diff options
Diffstat (limited to '27219.txt')
| -rw-r--r-- | 27219.txt | 14777 |
1 files changed, 14777 insertions, 0 deletions
diff --git a/27219.txt b/27219.txt new file mode 100644 index 0000000..6b8af55 --- /dev/null +++ b/27219.txt @@ -0,0 +1,14777 @@ +Project Gutenberg's Punicorum Libri Septemdecim, by Caius Silius Italicus + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Punicorum Libri Septemdecim + +Author: Caius Silius Italicus + +Editor: Nicolaus Eligius Lemaire + +Release Date: November 9, 2008 [EBook #27219] + +Language: Latin + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM *** + + + + +Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at +http://gallica.bnf.fr) + + + + + +[Transcriber's Note: + +This text is intended for users whose text readers cannot use the "real" +(Unicode/UTF-8) or even the simplified Latin-1 version of the file. The +"oe" and "ae" ligatures, used consistently in the original, are shown as +separate letters, and the French-style guillemets have been replaced +with "typewriter" quotes. Long-vowel marks, chiefly on "quis" when used +for "quibus", have been eliminated. + +The inconsistent handling of nested quotations is in the original. + +The text and Argument of the _Punica_ are taken from the 1823 critical +edition of N. E. Lemaire. The full version, with notes, critical +apparatus and supplementary material, is separately available from +Project Gutenberg.] + + + * * * * * + + + CAIUS SILIUS + ITALICUS. + + PUNICORUM + LIBRI SEPTEMDECIM + + ad Optimas Editiones Collati + cum Varietate Lectionum + Perpetuis Commentariis + Praefationibus Argumentis et Indicibus + + Curante + + N. E. LEMAIRE + + + Volumen Prius + + [Decoration: publisher's device] + + PARISIIS + + Colligebat Nicolaus Eligius Lemaire + Poeseos Latinae Professor + + MDCCCXXIII + + + * * * * * + + +C. SILII ITALICI + +PUNICORUM + + + + +LIBER PRIMUS. + + +ARGUMENTUM. + +Exposito totius operis argumento; 1-20. + +Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28. + +Quae prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam +opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romae aemulam, +aliquando eversuros esse, Poenis et potissimum Hannibali, quem natura +crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictae, praeliorumque avidum et +sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, +animum incendit; 29-69. + +Ad idem bellum, ineunte etiam aetate, Hannibal a patre suo Hamilcare, +altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quae ex +victimae immolatae extis futura ejus fata et res gestas auguratur, +solenni jurejurando adigitur; 70-139. + +Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero, +viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniae regulum, cruci +subfigit; 140-164. + +Famulus autem Tagi caede Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter +tormenta risu serenaque laetitia exsultat; 165-181. + +Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Poenis +et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238. + +Iste fortis, animosus, gloriaeque cupidus, omni militiae labore se +exercet, et saepius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi +reservat; 239-267. + +Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit +moram, quin Saguntum, Hispaniae Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc +causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; +268-295. + +Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum +murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349. + +Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium +facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375. + +Tum Murrus Poenos subeuntes fortiter et ingenti caede repellit, donec +tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat, +confossus perit; 376-517. + +Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium +multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo +versatur, vitae discrimine Junonis interventu eripitur, et aegre se ad +vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555. + +Quum itaque, duce Poenorum sauciato et praeterea imminente jam nocte, +praelium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendae +occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato +de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; +556-573. + +Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607. + +Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato, +adeunt; 608-629. + +Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam foederis cum +Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis +periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem +dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671. + +Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo +adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus +auctor est, ut Hannibal ad meritam poenam poscatur, Carthaginique, si +eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius +Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et +legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Poenorum sua sponte, +an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira +mixtus patres ad consilium Lentuli praeferendum impellit; 672-694. + + + Ordior arma, quibus caelo se gloria tollit + Aeneadum, patiturque ferox Oenotria jura + Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum + Antiquae Hesperiae, quantosque ad bella crearit, + Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti 5 + Gens Cadmea super regno certamina movit; + Quaesitumque diu, qua tandem poneret arce + Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro + Juratumque Jovi foedus conventaque patrum + Sidonii fregere duces; atque impius ensis 10 + Ter placitam suasit temerando rumpere pacem. + Sed medio finem bello excidiumque vicissim + Molitae gentes; propiusque fuere periclo, + Quis superare datum. Reseravit Dardanus arces + Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo 15 + Poenorum, ac muris defendit Roma salutem. + Tantarum causas irarum odiumque perenni + Servatum studio, et mandata nepotibus arma + Fas aperire mihi, superasque recludere mentes. + Jamque adeo magni repetam primordia motus. 20 + Pygmalioneis quondam per caerula terris + Pollutum fugiens fraterno crimine regnum + Fatali Dido Libyes adpellitur orae: + Tum pretio mercata locos, nova moenia ponit, + Cingere qua secto permissum litora tauro. 25 + Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas) + Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen + Optavit profugis aeternam condere gentem. + Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte + Exserere, ac missas etiam trans aequora classes 30 + Totum signa videt victricia ferre per orbem, + Jam propius metuens, bellandi corda furore + Phoenicum exstimulat. Sed enim conamine primae + Contuso pugnae, fractisque in gurgite coeptis + Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens 35 + Arma remolitur. Dux agmina subficit unus + Turbanti terras pontumque movere paranti. + Jamque Deae cunctas sibi belliger induit iras + Hannibal: hunc audet solum componere fatis. + Sanguineo tum laeta viro, atque in regna Latini 40 + Turbine mox saevo venientum haud inscia cladum, + "Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit, + Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates, + Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris; + Dum Romana tuae, Ticine, cadavera ripae 45 + Non capiant, similisque mihi per Celtica rura + Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis + Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo + Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo; + Dum Cannas tumulum Hesperiae, campumque cruore 50 + Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam, + Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis + Per clipeos, galeasque virum, caesosque per artus + Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti." + Haec ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat. 55 + Ingenio motus avidus fideique sinister + Is fuit; exsuperans astu; sed devius aequi. + Armato nullus Divum pudor; improba virtus, + Et pacis despectus honos; penitusque medullis + Sanguinis humani flagrat sitis: his super, aevi 60 + Flore virens, avet Aegates abolere, parentum + Dedecus, ac Siculo demergere foedera ponto. + Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat. + Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu, + Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes. 65 + Saepe etiam famuli turbato ad limina somno + Expavere trucem per vasta silentia vocem, + Ac largo sudore virum invenere futuras + Miscentem pugnas, et inania bella gerentem. + Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva 70 + Addiderat quondam puero patrius furor: ortus + Sarrana prisci Barcae de gente, vetustos + A Belo numerabat avos: namque orba marito + Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri + Belides juvenis vitaverat arma tyranni, 75 + Et se participem casus sociarat in omnes. + Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar, + Ut fari primamque datum distinguere lingua + Hannibali vocem, sollers nutrire furores, + Romanum sevit puerili in pectore bellum. 80 + Urbe fuit media sacrum genetricis Elissae + Manibus, et patria Tyriis formidine cultum, + Quod taxi circum et piceae squalentibus umbris + Abdiderant, caelique arcebant lumine, templum. + Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim 85 + Exuerat Regina loco. Stant marmore moesto + Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum + A Belo series: stat gloria gentis Agenor, + Et qui longa dedit terris cognomina Phoenix. + Ipsa sedet tandem aeternum conjuncta Sychaeo: 90 + Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum + Stant arae caelique Deis Ereboque potenti. + Hic, crine effuso, atque Hennaeae numina divae, + Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos. + Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras 95 + Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes. + Tum magico volitant cantu per inania manes + Exciti, vultusque in marmore sudat Elissae. + Hannibal haec patrio jussu ad penetralia fertur, + Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar. 100 + Non ille evantis Massylae palluit iras, + Non diros templi ritus, adspersaque tabo + Limina, et audito surgentes carmine flammas. + Olli permulcens genitor caput, oscula libat, + Adtollitque animos hortando, et talibus implet: 105 + "Gens recidiva Phrygum Cadmeae stirpis alumnos + Foederibus non aequa premit: si fata negarint + Dedecus id patriae nostra depellere dextra, + Haec tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella + Latura exitium Laurentibus! horreat ortus 110 + Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent, + Te surgente, puer, Latiae producere matres." + His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu: + "Romanos terra atque undis, ubi competet aetas, + Ferro ignique sequar, Rhoeteaque fata revolvam. 115 + Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta, + Non celsae obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa. + Hanc mentem juro nostri per numina Martis; + Per Manes, Regina, tuos." Tum nigra triformi + Hostia mactatur Divae, raptimque recludit 120 + Spirantis artus poscens responsa sacerdos, + Ac fugientem animam properatis consulit extis. + Ast ubi quaesitas artis de more vetustae + Intravit mentes Superum, sic deinde profatur: + "Aetolos late consterni milite campos, 125 + Idaeoque lacus flagrantes sanguine cerno. + Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit, + Cujus in aerio pendent tua vertice castra! + Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant + Moenia, et Hesperio tellus porrecta sub axe 130 + Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus + Eridanus: jacet ore truci super arma virosque, + Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti. + Heu! quaenam subitis horrescit turbida nimbis + Tempestas, ruptoque polo micat igneus aether? 135 + Magna parant Superi: tonat alti regia caeli; + Bellantemque Jovem cerno." Venientia fata + Scire ultra vetuit Juno, fibraeque repente + Conticuere: latent casus longique labores. + Sic clausum linquens arcano pectore bellum, 140 + Atque hominum finem Gades Calpenque secutus, + Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis, + Occubuit saevo Tyrius certamine ductor. + Interea rerum Hasdrubali traduntur habenae, + Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum, 145 + Baeticolasque viros furiis agitabat iniquis. + Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira, + Et fructus regni feritas erat: asper amore + Sanguinis, et metui demens credebat honorem; + Nec nota docilis poena satiare furores. 150 + Ore excellentem et spectatum fortibus ausis + Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque + Immemor, erecto subfixum robore moestis + Ostentabat ovans populis sine funere regem. + Auriferi Tagus adscito cognomine fontis 155 + Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis. + Maeonium non ille vadum, non Lydia mallet + Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro + Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis. + Primus inire manu, postremus ponere Martem. 160 + Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis + Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta + Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas + Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis. + Quem postquam diro suspensum robore vidit 165 + Deformem leti famulus, clam conripit ensem + Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam, + Atque inmite ferit geminato vulnere pectus. + At Poeni succensi ira, turbataque luctu + Et saevis gens laeta, ruunt tormentaque portant. 170 + Non ignes candensque chalybs, non verbera passim + Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus, + Carnificesve manus, penitusve infusa medullis + Pestis, et in medio lucentes vulnere flammae + Cessavere: ferum visu dictuque, per artem 175 + Saevitiae extenti, quantum tormenta jubebant, + Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto, + Ossa liquefactis fumarunt fervida membris. + Mens intacta manet; superat, ridetque dolores, + Spectanti similis, fessosque labore ministros 180 + Increpitat, dominique crucem clamore reposcit. + Haec inter spretae miseranda piacula poenae, + Erepto trepidus ductore exercitus, una + Hannibalem voce atque alacri certamine poscit. + Hinc studia adcendit patriae virtutis imago, 185 + Hinc fama in populos jurati didita belli, + Hinc virides ausis anni fervorque decorus, + Atque armata dolis mens et vis insita fandi. + Primi ductorem Libyes clamore salutant; + Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus: 190 + Continuoque ferox oritur fiducia menti, + Cessisse imperio tantum terraeque marisque. + Aeoliis candens austris et lampade Phoebi + Aestifero Libye torquetur subdita Cancro, + Aut ingens Asiae latus, aut pars tertia terris. 195 + Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus + Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum: + At qua diversas clementior adspicit Arctos, + Herculeo dirimente freto, diducta propinquis + Europes videt arva jugis: ultra obsidet aequor; 200 + Nec patitur nomen proferri longius Atlas, + Atlas subducto tracturus vertice caelum. + Sidera nubiferum fulcit caput, aethereasque + Erigit aeternum compages ardua cervix: + Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris 205 + Pinea silva premit; vastant cava tempora venti, + Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu. + Tum geminae laterum cautes maria alta fatigant; + Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos, + Flammiferum condunt fumanti gurgite currum. 210 + Sed qua se campis squalentibus Africa tendit, + Serpentum largo coquitur fecunda veneno. + Felix qua pingues mitis plaga temperat agros, + Nec Cerere Hennaea, Phario nec victa colono. + Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni; 215 + Quis inter geminas per ludum mobilis aures + Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis. + Altrix bellorum bellatorumque virorum + Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi. + Altera complebant Hispanae castra cohortes, 220 + Auxilia Europa genitoris parta tropaeis. + Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet, + Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant: + Non Eleus eat campo ferventior axis. + Prodiga gens animae, et properare facillima mortem. 225 + Namque ubi transcendit florentes viribus annos, + Inpatiens aevi spernit novisse senectam, + Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum: + Electri gemino pallent de semine venae, + Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit. 230 + Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus + Visceribus lacerae telluris mergitur imis, + Et redit infelix effosso concolor auro. + Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque, + Quique super Gravios lucentes volvit arenas, 235 + Infernae populis referens oblivia Lethes. + Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho, + Nullaque Palladia sese magis arbore tollit. + Hae postquam Tyrio gentes cessere tyranno, + Utque dati rerum freni, nunc arte paterna 240 + Conciliare viros; armis consulta Senatus + Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem, + Primus iter carpsisse pedes, partemque subire, + Si valli festinet opus: nec cetera segnis, + Quaecumque ad laudem stimulant: somnumque negabat 245 + Naturae, noctemque vigil ducebat in armis; + Interdum projectus humi: turbaeque Libyssae + Insignis sagulo duris certare maniplis: + Celsus et in magno praecedens agmine ductor + Imperium perferre suum: tum vertice nudo 250 + Excipere insanos imbres caelique ruinam. + Spectarunt Poeni, tremuitque exercitus Astur, + Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis + Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes + Turbato transiret equo: nec pulvere fessum 255 + Agminis ardenti labefecit Sirius astro. + Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit, + Candentique globo medius coquit aethera fervor, + Femineum putat inventa jacuisse sub umbra: + Exercetque sitim, et spectato fonte recedit. 260 + Idem conreptis sternacem ad praelia frenis + Frangere equum, et famam letalis amare lacerti; + Ignotique amnis tranare sonantia saxa, + Atque e diversa socios arcessere ripa. + Idem expugnati primus stetit aggere muri; 265 + Et quoties campo rapidus fera praelia miscet, + Qua sparsit ferrum, latus rubet aequore limes. + Ergo instat fatis, et, rumpere foedera certus, + Quo datur, interea Romam comprendere bello + Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris. 270 + Prima Saguntinas turbarunt classica portas, + Bellaque sumta viro belli majoris amore. + Haud procul Herculei tollunt se litore muri, + Clementer crescente jugo, quis nobile nomen + Conditus excelso sacravit colle Zacynthos. 275 + Hic comes Alcidae remeabat in agmine Thebas + Geryone exstincto, caeloque ea facta ferebat. + Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras + Armarat, ternaque caput cervice gerebat. + Haud alium vidit tellus, cui ponere finem 280 + Non posset mors una viro, duraeque Sorores + Tertia bis rupto torquerent stamina filo. + Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor + Armenta ad fontes medio fervore vocabat, + Quum tumidas fauces adcensis sole venenis 285 + Calcatus rupit letali vulnere serpens; + Inachiumque virum terris prostravit Hiberis. + Mox profugi ducente Noto advertere coloni, + Insula quos genuit Graio circumflua ponto, + Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos. 290 + Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes, + Sedis inops; misit largo quam dives alumno, + Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen. + Libertas populis pacto servata decusque + Majorum, et Poenis urbi imperitare negatum. 