
+campo removet; 567-580.
+
+Interea Poeni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie
+excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum
+late fuga sparguntur; 581-596.
+
+Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis
+pugnae stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604.
+
+Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem
+sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quaerit;
+605-617.
+
+Ita praelio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio
+Romam profectus non modo primus imperator nomine devictae a se gentis
+ac terrae nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem
+invehitur; 618-628.
+
+Currum ejus praecedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et
+tabulae victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in
+ferculis praeferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar,
+insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut
+Camillus, laudibus in caelum tollitur; 629-654.
+
+
+  Hostis ut Ausoniis discederet advena terris,
+  Fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae,
+  Caelicolum Phrygia genetricem sede petitam
+  Laomedonteae sacrandam moenibus urbis:
+  Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni                      5
+  Concilio Patrum, praesentis degeret aevi
+  Optimus: heu nomen melius majusque triumphis!
+  Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe
+  Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu,
+  Obvius adcitis properabat Scipio sacris,                          10
+  Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella
+  Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum.
+  Isque ubi longinquo venientia numina ponto
+  Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora
+  Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim,                       15
+  Femineae tum deinde manus subiere, per amnem
+  Quae traherent celsam religatis funibus alnum.
+    Circum arguta cavis tinnitibus aera, simulque
+  Certabant rauco resonantia tympana pulsu;
+  Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte                       20
+  Casta colunt; qui Dictaeo bacchantur in antro;
+  Quique Idaea juga et lucos novere silentes.
+  Hos inter fremitus ac laeto vota tumultu,
+  Substitit adductis renuens procedere vinclis
+  Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis haesit.                   25
+  Tum puppe e media magno clamore sacerdos,
+  "Parcite pollutis contingere vincula palmis,
+  Et procul hinc, moneo, procul hinc, quaecumque profanae,
+  Ferte gradus, nec vos casto miscete labori;
+  Dum satis est monuisse Deae: quod si qua pudica                   30
+  Mente valet, si qua inlaesi sibi corporis adstat
+  Conscia, vel sola subeat pia munera dextra."
+    Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen,
+  Claudia, non aequa populi mala credita fama,
+  In puppim versis palmisque oculisque profatur:                    35
+  "Caelicolum genitrix, numen, quod numina nobis
+  Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque,
+  Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant,
+  Si nostrum nullo violatum est crimine corpus,
+  Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina."                 40
+  Tum secura capit funem; fremitusque leonum
+  Audiri visus subito, et graviora per auras
+  Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divae.
+  Fertur prona ratis (ventos inpellere credas),
+  Contraque adversas ducentem praevenit undas.                      45
+  Extemplo major cunctis spes pectora mulcet,
+  Finem armis tandem, finemque venire periclis.
+    Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra
+  Abscondit late propulsis puppibus aequor,
+  Cui numen pelagi placaverat hostia taurus,                        50
+  Jactaque caeruleis innabant fluctibus exta.
+  Tunc a sede Deum purumque per aethera lapsae
+  Armigerae Jovis ante oculos coepere volucres
+  Aequoreas monstrare vias, ac ducere classem.
+  Augurium clangor laetum dabat: inde, secuti                       55
+  Tantum progressos liquida sub nube volatus,
+  Quantum non frustra speculantum lumina servant,
+  Litora Agenoreae tenuerunt perfida terrae.
+    Nec segnis, tanta in semet veniente procella,
+  Africa terribilem magno sub nomine molem                          60
+  Regis opes contra et Massyla paraverat arma:
+  Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus
+  Terror erat: campos pariter vallesque refusas
+  Litoraque inplerat, nullo decorare tapete
+  Cornipedem Nomas adsuetus, densaeque per auras                    65
+  Condebant jaculis stridentibus aethera nubes.
+  Inmemor is dextraeque datae junctique per aras
+  Foederis, et mensas testes, atque hospita jura,
+  Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore,
+  Ruperat, atque toros regni mercede pararat.                       70
+  Virgo erat eximia specie claroque parente,
+  Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis,
+  Ceu face subcensus prima taedaque jugali,
+  Vertit opes gener ad Poenos, Latiaeque soluto
+  Foedere amicitiae, dotalia transtulit arma.                       75
+    Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem
+  Ductori monuisse fuit, missique minantur,
+  Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet:
+  Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenaeos
+  Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe,                      80
+  Si renuat, blando nimium facilique marito
+  Statura obsequia et thalami flagrantis amores.
+    Sic Latius permixta minis, at cassa movebat
+  Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures.
+  Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses                     85
+  Advocat, et, castas polluti foederis aras
+  Testatus, varia Martem movet inpiger arte.
+    Castra, levi calamo cannaque intecta palustri,
+  Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor,
+  Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris,                     90
+  Ac tacita spargit celata incendia nocte.
+  Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem
+  Coeperunt ignes, et se per pinguia magno
+  Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras,
+  Et frenos volucri propellunt lumine flammae.                      95
+  It totis inimica lues cum turbine castris,
+  Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo
+  Arida, et ex omni manant incendia tecto.
+  Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis
+  Excitis somno, multorumque ora vocantum                          100
+  Auxilium invadunt flammae: fluit undique victor
+  Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque
+  Conripit: exundat pestis, semiustaque castra
+  Ardenti volitant per nubila summa favilla.
+    Ipsius ingenti regis tentoria saltu                            105
+  Lugubre increpitans late circumvolat ardor;
+  Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles
+  E somno ac stratis rapuisset multa precantem.
+  Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires
+  Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno                        110
+  Lenierat pubes infaustae vulnera noctis,
+  Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis,
+  Inmanes animos; adflataque barbarus ora
+  Castrorum flammis, et se velamine nullo
+  Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas                     115
+  Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem,
+  Nec claro potuisse die, nec sole tuente,
+  A quoquam vinci: jactarat talia vecors;
+  Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat
+  Atropos; et tumidae properantur stamina linguae.                 120
+    Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis,
+  Qui, silvas ac saxa trahens, per devia praeceps
+  Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat,
+  Ante omnes praevectus equo, trahit agmina voce.
+  Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat                       125
+  Viso rege procul raptis exercitus armis.
+  Ac sibi quisque, "Videsne, videsne, ut in agmine primo
+  Massylus volitet, deposcens praelia, rector?
+  Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras
+  Caelicolum, et casti ductoris foedera rupit.                     130
+  Sit satis hunc castris semel effugisse crematis."
+  Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt.
+  Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem
+  Naribus hasta volans, erexitque ore cruento
+  Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras.                    135
+  Corruit asper equus, confixaque cuspide membra
+  Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti.
+  Invadunt, vanumque fugae, atque adtollere fessos
+  Adnitentem artus, revocato a vulnere telo,
+  Conripiunt: tum vincla viro manicaeque (pudendum)                140
+  Addita, et, exemplum non unquam fidere laetis,
+  Sceptriferas arta palmas vinxere catena.
+    Ducitur ex alto dejectus clumine regni,
+  Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque
+  Litora ad Oceani sub nutu viderat aequor.                        145
+  Prostratis opibus regni Phoenissa metuntur
+  Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum
+  Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis.
+    Stabat Carthago, truncatis undique membris
+  Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem                          150
+  Hannibal absenti retinebat nomine molem.
+  Id reliquum fessos opis auxiliique ciere
+  Rerum extrema jubent: huc confugere paventes,
+  Postquam se Superum desertos numine cernunt.
+  Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina,                    155
+  Qui revocent, patriaeque ferant mandata monentis,
+  Ne lentus nullas videat Carthaginis arces.
+    Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras,
+  Et fera ductoris turbabant somnia mentem.
+  Namque gravis curis carpit dum nocte quietem,                    160
+  Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum
+  Visus erat simul adversos mucronibus in se
+  Destrictis ruere, atque Itala depellere terra:
+  Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis
+  In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat.                     165
+  Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes
+  Quaerebat, terraeque ulnis amplexus utrisque
+  Haerebat Latiae; donec vis saeva profundo
+  Truderet, et rapidis daret absportare procellis.
+    His aegrum visis adeunt, mandata ferentes,                     170
+  Legati, patriaeque extrema pericula pandunt:
+  Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas
+  Regnator tulerit Libyae, letoque negato,
+  Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret
+  Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas,              175
+  Non una concussa fuga: se, triste profatu,
+  Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti
+  Castra, et luceret sceleratis Africa flammis.
+  Praerapidum juvenem minitari, Bruttia servet
+  Litora dum Poenus, detracturum ignibus atris,                    180
+  In quam se referat, patriam, suaque incluta facta.
+  Haec postquam dicta, et casus patuere metusque,
+  Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant.
+    Audivit torvo obtutu defixus, et aegra
+  Expendit tacite cura secum ipse volutans,                        185
+  An tanti Carthago foret: sic deinde profatur:
+  "O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam
+  Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes,
+  Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam,
+  Atque aequasse solo potui, traducere captam                      190
+  Servitum gentem, Latioque inponere leges.
+  Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis
+  Submisso tirone negant recreare maniplos,
+  Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes
+  Hannoni placet, induitur tota Africa flammis:                    195
+  Pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas.
+  Nunc patriae decus, et patriae nunc Hannibal unus
+  Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra.
+  Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque
+  Et patriae muros, et te servabimus, Hannon."                     200
+    Haec ubi detonuit, celsas e litore puppes
+  Propellit, multumque gemens movet aequore classem.
+  Non terga est ausus cedentum invadere quisquam,
+  Non revocare virum: cuncti praestare videntur,
+  Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat                 205
+  Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste
+  Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster
+  Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco
+  Interea voto non auras poscit amicas,
+  Contentus caruisse Noto, pacemque quietam                        210
+  Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum
+  Sidonius visus converterat undique miles;
+  Ductor defixos Itala tellure tenebat
+  Intentus vultus, manantesque ora rigabant
+  Per tacitum lacrimae, et suspiria crebra ciebat.                 215
+  Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates
+  Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras.
+    Ut vero adfusis puppes procedere ventis,
+  Et sensim coepere procul subsidere montes,
+  Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus;             220
+  Haec secum infrendens: "Mentisne ego compos, et hoc nunc
+  Indignus reditu, qui memet finibus unquam
+  Amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis
+  Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae.