295 + Admovet abrupto flagrantia foedere ductor + Sidonius castra, et latos quatit agmine campos. + Ipse caput quassans circumlustravit anhelo + Muros saevus equo, mensusque paventia tecta, + Pandere jamdudum portas ac cedere vallo 300 + Inperat, et longe clausis sua foedera, longe + Ausoniam fore, nec veniae spem Marte subactis; + Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque + In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer + Intorto sancit jaculo, figitque per arma 305 + Stantem pro muro et minitantem vana Caicum. + Concidit exacti medius per viscera teli; + Effusisque simul praerupto ex aggere membris, + Victori moriens tepefactam retulit hastam. + At multo ducis exemplum clamore secuti 310 + Involvunt atra telorum moenia nube. + Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque + Ora duci portans, ceu solus bella capessit. + Hic crebram fundit Baliari verbere glandem, + Terque levi ducta circum caput altus habena 315 + Permissum ventis abscondit in aere telum. + Hic valido librat stridentia saxa lacerto: + Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo. + Ante omnes ductor, patriis insignis in armis, + Nunc picea jactat fumantem lampada flamma, 320 + Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat: + Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas + Contendit nervo, atque insultat fraude pharetrae: + Dacus ut armiferis Geticae telluris in oris, + Spicula quae patrio gaudens acuisse veneno 325 + Fundit apud ripas inopina binominis Histri. + Cura subit, collem turrita cingere fronte, + Castelloque urbem circumvallare frequenti. + Heu priscis numen populis, at nomine solo + In terris jam nota Fides! stat dura juventus: 330 + Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros. + Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto, + Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes + Intendunt vires; adductis stridula nervis + Phocais effundit vastos ballista molares, 335 + Atque eadem, ingentis mutato pondere teli, + Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit. + Alternus resonat clangor: certamine tanto + Conseruere acies, veluti circumdata vallo + Roma foret; clamatque super, "Tot millia, gentes 340 + Inter tela satae, jam capto stamus in hoste? + Anne pudet coepti? pudet ominis? en bona virtus, + Primitiaeque ducis! Taline inplere paramus + Italiam fama? tales praemittere pugnas?" + Adcensae exsultant mentes, haustusque medullis 345 + Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella. + Invadunt manibus vallum, caesasque relinquunt + Dejecti muris dextras. Subit arduus agger, + Inponitque globos pugnantum desuper urbi. + Armavit clausos, ac portis arcuit hostem 350 + Librari multa consueta falarica dextra, + Horrendum visu robur, celsisque nivosae + Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis; + Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui + Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant. 355 + Fulminis haec ritu, summis e moenibus arcis + Incita, sulcatum tremula secat aera flamma. + Qualis sanguineo praestringit lumina crine, + Ad terram caelo decurrens ignea lampas. + Haec ictu rapido pugnantum saepe per auras, 360 + Adtonito ductore, tulit fumantia membra. + Haec vastae lateri turris ceu turbine fixa, + Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis, + Arma virosque simul pressit flagrante ruina. + Tandem condensis actae testudinis armis 365 + Subducto Poeni vallo, caecaque latebra, + Pandunt prolapsam subfossis moenibus urbem. + Terribilem in sonitum procumbens aggere victo + Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens, + Mugitum ingentem caelo dedit. Alpibus altis 370 + Aeriae rupes, scopulorum mole revulsa + Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem. + Surgebat cumulo certatim prorutus agger, + Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent + Hinc atque hinc acies media pugnare ruina. 375 + Emicat ante omnes primaevo flore juventae + Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem + Matre Saguntina Graius, geminoque parente + Dulichios Italis miscebat prole nepotes. + Hic magno socios Aradum clamore vocantem. 380 + Qua corpus loricam inter galeamque patescit, + Conantis motus speculatus, cuspide sistit, + Prostratumque premens telo, voce insuper urguet: + "Fallax Poene, jaces: certe Capitolia primus + Scandebas victor! quae tanta licentia voti? 385 + Nunc Stygio fer bella Jovi." Tum fervidus hastam + Adversi torquens defigit in inguine Hiberi; + Oraque dum calcat jam singultantia leto; + "Hac iter est, inquit, vobis ad moenia Romae, + O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum." 390 + Mox instaurantis pugnam circumsilit arma, + Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi. + Dives agri, dives pecoris, famaeque negatus + Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus. + Felix heu! nemorum, et vitae laudandus opacae, 395 + Si sua per patrios tenuisset spicula saltus! + Hunc miseratus adest infesto vulnere Ladmus. + Cui saevum adridens; "Narrabis Hamilcaris umbris + Hanc, inquit, dextram, quae jam post funera vulgi + Hannibalem vobis comitem dabit:" et ferit alte 400 + Insurgens gladio cristatae cassidis aera, + Perque ipsum tegimen crepitantia dissipat ossa. + Tum frontem Chremes intonsam umbrante capillo + Septus, et horrentes effingens crine galeros; + Tum Masulus, crudaque virens ad bella senecta 405 + Karthalo, non pavidus fetas mulcere leaenas; + Flumineaque urna caelatus Bagrada parmam; + Et vastae Nasamon Syrtis populator Hyempsal, + Audax in fluctu laceras raptare carinas; + Una omnes dextraque cadunt iraque peremti. 410 + Nec non serpentem diro exarmare veneno + Doctus Athyr, tactuque graves sopire chelydros, + Ac dubiam admoto sobolem explorare ceraste. + Tu quoque fatidicis Garamanticus adcola lucis, + Insignis flexo galeam per tempora cornu, 415 + Heu! frustra reditum sortes tibi saepe locutas + Mentitumque Jovem increpitans, occumbis, Iarbas. + Et jam corporibus cumulatus creverat agger, + Perfusaeque atra fumabant caede ruinae. + Tum ductorem avido clamore in praelia poscit 420 + Fulmineus ceu Spartanis latratibus actus, + Quum silvam occursu venantum perdidit, hirto + Horrescit saetis dorso, et postrema capessit + Praelia, canentem mandens aper ore cruorem, + Jamque gemit geminans contra venabula dentem. 425 + At parte ex alia qua se insperata juventus + Extulerat portis, ceu spicula nulla manusque + Vim ferre exitiumve queant, permixtus utrisque + Hannibal agminibus passim furit et quatit ensem, + Cantato nuper senior quem fecerat igni 430 + Litore ab Hesperidum Temisus; qui carmine pollens + Fidebat magica ferrum crudescere lingua: + Quantus Bistoniis late Gradivus in oris + Belligero rapitur curru, telumque coruscans, + Titanum quo pulsa cohors, flagrantia bella 435 + Cornipedum adflatu tonat, et stridoribus axis. + Jamque Hostum, Rutulumque Pholum, ingentemque Metiscum, + Jam Lygdum, Duriumque simul, flavumque Galaesum, + Et geminos, Chromin atque Gyan, demiserat umbris; + Daunum etiam, grata quo non spectatior alter 440 + Voce movere fora, atque orando fingere mentes, + Nec legum custos sollertior, aspera telis + Dicta admiscentem: "Quaenam te, Poene, paternae + Huc adigunt Furiae? non haec Sidonia tecta + Feminea fabricata manu, pretiove parata, 445 + Exsulibusve datum dimensis litus arenis; + Fundamenta Deum Romanaque foedera cernis." + Ast illum, toto jactantem talia campo, + Ingenti raptum nisu, medioque virorum + Avulsum inter tela globo, et post terga revinctum, 450 + Hannibal ad poenam lentae mandaverat irae. + Increpitansque suos inferri signa jubebat; + Perque ipsos caedis cumulos, stragemque jacentum + Monstrabat furibundus iter, cunctosque ciebat + Nomine, et in praedas stantem dabat inprobus urbem. 455 + Sed postquam a trepidis adlatum, fervere partem + Diversam Marte infausto, Murroque secundos + Hunc Superos tribuisse diem, ruit ocius amens + Lymphato cursu, atque ingentes deserit actus. + Letiferum nutant fulgentes vertice cristae: 460 + Crine ut flammifero terret fera regna cometes, + Sanguineum spargens ignem; vomit atra rubentes + Fax caelo radios, ac saeva luce coruscum + Scintillat sidus, terrisque extrema minatur. + Praecipiti dant tela viam, dant signa, virique; 465 + Atque ambae trepidant acies: jacit igneus hastae + Dirum lumen apex, ac late fulgurat umbo. + Talis ubi Aegaeo surgente ad sidera ponto + Per longum vasto Cori cum murmure fluctus + Suspensum in terras portat mare, frigida nautis 470 + Corda tremunt: sonat ille procul, flatuque tumescens + Curvatis pavidas transmittit Cycladas undis. + Non cuncta e muris unum incessentia tela, + Fumantesque ante ora faces, non saxa per artem + Tormentis excussa tenent: ut tegmina primum 475 + Fulgentis galeae conspexit, et arma cruento + Inter solem auro rutilantia, turbidus infit: + "En, qui res Libycas, inceptaque tanta retardet, + Romani Murrus belli mora! Foedera, faxo, + Jam noscas, quid vana queant, et vester Iberus. 480 + Fer tecum castamque fidem servataque jura: + Deceptos mihi linque Deos." Cui talia Murrus: + "Exoptatus ades! mens olim praelia poscit, + Speque tui flagrat capitis: fer debita fraudum + Praemia, et Italiam tellure inquire sub ima. 485 + Longum in Dardanios fines iter, atque nivalem + Pyrenen, Alpesque tibi mea dextera donat." + Haec inter cernens subeuntem comminus hostem, + Praeruptumque loci fidum sibi, conripit ingens + Aggere convulso saxum, et nitentis in ora 490 + Devolvit, pronoque silex ruit incitus ictu. + Subsedit duro concussus fragmine muri. + Tum pudor adcendit mentem, nec conscia fallit + Virtus pressa loco; frendens luctatur, et aegro + Scandit in adversam per saxa vetantia nisu. 495 + Sed postquam propior vicino lumine fulsit, + Et tota se mole tulit, velut incita clausum + Agmina Poenorum cingant, et cuncta paventem + Castra premant, lato Murrus caligat in hoste. + Mille simul dextrae, densusque micare videtur 500 + Ensis, et innumerae nutare in casside cristae. + Conclamant utrimque acies, ceu tota Saguntos + Igne micet: trahit instanti languentia leto + Membra pavens Murrus, supremaque vota capessit: + "Conditor Alcide, cujus vestigia sacra 505 + Incolimus, terrae minitantem averte procellam, + Si tua non segni defenso moenia dextra." + Dumque orat caeloque adtollit lumina supplex; + "Cerne, ait, an nostris longe Tirynthius ausis + Justius adfuerit: ni displicet aemula virtus, 510 + Haud me dissimilem, Alcide, primoribus annis + Agnosces, invicte, tuis: fer numen amicum; + Et, Trojae quondam primis memorate ruinis, + Dexter ades Phrygiae delenti stirpis alumnos." + Sic Poenus, pressumque ira simul exigit ensem, 515 + Qua capuli statuere morae; teloque relato + Horrida labentis perfunditur arma cruore. + Ilicet ingenti casu turbata juventus + Procurrit: nota arma viri corpusque superbo + Victori spoliare negant: coit aucta vicissim 520 + Hortando manus, et glomerata mole feruntur. + Hinc saxis galea, hinc clipeus sonat aereus hastis; + Incessunt sudibus, librataque pondera plumbi + Certatim jaciunt: decisae vertice cristae, + Dereptumque decus nutantum in caede jubarum: 525 + Jamque agitur largus per membra fluentia sudor, + Et stant loricae squamis horrentia tela; + Nec requies, tegimenve datur mutare sub ictu. + Genua labant, fessique humeri gestamina laxant. + Tum creber, penitusque trahens suspiria, sicco 530 + Fumat ab ore vapor, nisuque elisus anhelo + Auditur gemitus, fractumque in casside murmur. + Mente adversa domat, gaudetque nitescere duris + Virtutem, et decoris pretio discrimina pensat. + Hic subitus scisso densa inter nubila caelo 535 + Erupit quatiens terram fragor; et super ipsas + Bis Pater intonuit geminato fulmine pugnas. + Inde inter nubes ventorum turbine coeco + Ultrix injusti vibravit lancea belli, + Ac femine adverso librata cuspide sedit. 540 + Tarpeiae rupes, Superisque habitabile saxum; + Et vos, virginea lucentes semper in ara, + Laomedonteae Trojana altaria flammae; + Heu! quantum vobis fallacis imagine teli + Promisere Dei? propius si pressa furenti 545 + Hasta foret, clausae starent mortalibus Alpes, + Nec, Trasymene, tuis nunc Allia cederet undis. + Sed Juno, adspectans Pyrenes vertice celsae + Nava rudimenta, et primos in Marte calores, + Ut videt impressum conjecta cuspide vulnus, 550 + Advolat, obscura circumdata nube, per auras, + Et validam duris evellit ab ossibus hastam. + Ille tegit clipeo fusum per membra cruorem, + Tardaque paulatim et dubio vestigia nisu + Alternata trahens, aversus ab aggere cedit. 555 + Nox tandem optatis terras pontumque tenebris + Condidit, et pugnas erepta luce diremit. + At durae invigilant mentes, molemque reponunt + Noctis opus: clausos acuunt extrema pericli, + Et fractis rebus violentior ultima virtus. 560 + Hinc puer, invalidique senes, hinc femina ferre + Certat opem in dubiis miserando nava labori, + Saxaque mananti subvectat vulnere miles. + Jam Patribus clarisque senum sua munia curae: + Concurrunt, lectosque viros hortantur, et orant, 565 + Defessis subeant rebus, revocentque salutem, + Et Latia extremis inplorent casibus arma. + "Ite citi, remis velisque inpellite puppim, + Saucia dum castris clausa est fera: tempore Martis + Utendum est rapto, et grassandum ad clara periclis. 570 + Ite citi, deflete fidem murosque ruentes, + Antiquaque domo meliora arcessite fata. + Mandati summa est: dum stat, remeate, Saguntos." + Ast illi celerant, qua proxima litora, gressum, + Et fugiunt tumido per spumea caerula velo. 575 + Pellebat somnos Tithoni roscida conjux, + Ac rutilus primis sonipes hinnitibus altos + Adflarat montes, roseasque movebat habenas. + Jam celsa e muris exstructa mole juventus + Clausam nocturnis ostentat turribus urbem. 580 + Rerum omnes pendent actus, et milite maesto + Laxata obsidio, ac pugnandi substitit ardor, + Inque ducem versae tanto discrimine curae. + Interea Rutulis longinqua per aequora vectis + Herculei ponto coepere exsistere colles, 585 + Et nebulosa jugis adtollere saxa Monoeci. + Thracius hos Boreas scopulos inmitia regna + Solus habet, semperque rigens nunc litora pulsat, + Nunc ipsas alis plangit stridentibus Alpes; + Atque ubi se terris glaciali fundit ab Arcto, 590 + Haud ulli contra fiducia surgere vento. + Vorticibus torquet rapidis mare, fractaque anhelant + Aequora, et injecto conduntur gurgite montes: + Jamque volans Rhenum Rhodanumque in nubila tollit. + Hunc postquam Boreae dirum evasere furorem, 595 + Alternos maesti casus bellique marisque, + Et dubium rerum eventum sermone volutant. + "O patria! o Fidei domus inclyta, quo tua nunc sunt + Fata loco? sacraene manent in collibus arces? + An cinis, heu Superi! tanto de nomine restat? 600 + Ferte leves auras, flatusque ciete secundos, + Si nondum insultat templorum Poenicus ignis + Culminibus, Latiaeque valent subcurrere classes." + Talibus inlacrimant noctemque diemque querelis, + Donec Laurentes puppis defertur ad oras, 605 + Qua pater, adceptis Anienis ditior undis, + In pontum flavo descendit gurgite Thybris. + Hinc consanguineae subeunt jam moenia Romae. + Concilium vocat augustum, castaque beatos + Paupertate Patres, ac nomina parta triumphis 610 + Consul, et aequantem Superos virtute Senatum. + Facta animosa viros, et recti sacra cupido + Adtollunt, hirtaeque togae, neglectaque mensa, + Dexteraque a curvis capulo non segnis aratris; + Exiguo faciles, et opum non indiga corda, 615 + Ad parvos curru remeabant saepe penates. + In foribus sacris, primoque in limine templi + Captivi currus, belli decus, armaque rapta + Pugnantum ducibus, saevaeque in Marte secures, + Perfossi clipei, et servantia tela cruorem, 620 + Claustraque portarum pendent: hic Punica bella, + Aegates cernas, fusaque per aequora classe + Exactam ponto Libyen testantia rostra: + Hic galeae Senonum, pensatique inprobus auri + Arbiter ensis inest, Gallisque ex arce fugatis 625 + Arma revertentis pompa gestata Camilli: + Hic spolia Aeacidae, hic Epirotica signa, + Et Ligurum horrentes coni, parmaeque relatae + Hispana de gente rudes, Alpinaque gaesa. + Sed postquam clades patefecit et horrida bella 630 + Orantum squalor, praesens adstare Sagunti + Ante oculos visa est extrema precantis imago. + Tum senior maesto Sicoris sic incipit ore: + "Sacrata gens clara fide, quam rite fatentur + Marte satam populi ferro parere subacti, 635 + Ne crede emensos levia ob discrimina pontum. + Vidimus obsessam patriam, murosque trementes: + Et, quem insana freta, aut coetus genuere ferarum, + Vidimus Hannibalem: procul his a moenibus, oro, + Arcete, o Superi, nostroque in Marte tenete 640 + Fatiferae juvenem dextrae: qua mole sonantes + Exigit ille trabes? et quantus crescit in armis? + Trans juga Pyrenes, medium indignatus Hiberum, + Excivit Calpen, et mersos Syrtis arenis + Molitur populos, majoraque moenia quaerit. 645 + Spumeus hic, medio qui surgit ab aequore, fluctus, + Si prohibere piget, vestras effringet in urbes. + An tanti pretium motus, ruptique per enses + Foederis, hoc juveni, jurata in bella ruenti, + Creditis, ut statuat superatae jura Sagunto? 650 + Ocius ite, viri, et nascentem exstinguite flammam, + Ne serae redeant post aucta pericula curae. + Quamquam o! si nullus terror, non obruta jam nunc + Semina fumarent belli: vestraene Sagunto + Spernendum consanguineam protendere dextram? 655 + Omnis Hiber, omnis rapidis fera Gallia turmis, + Omnis ab aestifero sitiens Libys inminet axe. + Per vos culta diu Rutulae primordia gentis, + Laurentemque Larem, et genetricis pignora Trojae, + Conservate pios, qui permutare coacti 660 + Acrisioneis Tirynthia culmina muris. + Vos etiam Zanclen Siculi contra arma tyranni + Juvisse egregium; vos et Campana tueri + Moenia, depulso Samnitum robore, dignum + Sigeis duxistis avis. Vetus incola Dauni, 665 + Testor vos, fontes et stagna arcana Numici, + Quum felix nimium dimitteret Ardea pubem, + Sacra domumque ferens, et avi penetralia Turni, + Ultra Pyrenen Laurentia nomina duxi. + Cur, ut decisa atque avulsa a corpore membra, 670 + Despiciar, vesterque luat cur foedera sanguis?" + Tandem, ut finitae voces, miserabile visu! + Submissi palmas, lacerato tegmine vestis, + Adfigunt proni squalentia corpora terrae. + Inde agitant consulta Patres, curasque fatigant. 675 + Lentulus, ut cernens adcensae tecta Sagunti, + Poscendum poenae juvenem, celerique negantis + Exuri bello Carthaginis arva jubebat. + At Fabius, cauta speculator mente futuri, + Nec laetus dubiis, parcusque lacessere Martem, 680 + Et melior clauso bellum producere ferro, + Prima super tantis rebus pensanda: ducisne + Ceperit arma foror, Patres an signa moveri + Censuerint; mittique viros, qui exacta reportent. + Providus haec, ritu vatis, fundebat ab alto 685 + Pectore praemeditans Fabius surgentia bella. + Ut saepe, e celsa grandaevus puppe magister, + Prospiciens signis venturum in carbasa Corum, + Summo jamdudum substringit lintea malo. + Sed lacrimae, atque ira mixtus dolor inpulit omnes 690 + Praecipitare latens fatum: lectique Senatu, + Qui ductorem adeant: si perstet surdus in armis + Pactorum, vertant inde ad Carthaginis arces; + Nec Divum oblitis indicere bella morentur. + + + + +LIBER SECUNDUS. + + +ARGUMENTUM. + +Q. Fabius Maximus et L. Valerius Flaccus, legati Romanorum, in Sagunti +portum invehuntur, et inde ab Hannibale repulsi Carthaginem petunt; +1-24. + +Hac occasione usus, dux Poenorum milites ad periculum sibi inminens +propulsandum, urbem totis viribus obpugnandam, et bellum ipsis deinde +Romanis inferendum exstimulat; 25-55. + +Asbyte, Iarbae, Gaetulorum regis, filia, virgo fortissima venatuique +adsueta, cum grege mulierum Poenis auxilio venit; 56-88. + +Hujus impetum fortiter reprimit Mopsus, Cretensis, sagittandi +peritissimus, qui, magna prius edita hostium strage, in ipsam virginem +inruit, et Harpen, ejus comitem, occidit; sed propter necem Dorylae et +Icari, filiorum suorum, animum despondet, dolorisque inpatientia e +muro se praecipitat; 89-147. + +Tum Theron, Herculis sacerdos, pugnae succedens, clava sua magnam +hostium multitudinem prosternit, ipsamque Asbyten, curru excussam, +interficit, et caput, hastae adfixum, ostentat; 148-205. + +Cujus rei dolore et ira percitus Hannibal, virginis caedem vindicare +parat, et Saguntini, ejus adspectu consternati, fugam capessunt; +Theron autem, dum suos revocare et moenibus hostem prohibere conatur, +gladio per pectus adacto perit, ejusque corpus ter circa rogum Asbytes +raptatur; 206-269. + +Interim Senatus Carthaginiensium, adventu legatorum Rom. perculsus, +frequens in curiam venit, et de responso iis reddendo consilia capit. +Ibi Hannon et Gestar mutuis se verborum contumeliis lacerant. Ille, +inveterato Hannibalis odio incensus, auctor est, ut superbia +temeritasque juvenis merito castigetur; nec Romani, qui tantum virtute +valeant, novo injustoque bello lacessantur; 270-326. + +Hic vero, factioni Barcinae, quae apud milites plebemque plurimum gratia +valebat, addictus, Hannonis oratioriem refellit, et ad bellum Romanis, +duce Hannibale, fortissimo reique militaris peritissimo juvene, +inferendum, Patribus animum incendit; 327-375. + +Quibus orationibus habitis, Hannon res Saguntinis reddendas et +Hannibalem Romanis dedendum censet: quae sententia omnium fere, qui +adsunt, indignationem movet. Fabius itaque, sinu effuso, bellum Poenis +indicit, et cum reliquis legatis Romam redit; 376-390. + +Haec dum Carthagine geruntur, Hannibal, aliquot populis, qui +defecerant, repente obpressis, omnibus copiis Saguntum obpugnare +perseverat, et laetus adcipit clipeum, aliaque arma, ab Hispanis sibi +dono missa, in quibus praeter alia origines et fata Carthaginis, +singulari opera et artificio expressa, miratur; 391-456. + +Saguntini jam unicam spem, in adventu classis Romanorum, qui tam +procul erant, positam abjiciunt; et longa obsidione inopia omnium ita +crescit, ut corticibus et frondibus arborum coriisque aqua mollitis +famem tolerare cogantur; 457-474. + +Hanc urbis fortunam commiseratur Hercules, ejus conditor, et clam +Junone, noverca sua, Fidei auxilium inplorat, quae, ejus precibus mota, +fractum Saguntinorum animum adeo erigit, ut vel ultima experiri non +recusent; 475-525. + +Sed conatus Fidei non fugit Junonem, quae praeter opinionem prope urbem +est, et extemplo Tisiphonen ab inferis evocat; 526-542. + +Haec Furia formam adspectu terribilem exuit, et in Tiburinae, morte +Murri viduatae, speciem conversa, Saguntinos hortatur, ut, quum nihil +jam spei reliquum sit, morte voluntaria aeternum servitium effugiant; +543-579. + +Tum petit tumulum, ex quo serpens prorepit, et ad mare contendit; +580-591. + +Hoc prodigio perterriti Saguntini, Genios jam urbe excedere sibi +persuadent, et Tisiphones ope ex desperatione in rabiem vertuntur; qua +instincti, arma, vestes, aurum, et quidquid publicarum, vel privatarum +rerum superest, in rogum ingentem, ad id raptim exstructum, +conjiciunt; et deinde parentes seque invicem jugulant: quo facto, +Hannibal urbem capit; et Furia ad inferos revertitur; 592-707. + + + Caeruleis provecta vadis jam Dardana puppis + Tristia magnanimi portabat jussa Senatus, + Primoresque Patrum. Fabius, Tirynthia proles, + Ter centum memorabat avos, quos turbine Martis + Abstulit una dies, quum Fors non aequa labori 5 + Patricio Cremerae maculavit sanguine ripas. + Huic comes aequato sociavit munere curas + Poplicola, ingentis Volesi Spartana propago. + Is, cultam referens insigni nomine plebem, + Ausonios atavo ducebat consule fastus. 10 + Hos ut depositis portum contingere velis + Adlatum Hannibali, consultaque ferre Senatus, + Jam medio seram bello poscentia pacem, + Ductorisque simul conceptas foedere poenas; + Ocius armatas passim per litora turmas 15 + Ostentare jubet minitantia signa, recensque + Perfusos clipeos, et tela rubentia caede. + "Haud dictis nunc esse locum; strepere omnia, clamat, + Tyrrhenae clangore tubae, gemituque cadentum. + Dum detur, relegant pontum, neu se addere clausis 20 + Festinent: notum, quid caede calentibus armis, + Quantum irae liceat, motusve quid audeat ensis." + Sic ducis adfatu per inhospita litora pulsi, + Converso Tyrios petierunt remige Patres. + Hic alto Poenus fundentem vela carinam 25 + Incessens dextra; "Nostrum, pro Jupiter! inquit, + Nostrum ferre caput parat illa per aequora puppis. + Heu! caecae mentes, tumefactaque corda secundis! + Armatum Hannibalem poenae petit inpia tellus. + Ne deposce, adero: dabitur tibi copia nostri 30 + Ante exspectatum; portisque focisque timebis, + Quae nunc externos defendis, Roma, Penates. + Tarpeios iterum scopulos praeruptaque saxa + Scandatis licet, et celsam migretis in arcem, + Nullo jam capti vitam pensabitis auro." 35 + Incensi dictis animi, et furor additus armis; + Conditur extemplo telorum nubibus aether, + Et densa resonant saxorum grandine turres. + Ardor agit, provecta queat dum cernere muros, + Inque oculis profugae Martem exercere carinae. 40 + Ipse autem incensas promissa piacula turmas + Flagitat, insignis nudato vulnere, ductor, + Ac repetens questus furibundo personat ore: + "Poscimur, o socii! Fabiusque e puppe catenas + Ostentat, dominique vocat nos ira Senatus. 45 + Si taedet coepti, culpandave movimus arma, + Ausoniam ponto propere revocate carinam; + Nil moror: evincta lacerandum tradite dextra. + Nam cur, Eoi deductus origine Beli, + Tot Libyae populis, tot circumfusus Hiberis, 50 + Servitium perferre negem? Rhoeteius imo + Inperet aeternum, et populis seclisque propaget + Regna ferox: nos jussa virum nutusque tremamus." + Effundunt gemitus, atque omina tristia vertunt + In stirpem Aeneadum, ac stimulant clamoribus iras. 55 + Discinctos inter Libyas populosque bilingues, + Marmaricis audax in bella Oenotria signis + Venerat Asbyte, proles Garamantis Iarbae. + Hammone hic genitus, Phorcynidos antra Medusae, + Cinyphiumque Macen, et iniquo e sole calentes 60 + Battiadas late imperio sceptrisque regebat; + Cui patrius Nasamon, aeternumque arida Barce, + Cui nemora Autololum, atque infidae litora Syrtis + Parebant, nullaque levis Gaetulus habena. + Atque is fundarat thalamos Tritonide nympha, 65 + Unde genus, proavumque Jovem regina ferebat, + Et sua fatidico repetebat nomina luco. + Haec ignara viri, vacuoque adsueta cubili, + Venatu et silvis primos defenderat annos: + Non calathis mollita manus, operatave fuso, 70 + Dictynnam, et saltus, et anhelum inpellere planta + Cornipedem, ac stravisse feras inmitis amabat. + Quales Threiciae Rhodopen Pangaeaque lustrant + Saxosis nemora alta jugis, cursuque fatigant + Hebrum innupta manus: spreti Ciconesque, Getaeque, 75 + Et Rhesi domus, et lunatis Bistones armis. + Ergo habitu insignis patrio, religata fluentem + Hesperidum dono crinem, dextrumque feroci + Nuda latus Marti, ac fulgentem tegmine laevam + Thermodontiaca munita in praelia pelta, 80 + Fumantem rapidis quatiebat cursibus axem. + Pars comitum bijugo curru, pars caetera dorso + Fertur equi; nec non Veneris jam foedera passae + Reginam cingunt: sed virgine densior ala est. + Ipsa autem gregibus per longa mapalia lectos 85 + Ante aciem ostentabat equos, tumuloque propinquo, + Dum sequitur gyris campum, vibrata per auras + Spicula contorquens summa ponebat in arce. + Hanc, hasta toties intrantem moenia, Mopsus + Non tulit, et celsis senior Gortynia muris 90 + Tela sonante fugat nervo, liquidasque per auras + Dirigit aligero letalia vulnera ferro. + Cres erat, aerisonis Curetum advectus ab antris, + Dictaeos agitare puer levioribus annis + Pennata saltus adsuetus arundine Mopsus. 95 + Ille vagam caelo demisit saepe volucrem, + Ille procul campo linquentem retia cervum + Vulnere sistebat; rueretque inopina sub ictu + Ante fera incauto, quam sibila poneret arcus. + Nec se tum pharetra jactavit justius ulla, 100 + Eois quamquam certet Gortyna sagittis. + Verum ut opum levior venatu extendere vitam + Abnuit, atque artae res exegere per aequor, + Conjuge cum Meroe natisque inglorius hospes + Intrarat miseram fato ducente Saguntum. 105 + Coryti fratrum ex humeris calamique paterni + Pendebant, volucerque chalybs, Minoia tela. + Hic medius juvenum Massylae gentis in agmen + Crebra Cydoneo fundebat spicula cornu. + Jam Garamum, audacemque Thyrum, pariterque ruentes 110 + Gisgonem, levemque Bagam, indignumque sagittae, + Inpubem malas, tam certae obcurrere Lyxum + Fuderat, et plena tractabat bella pharetra. + Tum, vultum intendens telumque in virginis ora, + Desertum non grata Jovem per vota vocabat. 115 + Namque ut fatiferos converti prospicit arcus, + Obposito procul insidiis Nasamonias Harpe + Corpore praeripuit letum, calamumque volantem, + Dum clamat, patulo excipiens tramisit hiatu, + Et primae ferrum a tergo videre sorores. 120 + At comitis frendens casu labentia virgo + Membra levat, parvaque oculos jam luce natantes + Inrorat lacrimis, totisque adnisa doloris + Viribus intorquet letalem in moenia cornum. + Illa volans humerum rapido transverberat ictu 125 + Conantis Dorylae, junctis jam cornibus arcus, + Et ducti spatium nervi complente sagitta, + Excutere in ventos resoluto pollice ferrum. + Tum subitum in vulnus praeceps devolvitur altis + Aggeribus muri, juxtaque cadentia membra 130 + Effusi versa calami fluxere pharetra. + Exclamat paribus frater vicinus in armis + Icarus, ulciscique parat lacrimabile fatum: + Atque illum, raptim promentem in praelia telum, + Hannibal excussi praevertit turbine saxi. 135 + Labuntur gelido torpentia frigore membra, + Deficiensque manus pharetrae sua tela remisit. + At pater in gemino natorum funere Mopsus + Conreptos arcus ter moesta movit ab ira: + Ter cecidit dextra, et notas dolor abstulit artes. 140 + Poenitet heu! sero, dulces liquisse penates, + Adreptoque avide, quo concidis, Icare, saxo, + Postquam aevum senior percussaque pectora frustra + Sentit, et, ut tantos compescat morte dolores, + Nil opis in dextra, vastae se culmine turris 145 + Praecipitem jacit, et delapsus pondere prono + Membra super nati moribundos explicat artus. + Dum cadit externo Gortynius advena bello, + Jam nova molitus stimulato milite Theron, + Alcidae templi custos araeque sacerdos, 150 + Non exspectatum Tyriis effuderat agmen, + Et fera miscebat reserata praelia porta. + Atque illi non hasta manu, non vertice cassis, + Sed fisus latis humeris et mole juventae + Agmina vastabat clava, nihil indigus ensis. 155 + Exuviae capiti inpositae tegimenque leonis + Terribilem adtollunt excelso vertice rictum. + Centum angues idem Lernaeaque monstra gerebat + In clipeo, et sectis geminam serpentibus Hydram. + Ille Jubam, Thapsumque patrem, clarumque Micipsam 160 + Nomine avi, Maurumque Sacen, a moenibus actos + Palantesque fuga praeceps ad litora cursu + Egerat, atque una spumabant aequora dextra. + Nec contentus Idi leto, letoque Cothonis, + Marmaridae nec caede Rothi, nec caede Jugurthae, 165 + Asbytes currum et radiantis tegmina laenae + Poscebat votis, gemmataque lumina peltae, + Atque in belligera versabat virgine mentem. + Quem ruere ut telo vidit regina cruento, + Obliquos detorquet equos, laevumque per orbem 170 + Fallaci gyro campum secat, ac, velut ales, + Adverso rapitur sinuata per aequora curru. + Dumque ea se ex oculis aufert, atque ocior Euro, + Incita pulveream campo trahit ungula nubem, + Adversum late stridens rota prolerit agmen, 175 + Ingerit et crebras virgo trepidantibus hastas. + Hic cecidere Lycus, Thamyrisque, et nobile nomen + Eurydamas, clari deductum stirpe parentis, + Qui thalamos ausus quondam sperare superbos, + Heu demens! Ithacique torum, sed enim arte pudica 180 + Fallacis toties revoluto stamine telae + Deceptus, mersum pelago jactarat Ulixem: + Ast Ithacus vero ficta pro morte loquacem + Adfecit leto, taedaeque ad funera versae. + Gens extrema viri campis deletur Iberis 185 + Eurydamas Nomados dextra; superinstrepit ater, + Et servat cursum perfractis ossibus axis. + Jamque aderat remeans virgo, inter praelia postquam + Distringi Therona videt, saevamque bipennem + Perlibrans mediae fronti, spolium inde superbum 190 + Herculeasque tibi exuvias, Dictynna, vovebat. + Nec segnis Theron tantae spe laudis in ipsos + Adversus consurgit equos, villosaque fulvi + Ingerit objectans trepidantibus ora leonis. + Adtoniti terrore novo rictuque minaci 195 + Quadrupedes jactant resupino pondere currum. + Tum saltu Asbyten conantem linquere pugnas + Occupat, incussa gemina inter tempora clava, + Ferventesque rotas turbataque frena pavore + Disjecto spargit conlisa per ossa cerebro, 200 + Ac rapta properans caedem ostentare bipenni, + Amputat e curru revolutae virginis ora. + Necdum irae positae: celsa nam figitur hasta + Spectandum caput; id gestent ante agmina Poenum + Inperat, et propere currus ad moenia vertant, 205 + Haec caecus fati, divumque abeunte favore, + Vicino Theron edebat praelia leto. + Namque aderat toto ore ferens iramque minasque + Hannibal, et caesam Asbyten, fixique tropaeum + Infandum capitis furiata mente dolebat. 210 + Ac simul aerati radiavit luminis umbo, + Et concussa procul membris velocibus arma + Letiferum intonuere, fugam perculsa repente + Ad muros trepido convertunt agmina cursu: + Sicut agit levibus per sera crepuscula pennis 215 + E pastu volucres ad nota cubilia Vesper; + Aut, ubi Cecropius formidine nubis aquosae + Sparsa super flores examina tollit Hymettos, + Ad dulces ceras, et odori corticis antra + Mellis apes gravidae properant, densoque volatu 220 + Raucum connexae glomerant ad limina murmur. + Praecipitat metus adtonitos, caecique feruntur. + Heu blandum caeli lumen! tantone cavetur + Mors reditura metu, nascentique addita fata? + Consilium damnant, portaque atque aggere tuto 225 + Erupisse gemunt: retinet vix agmina Theron, + Interdumque manu, interdum clamore minisque, + "State, viri: meus ille hostis: mihi gloria magnae, + State, venit pugnae! muro tectisque Sagunti + Hac abigam Poenos dextra: spectacula tantum 230 + Ferte, viri: vel, si cunctos metas acer in urbem, + Heu deforme! rapit, soli mihi claudite portas." + At Poenus rapido praeceps ad moenia cursu, + Dum pavitant trepidi rerum fessique salutis, + Tendebat: stat primam urbem murosque patentes 235 + Postposita caede et dilata invadere pugna. + Id postquam Herculeae custos videt inpiger arae, + Emicat, et velox formidine praevenit hostem. + Gliscit Elissaeo violentior ira tyranno. + "Tu solve interea nobis, bone janitor urbis, 240 + Supplicium, ut pandas, inquit, tua moenia leto." + Nec plura effari sinit ira, rotatque coruscum + Mucronem: sed contortum prior impete vasto + Daunius huic robur juvenis jacit; arma fragore + Icta gravi raucum gemuere, alteque resultant 245 + Aere inlisa cavo nodosae pondera clavae. + At viduus teli, et frustrato proditus ictu, + Pernici velox cursu rapit incita membra, + Et celeri fugiens perlustrat moenia planta. + Instat atrox terga increpitans fugientia victor. 250 + Conclamant matres, celsoque e culmine muri + Lamentis vox mixta sonat: nunc nomine noto + Adpellant, seras fesso nunc pandere portas + Posse volunt: quatit hortantum praecordia terror, + Ne simul adcipiant ingentem moenibus hostem. 255 + Incutit umbonem fesso, adsultatque ruenti + Poenus, et ostentans spectantem e moenibus urbem, + "I, miseram Asbyten leto solare propinquo." + Haec dicens, jugulo optantis dimittere vitam + Infestum condit mucronem, ac regia laetus 260 + Quadrupedes spolia abreptos a moenibus ipsis, + Quis aditum portae trepidantum sepserat agmen, + Victor agit, curruque volat per ovantia castra. + At Nomadum furibunda cohors miserabile humandi + Deproperat munus, tumulique adjungit honorem, 265 + Et rapto cineres ter circum corpore lustrat. + Hinc letale viri robur tegimenque tremendum + In flammas jaciunt, ambustoque ore, genisque, + Deforme alitibus liquere cadaver Iberis. + Poenorum interea quis rerum summa potestas, 270 + Consultant bello super, et quae dicta ferantur + Ausoniae a populis, oratorumque minaci + Adventu trepidant: movet hinc foedusque, fidesque, + Et testes Superi, jurataque pacta parentum; + Hinc popularis amor coeptantis magna juventae; 275 + Et sperare juvat belli meliora: sed olim + Ductorem infestans odiis gentilibus Hannon, + Sic adeo increpitat studia incautumque favorem: + "Cuncta quidem, Patres, (neque enim cohibere minantum + Irae se valuere) premunt formidine vocem. 280 + Haud tamen abstiterim, mortem licet arma propinquent. + Testabor Superos, et caelo nota relinquam, + Quae postrema salus rerum patriaeque reposcit. + Nec nunc obsessa demum et fumante Sagunto + Haec serus vates Hannon canit: anxia rupi 285 + Pectora; ne castris innutriretur et armis + Exitiale caput, monui, et, dum vita, monebo, + Ingenitum noscens virus, flatusque paternos; + Ut, qui stelligero speculatur sidera caelo, + Venturam pelagi rabiem, Caurique futura 290 + Praedicit miseris haud vanus flamina nautis. + Consedit solio, rerumque invasit habenas. + Ergo armis foedus, fasque omne abrumpitur armis: + Oppida quassantur, longeque in moenia nostra + Aeneadum adrectae mentes, disjectaque pax est. 295 + Exagitant Manes juvenem furiaeque paternae, + Ac funesta sacra, et conversi foedere rupto + In caput infidum Superi, Massylaque vates. + An nunc ille, novi caecus caligine regni, + Externas arces quatit? haud Tirynthia tecta, 300 + (Sic propria luat hoc poena, nec misceat urbis + Fata suis) nunc hoc, inquam, hoc in tempore muros + Obpugnat, Carthago, tuos, teque obsidet armis. + Lavimus Hennaeas animoso sanguine valles, + Et vix conducto produximus arma Lacone. 305 + Nos ratibus laceris Scyllaea replevimus antra, + Classibus et refluo spectavimus aequore raptis + Contorta e fundo revomentem transtra Charybdin. + Respice, pro demens! pro pectus inane Deorum! + Aegates, Libyaeque procul fluitantia membra. 310 + Quo ruis? et patriae exitio tibi nomina quaeris? + Scilicet immensae, visis juvenalibus armis, + Subsident Alpes! subsidet mole nivali + Alpibus aequatum adtollens caput Apenninus! + Sed campos fac, vane, dari; num gentibus istis 315 + Mortales animi? aut ferro flammave fatiscunt? + Haud tibi Neritia cernes cum prole laborem. + Pubescit castris miles, galeaque teruntur + Nondum signatae flava lanugine malae. + Nec requies aevi nota, exsanguesque merendo 320 + Stant prima inter signa senes, letumque lacessunt. + Ipse ego Romanas perfosso corpore turmas + Tela intorquentes conrepta e vulnere vidi; + Vidi animos mortesque virum, decorisque furorem. + Si bello absistis, nec te victoribus obfers, 325 + Quantum, heu Carthago! donat tibi sanguinis Hannon?" + Gestar ad haec: namque inpatiens asperque coquebat + Jamdudum inmites iras, mediamque loquentis + Bis conatus erat turbando abrumpere vocem: + "Concilione, inquit, Libyae, Tyrioque Senatu, 330 + Pro Superi! Ausonius miles sedet? armaque tantum + Haud dum sumta viro? nam cetera non latet hostis. + Nunc geminas Alpes, Apenninumque minatur, + Nunc freta Sicaniae, et Scyllaei litoris undas; + Nec procul est, quin jam Manes umbrasque pavescat 335 + Dardanias: tanta adcumulat praeconia leto + Vulneribusque virum, ac tollit sub sidera gentem. + Mortalem, mihi crede, licet formidine turpi + Frigida corda tremant, mortalem sumimus hostem. + Vidi ego, quum, geminas artis post terga catenis 340 + Evinctus palmas, vulgo traheretur ovante, + Carceris in tenebras, spes et fiducia gentis + Regulus Hectoreae: vidi, quum robore pendens, + Hesperiam cruce sublimis spectaret ab alta. + Nec vero terrent puerilia protenus ora 345 + Sub galea et pressae properata casside malae. + Indole non adeo segni sumus! adspice; turmae + Quot Libycae certant annos anteire labore, + Et nudis bellantur equis! ipse, adspice, ductor, + Quum primam tenero vocem proferret ab ore, 350 + Jam bella et lituos, ac flammis urere gentem + Jurabat Phrygiam, atque animo patria arma movebat. + Proinde polo crescant Alpes, astrisque coruscos + Apenninus agat scopulos; per saxa nivesque, + (Dicam etenim, ut stimulent atram vel inania mentem) 355 + Per caelum est qui pandat iter: pudet Hercule tritas + Desperare vias, laudemque timere secundam. + Sed Libyae clades, et primi incendia belli + Adgerat, atque iterum pro libertate labores + Hannon ferre vetat: ponat formidinis aestus, 360 + Parietibusque domus inbellis femina servet + Singultantem animam: nos, nos contra ibimus hostem, + Quis procul a Tyria dominos depellere Byrsa, + Vel Jove non aequo, fixum est: sin fata repugnant, + Et jam damnata cessit Carthagine Mavors, 365 + Obcumbam potius; nec te, patria inclita, dedam + Aeternum famulam; liberque Acheronta videbo. + Nam quae, pro Superi! Fabius jubet? ocius arma + Exuite, et capta descendite ab arce Sagunti; + Tum delecta manus scutorum incendat acervos, 370 + Uranturque rates, ac toto absistite ponto. + Di procul, o! merita est numquam si talia plecti + Carthago, prohibete nefas; nostrique solutas + Ductoris servate manus!" Ut deinde resedit, + Factaque censendi, Patrum de more, potestas; 375 + Hic Hannon reddi propere certamine rapta + Instat, et auctorem violati foederis addit. + Tum vero adtoniti, ceu templo inrumperet hostis, + Exsiluere Patres, Latioque id verteret omen + Oravere Deum. At postquam discordia sentit 380 + Pectora, et infidas ad Martem vergere mentes; + Non ultra patiens Fabius rexisse dolorem, + Concilium exposcit propere, Patribusque vocatis + Bellum se gestare sinu pacemque profatus, + Quod sedeat legere, ambiguis neu fallere dictis 385 + Inperat, ac, saevo neutrum renuente Senatu, + Ceu clausas acies gremioque effunderet arma, + "Adcipite infaustum Libyae, eventuque priori + Par, inquit, bellum:" et laxos effundit amictus. + Tum patrias repetit pugnandi nuntius arces. 390 + Atque ea dum profugae regnis agitantur Elissae, + Adcisis velox populis, quis aegra lababat + Ambiguo sub Marte fides, praedaque gravatus + Ad muros Poenus revocaverat arma Sagunti. + Ecce autem clipeum, saevo fulgore micantem, 395 + Oceani gentes ductori dona ferebant, + Callaicae telluris opus, galeamque coruscis + Subnixam cristis, vibrant cui vertice coni + Albentis, niveae tremulo nutamine pennae; + Ensem unum, ac multis fatalem millibus hastam; 400 + Praeterea textam nodis, auroque trilicem + Loricam, nulli tegimen penetrabile telo. + Haec, aere et duri chalybis perfecta metallo, + Atque opibus perfusa Tagi, per singula laetis + Lustrat ovans oculis, et gaudet origine regni. 405 + Condebat primae Dido Carthaginis arces, + Instabatque operi subducta classe juventus. + Molibus hi claudunt portus, his tecta domusque + Partiris, justae Bitia venerande senectae. + Ostentant caput effossa tellure repertum 410 + Bellatoris equi, atque omen clamore salutant. + Has inter species orbatum classe, suisque, + Aenean pulsum pelago, dextraque precantem + Cernere erat: fronte hunc avide regina serena. + Infelix, ac jam vultu spectabat amico. 415 + Hinc et speluncam, furtivaque foedera amantum + Callaicae fecere manus: it clamor ad auras, + Latratusque canum; subitoque exterrita nimbo + Occultant alae venantum corpora silvis. + Nec procul Aeneadum vacuo jam litore classis, 420 + Aequora nequidquam revocante petebat Elissa. + Ipsa pyram super ingentem stans saucia Dido + Mandabat Tyriis ultricia bella futuris, + Ardentemque rogum media spectabat ab unda + Dardanus, et magnis pandebat carbasa fatis. 425 + Parte alia, supplex infernis Hannibal aris, + Arcanum Stygia libat cum vate cruorem, + Et primo bella Aeneadum jurabat ab aevo. + At senior Siculis exsultat Hamilcar in arvis; + Spirantem credas certamina anhela movere: 430 + Ardor inest oculis, torvumque minatur imago. + Nec non et laevum clipei latus aspera signis + Inplebat Spartana cohors: hanc ducit ovantem + Ledaeis veniens victor Xanthippus Amyclis. + Juxta triste decus pendet sub imagine poenae 435 + Regulus, et fidei dat magna exempla Sagunto. + Laetior at circa facies, agitata ferarum + Agmina venatu, et caelata mapalia fulgent. + Nec procul usta cutem nigri soror horrida Mauri + Adsuetas patrio mulcet sermone leaenas. 440 + It liber campi pastor, cui fine sine ullo + Invetitum saltus penetrat pecus: omnia Poenum + Armenti vigilem patrio de more sequuntur, + Gaesaque, latratorque Cydon, tectumque, focique + In silicis venis, et fistula nota juvencis. 