+  Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela                     225
+  A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque
+  Detraxi solio? sparsissem incendia montes
+  Per septem bello vacuos, gentique superbae
+  Iliacum exitium et proavorum fata dedissem.
+  Cur porro haec angant? nunc, nunc invadere ferro                 230
+  Quis prohibet, rursumque ad moenia tendere gressus?
+  Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum,
+  Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas.
+  Flectite in Italiam proras, avertite classem.
+  Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma."                         235
+    Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto
+  Prospexit, vertique rates ad litora vidit,
+  Quassans caeruleum genitor caput aequora fundo
+  Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum.
+  Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas                    240
+  Concitat Aeolias, ac nubibus aethera condit.
+  Tum, penitus telo molitus regna tridenti
+  Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu,
+  Ac totum Oceani turbat caput. Aequora surgunt
+  Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum.                 245
+    Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster
+  Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda.
+  Insequitur sublime ferens nigrantibus alis
+  Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer
+  Discordi flatu, et partem rapit aequoris, Eurus.                 250
+  Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare
+  Fulmina, et in classem ruere inplacabile caelum.
+  Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira
+  Ventorum, noctemque freto inposuere tenebrae.
+  Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella                   255
+  Antennae inmugit, stridorque inmite rudentum
+  Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo,
+  Ductoris frangit super ora trementia fluctum.
+  Exclamat, volvens oculos caeloque fretoque:
+    "Felix, o frater, Divisque aequate cadendo,                    260
+  Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis
+  Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere,
+  Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu.
+  At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae
+  Egregiae obcubuere animae, dimittere vitam                       265
+  Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas,
+  Tarpeio Jovis ad manes descendere telo."
+    Talia dum maeret, diversis flatibus acta
+  In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris
+  Aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam.                   270
+  Mox, nigris altae pulsa exundantis arenae
+  Vorticibus, ratis aethereas remeavit ad auras,
+  Et fluctus supra, vento librante, pependit.
+  At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa
+  Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes.                275
+  Increpuere ictu prorae; tum murice acuto
+  Dissiliens sonuit, rupta compage, carina.
+  Hic varia ante oculos facies: natat aequore toto
+  Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes,
+  Florentis Capuae gaza, et seposta triumpho                       280
+  Laurens praeda ducis, tripodes, mensaeque Deorum,
+  Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis.
+    Quum Venus, emoti facie conterrita ponti,
+  Talibus adloquitur regem maris: "Hoc satis irae
+  Interea, genitor: satis ad majora minarum.                       285
+  Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba
+  Hoc Carthago decus, nullo superabile bello
+  Progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni
+  Aeneadas undis totoque eguisse profundo."
+  Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus;                  290
+  Obviaque adversis propellunt agmina castris.
+    Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda
+  Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram
+  Hortatu, decorisque urebat pectora flammis.
+  "Tu mihi Flaminii portas rorantia caesi                          295
+  Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus
+  Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa
+  Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima
+  Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem.
+  Ecce manus, quae te pulsantem, belliger Appi,                    300
+  Moenia sublimis Capuae de culmine muri
+  Excelso fusa moribundum propulit hasta.
+  Ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen
+  Fulvius excepit non unum pectore vulnus.
+  Huc prima te siste acie, cui consul in armis                     305
+  Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes,
+  Qui nobis (memini) ad Cannas laetissimus irae
+  Servili fers ora ducis subfixa veruto.
+    "Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum
+  Non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum                      310
+  O juvenis: qualem vidi, quum flumine saevo
+  Insignis Trebiae complexum ingentibus ulnis
+  Mersisti fundo luctantem vana tribunum.
+  At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas
+  Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum,                       315
+  Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem.
+  Horrescamne ipsos, veniant ad praelia, Divos,
+  Quum stetis turmae, vidi certantia caelo
+  Quas juga calcantes summas volitare per Alpes?
+  Quum videam, quorum ferro manibusque capaces                     320
+  Arsere Argyripae campi, num segnior ibis
+  Nunc mihi, qui primus torques in moenia telum
+  Dardana, nec nostrae facilis concedere laudi?
+    "Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra,
+  Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras                    325
+  Quum starem, perferre ferox haec vana jubebas
+  Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas?
+  Quid vos, quis claro deletum est Marte Saguntum,
+  Exhorter, quos nobilitant primordia belli?
+  Ut meque et vobis dignum, defendite, quaeso,                     330
+  Praeteritas dextrae laudes. Divum ipse favore,
+  Vincendoque senex patriam post trina labantem
+  Lustra, et non visos tam longa aetate penates,
+  Ac natum, et fidae jam pridem conjungis ora,
+  Confisus vobis, repeto: non altera restat                        335
+  Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat.
+  Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis."
+  Hannibal haec: sed non patiens remorantia verba
+  Ausonius miles, quoties dux coeperat ora
+  Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant.                   340
+    Haec procul aeria speculantem nube sororem
+  Ut vidit Divum genitor, moestosque sub acri
+  Obtutu vultus, sic ore effutus amico est:
+  "Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux:
+  Num Poeni casus ducis, et Carthaginis angit                      345
+  Cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores
+  Sidonios: gentem contra et fatalia regna
+  Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli
+  Fractis foederibus populo modus? Ipsa malorum
+  Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris,                    350
+  Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti.