445 + Eminet excelso consurgens colle Saguntos, + Quam circum inmensi populi condensaque cingunt + Agmina certantum, pulsantque trementibus hastis. + Extrema clipei stagnabat Iberus in ora, + Curvatis claudens ingentem flexibus orbem. 450 + Hannibal, abrupto transgressus foedere ripas, + Poenorum populos Romana in bella vocabat. + Tali sublimis dono, nova tegmina latis + Aptat concutiens humeris, celsusque profatur: + "Heu quantum Ausonio sudabitis, arma, cruore! 455 + Quas, belli judex, poenas mihi, Curia, pendes!" + Jamque senescebat vallatis moenibus hostis, + Carpebatque dies urbem, dum signa manusque + Exspectant fessi socias: tandem aequore vano + Avertunt oculos, frustrataque litora ponunt, 460 + Et propius suprema vident: sedet acta medullis + Jamdudum, atque inopes penitus coquit intima pestis. + Est furtim lento misere durantia tabo + Viscera, et exurit siccatas sanguine venas + Per longum celata fames: jam lumina retro 465 + Exesis fugere genis; jam lurida sola + Tecta cute, et venis male juncta trementibus ossa + Exstant, consumtis visu deformia membris. + Humentis rores noctis terramque madentem + Solamen fecere mali, cassoque labore 470 + E sicco frustra presserunt robore succos. + Nil temerare piget: rabidi jejunia ventris + Insolitis adigunt vesci, resolutaque, nudos + Linquentes clipeos, armorum tegmina mandunt. + Desuper haec caelo spectans Tirynthius alto 475 + Inlacrimat fractae nequidquam casibus urbis. + Namque metus magnique tenent praecepta parentis, + Ne saevae tendat contra decreta novercae. + Sic igitur, coepta occultans, ad limina sanctae + Contendit Fidei, secretaque pectora tentat. 480 + Arcanis Dea laeta, polo tum forte remoto + Caelicolum magnas volvebat conscia curas, + Quam tali adloquitur Nemeae pacator honore: + "Ante Jovem generata, decus Divumque hominumque, + Qua sine non tellus pacem, non aequora norunt, 485 + Justitiae consors, tacitumque in pectore numen, + Exitiumne tuae dirum spectare Sagunti, + Et tot pendentem pro te, Dea, cernere poenas + Urbem lenta potes? moritur tibi vulgus, et unam + Te matres, vincente fame, te moesta virorum 490 + Ora vocant, primaque sonant te voce minores. + Fer caelo auxilium, et fessis da surgere rebus." + Haec satus Alcmena, contra cui talia virgo: + "Cerno equidem, nec pro nihilo est mihi foedera rumpi, + Statque dies, ausis olim tam tristibus ultor. 495 + Sed me pollutas properantem linquere terras + Sedibus his, tectisque novis succedere adegit + Fecundum in fraudes hominum genus: inpia liqui + Et, quantum terrent, tantum metuentia regna, + Ac furias auri, nec vilia praemia fraudum, 500 + Et super haec ritu horrificos ac more ferarum + Viventes rapto populos, luxuque solutum + Omne decus, multaque obpressum nocte pudorem. + Vis colitur, jurisque locum sibi vindicat ensis; + Et probris cessit virtus: en, adspice gentes: 505 + Nemo insons; pacem servant commercia culpae. + Sed secura tua fundata ut moenia dextra + Dignum te servent memorando fine vigorem, + Dedita nec fessi transmittant corpora Poeno, + Quod solum nunc fata sinunt seriesque futuri; 510 + Extendam leti decus, atque in secula mittam, + Ipsaque laudatas ad Manes prosequar umbras." + Inde severa levi decurrens aethere virgo + Luctantem fatis petit inflammata Saguntum; + Invadit mentes, et pectora nota pererrat, 515 + Inmittitque animis numen: tum fusa medullis + Inplicat, atque sui flagrantem inspirat amorem. + Arma volunt, tentantque aegros ad praelia nisus. + Insperatus adest vigor, interiusque recursat + Dulcis honos Divae, et sacrum pro virgine letum. 520 + It tacitus fessis per ovantia pectora sensus, + Vel leto graviora pati, saevasque ferarum + Adtentare dapes, et mensis addere crimen. + Sed prohibet culpa pollutam extendere lucem + Casta Fides, paribusque famem compescere membris. 525 + Quam simul invisae gentis conspexit in arce + Forte ferens sese Libycis Saturnia castris, + Virgineum increpitat miscentem bella furorem, + Atque, ira turbata gradum, ciet ocius atram + Tisiphonen, imos agitantem verbere manes, 530 + Et palmas tendens; "Hos, inquit, Noctis alumna, + Hos muros inpelle manu, populumque ferocem, + Dextris sterne suis; Juno jubet: ipsa propinqua + Effectus studiumque tuum de nube videbo. + Illa Deos summumque Jovem turbantia tela, 535 + Quis Acheronta moves, flammam inmanesque chelydros + Stridoremque tuum, quo territa comprimit ora + Cerberus, ac, mixto quae spumant felle, venena, + Et quidquid scelerum, poenarum quidquid et irae + Pectore fecundo coquitur tibi, congere praeceps 540 + In Rutulos, totamque Erebo demitte Saguntum. + Hac mercede Fides constet delapsa per auras." + Sic voce instimulans, dextra Dea concita saevam + Eumenida incussit muris, tremuitque repente + Mons circum, et gravior sonuit per litora fluctus. 545 + Sibilat insurgens capiti, et turgentia circum + Multus colla micat squalenti tergore serpens. + Mors graditur, vasto pandens cava guttura rictu, + Casuroque inhiat populo: tunc Luctus, et atri + Pectora circumstant Planctus, Moerorque, Dolorque, 550 + Atque omnes adsunt Poenae, formaque trifauci + Personat insomnis lacrimosae Janitor aulae. + Protinus adsimilat faciem mutabile monstrum + Tiburnae, gressumque simul, sonitumque loquentis. + Haec bello vacuos et saevi turbine Martis 555 + Lugebat thalamos, Murro spoliata marito; + Clara genus, Daunique trahens a sanguine nomen. + Cui vultus induta pares disjectaque crinem + Eumenis in medios inrumpit turbida coetus, + Et moestas lacerata genas; "Quis terminus, inquit? 560 + Sat Fidei proavisque datum! vidi ipsa cruentum, + Ipsa meum vidi lacerato vulnere nostras + Terrentem Murrum noctes et dira sonantem: + Eripe te, conjux, miserandae casibus urbis, + Et fuge, si terras adimit victoria Poeni, 565 + Ad manes, Tiburna, meos: cecidere Penates, + Occidimus Rutuli, tenet omnia Punicus ensis. + Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago. + Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo? + Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix. 570 + At nos, Sidoniis famulatum matribus actas, + Post belli casus vastique pericula ponti, + Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum + Nocte obita Libyae gremio captiva jacebo. + Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus 575 + Posse capi, quis telum ingens contra aspera mors est, + Vestris servitio manibus subducite matres. + Ardua virtutem profert via: pergite primi + Nec facilem populis, nec notam invadere laudem." + His ubi turbatas hortatibus inpulit aures, 580 + Inde petit tumulum, summo quem vertice montis + Amphitryoniades spectandum ex aequore nautis + Struxerat, et grato cineres decorarat honore. + Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima + Caeruleus maculis auro squalentibus anguis. 585 + Ignea sanguinea radiabant lumina flamma, + Oraque vibranti stridebant sibila lingua: + Isque inter trepidos coetus mediamque per urbem + Volvitur, et muris propere delabitur altis, + Ac similis profugo vicina ad litora tendit, 590 + Spumantisque freti praeceps inmergitur undis. + Tum vero excussae mentes, ceu prodita tecta + Expulsi fugiant Manes, umbraeque recusent + Captivo jacuisse solo: sperare saluti + Pertaesum, damnantque cibos; agit addita Erinnys. 595 + Haud gravior duris Divum inclementia rebus, + Quam leti proferre moras: abrumpere vitam + Ocius adtoniti quaerunt, lucemque gravantur. + Certatim structus subrectae molis ad astra + In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque 600 + Longae pacis opes quaesitaque praemia dextris, + Callaico vestes distinctas matribus auro, + Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho, + Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates. + Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque 605 + Infaustos jaciunt enses, et condita bello + Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi + Victoris praedam flammis donare supremis. + Quae postquam congesta videt feralis Erinnys, + Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis 610 + Quassat, et inferna superos caligine condit. + Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo + Aeternum invictis infelix gloria servat. + Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem, + Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem, 615 + Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello. + Invitas maculant cognato sanguine dextras, + Miranturque nefas aversa mente peractum, + Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira, + Et rabie cladum, perpessaeque ultima vitae, 620 + Obliquos versat materna per ubera visus: + Hic, raptam librans dilectae in colla securim + Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem + Projecta damnat stupefactus membra bipenni. + Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys 625 + Incutit, atque atros insibilat ore tumores. + Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito + Effluxere tori, et subiere oblivia taedae. + Ille jacit, totis connisus viribus, aegrum + In flammas corpus, densum qua turbine nigro 630 + Exundat fumum piceus caligine vertex. + At medios inter coetus pietate sinistra, + Infelix Tymbrene, furis; Poenoque parentis + Dum properas auferre necem, reddentia formam + Ora tuam laceras, temerasque simillima membra. 635 + Vos etiam primo gemini cecidistis in aevo, + Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma, + Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis + Reddere, et in vultu genetrici stare suorum. + Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis, 640 + Eurymedon, inter miserae lamenta senectae: + Dumque malis turbata parens, deceptaque visis, + Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma; + Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas. + Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat 645 + Cum planctu, geminaeque nota decepta figurae, + Funera mutato revocabat nomine mater; + Donec, transacto tremebunda per ubera ferro, + Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos. + Quis diros urbis casus, laudandaque monstra, 650 + Et fidei poenas, et tristia fata piorum + Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu + Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis. + Urbs, habitata diu Fidei, caeloque parentem + Murorum repetens, ruit inter perfida gentis 655 + Sidoniae tela, atque inmania facta suorum, + Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis; + Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro + Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem. + Ardet in excelso proceri vertice montis 660 + Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra, + Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum: + Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammae + Aequor, et in tremulo vibrant incendia ponto. + Ecce inter medios caedum Tiburna furores, 665 + Fulgenti dextram mucrone armata mariti, + Et laeva infelix ardentem lampada quassans, + Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu + Pectora nudatis ostendens saeva lacertis, + Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur. 670 + Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis, + Iraque turbatos exercet regia Manes, + Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam, + Tartareo est operata Jovi, poenasque ministrat. + Arma viri, multo nuper defensa cruore, 675 + Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata, + Adciperent sese, flagrantem lampada subdit. + Tunc rapiens letum, "Tibi ego haec, ait, optime conjux, + Ad Manes, en, ipsa fero." Sic ense recepto + Arma super ruit, et flammas invadit hiatu. 680 + Semiambusta jacet nullo discrimine passim + Infelix obitus, permixto funere, turba. + Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem + Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti + Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat 685 + Gutture ructatus large cruor: incubat atris + Semesae stragis cumulis; aut, murmure anhelo + Infrendens, laceros inter spatiatur acervos. + Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus, + Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister; 690 + Totaque vastatis disjecta mapalia tectis. + Inrumpunt vacuam Poeni tot cladibus arcem. + Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys + Junoni laudata redit, magnamque superba + Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam. 695 + At vos, sidereae, quas nulla aequaverit aetas, + Ite, decus terrarum, animae, venerabile vulgus, + Elysium et castas sedes decorate piorum. + Cui vero non aequa dedit victoria nomen, + (Audite; o gentes, neu rumpite foedera pacis, 700 + Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe + Errabit toto, patriis projectus ab oris; + Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit. + Saepe Saguntinis somnos exterritus umbris + Optabit cecidisse manu; ferroque negato, 705 + Invictus quondam Stygias bellator ad undas + Deformata feret liventi membra veneno. + + + + +LIBER TERTIUS. + + +ARGUMENTUM. + +Sagunto diruta, Bostar in Libyam mittitur, ut de eventu belli Romanis +inlati oraculum Jovis Hammonis in Marmarica consulat; 1-13. + +Hannibal ipse Gades petit, ubi in templo Herculis, cujus labores in +foribus sculptos contemplatur, donaria Deo vota suspendit; 14-44. + +Et recessum adcessumque maris admiratur; 45-60. + +Inde Himilcen, uxorem suam, quamvis invitam cum filiolo lactente in +Africam amandat; 61-157. + +Curis vero et laboribus fessus, nocte adpetente, somno altiore +obprimitur, in quo ei obfertur species Mercurii, qui ipsius +cunctationem increpat, seque ab Jove ducem in Italiam ei missum +memorat; 158-213. + +Hoc visu laetus extemplo copias ex hibernis educit, quae sigillatim +recensentur; 214-405. + +Has per Pyrenaeum saltum Bebrycumque fines traducit, et ex Volcarum +agro Rhodanum ac deinde Druentiam, qui et ipse Alpinus amnis longe +omnium Galliae fluviorum difficillimus transitu est, trajicit; 406-476. + +Tum per Gallias, fusis, qui iter morari atque impedire conabantur, ad +Alpes contendit, in quarum jugum milites, pugnando et taedio laborum +malorumque fessi, sed promissis et oratione ducis confirmati, +duodecimo demum die evadunt; 477-556. + +Gravissimo labore jam praeter omnium opinionem exantlato, Venus de +periculo, Romanis inminente, cum patre conqueritur; 557-569. + +Jupiter contra, spe belli fortiter a Romanis gerendi feliciterque olim +finiendi, filiae dolorem levat, et futuram Romae fortunam splendidumque +Flaviae gentis imperium, vaticinantis in modum, exponit; 570-629. + +Interea Hannibal, Alpibus per varios casus et tot discrimina rerum +superatis, in Italiam degreditur, et in Taurinis, quae Gallis proxima +gens est, castra ponit; 630-646. + +Eodem Bostar, ex Africa reversus, pervenit, et oraculo Jovis Hammonis, +cujus situm et originem describit, prosperum futuri belli eventum +portendi nuntiat, quo militi ad dimicandum animus incenditur; 647-714. + + + Postquam rupta fides Tyriis, et moenia castae, + Non aequo Superum genitore, eversa Sagunti; + Extemplo positos finiti cardine mundi + Victor adit populos, cognataque limina Gades. + Nec vatum mentes agitare et praescia corda 5 + Cessatum super imperio: citus aequore Bostar + Vela dare, et rerum praenoscere fata jubetur. + Prisca fides adytis longo servatur ab aevo, + Qua sublime sedens, Cirrhaeis aemulus antris, + Inter anhelantes Garamantas corniger Hammon, 10 + Fatidico pandit venientia secula luco. + Hinc omen coeptis, et casus scire futuros + Ante diem, bellique vices novisse petebat. + Exin clavigeri veneratus numinis aras + Captivis onerat donis, quae nuper ab arce 15 + Victor fumantis rapuit semiusta Sagunti. + Vulgatum, nec cassa fides, ab origine fani + Inpositas durare trabes, solasque per aevum + Condentum novisse manus: hinc credere gaudent + Consedisse Deum, seniumque repellere templis. 20 + Tum, quis fas et honos adyti penetralia nosse, + Femineos prohibent gressus, ac limine curant + Saetigeros arcere sues: nec discolor ulli + Ante aras cultus; velantur corpora lino, + Et Pelusiaco praefulget stamine vertex. 25 + Discinctis mos tura dare, atque e lege parentum + Sacrificam lato vestem distinguere clavo. + Pes nudus, tonsaeque comae, castumque cubile: + Inrestincta focis servant altaria flammae. + Sed nulla effigies, simulacrave nota Deorum 30 + Majestate locum, et sacro inplevere timore. + In foribus labor Alcidae Lernaea recisis + Anguibus hydra jacet, nexuque elisa leonis + Ora Cleonaei patulo caelantur hiatu. + Ast Stygius, saevis terrens latratibus umbras, 35 + Janitor, aeterno tum primum tractus ab antro, + Vincla indignatur, metuitque Megaera catenas. + Juxta Thraces equi, pestisque Erymanthia, et altos + Aeripedis ramos superantia cornua cervi. + Nec levior vinci Libycae telluris alumnus 40 + Matre super, stratique genus deforme bimembres + Centauri, frontemque minor nunc amnis Acarnan. + Inter quae fulget sacratis ignibus Oete, + Ingentemque animam rapiunt ad sidera flammae. + Postquam oculos varia inplevit virtutis imago, 45 + Mira dehinc cernit: surgentis mole profundi + Injectum terris subitum mare, nullaque circa + Litora, et infuso stagnantes aequore campos. + Nam qua caeruleis Nereus evolvitur antris, + Atque imo freta contorquet Neptunia fundo, 50 + Proruptum exundat pelagus, caecosque relaxans + Oceanus fontes torrentibus ingruit undis. + Tum vada, ceu saevo penitus permota tridenti, + Luctantur terris tumefactum inponere pontum. + Mox remeat gurges, tractoque relabitur aestu, 55 + Ac ratis erepto campis deserta profundo, + Et fusi transtris exspectant aequora nautae. + Cymothoes ea regna vagae, pelagique labores + Luna movet: Luna, inmissis per caerula bigis, + Fertque refertque fretum, sequitarque reciproca Tethys. 60 + Haec propere spectata duci: nam multa fatigant. + Curarum prima exercet, subducere bello + Consortem thalami, parvumque sub ubere natum. + Virgineis juvenem taedis, primoque Hymenaeo + Inbuerat conjux, memorique tenebat amore. 65 + At puer, obsessae generatus in ore Sagunti, + Bissenos lunae nondum compleverat orbes. + Quos, ut seponi stetit et secernere ab armis, + Adfatur ductor: "Spes o Carthaginis altae, + Nate, nec Aeneadum levior metus, amplior, oro, 70 + Sis patrio decore, et factis tibi nomina condas, + Quis superes bellator avum, jamque aegra timoris + Roma tuos numeret lacrimandos matribus annos. + Ni praesaga meos ludunt praecordia sensus, + Ingens hic terris crescit labor: ora parentis 75 + Agnosco, torvaque oculos sub fronte minaces, + Vagitumque gravem, atque irarum elementa mearum. + Si quis forte Deum tantos inciderit actus, + Ut nostro abrumpat leto primordia rerum; + Hoc pignus belli, conjux, servare labora! 80 + Quumque datum fari, duc per cunabula nostra; + Tangat Elissaeas palmis puerilibus aras, + Et cineri juret patrio Laurentia bella. + Inde, ubi flore novo pubescet firmior aetas, + Emicet in Martem, et calcato foedere victor 85 + In Capitolina tumulum mihi vindicet arce. + Tu vero, tanti felix quam gloria partus + Exspectat, veneranda fide, discede periclis + Incerti Martis, durosque relinque labores: + Nos clausae nivibus rupes, subpostaque caelo 90 + Saxa manent, nos, Alcidae mirante noverca, + Sudatus labor, et, bellis labor acrior, Alpes. + Quod si promissum vertat Fortuna favorem, + Laevaque sit coeptis, te longa stare senecta + Aevumque extendisse velim: tua justior aetas, 95 + Ultra me inproperae ducant cui fila Sorores." + Sic ille: at contra Cirrhaei sanguis Imilce + Castalii, cui materno de nomine dicta + Castulo Phoebei servat cognomina vatis, + Atque ex sacrata repetebat stirpe parentes: 100 + Tempore quo Bacchus populos domitabat Iberos, + Concutiens thyrso atque armata Maenade Calpen, + Lascivo genitus Satyro nymphaque Myrice, + Milichus indigenis late regnarat in oris, + Cornigeram adtollens genitoris imagine frontem. 105 + Hinc patriam clarumque genus referebat Imilce, + Barbarica paulum vitiato nomine lingua. + Quae tunc sic lacrimis sensim manantibus infit: + "Mene, oblite tua nostram pendere salute, + Abnuis inceptis comitem? sic foedera nota 110 + Primitiaeque tori, gelidos ut scandere tecum + Deficiam montes conjux tua? crede vigori + Femineo: castum haud superat labor ullus amorem. + Sin solo adspicimur sexu, fixumque relinqui, + Cedo equidem, nec fata moror: Deus adnuat, oro. 115 + I felix, i numinibus votisque secundis, + Atque acies inter flagrantiaque arma, relictae + Conjugis et nati curam servare memento. + Quippe nec Ausonios tantum, nec tela, nec ignes, + Quantum te, metuo: ruis ipsos acer in enses, 120 + Objectasque caput telis, nec te ulla secundo + Eventu satiat virtus: tibi gloria soli + Fine caret, credisque viris ignobile letum + Belligeris in pace mori: tremor inplicat artus, + Nec quemquam horresco, qui se tibi conferat unus. 125 + Sed tu, bellorum genitor, miserere, nefasque + Averte, et serva caput inviolabile Teucris." + Jamque adeo egressi steterant in litore primo, + Et promota ratis, pendentibus arbore nautis, + Aptabat sensim pulsanti carbasa vento; 130 + Quum, lenire metus properans, aegramque levare + Adtonitis mentem curis, sic Hannibal orsus: + "Ominibus parce et lacrimis, fidissima conjux! + Et pace et bello cunctis stat terminus aevi, + Extremumque diem primus tulit: ire per ora 135 + Nomen in aeternum paucis mens ignea donat, + Quos Pater aethereis Caelestum destinat oris. + An Romana juga, et famulas Carthaginis arces + Perpetiar? Stimulant manes, noctisque per umbras + Increpitans genitor: stant arae atque horrida sacra 140 + Ante oculos, brevitasque vetat mutabilis horae + Prolatare diem: sedeamne, ut noverit una + Me tantum Carthago? et, qui sim, nesciat omnis + Gens hominum? letique metu decora alta relinquam? + Quantum etenim distant a morte silentia vitae? 