+  Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem
+  Inmisti Latio; tremuerunt moenia Romae,
+  Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos
+  Humani generis: tempus componere gentem.                         355
+  Ad finem ventum; et claudenda est janua belli."
+    Tum supplex Juno: "Neque ego, mutare laborans,
+  Quis est fixa dies, pendenti nube resedi:
+  Nec revocare acies, bellumve extendere quaero:
+  Quae donare potes, quoniam mihi gratia languet,                  360
+  Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum
+  Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti,
+  Ut placet, et cineres Trojae Carthagine regnent.
+  Illud te gemini per mutua pignora amoris
+  Et soror et conjux oro, tranare pericla                          365
+  Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas,
+  Neve sinas captum Ausonias perferre catenas.
+  Stent etiam contusa malis mea moenia, fracto
+  Nomine Sidonio, et nostro serventur honori."
+    Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus:                370
+  "Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altae.
+  Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux,
+  Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt
+  Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor,
+  Qui nunc servatas evertat funditus arces.                        375
+  Aethereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras,
+  Ereptus pugnae: miscere hic sidera ponto,
+  Et terras inplere volet redeuntibus armis.
+  Novi feta viri bello praecordia; sed lex
+  Muneris haec esto nostri: Saturnia regna                         380
+  Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam
+  Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto;
+  Ne, si miscebit latis fera praelia campis,
+  Romulei nequeas juvenis subducere dextrae."
+    Dum statuit fata omnipotens urbique ducique,                   385
+  Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt
+  Sidera: non alio graviores tempore vidit
+  Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent,
+  Majores certare duces; discriminis alta
+  In medio merces, quidquid tegit undique caelum.                  390
+  Ibat Agenoreus praefulgens ductor in ostro,
+  Excelsumque caput penna nutante levabat
+  Crista rubens, saevus magno de nomine terror
+  Praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis.
+  At contra ardenti radiabat Scipio cocco,                         395
+  Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una
+  Caelarat patrui spirantes praelia dira
+  Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat.
+  Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque,
+  In ducibus stabat spes et victoria solis.                        400
+  Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve,
+  Scipio si Libycis esset generatus in oris,
+  Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes.
+  Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset,
+  Haud dubitant terras Itala in ditione futuras.                   405
+    Contremuere aurae, rapido vibrantibus hastis
+  Turbine, et horrificam traxere per aethera nubem.
+  Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora
+  Admota, ac dira flagrantia lumina flamma.
+  Sternitur in medium contemtrix turba pericli,                    410
+  Quae primis se praecipitem tulit obvia telis,
+  Gentilemque bibit tellus invisa cruorem.
+  Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus aevi,
+  In primas Macetum turmas inmania membra
+  Infert, et jaculo circumvolat alite campum.                      415
+  Caerulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules
+  Agmina falcifero circumvenit arta covino.
+  Graia phalanx patrio densarat more catervas,
+  Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis.
+  Inmemor has pacti post foedus in arma Philippus                  420
+  Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem.
+    Rarescit multo laxatus vulnere miles,
+  Atque aperit patulas prostrato corpore late
+  Inter tela vias; inrumpit mole ruinae
+  Ausonius globus, et perjuria Graia resignat.                     425
+  Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo
+  Mantua labenti genitrix dimiserat aevo.
+  Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni.
+  At Clytium Selius, Pellaeum et vana tumentem
+  Ad nomen patriae Clytium; sed gloria Pellae                      430
+  Haud valuit misero defendere Daunia tela.
+    Saevior his Latios vastabat Bruttia signa
+  Laelius increpitans: "Adeone Oenotria tellus
+  Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque
+  Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus?                          435
+  Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore
+  Insuper externas petitis perfundere terras?"
+    Haec dicens Silarum, meditantem in praelia, telo
+  Praevenit: hasta volans imo sub gutture sedit,
+  Et vitae vocisque vias simul incita clausit.                     440
+  Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano
+  Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum,
+  Armorumque habitus noti, et vox consona linguae.
+  Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus
+  Terga fuga, "state, ac nostram ne prodite gentem,"               445
+  Vociferans subit, et convertit praelia dextra.
+  Qualis in aestiferis Garamantum feta veneno
+  Adtollit campis ferventi pastus arena
+  Colla Paraetonius serpens, lateque per auras
+  Undantem torquet perfundens nubila tabem.                        450
+    Continuo infesta portantem cuspide vulnus
+  Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen
+  Marrucina domus, clarumque Teate ferebat.
+  Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis
+  Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit,                       455
+  Quaerebatque miser morienti lumine fratrem,
+  Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo,
+  Pleminius saevum mucronem ante ora coruscat,
+  Ac fratrem magno minitans clamore reposcit.
+    Huic proles Barcae: "Germanum reddere vero                     460
+  Si placet, haud renuo: maneant modo foedera nostra,
+  Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam
+  Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda
+  Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit
+  Itala? tum manes inimicos aede repellat                          465
+  Aeterna, socioque abigat me frater Averno."
+  Sic ait, et clipei propulsum pondere toto,
+  Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris
+  Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense.
+  Extendit labens palmas, Heriumque jacentem                       470
+  Amplexus, juncta lenivit morte dolorem.
+  Tum Libys invadit mixtae certamina turbae,
+  Convertitque ruens per longum hostilia terga:
+  Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum
+  Terrificant, summique labat domus alta parentis,                 475
+  Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora
+  Lux atrox micat, et praesens adstare viritim
+  Creditur intento perculsis Jupiter igne.
+    Parte alia, ceu sola forent discrimina campo,
+  Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem,                    480
+  Aspera pugna novas varia sub imagine leti
+  Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto;
+  Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa;
+  Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora;
+  Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus.                      485
+  Ipse super strages ductor Rhoeteius instat;
+  Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum,
+  Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors
+  Laetus caede nives, glaciemque Aquilonibus actam
+  Perrumpit stridens sub pondere belliger axis.                    490
+    Jamque ardore truci lustrans fortissima quaeque
+  Nomina obit ferro: claris spectata per orbem
+  Stragibus obcumbit late inter tela juventus.
+  Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi
+  Principium belli fecere, Sagunte, ruinas;                        495
+  Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique
+  Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta
+  Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque
+  Irent direptum, mactantur comminus uno
+  Exitio; redduntque animas, temerata ferebant                     500
+  Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas
+  Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus
+  Plena acies propere retro exanimata ruebat.
+  Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis
+  Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus                   505
+  Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas:
+  Adtonitum erumpit subita formidine vulgus,
+  Lateque ut capta passim trepidatur in urbe.
+    Verum ubi cunctari taedet dispersa virorum
+  Praelia sectantem, et leviori Marte teneri,                      510
+  Omnes in caussam belli auctoremque malorum
+  Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus
+  Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis
+  Subdatur, caesique cadant exercitus omnis,
+  Profectum Latio: contra, si concidat unus,                       515
+  Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque.
+  Illum igitur lustrans circumfert lumina campo,
+  Rimaturque ducem: juvat in certamina summa
+  Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota
+  Spectante Ausonia; celsus clamore feroci                         520
+  Provocat increpitans hostem, et nova praelia poscit.
+    Quas postquam audivit voces conterrita Juno,
+  Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures,
+  Effigiem informat Latiam, propereque coruscis
+  Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque                      525
+  Romulei ducis, atque humeris inponit honorem
+  Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis
+  Praelia, et audaces adicit sine corpore motus.
+  Tum par effigies fallacis imagine vana
+  Cornipedis moderanda cito per devia passu                        530
+  Belligerae datur ad speciem certaminis umbrae.
+  Sic Poeni ducis ante oculos exsultat, et ultro
+  Scipio Junoni similatus tela coruscat.
+  At, viso laetus rectore ante ora Latino,
+  Et tandem propius sperans ingentia, Poenus                       535
+  Quadrupedi citus inponit velocia membra,
+  Et jacit adversam properati turbinis hastam.
+    Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago,
+  Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti
+  Jam compos voti, ferrata calce cruentat                          540
+  Cornipedem, et largas Poenus quatit asper habenas.
+  "Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis?
+  Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra."
+  Haec ait, et stricto sequitur mucrone volantem,
+  Donec longinquo frustratum duxit in arva                         545
+  Diversa spatio procul a certamine pugnae.
+  Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit.
+    Fulmineus ductor, "Quisnam se lumine caeco
+  Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem
+  Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis?                   550
+  Sed non avelles unquam, quicumque secundus
+  Caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem
+  Eripies verum nobis." Frena inde citati
+  Convertit furibundus equi, campumque petebat,
+  Quum subitae occulto pestis conlapsa tremore                     555
+  Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo
+  Pectore, Junonis curis, in nubila vitam.
+  Tum vero inpatiens, "Vestra est haec altera, vestra
+  Fraus, inquit, Superi: non fallitis: aequore mersum
+  Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undae.                560
+  Anne huic servabar leto? Mea signa secuti,
+  Quis pugnae auspicium dedimus, caeduntur; et absens
+  Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum
+  Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit
+  Tartareus torrens?" Simul haec fundebat, et una                  565
+  Spectabat dextram, ac leti fervebat amore.
+    Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora
+  Vertitur, ac silvis subito procedit opacis,
+  Atque his adloquitur versantem ingloria fata:
+  "Quaenam te silvis adcedere caussa subegit                       570
+  Armatum nostris? num dura ad praelia tendis,
+  Magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis?
+  Si velox gaudes ire, et compendia grata
+  Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam."
+  Adnuit, atque onerat promissis pectora largis                    575
+  Pastoris, Patresque docet Carthaginis altae
+  Magna repensuros, nec se leviora daturum.
+  Praecipitem et vasto superantem proxima saltu
+  Circumagit Juno, et, fallens regione viarum,
+  Non gratam invito servat celata salutem.                         580
+    Interea Cadmea manus, deserta pavensque,
+  Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit
+  Saevi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt,
+  Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris.
+  Ingruit Ausonius, versosque agit aequore toto                    585
+  Rector, jamque ipsae trepidant Carthaginis arces.
+  Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis
+  Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes
+  Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus,
+  Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras:                      590
+  Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi.
+  Sic ubi, vi caeca tandem devictus, ad astra
+  Evomuit pastos per secula Vesbius ignes,
+  Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis,
+  Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres                          595
+  Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos.