145 + Nec tamen incautos laudum exhorresce furores: + Et nobis est lucis honos, gaudetque senecta + Gloria, quum longo titulis celebratur in aevo. + Te quoque magna manent suscepti praemia belli: + Dent modo se Superi, Thybris tibi serviet omnis, 150 + Iliacaeque nurus, et dives Dardanus auri." + Dumque ea permixtis inter se fletibus orant, + Confisus pelago celsa de puppe magister + Cunctantem ciet: abripitur divulsa marito. + Haerent intenti vultus, et litora servant, 155 + Donec, iter liquidum volucri rapiente carina, + Consumsit visus pontus, tellusque recessit. + At Poenus belli curis avertere amorem + Adparat, et repetit properato moenia gressu. + Quae dum perlustrat, crebroque obit omnia visu, 160 + Tandem sollicito cessit vis dura labori, + Belligeramque datur somno componere mentem. + Tum pater omnipotens gentem exercere periclis + Dardaniam, et fama saevorum tollere ad astra + Bellorum meditans, priscosque referre labores, 165 + Praecipitat consulta viri; segnemque quietem + Terret, et inmissa rumpit formidine somnos. + Jamque per humentem noctis Cyllenius umbram + Aligero lapsu portabat jussa parentis. + Nec mora: mulcentem securo membra sopore 170 + Adgreditur juvenem, ac monitis incessit amaris: + "Turpe duci totam somno consumere noctem, + O rector Libyae; vigili stant bella magistro. + Jam maria effusas cernes turbare carinas, + Et Latiam toto pubem volitare profundo, 175 + Dum lentus coepti terra cunctaris Ibera. + Scilicet, id satis est decoris, memorandaque virtus, + Quod tanto cecidit molimine Graia Saguntos? + En age, si quid inest animo par fortibus ausis, + Fer gressus agiles mecum, et comitare vocantem: 180 + Respexisse veto; monet hoc pater ille Deorum: + Victorem ante altae statuam te moenia Romae." + Jamque videbatur dextram injectare, graduque + Laetantem trahere in Saturnia regna citato; + Quum subitus circa fragor, et vibrata per auras 185 + Exterrent saevis a tergo sibila linguis; + Ingentique metu Divum praecepta paventi + Effluxere viro, et turbatus lumina flectit. + Ecce jugis rapiens silvas, ac robora vasto + Contorta amplexu, tractasque per invia rupes, 190 + Ater letifero stridebat turbine serpens. + Quantus non aequas perlustrat flexibus Arctos, + Et geminum lapsu sidus circumligat anguis: + Inmani tantus fauces diducit hiatu, + Adtollensque caput nimbosis montibus aequat. 195 + Congeminat sonitus rupti violentia caeli, + Imbriferamque hiemem permixta grandine torquet. + Hoc trepidus monstro, (neque enim sopor ille, nec altae + Vis aderat noctis, virgaque fugante tenebras + Miscuerat lucem somno Deus) ardua quae sit, 200 + Scitatur, pestis; terrasque urgentia membra + Quo ferat, et quosnam populos deposcat hiatu. + Cui gelidis almae Cyllenes editus antris: + "Bella vides optata tibi: te maxima bella, + Te strages nemorum, te moto turbida caelo 205 + Tempestas, caedesque virum, magnaeque ruinae + Idaei generis, lacrimosaque fata sequuntur. + Quantus per campos populatis montibus actas + Contorquet silvas squalenti tergore serpens, + Et late humectat terras spumante veneno: 210 + Tantus, perdomitis decurrens Alpibus, atro + Involves bello Italiam, tantoque fragore + Eruta convulsis prosternes oppida muris." + His aegrum stimulis liquere Deusque soporque: + It membris gelidus sudor; laetoque pavore 215 + Promissa evolvit somni, noctemque retractat. + Jamque Deum regi Martique sub omine fausto + Instauratus honos; niveoque ante omnia tauro + Placatus meritis monitor Cyllenius aris. + Extemplo edicit convellere signa, repensque 220 + Castra quatit clamor permixtis dissona linguis. + Prodite, Calliope, famae, quos horrida coepta + Excierint populos, tulerintque in regna Latini; + Et quas indomitis urbes armarit Iberis, + Quasque Paraetonio glomerarit litore turmas 225 + Ausa sibi Libye rerum deposcere frenos, + Et terris mutare jugum: non ulla, nec unquam + Saevior it trucibus tempestas acta procellis; + Nec bellum raptis tam dirum mille carinis + Acrius infremuit, trepidumque exterruit orbem. 230 + Princeps signa tulit Tyria Carthagine pubes, + Membra levis, celsique decus fraudata superbum + Corporis; at docilis fallendi, et nectere tectos + Nunquam tarda dolos: rudis his tunc parma; brevique + Bellabant ense; at vestigia nuda, sinusque 235 + Cingere inadsuetum; et rubrae velamine vestis + Ars erat in pugna fusum occuluisse cruorem. + His rector fulgens ostro super altior omnes + Germanus nitet Hannibalis, gratoque tumultu + Mago quatit currus, et fratrem spirat in armis. 240 + Proxima Sidoniis Utica est effusa maniplis, + Prisca situ, veterisque ante arces condita Byrsae. + Tum, quae Sicanio praecinxit litora muro, + In clipei speciem curvatis turribus, Aspis. + Sed dux in sese converterat ora Sychaeus, 245 + Hasdrubalis proles, cui vano corda tumore + Maternum inplebat genus, et resonare superbo + Hannibal haud unquam cessabat avunculus ore. + Adfuit undosa cretus Berenicide miles, + Nec tereti dextras in pugnam armata dolone 250 + Destituit Barce sitientibus arida venis. + Nec non Cyrene Pelopei stirpe nepotis + Battiadas pravos fidei stimulavit in arma. + Quos trahit antiquo laudatus Hamilcare quondam, + Consilio viridis, sed belli serus, Ilertes. 255 + Sabratha tum Tyrium vulgus, Sarranaque Leptis, + Oeaque Trinacrios Afris permixta colonos, + Et Tingin rapido mittebat ab aequore Lixus. + Tum Vaga, et antiquis dilectus regibus Hippo, + Quaeque procul cavit non aequos Ruspina fluctus, 260 + Et Zama, et uberior Rutulo nunc sanguine Thapsus. + Ducit tot populos ingens et corpore et armis, + Herculeam factis servans ac nomine famam, + Antaeus, celsumque caput super agmina tollit. + Venere Aethiopes, gens haud incognita Nilo, 265 + Qui magneta secant: solis honor ille metalli, + Intactum chalybem vicino ducere saxo. + His simul, inmitem testantes corpore solem, + Exusti venere Nubae: non aerea cassis, + Nec lorica riget ferro, non tenditur arcus; 270 + Tempora multiplici mos est defendere lino, + Et lino munire latus, scelerataque succis + Spicula dirigere, et ferrum infamare veneno. + Tum primum castris Phoenicum tendere ritu + Cinyphii didicere Macae: squalentia barba 275 + Ora viris, humerosque tegunt velamine capri + Saetigero; panda manus est armata cateia. + Versicolor contra caetra, et falcatus ab arte + Ensis Adyrmachidis, ac laevo tegmina crure. + Sed mensis asper populus, victuque maligno: 280 + Nam calida tristes epulae torrentur arena. + Quin et Massyli fulgentia signa tulere, + Hesperidum veniens lucis domus ultima terrae. + Praefuit intortos demissus vertice crines + Bocchus atrox, qui sacratas in litore silvas, 285 + Atque inter frondes revirescere viderat aurum. + Vos quoque desertis in castra mapalibus itis, + Misceri gregibus Gaetulia sueta ferarum, + Indomitisque loqui, et sedare leonibus iras. + Nulla domus; plaustris habitant: migrare per arva 290 + Mos, atque errantes circumvectare penates. + Hinc mille alipedes turmae, velocior Euris + Et doctus virgae sonipes, in castra ruebant. + Ceu pernix quum densa vagis latratibus inplet + Venator dumeta Lacon, aut exigit Umber 295 + Nare sagax e calle feras, perterrita late + Agmina praecipitant volucres formidine cervi. + Hos agit haud laeto vultu, nec fronte serena, + Asbytes nuper caesae germanus, Acherras. + Marmaridae, medicum vulgus, strepuere catervis; 300 + Ad quorum cantus serpens oblita veneni, + Ad quorum tactum mites jacuere cerastae. + Tum, chalybis pauper, Banjurae cruda juventus, + Contenti parca durasse hastilia flamma, + Miscebant avidi trucibus fera murmura linguis. 305 + Nec non Autololes, levibus gens ignea plantis, + Cui sonipes cursu, cui cesserit incitus amnis; + Tanta fuga est! certant pennae, campumque volatu + Quum rapuere, pedum frustra vestigia quaeras. + Spectati castris, quos succo nobilis arbor 310 + Et dulci pascit lotos nimis hospita bacca. + Quique atro rabidas effervescente veneno + Dipsadas inmensis horrent Garamantes arenis. + Fama docet, caesae rapuit quum Gorgonis ora + Perseus, in Libyam dirum fluxisse cruorem; 315 + Inde Medusaeis terram exundasse chelydris. + Millibus his ductor spectatus Marte Choaspes, + Neritia Meninge satus, cui tragula semper + Fulmineam armabat, celebratum missile, dextram. + Hinc coit aequoreus Nasamon, invadere fluctu 320 + Audax naufragia, et praedas avellere ponto: + Hinc, qui stagna colunt Tritonidos alta paludis, + Qua virgo, ut fama est, bellatrix edita lympha + Invento primam Libyen perfudit olivo. + Nec non totus adest vesper, populique reposti. 325 + Cantaber ante omnes, hiemisque aestusque famisque + Invictus, palmamque ex omni ferre labore. + Mirus amor populo, quum pigra incanuit aetas, + Inbelles jam dudum annos praevertere saxo, + Nec vitam sine Marte pati: quippe omnis in armis 330 + Lucis causa sita, et damnatum vivere paci. + Venit et Aurorae lacrimis perfusus in orbem + Diversum, patrias fugit quum devius oras, + Armiger Eoi non felix Memnonis Astyr. + His parvus sonipes, nec Marti notus: at idem, 335 + Aut inconcusso glomerat vestigia dorso, + Aut molli pacata celer rapit esseda collo. + Cydnus agit, juga Pyrenes venatibus acer + Metiri, jaculove extendere praelia Mauro. + Venere et Celtae sociati nomen Iberis. 340 + His pugna cecidisse decus, corpusque cremari + Tale nefas: caelo credunt Superisque referri, + Inpastus carpat si membra jacentia vultur. + Fibrarum, et pennae, divinarumque sagacem + Flammarum misit dives Callaecia pubem, 345 + Barbara nunc patriis ululantem carmina linguis, + Nunc, pedis alterno percussa verbere terra, + Ad numerum resonas gaudentem plaudere caetras. + Haec requies ludusque viris, ea sacra voluptas. + Cetera femineus peragit labor: addere sulco 350 + Semina, et inpresso tellurem vertere aratro + Segne viris: quidquid duro sine Marte gerendum, + Callaici conjux obit inrequieta mariti. + Hos Viriathus agit, Lusitanumque remotis + Extractum lustris; primo Viriathus in aevo, 355 + Nomen Romanis factum mox nobile damnis. + Nec Cerretani, quondam Tirynthia castra, + Aut Vasco, insuetus galeae, ferre arma morati. + Non, quae Dardanios post vidit, Ilerda, furores, + Nec, qui Massageten monstrans feritate parentem, 360 + Cornipedis fusa satiaris, Concane, vena. + Jamque Ebusus Phoenissa movet, movet Arbacus arma, + Aclyde, vel tenui pugnax instare veruto: + Jam cui Tlepolemus sator, et cui Lindus origo, + Funda bella ferens Baliaris et alite plumbo; 365 + Et quos nunc Gravios violato nomine Graium + Oeneae misere domus Aetolaque Tyde. + Dat Carthago viros, Teucro fundata vetusto, + Phocaicae dant Emporiae, dat Tarraco pubem + Vitifera, et Latio tantum cessura Lyaeo. 370 + Hos inter clara thoracis luce nitebat + Sedetana cohors, quam Sucro rigentibus undis + Atque altrix celsa mittebat Saetabis arce, + Saetabis et telas Arabum sprevisse superba, + Et Pelusiaco filum componere lino. 375 + Mandonius populis, domitorque insignis equorum + Inperitat Caeso, et socio stant castra labore. + At Vettonum alas Balarus probat aequore aperto. + Hic adeo, quum ver placidum flatusque tepescit, + Concubitus servans tacitos, grex perstat equarum, 380 + Et Venerem occultam genitali concipit aura. + Sed non multa dies generi, properatque senectus, + Septimaque his stabulis longissima ducitur aestas. + At non Sarmaticos adtollens Uxama muros + Tam levibus persultat equis: hinc venit in arma 385 + Haud aevi fragilis sonipes, crudoque vigore + Asper frena pati, aut jussis parere magistris. + Rhyndacus his ductor; telum sparus: ore ferarum + Et rictu horrificant galeas; venatibus aevum + Transigitur, vel, more patrum, vis raptaque pascunt. 390 + Fulgent praecipuis Parnasia Castulo signis, + Et celebre Oceano atque alternis aestibus Hispal, + Ac Nebrissa Dionyseis conscia thyrsis, + Quam Satyri coluere leves, redimitaque sacra + Nebride, et arcano Maenas nocturna Lyaeo. 395 + Arganthoniacos armat Carteia nepotes. + Rex proavis fuit humani ditissimus aevi, + Ter denos decies emensus belliger annos. + Armat Tartessos, stabulanti conscia Phoebo, + Et Munda, Emathios Italis paritura labores: 400 + Nec decus auriferae cessavit Corduba terrae. + Hos duxere viros flaventi vertice Phorcys, + Spiciferisque gravis bellator Arauricus oris, + Aequales aevi; genuit quos ubere ripa + Palladio Baetis umbratus cornua ramo. 405 + Talia Sidonius per campos agmina ductor + Pulvere nigrantes raptat, lustransque sub armis, + Qua visu comprendere erat, fulgentia signa, + Ibat ovans, longaque umbram tellure trahebat. + Non aliter, quoties perlabitur aequora curru, 410 + Extremamque petit, Phoebea cubilia, Tethyn + Frenatis Neptunus equis; fluit omnis ab antris + Nereidum chorus, et sueto certamine nandi + Candida perspicuo connectunt brachia ponto. + At Pyrenaei frondosa cacumina montis 415 + Turbata Poenus terrarum pace petebat. + Pyrene celsa nimbosi verticis arce + Divisos Celtis late prospectat Iberos, + Atque aeterna tenet magnis divortia terris. + Nomen Bebrycia duxere a virgine colles, 420 + Hospitis Alcidae crimen; qui, sorte laborum + Geryonae peteret quum longa tricorporis arva, + Possessus Baccho, saeva Bebrycis in aula + Lugendam formae sine virginitate reliquit + Pyrenen, letique Deus, si credere fas est, 425 + Causa fuit leti miserae Deus: edidit alvo + Namque ut serpentem, patriasque exhorruit iras, + Confestim dulces liquit turbata penates. + Tum noctem Alcidae solis plangebat in antris, + Et promissa viri silvis narrabat opacis; 430 + Donec moerentem ingratos raptoris amores, + Tendentemque manus, atque hospitis arma vocantem + Diripuere ferae: laceros Tirynthius artus, + Dum remeat victor, lacrimis perfudit, et amens + Palluit invento dilectae virginis ore. 435 + At voce Herculea percussa cacumina montis + Intremuere jugis: moesto clamore ciebat + Pyrenen; scopulique omnes ac lustra ferarum + Pyrenen resonant: tumulo tum membra reponit, + Supremum inlacrimans; nec honos intercidit aevo, 440 + Defletumque tenent montes per secula nomen. + Jamque per et colles, et densos abjete lucos + Bebryciae Poenus fines transcenderat aulae. + Inde ferox quaesitum armis per inhospita rura + Volcarum populatur iter, tumidique minaces 445 + Adcedit Rhodani festino milite ripas. + Aggeribus caput Alpinis, et rupe nivali + Proserit in Celtas, ingentemque extrahit amnem + Spumanti Rhodanus proscindens gurgite campos, + Ac propere in pontum lato ruit incitus alveo. 450 + Auget opes stanti similis, tacitoque liquore + Mixtus Arar; quem gurgitibus complexus anhelis + Cunctantem inmergit pelago, raptumque per arva + Ferre vetat patrium vicina ad litora nomen. + Invadunt alacres inimicum pontibus amnem: 455 + Nunc celso capite et cervicibus arma tuentur, + Nunc validis gurges certatim frangitur ulnis. + Fluminea sonipes religatus ducitur alno, + Bellua nec retinet tardante Libyssa timore: + Nam trabibus vada, et injecta tellure repertum 460 + Connexas operire trabes, ac ducere in altum + Paulatim ripae resolutis aggere vinclis. + At gregis inlapsu fremebundo territus acris + Expavit moles Rhodanus, stagnisque refusis + Torsit arenoso minitantia murmura fundo. 465 + Jamque Tricastinis intendit finibus agmen, + Jam faciles campos, jam rura Vocuntia carpit. + Turbidus hic truncis saxisque Druentia laetum + Ductoris vastavit iter: namque Alpibus ortus, + Avulsas ornos, et adesi fragmina montis 470 + Cum sonitu volvens, fertur latrantibus undis, + Ac vada translato mutat fallacia cursu, + Non pediti fidus, patulis non puppibus aequus: + Et tunc, imbre recens fuso, conrepta sub armis + Corpora multa virum spumanti vertice torquens, 475 + Inmersit fundo laceris deformia membris. + Sed jam praeteritos ultra meminisse labores + Conspectae propius demsere paventibus Alpes. + Cuncta gelu canaque aeternum grandine tecta + Atque aevi glaciem cohibent: riget ardua montis 480 + Aetherei facies, surgentique obvia Phoebo, + Duratas nescit flammis mollire pruinas. + Quantum Tartareus regni pallentis hiatus + Ad manes imos atque atrae stagna paludis + A supera tellure patet: tam longa per auras 485 + Erigitur tellus, et caelum intercipit umbra. + Nullum ver usquam, nullique aestatis honores: + Sola jugis habitat diris, sedesque tuetur + Perpetuas deformis hiems: illa undique nubes + Huc atras agit, et mixtos cum grandine nimbos. 490 + Jam cuncti flatus ventique furentia regna + Alpina posuere domo: caligat in altis + Obtutus saxis, abeuntque in nubila montes. + Mixtus Athos Tauro, Rhodopeque adjuncta Mimanti, + Ossaque cum Pelio, cumque Haemo cesserit Othrys. 495 + Primus inexpertas adiit Tirynthius arces: + Scindentem nubes, frangentemque ardua montis + Spectarunt Superi, longisque ab origine seclis + Intemerata gradu magna vi saxa domantem. + At miles dubio tardat vestigia gressu, 500 + Inpia ceu sacros in fines arma per orbem, + Natura prohibente, ferant, Divisque repugnent. + Contra quae ductor (non Alpibus ille, nec ullo + Turbatus terrore loci; sed languida monstris + Corda virum fovet hortando, revocatque vigorem): 505 + "Non pudet, obsequio Superum fessosque secundis, + Post belli decus atque acies, dare terga nivosis + Montibus, et segnes submittere rupibus arma? + Nunc, o! nunc, socii, dominantis moenia Romae + Credite vos, summumque Jovis conscendere culmen. 510 + Hic labor Ausoniam, dabit hic in vincula Thybrim." + Nec mora: commotum promissis ditibus agmen + Erigit in collem, et vestigia linquere nota + Herculis edicit magni, crudisque locorum + Ferre pedem, ac proprio turmas evadere calle. 515 + Rumpit inadcessos aditus, atque ardua primus + Exsuperat, summaque vocat de rupe cohortes. + Tum, qua durati concreto frigore collis + Lubrica frustratur canenti semita clivo, + Luctantem ferro glaciem premit: haurit hiatu 520 + Nix resoluta viros, altoque e culmine praeceps + Humenti turmas operit delapsa ruina. + Interdum adverso glomeratas turbine Corus + In media ora nives fuscis agit horridus alis: + Aut rursum inmani stridens avulsa procella 525 + Nudatis rapit arma viris, volvensque per orbem + Contorto rotat in nubes sublimia flatu. + Quoque magis subiere jugo, atque, evadere nisi, + Erexere gradum, crescit labor: ardua supra + Sese aperit fessis, et nascitur altera moles, 530 + Unde nec edomitos exsudatosque labores + Respexisse libet; tanta formidine plana + Exterrent repetita oculis, atque una pruinae + Canentis, quacumque datur permittere visus, + Ingeritur facies. Medio sic navita ponto, 535 + Quum dulces liquit terras, et inania nullos + Inveniunt ventos securo carbasa malo, + Inmensas prospectat aquas, ac victa profundis + Aequoribus fessus renovat sua lumina caelo. + Jamque, super clades atque inportuna locorum, 540 + Inluvie rigidaeque comae squalore perenni + Horrida semiferi promunt e rupibus ora; + Atque effusa cavis exesi pumicis antris + Alpina invadit manus, adsuetoque vigore + Per dumos, notasque nives, atque invia pernix 545 + Clausum montivagis infestat cursibus hostem. + Mutatur jam forma locis: hic sanguine multo + Infectae rubuere nives: hic, nescia vinci, + Paulatim glacies sedit tepefacta cruore; + Dumque premit sonipes duro vestigia cornu, 550 + Ungula perfossis haesit comprensa pruinis. + Nec pestis lapsus simplex: abscisa relinquunt + Membra gelu, fractosque asper rigor amputat artus. + Bis senos soles, totidem per vulnera saevas + Emensi noctes, optato vertice sidunt, 555 + Castraque praeruptis suspendunt ardua saxis. + At Venus, ancipiti mentem labefacta timore, + Adfatur genitorem, et rumpit moesta querelas: + "Quis poenae modus, aut pereundi terminus, oro, + Aeneadis erit? et quando terrasque fretumque 560 + Emensis sedisse dabis? cur pellere nostros + A te concessa Poenus parat urbe nepotes? + Alpibus inposuit Libyen, finemque minatur + Imperio: casus metuit jam Roma Sagunti. + Quo Trojae extremos cineres, sacramque ruinam, 565 + Assaracique larem, et Vestae secreta feramus, + Da sedem, genitor, tutisque jacere: parumne est, + Exsilia errantes totum quaesisse per orbem? + Anne iterum capta repetentur Pergama Roma?" + His Venus; et contra genitor sic deinde profatur: 570 + "Pelle metus, neu te Tyriae conamina gentis + Turbarint, Cytherea: tenet, longumque tenebit + Tarpeias arces sanguis tuus: hac ego Martis + Mole viros spectare paro, atque expendere bello. + Gens ferri patiens, ac laeta domare labores, 575 + Paulatim antiquo patrum desuescit honori; + Atque ille, haud unquam parcus pro laude cruoris, + Et semper famae sitiens, obscura sedendo + Tempora agit, mutum volvens inglorius aevum, + Sanguine de nostro populus, blandoque veneno 580 + Desidiae virtus paulatim evicta senescit. + Magnae molis opus, multoque labore parandum, + Tot populos inter, soli sibi poscere regna. + Jamque tibi veniet tempus, quo maxima rerum + Nobilior sit Roma malis. Hinc nomina nostro 585 + Non indigna polo referet labor: hinc tibi Paulus, + Hinc Fabius, gratusque mihi Marcellus opimis. + Hi tantum parient Latio per vulnera regnum, + Quod luxu, et multum mutata mente nepotes + Non tamen evertisse queant. Jamque ipse creatus, 590 + Qui Poenum revocet patriae, Latioque repulsum + Ante suae muros Carthaginis exuat armis. + Hinc, Cytherea, tuis longo regnabitur aevo. + Exin se Curibus virtus caelestis ad astra + Efferet, et sacris augebit nomen Iulis 595 + Bellatrix gens baccifero nutrita Sabino. + Hinc pater ignotam donabit vincere Thulen, + Inque Caledonios primus trahet agmina lucos: + Compescet ripis Rhenum, reget inpiger Afros, + Palmiferamque senex bello domitabit Idumen. 600 + Nec Stygis ille lacus, viduataque lumine regna, + Sed Superum sedes, nostrosque tenebit honores. + Tum juvenis, magno praecellens robore mentis, + Excipiet patriam molem, celsusque feretur, + Aequatum imperio tollens caput: hic fera gentis 605 + Bella Palaestinae primo delebit in aevo. + At tu transcendes, Germanice, facta tuorum, + Jam puer auricomo praeformidate Batavo. + Nec te terruerint Tarpeii culminis ignes: + Sacrilegas inter flammas servabere terris; 610 + Nam te longa manent nostri consortia mundi. + Huic laxos arcus olim Gangetica pubes + Submittet, vacuasque ostendent Bactra pharetras. + Hic et ab Arctoo currus aget axe per Urbem, + Ducet et Eoos, Baccho cedente, triumphos. 615 + Idem, indignantem transmittere Dardana signa, + Sarmaticis victor compescet sedibus Istrum. + Quin et Romuleos superabit voce nepotes, + Quis erit eloquio partum decus: huic sua Musae + Sacra ferent; meliorque lyra, cui substitit Hebrus, 620 + Et venit Rhodope, Phoebo miranda loquetur. + Ille etiam, qua prisca, vides, stat regia nobis, + Aurea Tarpeia ponet Capitolia rupe, + Et junget nostro templorum culmina caelo. + Tunc, o nate Deum, Divosque dature, beatas 625 + Imperio terras patrio rege. Tarda senectam + Hospitia excipient caeli, solioque Quirinus + Concedet, mediumque parens fraterque locabunt: + Siderei juxta radiabunt tempora nati." + Dum pandit seriem venturi Juppiter aevi, 630 + Ductor Agenoreus, tumulis delatus iniquis, + Lapsantem dubio devexa per invia nisu + Firmabat gressum, atque humentia saxa premebat. + Non acies, hostisve tenet; sed prona minaci + Praerupto turbant, et cautibus obvia rupes. 635 + Stant clausi, moerentque moras et dura viarum; + Nec refovere datur torpentia membra quiete. + Noctem operi jungunt, et robora ferre coactis + Adproperant humeris, ac raptas collibus ornos. + Jamque ubi nudarunt silva densissima montis, 640 + Adgessere trabes; rapidisque adcensus in orbem + Excoquitur flammis scopulus: mox proruta ferro + Dat gemitum putris resoluto pondere moles, + Atque aperit fessis antiqui regna Latini. + His tandem ignotas transgressus casibus Alpes, 645 + Taurinis ductor statuit tentoria campis. + Interea, voces Jovis atque oracula portans, + Emensis aderat Garamantum laetus arenis + Bostar, et ut viso stimulabat corda Tonante: + "Maxime Belide, patriis qui moenibus arces 650 + Servitium dextra, Libycas penetravimus aras. + Nos tulit ad Superos perfundens sidera Syrtis: + Nos paene aequoribus tellus violentior hausit. + Ad finem caeli medio tenduntur ab orbe + Squalentes campi: tumulum natura negavit 655 + Inmensis spatiis, nisi quem cava nubila torquens + Construxit turbo, inpacta glomeratus arena: + Vel si, perfracto populatus carcere terras, + Africus, aut, pontum spargens super aera, Corus + Invasere truces capientem praelia campum, 660 + Inque vicem ingesto cumularunt pulvere montes. + Has observatis valles enavimus astris: + Namque dies confundit iter; peditemque profundo + Errantem campo, et semper media arva videntem, + Sidoniis Cynosura regit fidissima nautis. 665 + Verum ubi defessi lucos nemorosaque regna + Cornigeri Jovis, et fulgentia templa subimus, + Exceptos hospes tectis inducit Arisbas. + Stat fano vicina (novum et memorabile!) lympha, + Quae nascente die, quae deficiente tepescit, 670 + Quaeque riget, medius quum sol adcendit Olympum, + Atque eadem rursum nocturnis fervet in umbris. + Tum loca plena Deo, dites sine vomere glebas + Ostentat senior, laetaque ita mente profatur: + "Has umbras nemorum, et connexa cacumina caelo, 675 + "Calcatosque Jovi lucos prece, Bostar, adora. + "Nam cui dona Jovis non divulgata per orbem, + "In gremio Thebes geminas sedisse columbas? + "Quarum, Chaonias pennis quae contigit oras, + "Inplet fatidico Dodonida murmure quercum. 680 + "At quae, Carpathium super aequor vecta, per auras + "In Libyen niveis tranavit concolor alis, + "Hanc sedem templo Cythereia condidit ales: + "Hic ubi nunc aram lucosque videtis opacos, + "Ductore electo gregis, (admirabile dictu!) 685 + "Lanigeri capitis media inter cornua perstans + "Marmaricis ales populis responsa canebat. + "Mox subitum nemus atque annoso robore lucus + "Exsiluit, qualesque premunt nunc sidera quercus, + "A prima venere die: prisco inde pavore 690 + "Arbor numen habet, coliturque tepentibus aris." + Dumque ea miramur, subito stridore tremendum + Inpulsae patuere fores, majorque repente + Lux oculos ferit: ante aras stat veste sacerdos + Effulgens nivea, et populi concurrere certant. 695 + Inde ubi mandatas effudi pectore voces, + Ecce intrat subitus vatem Deus: alta sonoro + Conlisis trabibus volvuntur murmura luco, + Ac major nota jam vox prorumpit in auras: + "Tenditis in Latium, belloque agitare paratis 700 + "Assaraci prolem, Libyes: coepta aspera cerno, + "Gradivumque trucem currus jam scandere, et atram + "In latus Hesperium flammam exspirare furentes + "Cornipedes, multoque fluentia sanguine lora. + "Tu, qui pugnarum eventus, extremaque fati 705 + "Deposcis, claroque ferox das vela labori, + "Invade Aetoli ductoris Iapyga campum: + "Sidonios augebis avos, nullique relinques, + "Altius Ausoniae penetrare in viscera gentis; + "Donec victa tibi trepidabunt Dardana regna. 710 + "Nec ponet pubes unquam Saturnia curam, + "Dum carpet superas in terris Hannibal auras."" + Talia portabat laetis oracula Bostar, + Inplebatque viros pugnae propioris amore. + + + + +LIBER QUARTUS. + + +ARGUMENTUM. + +De Hannibalis tam audaci trajiciendarum Alpium consilio, et felici +ejus effectu, tristes nuntii Romam veniunt, unde summa quidem in urbe +et agriis trepidatio oritur, sed Patribus auctoribus magno quoque +animo bellum comparatur; 1-38. + +Interea Hannibal, quum Gallos, Padi adcolas, donis ad defectionem +sollicitasset, castra ex Taurinis movet, et P. Cornelii Scipionis +consulis, cui ex Massilia redeunti obviam venerat, vestigia persequens +ad Ticinum amnem raptim contendit; 39-55. + +Ibi duces militum animos ad pugnam adcendunt; 56-89. + +Et, ad exploranda circa loca cum parte equitum progressi, ad praelium +se expediunt; 90-100. + +Primus omnium Bogus auspex, ex laeto prodigio certam victoriae spem +augurans, telum in Romanos emittit; 101-142. + +Quo facto in prima Poenorum acie pugnam capessunt Boii, duce Cryxo, +qui magnam hostium stragem edit; 143-188. + +Quam dum ulcisci conatur Quirinus, a Vogeso interficitur; 189-215. + +Impetum vero Gallorum, quibus multo successu audacia crescit, fortiter +propulsat Scipio consul, qui ingenti eos caede prosternit; 216-247. + +Et Cryxum, insolentius se jactantem, in singulari, ad quod eum +provocaverat, certamine, hasta trajicit; 248-299. + +Ubi Gallos, ducis nece consternatos, terga vertere videt Magus, +equites Poenorum in primam aciem deducit: quo facto, diu dubio +utrimque eventu pugnatur; 300-323. + +Postremo Hannibal suis auxilio adcurrit, magnumque hostium numerum +caedit; 324-354. + +Forte in utroque tum exercitu trigemini erant fratres, qui inter duas +acies infestis armis concurrunt, et mutuis vulneribus confossi cadunt; +355-400. + +Mox foedam Romanorum fugam sistit Scipio, et in confertissimos hostes +inruit; 401-416. + +Praesentissimum Consulis periculum repellitur auxilio Martis, a Jove +missi, et interventu tum primum pubescentis filii, qui, Deo adjuvante, +per densos hostes viam sibi ferro facit, multisque occisis patrem, +gravi vulnere saucium, in conspectu Poenorum, admiratione tam egregii +spectaculi obstupefactorum, humeris suis ex acie reportat; 417-479. + +Noctis interventu praelium dirimitur, et quarta ejus vigilia Scipio +tacito agmine profectus ad Trebiam fluvium, in colles, equiti +inpeditiores, aciem erigit, ubi Ti. Sempronius Longus Consul, +compositis Siciliae rebus, collegae conjungitur; 480-497. + +Ibidem Hannibal, secunda fortuna ferox, trajecto Pado, castra +communit; et, ne quod rei gerendiae praemitteret tempus, hostes ad novam +pugnam, elicit, quam et Sempronius, vir fortis gloriaeque cupidus, non +detrectat; 498-524. + +Magna tum caede ab utroque perpetrata, Romani postremo pedes referunt, +ripamque fluvii, qui nocturno imbri adcreverat, petunt, ubi alii inter +cunctationem ingrediendi ab hostibus trucidantur, alii vero nive, +nimbo, intoleranda vi frigoris, paludibus et undis absumuntur; +525-597. + +Terror stragesque augetur, ubi elephantos quoque aquam ingredi vident, +quos tamen mox, Fibreni exemplo incitati, verutis fortiter conjectis +necant; 598-621. + +Quin ipsam Romanorum pugnam restituit Scipio consul, qui licet +vulnere, ad Ticinum adcepto, adhuc debilitatus, suis repente auxilio +venit, et Trebiam hostium cadaveribus replet; 622-637. + +Fluvius, id graviter ferens, magna vi ac mole aquarum super ripas +effunditur; et in Consulem inruit, quem Vulcanus, precibus Veneris +motus, praesenti periculo eripit, flamma undique excitata, qua vis +undarum coercetur; 638-697. + +Uterque deinde exercitus in hiberna concedit; et Romae C. Flaminius, +vir temerarius, et victoria, in priore consulatu a Boiis reportata, ad +intolerabilem superbiam inflatus, Consul creatur; 698-721. + +Laetus hic nuntius a Junone, in deum praesidem Trasymeni lacus conversa, +ad Hannibalem perfertur, qui extemplo Apenninum quoque transire +conatur, et, vi tempestatis in paludibus, praeter homines et jumenta, +altero etiam oculo amisso, in Etruria ad Trasymenum lacum castra +locat; 722-762. + +Dum haec in Italia geruntur, Carthagine Patres, Hannonis sententia et +sorte commoti, parvum Hannibalis filium Saturno inmolandum decernunt; +sed Imilces lamentatione ad misericordiam adducti, patris arbitrio +permittunt, sortemne respuere malit, an adcipere? 763-807. + +Hannibal, legatis benigne exceptis, pro filio, cujus mortem +deprecatur, se aliquot hostium millia diis patriis inmolaturum esse +vovet, et, exercitu quadrifariam diviso, ad pugnam se expedit; +808-829. + + + Fama per Ausoniae turbatas spargitur urbes, + Nubiferos montes, et saxa minantia caelo + Adcepisse jugum, Poenosque per invia vectos; + Aemulaque Herculei jactantem facta laboris + Descendisse ducem: diros canit inproba motus, 5 + Et gliscit gressu, volucrique citatior Euro + Terrificis quatit adtonitas rumoribus arces. + Adstruit auditis, docilis per inania rerum + Pascere rumorem vulgi, pavor: itur in acres + Bellorum raptim curas; subitusque per omnem 10 + Ausoniam Mavors strepit, et ciet arma virosque. + Pila novant, ac detersa rubigine saevus + Induitur ferro splendor; niveumque repostae + Instaurant galeae coni decus: hasta juvatur + Amento; revocantque nova fornace bipennes. 15 + Conseritur tegimen laterum inpenetrabile, multas + Passurus dextras atque inrita vulnera, thorax. + Pars arcu invigilant, domitat pars verbere anhelum + Cornipedem in gyros, saxoque exasperat ensem. + Nec vero muris, quibus est luctata vetustas, 20 + Ferre morantur opem: subvectant saxa, cavasque + Retractant turres, edit quas longior aetas. + Hinc tela adcipiunt arces; ac robora portis + Et fidos certant obices arcessere silva: + Circumdant fossas: haud segnis cuncta magister 25 + Praecipitat timor, ac vastis trepidatur in arvis. + Deseruere larem: portant cervicibus aegras + Adtoniti matres, ducentesque ultima fila + Grandaevos rapuere senes: tum crine soluto + Ante agitur conjux; dextra laevaque trahuntur 30 + Parvi, non aequo comitantes ordine, nati. + Sic vulgus traduntque metus, nec poscitur auctor. + At Patres, quanquam exterrent inmania coepta, + Inque sinu bellum, atque Alpes et pervia saxa + Decepere, tamen crudam contra aspera mentem 35 + Et magnos tollunt animos: juvat ire periclis + Ad decus, et dextra memorandum condere nomen, + Quale dedit nunquam rebus Fortuna secundis. + Sed Libyae ductor tuto fovet agmina vallo, + Fessa gradum, multoque gelu torpentia nervos; 40 + Solandique genus, laetis ostentat ad Urbem + Per campos superesse viam, Romamque sub ictu. + At non et rerum curas, consultaque belli + Stare probat, solusque nequit perferre quietem. + Armiferae quondam prisca inter tempora gentes 45 + Ausonium invasere latus, sedesque beatas, + Et metui peperere manu: mox inpia bella + Tarpeius pater et capti sensere Quirites. + Hic dum sollicitat donis, et inania corda + Ac fluxam morum gentem fovet, armaque jungit; 50 + Jam consul, volucri pervectus litora classe, + Scipio Phocaicis sese referebat ab oris; + Ingentesque duces, pelagi terraeque laborem + Diversum emensos, propiora pericula vallo + Jungebant, magnaeque aderant primordia cladis. 55 + Namque ut, conlatis admoto consule castris, + Sustulerat Fortuna moras, signumque furoris + Adcensae viso poscebant hoste cohortes; + Debellata procul, quaecumque vocantur Iberis, + Ingenti Tyrius numerosa per agmina ductor 60 + Voce sonat; non Pyrenen, Rhodanumve ferocem + Jussa adspernatos, Rutulam fumasse Saguntum, + Raptum per Celtas iter, et, qua ponere gressum + Amphitryoniadae fuerit labor, isse sub armis + Poenorum turmas, equitemque per ardua vectum 65 + Insultasse jugo, et fremuisse hinnitibus Alpes. + Contra pulchra suos vocat ad discrimina consul: + "Hostem, miles, habes fractum ambustumque nivosis + Cautibus, atque aegre torpentia membra trahentem. + En age, qui sacros montes, rupesque profundas 70 + Transiluit, discat, quanto stat celsius arce + Herculea vallum; et majus sit, scandere colles, + An vestros rupisse globos: det inania famae, + Dum magna fuso pugna, retroque ruenti, + Qua ventum est, obstent Alpes: super ardua ductum 75 + Huc egere Dei, Latios ut sanguine fines + Inbueret, tellusque hostilis conderet ossa. + Scire libet, nova nunc nobis atque altera bellum + Carthago, anne eadem mittat, quae, mersa sub aequor, + Aegates inter vasto jacet obruta ponto." 80 + Haec ait, atque agmen Ticini flectit ad undas. + Caeruleas Ticinus aquas, et stagna vadoso + Perspicuus servat turbari nescia fundo, + Ac nitidum viridi lente trahit amne liquorem. + Vix credas labi; ripis tam mitis opacis 85 + Argutos inter volucrum certamine cantus, + Somniferam ducit lucenti gurgite lympham. + Jamque sub extremum noctis fugientibus umbris + Lux aderat, Somnusque suas confecerat horas. + Explorare locos consul, collisque propinqui 90 + Ingenium, et campis quae sit natura, parabat. + Par studium Poeno, similesque in pectore curae. + Ergo aderant, rapidis equitum comitantibus alis. + Verum ubi commoto docuerunt pulvere nubes, + Hostem ferre gradum; et propius propiusque sonoro 95 + Quadrupedum cornu tellus gemit; ac simul acer + Vincentum lituos hinnitus saevit equorum: + Arma, viri, rapite arma, viri; dux instat uterque. + Ambobus velox virtus, geminusque cupido + Laudis, et ad pugnas Martemque insania concors. 100 + Haud mora: jam tantum campi dirimebat ab ictu, + Quantum inpulsa valet comprendere lancea nodo; + Quum subitum liquida, non ullis nubibus, aethra + Augurium mentes oculosque ad sidera vertit. + Accipiter, medio tendens a limite solis, 105 + Dilectas Veneri, notasque ab honore Diones, + Turbabat violentus aves; atque unguibus idem, + Idem nunc rostro, duris nunc ictibus alae, + Ter quinas dederat saeva inter vulnera leto. + Nec finis, satiasve, novi sed sanguinis ardor 110 + Gliscere; et urgebat trepidam jam caede priorum, + Incertamque fugae, pluma labente, columbam; + Donec Phoebeo veniens Jovis ales ab ortu + In tenues tandem nubes dare terga coegit. + Tum victrix laetos signa ad Romana volatus 115 + Convertit; prolesque ducis qua parte decora + Scipio quassabat puerilibus arma lacertis, + Clangorem bis terque dedit, rostroque coruscae + Perstringens conum galeae, se reddidit astris. + Exclamat Liger (huic Superos sentire monentes 120 + Ars fuit, ac penna monstrare futura magistra): + "Poene, bis octonos Italis in finibus annos, + Audaci similis volucri, sectabere pubem + Ausoniam, multamque feres cum sanguine praedam: + Sed compesce minas; renuit tibi Daunia regna 125 + Armiger ecce Jovis: nosco te, summe Deorum: + Adsis o, firmesque tuae, Pater, alitis omen. + Nam tibi servantur, ni vano cassa volatu + Mentitur superos praepes, postrema subactae + Fata, puer, Libyae, et majus Carthagine nomen." 130 + Contra laeta Bogus Tyrio canit omina regi, + Et faustum accipitrem, caesasque in nube volucres + Aeneadis cladem et Veneris portendere genti. + Tum dictis comitem contorquet primus in hostes, + Ceu suadente Deo, et fatorum conscius, hastam. 135 + Illa volans patuli longe per inania campi + Ictum perdiderat spatio, ni, fusus habenas, + Dum primae decus adfectat decerpere pugnae, + Obvia quadrupedis praeceps Catus ora tulisset. + Sic elanguescens, ac jam casura, petitum 140 + Invenit vulnus, caedemque adcepit ab hoste + Cornus, et oblatae stetit inter tempora frontis. + Incurrunt acies, magnoque fragore per aequor + Suspendunt cuncti frenis sublime reductos + Cornipedes, ultroque ferunt: erectus in auras 145 + It sonipes, rapidaque volans per aperta procella + Tenuia vix summo vestigia pulvere signat. + Boiorum ante alias, Cryxo duce, mobilis ala + Arietat in primos, obicitque inmania membra. + Ipse, tumens atavis, Brenni se stirpe ferebat 150 + Cryxus, et in titulos Capitolia capta trahebat; + Tarpeioque jugo, demens! et vertice sacro + Pensantes aurum Celtas umbone gerebat. + Colla viri fulvo radiabant lactea torque, + Auro virgatae vestes, manicaeque rigebant 155 + Ex auro, et simili vibrabat crista metallo. + Sternitur inpulsu vasto perculsa Camertum + Prima phalanx; spissaeque ruunt conferta per arma + Undae Boiorum: sociata examina densent + Infandi Senones; conlisaque quadrupedantum 160 + Pectoribus toto volvuntur corpora campo. + Arva natant, altusque virum cruor, altus equorum + Lubrica belligerae sorbet vestigia turmae. + Seminecum letum peragit gravis ungula pulsu, + Et circumvolitans tetros a sanguine rores 165 + Spargit humo, miserisque suo lavit arma cruore. + Spicula prima, puer, tumidi, Tyrrhene, Pelori + Purpureo moriens victricia sanguine tingis. + Nam tibi, dum stimulas cornu, atque in praelia mentes + Adcendis, renovasque viros ad vulnera cantu, 170 + Haesit barbaricum sub anhelo gutture telum, + Et clausit raucum letali vulnere murmur. + At sonus, extremo morientis fusus ab ore, + Flexa pererravit mutis jam cornua labris. + Cryxus Picentem Laurumque, nec eminus ambo; 175 + Sed gladio Laurum; Picenti rasilis hasta, + Ripis lecta Padi, letum tulit: avia namque + Dum petit, ac laevo meditatur fallere gyro, + Hasta viri femur et pariter per anhela volantis + Ilia sedit equi, et geminam dedit horrida mortem. 180 + Idem, sanguinea Venuli cervice revellens, + Sternit praecipitem tepido te, Farfare, telo; + Et te sub gelido nutritum, Tulle, Velino, + Egregium Ausoniae decus, ac memorabile nomen, + Si dent fata moras, aut servent foedera Poeni. 185 + Tum Remulum, atque olim celeberrima nomina bello + Tiburtes Magios, Hispellatemque Metaurum, + Et Clanium, dubia meditatus cuspide vulnus. + Nec locus est Tyriis belli, pugnaeve, sed omnem + Celticus inplevit campum furor: inrita nulli 190 + Spicula torquentur, statque omne in corpore ferrum. + Hic inter trepidos inmane Quirinius audens, + Cui fugere ignotum, atque invicta mente placebat + Rebus in adversis exceptum pectore letum, + Cuspide flammat equum, ac dispergit gaesa lacerto; 195 + Si reserare viam, atque ad regem rumpere ferro + Detur iter; certusque necis petit omnibus ausis, + Quod nequeat sentire, decus: cadit inguine fosso + Teutalus, et vasto quatitur sub pondere tellus. + Obcumbit Sarmens, flavam qui ponere victor 200 + Caesariem crinemque tibi, Gradive, vovebat + Auro certantem, et rutilum sub vertice nodum. + Sed Parcae intonsa non exaudita voventem + Ad Manes traxere coma: per candida membra + It fumans cruor, et tellus perfusa rubescit. 205 + At, non tardatus jaculo obcurrente, Ligaunus + Inruit, adversumque viro rotat obvius ensem, + Et ferit insurgens, humero qua brachia lenti + Adnectunt nervi, decisaque vulnere laeva + Laxatis paulum moribunda pependit habenis; 210 + Dumque micans tremulo conatu lora retentat, + Flectentem adsuetos imitatur nescia frenos. + Demetit aversi Vosegus tum colla, jubaque + Suspensam portans galeam, atque inclusa peremti + Ora viri, patrio Divos clamore salutat. 