+    At fessum tumuto tandem regina propinquo
+  Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atrae
+  Adparent admota oculis vestigia pugnae.
+  Qualem Gargani campum, Trebiaeque paludem,                       600
+  Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem
+  Strage virum undantem; talis (miserabile visu!)
+  Prostratis facies aperitur dira maniplis.
+  Tum superas Juno sedes turbata revisit.
+  Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant,                 605
+  Quum secum Poenus: "Caelum licet omne soluta
+  In caput hoc compage ruat, terraeque dehiscant,
+  Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, aevo;
+  Decedesque prius regnis, quam nomina gentes
+  Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo                610
+  Securam te, Roma, mei; patriaeque superstes
+  Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna
+  Praecellis, resident hostes: mihi satque superque,
+  Ut me Dardaniae matres atque Itala tellus,
+  Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint."                615
+  Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos
+  Inde petit retro montes tutasque latebras.
+    Hic finis bello: reserantur protinus arces
+  Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta,
+  Armaque, et incisae leges, opibusque superbis                    620
+  Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres.
+  Excelsae tum saeva rates spectacula Poenis
+  Flammiferam adcepere facem, subitaque procella
+  Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus.
+    Mansuri compos decoris per secula rector,                      625
+  Devictae referens primus cognomina terrae,
+  Securus sceptri, repetit per caerula Romam,
+  Et patria invehitur sublimi tecta triumpho.
+  Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat
+  Lumina, et auratae servabant colla catenae.                      630
+  Hic Hannon, clarique genus Phoenissa juventa,
+  Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri,
+  Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas,
+  Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis.
+    Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas                   635
+  Ibat, et effigies orae jam lenis Hiberae,
+  Terrarum finis Gades, ac laudibus olim
+  Terminus Herculeis Calpe, Baetisque lavare
+  Solis equos dulci consuetus fluminis unda:
+  Frondosumque apicem subigens ad sidera mater                     640
+  Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus,
+  Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes.
+  Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat,
+  Quam visa Hannibalis campis fugientis imago.
+  Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro,              645
+  Martia praebebat spectanda Quiritibus ora.
+  Qualis odoratis descendens Liber ab Indis
+  Egit pampineos frenata tigride currus.
+  Aut quum Phlegraeis, confecta mole Gigantum,
+  Incessit campis tangens Tirynthius astra.                        650
+  Salve, invicte parens, non concessure Quirino
+  Laudibus, ac meritis non concessure Camillo.
+  Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum,
+  Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis.
+
+
+
+
+FINIS.
+
+
+       *       *       *       *       *
+
+
+Errata
+
+  I.505
+    "Conditor Alcide  [_open quote conjectural_]
+  III.712
+    ... in terris Hannibal auras.""  [_second " added by transcriber_]
+  V.549
+    conlapsaque membra  [-labsa-]
+  VII.458,472
+    "Dumque hic aligeris ...
+    "Sed victae fera bella Deae
+      [_continuing " added by transcriber_]
+  VIII Argumentum
+    278-297  [278-279]
+  VIII.49
+    ... breviterque antiqua revolvam."  [_close quote conjectural_]
+  VIII.152
+    "Adcepi infelix ...  [_open quote conjectural_]
+  VIII.533
+    ... multo cum milite Graia,  [_no line-end punctuation_]
+  IX.216
+    ... tende in Capitolia cursum."  [_close quote missing_]
+  XII.658
+    Quo tremat et Rhodope  [RRodope]
+  XIV Argumentum
+    Ornytos ... natat; 477-480. / et Scyron ... transfigitur; 481-486.
+      [_punctuation and capitalization unchanged_]
+
+
+
+
+
+End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by 
+Caius Silius Italicus
+
+*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM ***
+
+***** This file should be named 27219.txt or 27219.zip *****
+This and all associated files of various formats will be found in:
+        https://www.gutenberg.org/2/7/2/1/27219/
+
+Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online
+Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This
+file was produced from images generously made available
+by the Biblioth�que nationale de France (BnF/Gallica) at
+http://gallica.bnf.fr)
+
+
+Updated editions will replace the previous one--the old editions
+will be renamed.
+
+Creating the works from public domain print editions means that no
+one owns a United States copyright in these works, so the Foundation
+(and you!) can copy and distribute it in the United States without
+permission and without paying copyright royalties.  Special rules,
+set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to
+copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to
+protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark.  Project
+Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you
+charge for the eBooks, unless you receive specific permission.  If you
+do not charge anything for copies of this eBook, complying with the
+rules is very easy.  You may use this eBook for nearly any purpose
+such as creation of derivative works, reports, performances and
+research.  They may be modified and printed and given away--you may do
+practically ANYTHING with public domain eBooks.  Redistribution is
+subject to the trademark license, especially commercial
+redistribution.
+
+
+
+*** START: FULL LICENSE ***
+
+THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE
+PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK
+
+To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free
+distribution of electronic works, by using or distributing this work
+(or any other work associated in any way with the phrase "Project
+Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project
+Gutenberg-tm License (available with this file or online at
+https://gutenberg.org/license).
+
+
+Section 1.  General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm
+electronic works
+
+1.A.  By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm
+electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to
+and accept all the terms of this license and intellectual property
+(trademark/copyright) agreement.  If you do not agree to abide by all
+the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy
+all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession.
+If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project
+Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the
+terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or
+entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8.
+
+1.B.  "Project Gutenberg" is a registered trademark.  It may only be
+used on or associated in any way with an electronic work by people who
+agree to be bound by the terms of this agreement.  There are a few
+things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works
+even without complying with the full terms of this agreement.  See
+paragraph 1.C below.  There are a lot of things you can do with Project
+Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement
+and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic
+works.  See paragraph 1.E below.
+
+1.C.  The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation"
+or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project
+Gutenberg-tm electronic works.  Nearly all the individual works in the
+collection are in the public domain in the United States.  If an
+individual work is in the public domain in the United States and you are
+located in the United States, we do not claim a right to prevent you from
+copying, distributing, performing, displaying or creating derivative
+works based on the work as long as all references to Project Gutenberg
+are removed.  Of course, we hope that you will support the Project
+Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by
+freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of
+this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with
+the work.  You can easily comply with the terms of this agreement by
+keeping this work in the same format with its attached full Project
+Gutenberg-tm License when you share it without charge with others.
+
+1.D.  The copyright laws of the place where you are located also govern
+what you can do with this work.  Copyright laws in most countries are in
+a constant state of change.  If you are outside the United States, check
+the laws of your country in addition to the terms of this agreement
+before downloading, copying, displaying, performing, distributing or
+creating derivative works based on this work or any other Project
+Gutenberg-tm work.  The Foundation makes no representations concerning
+the copyright status of any work in any country outside the United
+States.
+
+1.E.  Unless you have removed all references to Project Gutenberg:
+
+1.E.1.  The following sentence, with active links to, or other immediate
+access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently
+whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the
+phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project
+Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed,
+copied or distributed:
+
+This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with
+almost no restrictions whatsoever.  You may copy it, give it away or
+re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included
+with this eBook or online at www.gutenberg.org
+
+1.E.2.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived
+from the public domain (does not contain a notice indicating that it is
+posted with permission of the copyright holder), the work can be copied
+and distributed to anyone in the United States without paying any fees
+or charges.  If you are redistributing or providing access to a work
+with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the
+work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1
+through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the
+Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or
+1.E.9.
+
+1.E.3.  If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted
+with the permission of the copyright holder, your use and distribution
+must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional
+terms imposed by the copyright holder.  Additional terms will be linked
+to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the
+permission of the copyright holder found at the beginning of this work.
+
+1.E.4.  Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm
+License terms from this work, or any files containing a part of this
+work or any other work associated with Project Gutenberg-tm.
+
+1.E.5.  Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this
+electronic work, or any part of this electronic work, without
+prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with
+active links or immediate access to the full terms of the Project
+Gutenberg-tm License.
+
+1.E.6.  You may convert to and distribute this work in any binary,
+compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any
+word processing or hypertext form.  However, if you provide access to or
+distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than
+"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version
+posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org),
+you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a
+copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon
+request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other
+form.  Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm
+License as specified in paragraph 1.E.1.
+
+1.E.7.  Do not charge a fee for access to, viewing, displaying,
+performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works
+unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9.
+
+1.E.8.  You may charge a reasonable fee for copies of or providing
+access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided
+that
+
+- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from
+     the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method
+     you already use to calculate your applicable taxes.  The fee is
+     owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he
+     has agreed to donate royalties under this paragraph to the
+     Project Gutenberg Literary Archive Foundation.  Royalty payments
+     must be paid within 60 days following each date on which you
+     prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax
+     returns.  Royalty payments should be clearly marked as such and
+     sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the
+     address specified in Section 4, "Information about donations to
+     the Project Gutenberg Literary Archive Foundation."
+
+- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies
+     you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he
+     does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm
+     License.  You must require such a user to return or
+     destroy all copies of the works possessed in a physical medium
+     and discontinue all use of and all access to other copies of
+     Project Gutenberg-tm works.
+
+- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any
+     money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the
+     electronic work is discovered and reported to you within 90 days
+     of receipt of the work.
+
+- You comply with all other terms of this agreement for free
+     distribution of Project Gutenberg-tm works.
+
+1.E.9.  If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm
+electronic work or group of works on different terms than are set
+forth in this agreement, you must obtain permission in writing from
+both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael
+Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark.  Contact the
+Foundation as set forth in Section 3 below.
+
+1.F.
+
+1.F.1.  Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable
+effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread
+public domain works in creating the Project Gutenberg-tm
+collection.  Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic
+works, and the medium on which they may be stored, may contain
+"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or
+corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual
+property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a
+computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by
+your equipment.
+
+1.F.2.  LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right
+of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project
+Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project
+Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all
+liability to you for damages, costs and expenses, including legal
+fees.  YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT
+LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE
+PROVIDED IN PARAGRAPH F3.  YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE
+TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE
+LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR
+INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH
+DAMAGE.