215 + Dumque ea Gallorum populi dant funera campo, + Adcitas propere castris in praelia consul + Raptabat turmas, primusque ruebat in hostem, + Candenti sublimis equo: trahit undique lectum + Divitis Ausoniae juvenem, Marsosque, Coramque, 220 + Laurentumque decus, jaculatoremque Sabellum, + Et Gradivicolam celso de colle Tudertem, + Indutosque simul gentilia lina Faliscos; + Quosque sub Herculeis taciturno flumine muris + Pomifera arva creant Anienicolae Catilli; 225 + Quosque in praegelidis duratos Hernica rivis + Mittebant saxa, et nebulosi rura Casini. + Ibant in Martem terrae dominantis alumni, + Damnati Superis, nec jam reditura juventus. + Scipio, qua medius pugnae vorat agmina vertex, 230 + Infert cornipedem, atque instinctus strage suorum + Inferias caesis mactat Labarumque Padumque, + Et Caunum, et multo vix fusum vulnere Breucum, + Gorgoneoque Larum torquentem lumina vultu. + Occidis et tristi, pugnax Lepontice, fato: 235 + Nam dum frena ferox objecto corpore prensat, + Atque aequat celsus residentis consulis ora + Ipse pedes, frontem in mediam gravis incidit ensis, + Et divisum humeris jacuit caput: at Batus, amens + Qui luctatur equo, parmaque incursibus obstat, 240 + Ictu quadrupedis fulva porrectus arena + Elisa incussis amisit calcibus ora. + Perfurit Ausonius turbata per aequora ductor, + Ceu Geticus Boreas, totum quum sustulit imo + Icarium fundo victor mare; navita vasto 245 + Jactatur sparsus lacerata classe profundo, + Cunctaque canenti perfunditur aequore Cyclas. + Cryxus, ut in tenui spes, exiguumque salutis, + Armat contemtu mentem necis: horrida barba + Sanguinea rutilat spuma, rictusque furentis 250 + Albet, et adfuso squalent a pulvere crines. + Invadit Tarium, vicino consule pugnas + Miscentem, saevisque virum circumtonat armis. + Volvitur ille solo: nam pronum effundit in armos + Fata extrema ferens abies, rapiturque pavore 255 + Tractus equi, vinctis connexa ad cingula membris. + Longa cruor sparso linquit vestigia campo, + Et tremulos cuspis ductus in pulvere signat. + Laudabat leti juvenem, egregiosque parabat + Ulcisci consul manes, quum dira per auras 260 + Vox venit, et Cryxum ferri clamoribus audit, + Haud notum vultu: surgit violentior ira + Comminus, atque oculos optato in corpore figit. + Tum, stimulans grato plausae cervicis honore, + Cornipedem adloquitur: "vulgum Martemque minorem 265 + Mox, Gargane: vocant Superi ad majora: videsne + Quantus eat Cryxus? jam nunc tibi praemia pono + Illum, Sidonio fulgentem ardore, tapeta, + Barbaricum decus; et fulvis donabere frenis." + Sic fatus, magno Cryxum clamore ciebat 270 + In pugnam, ac vacuo poscebat praelia campo. + Nec detrectantem par ira adcenderat hostem. + Ut jussae cessere retro, spatiumque dederunt + Hinc atque hinc alae, et medio stetit aequore pugna: + Quantus Phlegraeis telluris alumnus in arvis 275 + Movit signa Mimas, et caelum exterruit armis; + Tantus semifero Cryxus sub pectore murmur + Torquet, et horrisonis ululatibus erigit iras. + "Nemone incensae captaeque superfuit urbi, + Ut tibi, quas Brenni populus ferremus in arma, 280 + Narraret, dextras? disce en nunc, inquit;" et una + Contorquet nodis et obusto robore diram + Vel portas quassare trabem: sonat illa tremendum, + Ac nimio jactu servasse inprovida campi + Distantis spatium, propiorem transvolat hostem. 285 + Cui consul: "ferre haec umbris proavoque memento, + Quam procul occumbas Tarpeia sede, tibique + Haud licitum sacri Capitolia cernere montis." + Tum nodo cursuque levi simul adjuvat hastam, + Dignum mole viri nisus: fugit illa per oras 290 + Multiplicis lini, subtextaque tegmina nervis, + Atque altum tota metitur cuspide pectus. + Procumbit lata porrectus in arva ruina, + Et percussa gemit tellus ingentibus armis. + Haud aliter, structo Tyrrhena ad litora saxo, 295 + Pugnatura fretis subter caecisque procellis, + Pila, inmane sonans, inpingitur ardua ponto. + Inmugit Nereus, divisaque caerula pulsu + Inlisum adcipiunt irata sub aequora montem. + Ductore amisso pedibus se credere Celtae: 300 + Una spes anima, tantusque pependerat ardor. + Ac veluti summo venator densa Picano + Quum lustra exagitat, spissisque cubilibus atram + Inmittit passim dumosa per invia pestem; + Dum tacitas vires et flammam conligit ignis, 305 + Nigranti piceus sensim caligine vertex + Volvitur, et pingui contorquet nubila fumo; + Mox subita in tanto lucent incendia monte. + Fit sonitus; fugere ferae, fugere volucres, + Atque ima longe trepidant in valle juvencae. 310 + At Mago, ut vertisse globos primumque laborem, + Qui solus genti est, cassum videt, arma suorum + Ac patrium in pugnas equitem vocat: undique nudi + Adsiliunt frenis, infrenatique manipli. + Nunc Itali in tergum versis referuntur habenis; 315 + Nunc rursus Tyrias retro pavor avehit alas; + Aut illi dextros lunatis flexibus orbes, + Aut illi laevos sinuant in cornua gyros: + Texunt alterno glomerata volumina cursu, + Atque eadem refuga cedentes arte resolvunt. 320 + Hac pontum vice, ubi exercet discordia ventos, + Fert Boreas, Eurusque refert, molemque profundi + Nunc huc alterno, nunc illuc, flamine gestant. + Advolat aurato praefulgens murice ductor + Sidonius, circaque Metus, Terrorque, Furorque. 325 + Isque ubi Callaici radiantem tegminis orbem + Extulit, et magno percussit lumine campos, + Spes virtusque cadunt, trepidaque a mente recedit + Vertere terga pudor: nec leti cura decori, + Sed fugere infixum est, terraeque optantur hiatus. 330 + Sic, ubi Caucasiis tigris se protulit antris, + Linquuntur campi, et tutas petit omne latebras + Turbatum insano vultu pecus: illa pererrat + Desertas victrix valles, jamque ora reducto + Paulatim nudat rictu, ut praesentia mandens 335 + Corpora, et inmani stragem meditatur hiatu. + Non illum Metabus, non illum celsior Ufens + Evasere tamen, quamvis hic alite planta, + Hic ope cornipedis totis ferretur habenis. + Nam Metabum ad Manes demisit cuspide fulgens 340 + Fraxinus; Ufentem conlapsum poplite caeso + Ensis obit, laudemque pedum cum sanguine ademit. + Jamque dedit leto Sthenium, Laurumque, domoque + Collinum gelida, viridi quem Fucinus antro + Nutrierat, dederatque lacum tramittere nando. 345 + Fit socius leti conjecta Massicus hasta, + Vitiferi sacro generatus vertice montis, + Et Liris nutritus aquis; qui fonte quieto + Dissimulat cursum, ac, nullo mutabilis imbri, + Perstringit tacitas gemmanti gurgite ripas. 350 + Exoritur rabies caedum, ac vix tela furori + Subficiunt; teritur junctis umbonibus umbo, + Pesque pedem premit, et nutantes casside cristae + Hostilem tremulo pulsant conamine frontem. + Tergemini primam ante aciem fera praelia fratres 355 + Miscebant, quos Ledaeo Sidonia Barce + Xanthippo felix uteri inter bella crearat. + Res Graiae, ductorque parens, ac nobile Amyclae + Nomen, et injectus Spartanis colla catenis + Regulus, inflabant veteri praecordia fama. 360 + Marte probare genus, factisque Lacona parentem + Ardebant; gelidosque dehinc invisere montes + Taygeta, et tandem bellis innare subactis + Eurotan patrium, ritusque videre Lycurgi. + Sed Spartam penetrare Deus, fratresque negarunt 365 + Ausonii, totidem numero; quos miserat altis + Egeriae genitos inmitis Aricia lucis, + Aetatis mentisque pares: at non dabat ultra + Clotho dura lacus, aramque videre Dianae. + Namque ut in adversos, inpacti turbine pugnae, 370 + Eumachus et Critias, et laetus nomine patris + Xanthippus, junxere gradus; ceu bella leones + Inter se furibunda movent, et murmure anhelo + Squalentes campos et longa mapalia complent: + Omnis in occultas rupes atque avia pernix 375 + Maurus saxa fugit, conjuxque Libyssa profuso, + Vagitum cohibens, suspendit ab ubere natos; + Illi dira fremunt; perfractaque in ore cruento + Ossa sonant, pugnantque feris sub dentibus artus. + Haud secus Egeriae pubes, hinc Virbius acer, 380 + Hinc Capys, adsiliunt, paribusque Albanus in armis. + Subsidens paulum perfossa proruit alvo + Albanum Critias (ast illi cuncta repente + Inplerunt clipeum miserando viscera lapsu); + Eumachus inde Capyn: sed tota mole tenebat 385 + Ceu fixum membris tegimen; tamen inprobus ensis + Adnexam parmae decidit vulnere laevam, + Inque suo pressa est non reddens tegmina nisu + Infelix manus, atque haesit labentibus armis. + Ultima restabat fusis jam palma duobus 390 + Virbius: huic trepidos simulanti ducere gressus + Xanthippus gladio, rigida cadit Eumachus hasta, + Et tandem aequatae geminato funere pugnae. + Inde alterna viris transegit pectora mucro, + Inque vicem erepta posuerunt praelia vita. 395 + Felices leti, pietas quos addidit umbris! + Optabunt similes venientia secula fratres, + Aeternumque decus memori celebrabitur aevo; + Si modo ferre diem, serosque videre nepotes + Carmina nostra valent, nec famam invidit Apollo. 400 + At consul toto palantes aequore turmas + Voce tenet, dum voce viget: "quo signa refertis? + Quis vos, heu! vobis pavor abstulit? horrida primi + Si sors visa loci, pugnaeque lacessere frontem; + Post me state, viri, et pulsa formidine tantum 405 + Adspicite! has dextras capti genuere parentes. + Quo fugitis? quae spes victis? Alpesne petemus? + Ipsam turrigero portantem vertice muros + Credite submissas Romam nunc tendere palmas. + Natorum passim raptus, caedemque parentum, 410 + Vestalesque focos exstingui sanguine cerno. + Hoc arcete nefas!" Postquam inter talia crebro + Clamore obtusae crassoque a pulvere fauces, + Hinc laeva frenos, hinc dextra conripit arma, + Et latum objectat pectus, strictumque minatur 415 + Nunc sibi, nunc trepidis, ni restent, comminus ensem. + Quas acies alto genitor dum spectat Olympo, + Consulis egregii movere pericula mentem. + Gradivum vocat, et patrio sic ore profatur: + "Magnanimi me, nate, viri, ni bella capessis, 420 + Haud dubie extremus terret labor: eripe pugnae + Ardentem, oblitumque sui dulcedine caedum. + Siste ducem Libyae: nam plus petit inprobus uno + Consulis exitio, tota quam strage cadentum. + Praeterea (cernis) tenerae qui praelia dextrae 425 + Jam credit puer, atque annos transcendere factis + Molitur, longumque putat pubescere bello; + Te duce primitias pugnae, te magna magistro + Audeat, et primum hoc vincat, servasse parentem." + Haec rerum sator: at Mavors in praelia currus 430 + Odrysia tellure vocat: tum fulminis atri + Spargentem flammas clipeum, galeamque Deorum + Haud ulli facilem, multoque labore Cyclopum + Sudatum thoraca capit, quassatque per auras + Titanum bello satiatam sanguinis hastam, 435 + Atque inplet curru campos: exercitus una + Irarum, Eumenidesque simul, letique cruenti + Innumerae facies, frenisque operata regendis + Quadrijugos atro stimulat Bellona flagello. + Fertur ab inmenso tempestas horrida caelo, 440 + Nigrantesque globos et turbida nubila torquens + Involvit terras: quatitur Saturnia sedes + Ingressu tremefacta Dei, ripasque relinquit, + Audito curru, fontique relabitur amnis. + Ductorem Ausonium telis Garamantica pubes 445 + Cinxerat, et Tyrio regi nova dona parabat, + Armorum spolium, et rorantia consulis ora. + Stabat Fortunae non cedere certus, et acri + Mole retorquebat crudescens caedibus hastas. + Jamque suo, jamque hostili perfusa cruore 450 + Membra madent: cecidere jubae, gyroque per orbem + Artato, Garamas jaculis propioribus instat, + Et librat saeva trajectum cuspide ferrum. + Hic puer ut patrio defixum corpore telum + Conspexit, maduere genae, subitoque trementem 455 + Conripuit pallor, gemitumque ad sidera rupit. + Bis conatus erat praecurrere fata parentis, + Conversa in semet dextra: bis transtulit iras + In Poenos Mavors: fertur per tela, per hostes + Intrepidus puer, et Gradivum passibus aequat. 460 + Continuo cessere globi, latusque repente + Adparet campo limes: metit agmina tectus + Caelesti clipeo, et sternit super arma jacentum + Corporaque auctorem teli, multasque paternos + Ante oculos animas, optata piacula, mactat. 465 + Tunc, rapta propere duris ex ossibus hasta, + Innixum cervice ferens humeroque parentem, + Emicat: adtonitae tanta ad spectacula turmae + Tela tenent; ceditque loco Libys asper, et omnis + Late cedit Iber: pietasque insignis et aetas 470 + Belligeris fecit miranda silentia campis. + Tum celso e curru Mavors, "Carthaginis arces + Exscindes, inquit, Tyriosque ad foedera coges. + Nulla tamen longo tanta exorietur in aevo + Lux tibi, care puer: macte, o! macte indole sacra, 475 + Vera Jovis proles; et adhuc majora supersunt: + Sed nequeunt meliora dari." Tum nubila Mavors + Aetheraque, emenso terras jam sole, capessit, + Et fessas acies castris clausere tenebrae. + Condebat noctem devexo Cynthia curru, 480 + Fraternis adflata rotis, et ab aequore Eoo + Surgebant roseae media inter caerula flammae. + At consul tristis, campos Poenisque secundam + Planitiem metuens, Trebiam collesque petebat. + Jamque dies rapti cursu navoque labore, 485 + Et medio abruptus fluitabat in amne solutis + Pons vinclis, qui Dardanium transvexerat agmen, + Eridani rapidas aderat quum Poenus ad undas. + Dumque vada et molles aditus, per devia flexo + Circuitu petit, et stagni languentia quaerit, 490 + Interdum rapta vicinis saltibus alno + Flumineam texit, qua transvehat agmina, classem. + Ecce aderat, Trebiaeque simul vicina tenebat + Trinacrio adcitus per caerula longa Peloro, + Gracchorum proles, consul: gens inclita magno 495 + Atque animosa viro, multusque in imagine claris + Praefulgebat avus titulis bellique domique. + Nec Poeni, positis trans amnem in gramine castris, + Deerant: namque animos stimulabant prospera rerum, + Increpitansque super ductor: "Quis tertius Urbi 500 + Jam superest consul? quaenam altera restat in armis + Sicania? en omnes Latiae, Daunique nepotum + Convenere manus: feriant nunc foedera mecum + Ductores Italum, ac leges et pacta reposcant, + At tu, donata tela inter Martia luce, 505 + Infelix animae, sic, sic vivasque, tuoque + Des iterum hanc laudem nato: nec fine sub aevi + Obpetere in bello detur, quum fata vocabunt. + Pugnantem cecidisse meum est." Haec personat ardens: + Inde levi jaculo, Massylumque inpiger alis 510 + Castra sub ipsa datis irritat, et elicit hostem. + Nec Latius vallo miles debere salutem + Fas putat, aut clausas pulsari cuspide portas. + Erumpunt, cunctisque prior volat aggere aperto + Degener haud Gracchis consul: quatit aura comantes 515 + Cassidis Auruncae cristas, humeroque refulget + Sanguinei patrium saguli decus: agmina magno + Respectans clamore vocat, quaque obvia densos + Artat turba globos, rumpens iter aequore fertur. + Ut torrens celsi praeceps e vertice Pindi 520 + Cum sonitu ruit in campos, magnoque fragore + Avulsum montis volvit latus; obvia passim + Armenta, inmanesque ferae, silvaeque trahuntur; + Spumea saxosis clamat convallibus unda. + Non, mihi Maeoniae redeat si gloria linguae, 525 + Centenasque pater det Phoebus fundere voces, + Tot caedes proferre queam, quot dextera magni + Consulis, aut contra Tyriae furor edidit irae. + Murranum ductor Libyae, ductorque Phalantum + Ausonius, gnaros belli, veteresque laborum, 530 + Alter in alterius fuderunt comminus ore. + Monte procelloso Murranum miserat Anxur, + Tritonis niveo te sacra, Phalante, profundo. + Ut primum insigni fulsit velamine consul, + Quanquam orbus partem visus, unoque Cupencus 535 + Lumine subficiens bellis, citat inprobus hastam, + Et summae figit tremebundam margine parmae. + Cui consul, namque ira coquit: "Pone, inprobe, quidquid + Restat in ore fero, et truncata fronte relucet." + Sic ait, intorquens directo turbine robur, 540 + Et dirum tota tramittit cuspide lumen. + Nec levior dextra generatus Hamilcare saevit: + Huic cadit infelix niveis Varenus in armis; + Mevanas Varenus, arat cui divitis uber + Campi Fulginia, et patulis Clitumnus in arvis 545 + Candentes gelido perfundit flumine tauros. + Sed tristes Superi, atque ingrata maxima cura + Victima Tarpeio frustra nutrita Tonanti. + Instat Iber levis, et levior discurrere Maurus. + Hinc pila, hinc Libycae certant subtexere cornus 550 + Densa nube polum; quantumque interjacet aequi + Ad ripas campi, tantum vibrantia condunt + Tela, nec artatis locus est in morte cadendi. + Allius, Argyripa Daunique profectus ab arvis + Venator, rudibus jaculis et Iapyge campum 555 + Persultabat equo, mediosque invectus in hostes + Appula non vana torquebat spicula dextra. + Huic horret thorax Samnitis pellibus ursae, + Et galea annosi vallatur dentibus apri. + Verum ubi turbantem, solo ceu lustra pererret 560 + In nemore, aut agitet Gargano terga ferarum, + Hinc Mago, hinc saevus pariter videre Maharbal, + Ut, subigente fame, diversis rupibus ursi + Invadunt trepidum gemina inter praelia taurum, + Nec partem praedae patitur furor: haud secus acer 565 + Hinc atque hinc jaculo devolvitur Allius acto. + It stridens per utrumque latus Maurusia taxus: + Obvia tum medio sonuerunt spicula corde, + Incertumque fuit, letum cui cederet hastae. + Et jam, dispersis Romana per agmina signis, 570 + Palantes agit, ad ripas, miserabile! Poenus + Inpellens trepidos, fluvioque inmergere certat. + Tum Trebia infausto nova praelia gurgite fessis + Inchoat, ac precibus Junonis suscitat undas. + Haurit subsidens fugientum corpora tellus, 575 + Infidaque soli frustrata voragine sorbet; + Nec niti, lentoque datur convellere limo + Mersa pedum penitus vestigia: labe tenaci + Haerent devincti gressus, resolutaque ripa + Inplicat, aut caeca prosternit fraude paludis. 580 + Jamque alius super atque alius per lubrica surgens, + Dum sibi quisque viam per inextricabile litus + Praeripit, et putri luctatur cespite, lapsi + Obcumbunt, seseque sua pressere ruina. + Ille, celer nandi, jam jamque adprendere tuta 585 + Dum parat, et celso connisus corpore prensat + Gramina summa manu, liquidisque emergit ab undis, + Contorta ripae pendens adfigitur hasta. + Hic hostem, orbatus telo, complectitur ulnis, + Luctantemque vado permixta morte coercet. 590 + Mille simul leti facies. Ligus occidit arvis; + Sed projecta viri lymphis fluvialibus ora + Sanguineum hauserunt longis singultibus amnem. + Enabat tandem medio vix gurgite pulcher + Irpinus, sociumque manus clamore vocabat; 595 + Quum rapidis inlatus aquis, et vulnere multo + Inpulit asper equus, fessumque sub aequora mersit. + Adcumulat clades subito conspecta per undas + Vis elephantorum turrito concita dorso. + Namque vadis praeceps rapitur, ceu proruta cautes 600 + Avulsi montis, Trebiamque insueta timentem + Prae se pectore agit, spumantique incubat alveo. + Explorant adversa viros, perque aspera duro + Nititur ad laudem virtus interrita clivo. + Namque inhonoratam Fibrenus perdere mortem 605 + Et famae nudam inpatiens, "Spectabimur, inquit, + Nec, Fortuna, meum condes sub gurgite letum. + Experiar, sitne in terris, domitare quod ensis + Non queat Ausonius, Tyrrhenave permeet hasta." + Tum jacit adsurgens, dextroque in lumine sistit 610 + Spicula saeva ferae, telumque in vulnere linquit. + Stridore horrisono penetrantem cuspidis ictum + Bellua prosequitur, laceramque cruore profuso + Adtollit frontem, ac lapso dat terga magistro. + Tum vero invadunt jaculis crebraque sagitta, 615 + Ausi jam sperare necem, inmensosque per armos + Et laterum extentus venit atra cuspide vulnus. + Stat multa in tergo et nigranti lancea dorso, + Ac silvam ingentem concusso corpore vibrat, + Donec, consumtis longo certamine telis, 620 + Concidit, et clausit magna vada pressa ruina. + Ecce per adversum, quanquam tardata morantur + Vulnere membra virum, subit inplacabilis amnem + Scipio, et innumeris infestat caedibus hostem. + Corporibus, clipeisque simul, galeisque cadentum 625 + Contegitur Trebia, et vix cernere linquitur undas. + Mazaeus jaculo, Gestar prosternitur ense; + Tum Pelopeus avis Cyrenes incola Telgon. + Huic torquet rapido conreptum e gurgite pilum, + Et, quantum longo ferri tenuata rigore 630 + Procedit cuspis, per hiantia transigit ora. + Pulsati ligno sonuere in vulnere dentes. + Nec leto quaesita quies: turgentia membra + Eridano Trebia, Eridanus dedit aequoris undis. + Tu quoque, Thapse, cadis, tumulo post fata negato. 635 + Quid domus Hesperidum, aut luci juvere Dearum, + Fulvos aurifera servantes arbore ramos? + Intumuit Trebia, et stagnis se sustulit imis; + Jamque ferox totum propellit gurgite fontem, + Atque omnes torquet vires: furit unda sonoris 640 + Vorticibus, sequiturque novus cum murmure torrens. + Sensit, et adcensa ductor violentius ira, + "Magnas, o Trebia, et meritas mihi, perfide, poenas + Exsolves, inquit: lacerum per Gallica rivis + Dispergam rura, atque amnis tibi nomina demam, 645 + Quoque aperis te fonte, premam; nec tangere ripas, + Inlabique Pado dabitur: quaenam ista repente + Sidonium, infelix, rabies te reddidit amnem?" + Talia jactantem consurgens agger aquarum + Inpulit, atque humeros curvato gurgite pressit. 650 + Arduus adversa mole incurrentibus undis + Stat ductor, clipeoque ruentem sustinet amnem. + Nec non a tergo fluctus stridente procella + Spumeus inrorat summas adspergine cristas. + Ire vadis, stabilemque vetat defigere gressum 655 + Subducta tellure Deus; percussaque longe + Raucum saxa sonant; undaeque ad bella parentis + Excitae pugnant, et ripas perdidit amnis. + Tum madidos crines, et glauca fronde revinctum + Adtollit cum voce caput: "Poenasne superbas 660 + Insuper, et nomen Trebiae delere minaris, + O regnis inimice meis? quot corpora porto + Dextra fusa tua! clipeis galeisque virorum, + Quos mactas, artatus iter cursumque reliqui. + Caede, vides, stagna alta rubent, retroque feruntur. 