+
+1.F.3.  LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a
+defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can
+receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a
+written explanation to the person you received the work from.  If you
+received the work on a physical medium, you must return the medium with
+your written explanation.  The person or entity that provided you with
+the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a
+refund.  If you received the work electronically, the person or entity
+providing it to you may choose to give you a second opportunity to
+receive the work electronically in lieu of a refund.  If the second copy
+is also defective, you may demand a refund in writing without further
+opportunities to fix the problem.
+
+1.F.4.  Except for the limited right of replacement or refund set forth
+in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER
+WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO
+WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE.
+
+1.F.5.  Some states do not allow disclaimers of certain implied
+warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages.
+If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the
+law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be
+interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by
+the applicable state law.  The invalidity or unenforceability of any
+provision of this agreement shall not void the remaining provisions.
+
+1.F.6.  INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the
+trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone
+providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance
+with this agreement, and any volunteers associated with the production,
+promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works,
+harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees,
+that arise directly or indirectly from any of the following which you do
+or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm
+work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any
+Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause.
+
+
+Section  2.  Information about the Mission of Project Gutenberg-tm
+
+Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of
+electronic works in formats readable by the widest variety of computers
+including obsolete, old, middle-aged and new computers.  It exists
+because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from
+people in all walks of life.
+
+Volunteers and financial support to provide volunteers with the
+assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's
+goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will
+remain freely available for generations to come.  In 2001, the Project
+Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure
+and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations.
+To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation
+and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4
+and the Foundation web page at https://www.pglaf.org.
+
+
+Section 3.  Information about the Project Gutenberg Literary Archive
+Foundation
+
+The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit
+501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the
+state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal
+Revenue Service.  The Foundation's EIN or federal tax identification
+number is 64-6221541.  Its 501(c)(3) letter is posted at
+https://pglaf.org/fundraising.  Contributions to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent
+permitted by U.S. federal laws and your state's laws.
+
+The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S.
+Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered
+throughout numerous locations.  Its business office is located at
+809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email
+business@pglaf.org.  Email contact links and up to date contact
+information can be found at the Foundation's web site and official
+page at https://pglaf.org
+
+For additional contact information:
+     Dr. Gregory B. Newby
+     Chief Executive and Director
+     gbnewby@pglaf.org
+
+
+Section 4.  Information about Donations to the Project Gutenberg
+Literary Archive Foundation
+
+Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide
+spread public support and donations to carry out its mission of
+increasing the number of public domain and licensed works that can be
+freely distributed in machine readable form accessible by the widest
+array of equipment including outdated equipment.  Many small donations
+($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt
+status with the IRS.
+
+The Foundation is committed to complying with the laws regulating
+charities and charitable donations in all 50 states of the United
+States.  Compliance requirements are not uniform and it takes a
+considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up
+with these requirements.  We do not solicit donations in locations
+where we have not received written confirmation of compliance.  To
+SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any
+particular state visit https://pglaf.org
+
+While we cannot and do not solicit contributions from states where we
+have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition
+against accepting unsolicited donations from donors in such states who
+approach us with offers to donate.
+
+International donations are gratefully accepted, but we cannot make
+any statements concerning tax treatment of donations received from
+outside the United States.  U.S. laws alone swamp our small staff.
+
+Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation
+methods and addresses.  Donations are accepted in a number of other
+ways including including checks, online payments and credit card
+donations.  To donate, please visit: https://pglaf.org/donate
+
+
+Section 5.  General Information About Project Gutenberg-tm electronic
+works.
+
+Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm
+concept of a library of electronic works that could be freely shared
+with anyone.  For thirty years, he produced and distributed Project
+Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support.
+
+
+Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed
+editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S.
+unless a copyright notice is included.  Thus, we do not necessarily
+keep eBooks in compliance with any particular paper edition.
+
+
+Most people start at our Web site which has the main PG search facility:
+
+     https://www.gutenberg.org
+
+This Web site includes information about Project Gutenberg-tm,
+including how to make donations to the Project Gutenberg Literary
+Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to
+subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks.
diff --git a/27219.zip b/27219.zip
new file mode 100644
index 0000000..c004ee4
--- /dev/null
+++ b/27219.zip
diff --git a/LICENSE.txt b/LICENSE.txt
new file mode 100644
index 0000000..6312041
--- /dev/null
+++ b/LICENSE.txt
@@ -0,0 +1,11 @@
+This eBook, including all associated images, markup, improvements,
+metadata, and any other content or labor, has been confirmed to be
+in the PUBLIC DOMAIN IN THE UNITED STATES.
+
+Procedures for determining public domain status are described in
+the "Copyright How-To" at https://www.gutenberg.org.
+
+No investigation has been made concerning possible copyrights in
+jurisdictions other than the United States. Anyone seeking to utilize
+this eBook outside of the United States should confirm copyright
+status under the laws that apply to them.
diff --git a/README.md b/README.md
new file mode 100644
index 0000000..ee1209e
--- /dev/null
+++ b/README.md
@@ -0,0 +1,2 @@
+Project Gutenberg (https://www.gutenberg.org) public repository for
+eBook #27219 (https://www.gutenberg.org/ebooks/27219)