665 + Adde modum dextrae, aut campis incumbe propinquis." + Haec, Venere adjuncta, tumulo spectabat ab alto + Mulciber, obscurae tectus caligine nubis. + Ingravat ad caelum sublatis Scipio palmis: + "Di patrii, quorum auspiciis stat Dardana Roma, 670 + Talin' me leto tanta inter praelia nuper + Servastis? fortine animam hanc exscindere dextra + Indignum est visum? redde o me, nate, periclis; + Redde hosti! liceat bellanti arcessere mortem, + Quam patriae fratrique probem." Tum percita dictis 675 + Ingemuit Venus, et rapidas direxit in amnem + Conjugis invicti vires: agit undique flammas + Dispersus ripis ignis, multosque per annos + Nutritas fluvio populatur fervidus umbras. + Uritur omne nemus, lucosque effusus in altos 680 + Inmissis crepitat victor Vulcanus habenis. + Jamque ambusta comas abies, jam pinus et alni; + Jam, solo restans trunco, dimisit in altum + Populus adsuetas ramis habitare volucres. + Flamma vorax imo penitus de gurgite tractos 685 + Absorbet latices, saevoque urgente vapore + Siccus inarescit ripis cruor: horrida late + Scinditur in rimas, et hiatu rupta dehiscit + Tellus, ac stagnis altae sedere favillae. + Miratur pater aeternos cessare repente 690 + Eridanus cursus; Nympharumque intima maestus + Inplevit chorus adtonitis ululatibus antra. + Ter caput ambustum conantem adtollere, jacta + Lampade, Vulcanus mersit fumantibus undis: + Ter conrepta Dei crines nudavit arundo. 695 + Tum demum admissae voces et vota precantis, + Orantique datum ripas servare priores; + Ac tandem a Trebia revocavit Scipio fessas + Munitum in collem, Graccho comitante, cohortes. + At Poenus, multo fluvium veneratus honore, 700 + Gramineas undis statuit socialibus aras, + Nescius heu! quanto Superi majora moverent, + Et quos Ausoniae luctus, Trasymene, parares. + Boiorum nuper populos turbaverat armis + Flaminius, facilisque viro tum gloria belli, 705 + Corde levem atque astus inopem contundere gentem. + Sed labor haud idem Tyrio certasse tyranno. + Hunc, laevis Urbi genitum ad fatalia damna + Ominibus, parat imperio Saturnia fesso + Ductorem, dignumque virum veniente ruina. 710 + Inde ubi prima dies juris, clavumque regendae + Invasit patriae, ac sub nutu castra fuere; + Ut pelagi rudis, et pontum tractare per artem + Nescius, adcepit miserae si jura carinae, + Ventorum tenet ipse vicem, cunctisque procellis 715 + Dat jactare ratem: fertur vaga gurgite puppis + Ipsius in scopulos dextra inpellente magistri. + Ergo agitur raptis praeceps exercitus armis + Lydorum in populos, sedemque ab origine prisci + Sacratam Corythi, junctosque a sanguine avorum 720 + Maeonios Italis permixta stirpe colonos. + Nec regem Afrorum noscenda ad coepta moratur + Laude super tanta monitor Deus: omnia somni + Condiderant, aegrisque dabant oblivia curis, + Quum Juno, in stagni numen conversa propinqui, 725 + Et madidae frontis crines circumdata fronde + Populea, stimulat subitis praecordia curis, + Ac rumpit ducis haud spernenda voce quietem. + "O felix famae, et Latio lacrimabile nomen, + Hannibal, Ausonia si te Fortuna creasset, 730 + Ad magnos venture Deos! cur fata tenemus? + Pelle moras: brevis est magni fortuna favoris. + Quantum vovisti, quum Dardana bella parenti + Jurares, fluet Ausonio tibi corpore tantum + Sanguinis, et patrias satiabis caedibus umbras. 735 + Nobis persolves meritos securus honores. + Namque ego sum, celsis quem cinctum montibus ambit + Tmolo missa manus, stagnis Trasymenus opacis." + His agitur monitis, et laetam numine pubem + Protinus aerii praeceps rapit aggere montis. 740 + Horrebat glacie saxa inter lubrica, summo + Piniferum caelo miscens caput, Apenninus. + Condiderat nix alta trabes, et vertice celso + Canus apex structa surgebat ad astra pruina. + Ire jubet: prior exstingui labique videtur 745 + Gloria, post Alpes si stetur montibus ullis. + Scandunt praerupti nimbosa cacumina saxi, + Nec superasse jugum finit, mulcetve laborem. + Plana natant, putrique gelu liquentibus undis + Invia limosa restagnant arva palude. 750 + Jamque ducis nudus tanta inter inhospita vertex + Saevitia quatitur caeli, manante per ora + Perque genas oculo: facilis sprevisse medentes, + Optatum bene credit emi quocumque periclo + Bellandi tempus: non frontis parcit honori, 755 + Dum ne perdat iter: non cetera membra moratur + In pretium belli dare, si victoria poscat; + Satque putat lucis, Capitolia cernere victor + Qua queat, atque Italum feriat qua comminus hostem. + Talia perpessi tandem inter saeva locorum 760 + Optatos venere lacus; ubi deinde per arma + Sumeret amissi numerosa piacula visus. + Ecce autem Patres aderant Carthagine missi: + Causa viae non parva viris; nec laeta ferebant. + Mos fuit in populis, quos condidit advena Dido, 765 + Poscere caede Deos veniam, ac flagrantibus aris + (Infandum dictu!) parvos inponere natos. + Urna reducebat miserandos annua casus, + Sacra Thoanteae ritusque imitata Dianae. + Cui fato sortique Deum de more petebat 770 + Hannibalis prolem discors antiquitus Hannon. + Sed propior metus armati ductoris ab ira, + Et magna ante oculos stabat genitoris imago. + Asperat haec foedata genas, lacerataque crines, + Atque urbem complet maesti clamoris Imilce. 775 + Edonis ut Pangaea super trieteride mota + It juga, et inclusum suspirat pectore Bacchum. + Ergo inter Tyrias, facibus ceu subdita, matres + Clamat, "Io conjux! quocumque in cardine mundi + Bella moves, huc signa refer: violentior hic est, 780 + Hic hostis propior! tu nunc fortasse sub ipsis + Urbis Dardaniae muris, vibrantia tela + Excipis intrepidus clipeo, saevamque coruscans + Lampada, Tarpeiis infers incendia tectis. + Interea tibi prima domus atque unica proles 785 + Heu! gremio in patriae Stygias raptatur ad aras. + I nunc, Ausonios ferro populare penates, + Et vetitas molire vias! I, pacta resigna + Per cunctos jurata Deos! sic praemia reddit + Carthago, et tales jam nunc tibi solvit honores! 790 + Quae porro haec pietas, delubra adspergere tabo? + Heu primae scelerum causae mortalibus aegris, + Naturam nescire Deum! justa ite precari + Ture pio, caedumque feros avertite ritus. + Mite et cognatum est homini Deus: hactenus, oro, 795 + Sit satis ante aras caesos vidisse juvencos; + Aut si, velle nefas Superos, fixumque sedetque, + Me, me, quae genui, vestris absumite votis. + Cur spoliare juvat Libycas hac indole terras? + An flendae magis Aegates, et mersa profundo 800 + Punica regna forent, olim si sorte cruenta + Esset tanta mei virtus praerepta mariti?" + Haec, dubios vario Divumque hominumque timore, + Ad cauta inlexere Patres; ipsique relictum, + Abnueret sortem, an superum pareret honori. 805 + Tum vero trepidare metu vix compos Imilce, + Magnanimi metuens inmitia corda mariti. + His avide auditis ductor sic deinde profatur: + "Quid tibi pro tanto non inpar munere solvat + Hannibal aequatus Superis? quae praemia digna 810 + Inveniam, Carthago parens? noctemque diemque + Arma feram; templisque tuis hinc plurima faxo + Hostia ab Ausonio veniat generosa Quirino. + At puer armorum et belli servabitur heres. + Spes, o nate, meae, Tyriarumque unica rerum, 815 + Hesperia minitante, salus, terraque fretoque + Certare Aeneadis, dum stabit vita, memento. + Perge, patent Alpes; nostroque incumbe labori. + Vos quoque, Di patrii, quorum delubra piantur + Caedibus, atque coli gaudent formidine matrum, 820 + Huc laetos vultus totasque advertite mentes. + Namque paro sacra, et majores molior aras. + Tu, Mago, adversi conside in vertice montis: + Tu laevos propior colles adcede, Choaspe: + Ad claustra et fauces ducat per opaca Sychaeus. 825 + Ast ego te, Trasymene, vago cum milite praeceps + Lustrabo, et Superis quaeram libamina belli. + Namque haud parva Deus promissis spondet apertis, + Quae spectata, viri, patriam referatis in urbem." + + + + +LIBER QUINTUS. + + +ARGUMENTUM. + +Hannibal solis occasu loca insidiis nata, ubi maxime montes +Cortonenses Trasymenus subit, militibus obsederat; 1-23. + +Flaminius autem postero die, vix dum satis certa luce, agmine +incomposito, et majore lixarum fere quam militum numero, angustias +superat; 24-52. + +Quo facto, confestim pugnae signum proponit, et, neque variis prodigiis +territus, neque Corvini aliorumque, qui salutaria magis, quam speciosa +suadebant, monitis precibusque motus a proposito deflectit; 53-104. + +Quin potius inanem hostis et periculi metum graviter increpat, +omnibusque jam ad praelium rite praeparatis animum suorum, magna ex +parte fractum, verbis confirmat; 105-185. + +Hannibal ubi, id quod petierat, hostem lacu montibusque clausum habet, +suis quoque copiis tuba signum dat simul invadendi: quo audito, omnes +ex pluribus vallibus pariter decurrunt, et Romanis, quorum sortem Dii +quoque, excepta Junone, lugent, undique circumfunduntur; 186-207. + +Tum Picentes pugnam capessunt, et Poenis secunda fortuna, Romanis ira +ac desperatione adcensis, diu dubia utrimque victoria dimicatur; +208-228. + +Ex Romanis Lateranus et Lentulus in medios hostes ruunt; 229-257. + +Nerius et Volunx pereunt; 258-267. + +Inter reliquos vero eminet Appius juvenis, qui in fortissimum quemque +impetum facit; sed postremo a Magone, qui ad mortem Isalcis, generi +sui, vindicandam adproperat, hasta trajicitur; 268-332. + +Nec minus tristem vitae exitum habet Mamercus, qui, dum caeso signifero +Lusitano vexilloque ei erepto foedam suorum fugam sistit, permultis +vulneribus confossus cadit; 333-343. + +Magonem ab Appio vulneratum ex pugna subducit Hannibal, ut a Synhalo +in castris sanetur; 344-375. + +Quos ubi ex acie excedere videt consul, optatam sibi rei bene gerendae +occasionem oblatam ratus, animum recipit, et Bogum, Pagasum, Othryn, +giganti similem, ingentemque aliorum Poenorum numerum prosternit; +376-456. + +Dum haec in campo geruntur, multi Romanorum et Siculi, auxilio ipsis ab +Hierone missi, in colles et silvas confugiunt, ubi Sychaeus Tauranum +aliosque trepidos caedit, et arbores, in quas conscenderant, vel +bipenni succidit, vel igne circumdat, donec eum successu elatum +consul, gladio per latus adacto, jugulat; 457-529. + +Interim, Hannibal cum fratre sanato in praelium redit, et praeter alios +Fontanum, Butam, Laevinum, Viridasium, Fadum, Labicum et Herminium +obtruncat; 530-583. + +Qua hostium strage edita, ex maesto vultu et clamore Poenorum, qui +exanimum Sychaei corpus in castra deferunt, jacturam tanti viri animo +praesagit, cujus ulciscendi causa Flaminium ad singulare certamen +provocat, quod et temerarius hic vir non detrectat; 584-610. + +Sed repente ingens terrae motus oritur, qui duces, ad impetum faciendum +jam paratos, dirimit, Romanosque metu perculsos in fugam convertit; +611-631. + +Quos dum revocat consul, Ducarius, Insuber eques, facie eum noscitans, +populares suos ad vindicandam cladem, olim ab eo acceptam, incitat: +quo facto Flaminius magno telorum numero, et fortissimorum juvenum, +qui omni spe abjecta voluntariam sibi mortem consciscunt, acervo +obruitur; 632-666. + +Praelio ita confecto, Hannibal cum fratre campum perlustrans, signa +virtutis Romanae, in mortuorum quoque vultu corporibusque conspicuae, +admiratione spectaculi obstupefactus suis commendat, et inminente jam +nocte in castra redit; 667-678. + + + Ceperat Etruscos occulto milite colles + Sidonius ductor, perque alta silentia noctis + Silvarum anfractus caecis insiderat armis. + At parte e laeva, restagnans gurgite vasto, + Effigiem in pelagi lacus humectabat inertis, 5 + Et late multo foedabat proxima limo: + Quae vada, Faunigenae regnata antiquitus Arno, + Nunc volvente die Trasymeni nomina servant. + Lydius huic genitor, Tmoli decus, aequore longo + Maeoniam quondam in Latias advexerat oras 10 + Tyrrhenus pubem, dederatque vocabula terris; + Isque insueta tubae monstravit murmura primus + Gentibus, et bellis ignava silentia rupit. + Nec modicus voti natum ad majora fovebat. + Verum ardens puero, castumque exuta pudorem, 15 + (Nam forma certare Deis, Trasymene, valeres) + Litore conreptum stagnis demisit Agylle, + Flore capi juvenum primaevo lubrica mentem + Nympha, nec Idalia lenta incaluisse sagitta. + Solatae viridi penitus fovere sub antro 20 + Naides, amplexus undosaque regna trementem. + Hinc dotale lacus nomen, lateque hymenaeo + Conscia lascivo Trasymenus dicitur unda. + Et jam curriculo nigram nox roscida metam + Stringebat, nec se thalamis Tithonia conjux 25 + Protulerat, stabatque nitens in limine primo, + Quum minus abnuerit noctem desisse viator, + Quam coepisse diem: consul carpebat iniquas, + Praegrediens signa ipsa, vias, omnisque ruebat + Mixtus eques; nec discretis levia arma maniplis, 30 + Insertique globo pedites, et inutile Marti + Lixarum vulgus, praesago cuncta tumultu + Inplere, ac pugnam fugientum more petebant. + Tum super ipse lacus, densam caligine caeca + Exhalans nebulam, late conruperat omnem 35 + Prospectum miseris, atque atrae noctis amictu + Squalebat pressum picea inter nubila caelum. + Nec Poenum liquere doli: sedet ense reposto + Abditus, et nullis properantem obcursibus arcet. + Ire datur; longeque patet, ceu pace quieta, 40 + Incustoditum, mox inremeabile, litus. + Namque sub angustas artato limite fauces + In fraudem ducebat iter, geminumque receptis + Exitium, hinc rupes, hinc undae claustra premebant. + At cura umbroso servabat vertice montis 45 + Hostilem ingressum, refugos habitura sub ictu. + Haud secus ac vitreas sollers piscator ad undas, + Ore levem patulo texens de vimine nassam, + Cautius interiora ligat, mediamque per alvum, + Sensim fastigans, compressa cacumina nectit, 50 + Ac fraude artati remeare foraminis arcet + Introitu facilem, quem traxit ab aequore, piscem. + Ocius interea propelli signa jubebat + Excussus consul fatorum turbine mentem, + Donec flammiferum tollentes aequore currum 55 + Solis equi sparsere diem: jamque, orbe renato, + Diluerat nebulas Titan, sensimque fluebat + Caligo in terras nitido resoluta sereno. + Tunc ales, priscum populis de more Latinis + Auspicium, quum bella parant, mentesque Deorum 60 + Explorant super eventu, ceu praescia luctus, + Damnavit vesci, planctuque alimenta refugit. + Nec rauco taurus cessavit flebile ad aras + Inmugire sono, pressamque ad colla bipennem + Incerta cervice ferens, altaria liquit. 65 + Signa etiam adfusa certant dum vellere mole, + Teter humo lacera nitentum erupit in ora + Exsultans cruor, et caedis documenta futurae + Ipsa parens miseris gremio dedit atra cruento: + Ac super haec Divum genitor, terrasque fretumque 70 + Concutiens tonitru, Cyclopum rapta caminis + Fulmina Tyrrhenas Trasymeni torsit in undas, + Ictusque aetherea per stagna patentia flamma + Fumavit lacus, atque arserunt fluctibus ignes. + Heu vani monitus, frustraque morantia Parcas 75 + Prodigia! heu fatis Superi certasse minores! + Atque hic, egregius linguae, nomenque superbum, + Corvinus, Phoebea sedet cui casside fulva + Ostentans ales proavitae insignia pugnae, + Plenus et ipse Deum, et socium terrente pavore, 80 + Inmiscet precibus monita, atque his vocibus infit: + "Iliacas per te flammas, Tarpeiaque saxa, + Per patrios, consul, muros, suspensaque nostrae + Eventu pugnae natorum pignora, cedas + Oramus Superis, tempusque ad praelia dextrum 85 + Opperiare: dabunt idem camposque diemque + Pugnandi; tantum ne dedignare secundos + Exspectare Deos: quum fulserit hora, cruentam + Quae stragem Libyae portet, tum signa sequentur + Nulla vulsa manu, vescique interritus ales 90 + Gaudebit, nullosque vomet pia terra cruores. + An te praestantem belli fugit, inproba quantum + Hoc possit Fortuna loco? sedet obvius hostis + Adversa fronte; at circa nemorosa minantur + Insidias juga, nec laeva stagnantibus undis 95 + Effugium patet, et tenui stant tramite fauces. + Si certare dolis et bellum ducere cordi est, + Interea rapidis aderit Servilius armis, + Cui par imperium, et vires legionibus aequae. + Bellandum est astu: levior laus in duce dextrae." 100 + Talia Corvinus, primoresque addere passim + Orantum verba, et divisus quisque timori + Nunc Superos, ne Flaminio, nunc deinde precari + Flaminium, ne Caelicolis contendere perstet. + Acrius hoc adcensa ducis surrexerat ira, 105 + Auditoque furens socias non defore vires: + "Siccine nos, inquit, Boiorum in bella ruentes + Spectastis, quum tanta lues vulgusque tremendum + Ingrueret, rupesque iterum Tarpeia paveret? + Quas ego tunc animas dextra, quae corpora fudi, 110 + Irata tellure sata, et vix vulnere vitam + Reddentes uno! Jacuere ingentia membra + Per campos, magnisque premunt nunc ossibus arva. + Scilicet has sera ad laudes Servilius arma + Adjungat, nisi diviso vicisse triumpho 115 + Ut nequeam, et decoris contentus parte quiescam? + Quippe monent Superi: similes ne fingite vobis, + Classica qui tremitis, Divos: sat magnus in hostem + Augur adest ensis, pulchrumque et milite dignum + Auspicium Latio, quod in armis dextera praestat. 120 + An, Corvine, sedet, clausum se consul inerti + Ut teneat vallo? Poenus nunc occupet altos + Arreti muros, Corythi nunc diruat arcem? + Hinc Clusina petat? postremo ad moenia Romae + Inlaesus contendat iter? deforme sub armis 125 + Vana superstitio est: Dea sola in pectore Virtus + Bellantum viget. Umbrarum me noctibus atris + Agmina circumstant, Trebiae qui gurgite, quique + Eridani volvuntur aquis, inhumata juventus." + Nec mora: jam medio coetu signisque sub ipsis 130 + Postrema aptabat nulli exorabilis arma. + Aere atque aequorei tergo flavente juvenci + Cassis erat munita viro; cui vertice surgens + Triplex crista jubas effundit crine Suevo: + Scylla super, fracti contorquens pondera remi, 135 + Instabat, saevosque canum pandebat hiatus: + Nobile Gargeni spolium, quod rege superbus + Boiorum caeso capiti inlacerabile victor + Aptarat, pugnasque decus portabat in omnes. + Loricam induitur; tortos huic nexilis hamos 140 + Ferro squama rudi, permixtoque asperat auro. + Tum clipeum capit, adspersum quem caedibus olim + Celticus ornarat cruor, humentique sub antro, + Ceu fetum, lupa permulcens puerilia membra, + Ingentem Assaraci caelo nutribat alumnum. 145 + Hinc ensem lateri, dextraeque adcommodat hastam. + Stat sonipes, vexatque ferox humentia frena, + Caucasiam instratus virgato corpore tigrim. + Inde exceptus equo, qua dant angusta viarum, + Nunc hos, nunc illos adit, atque hortatibus inplet: 150 + "Vestrum opus est vestrumque decus, subfixa per Urbem + Poeni ferre ducis spectanda parentibus ora. + Unum hoc pro cunctis sat erit caput: aspera quisque + Hortamenta sibi referat: meus, heu! meus atris + Ticini frater ripis jacet: at meus alta 155 + Metitur stagna Eridani sine funere natus. + Haec sibi quisque: sed est vestrum cui nulla doloris + Privati rabies, is vero ingentia sumat + E medio, fodiant quae magnas pectus in iras; + Perfractas Alpes, passamque infanda Saguntum, 160 + Quosque nefas vetiti transcendere nomen Iberi, + Tangere jam Thybrim: nam dum vos augur, et extis + Quaesitae fibrae, vanusque moratur haruspex, + Solum jam superest, Tarpeio inponere castra." + Turbidus haec, visoque artis in millibus atras 165 + Bellatore jubas aptante: "Est, Orphite, munus, + Est, ait, hoc certare tuum; quis opima volenti + Dona Jovi portet feretro suspensa cruento? + Nam cur haec alia pariatur gloria dextra?" + Hinc praevectus equo, postquam inter praelia notam 170 + Adcepit vocem; "Procul hinc te Martius, inquit, + Murrane, ostendit clamor, videoque furentem + Jam Tyria te caede: venit laus quanta! sed, oro, + Haec angusta loci ferro patefacta relaxa." + Tum Soracte satum, praestantem corpore et armis, 175 + Aequanum noscens, patrio cui ritus in arvo, + Quum pius Arcitenens adcensis gaudet acervis, + Exta ter innocuos laetum portare per ignes: + "Sic in Apollinea semper vestigia pruna + Inviolata teras, victorque vaporis ad aras 180 + Dona serenato referas solennia Phoebo; + Concipe, ait, dignum factis, Aequane, furorem + Vulneribusque tuis: socio te caedis et irae + Non ego Marmaridum mediam penetrare phalangem + Cinyphiaeque globos dubitarim inrumpere turmae." 185 + Nec jam ultra monitus et verba morantia Martem + Ferre valet, longo Aeneadis quod flebitur aevo. + Increpuere simul feralia classica signum, + Ac tuba terrificis fregit stridoribus auras. + Heu dolor, heu lacrimae, nec tot post secula serae! 190 + Horresco ut pendente malo, ceu ductor ad arma + Exciret Tyrius: latebrosis collibus Astur, + Et Libys, et torta Baliaris saevus habena + Erumpunt, multusque Maces, Garamasque, Nomasque: + Tum, quo non alius venalem in praelia dextram 195 + Ocior adtulerit conductaque bella probarit, + Cantaber, et galeae contemto tegmine Vasco. + Hinc pariter rupes, lacus hinc, hinc arma, simulque + Consona vox urget, signum clamore vicissim + Per colles Tyria circumfundente corona. 200 + Avertere Dei vultus, fatoque dederunt + Majori non sponte locum: stupet ipse tyranni + Fortunam Libyci Mavors; disjectaque crinem + Inlacrimat Venus; et Delum pervectus Apollo + Tristem maerenti solatur pectine luctum. 205 + Sola, Apennini residens in vertice, diras + Exspectat caedes inmiti pectore Juno. + Primae Picentum, rupto ceu turbine fusa + Agmina et Hannibalem ruere ut videre, cohortes + Invadunt ultro, et poenas pro morte futura, 210 + Turbato victore, petunt adcensa juventus; + Et, velut erepto metuendi libera caelo, + Manibus ipsa suis praesumta piacula mittit. + Funditur unanimo nisu et concordibus ausis + Pilorum in Poenos nimbus, fixosque repulsi 215 + Submittunt clipeos curvato pondere teli. + Acrius hoc rursum Libys, ut praesentia saevi + Exstimulat ducis, hortantes se quisque vicissim + Incumbunt, pressoque inpellunt pectore pectus. + Ipsa facem quatiens, ac flavam sanguine multo 220 + Sparsa comam, medias acies Bellona pererrat. + Stridit Tartarea nigro sub pectore Divae + Letiferum murmur, feralique horrida cantu + Buccina lymphatas agit in certamina mentes. + His iras adversa fovent, crudusque ruente 225 + Fortuna stimulus spem projecisse salutis: + Hos dexter Deus, et laeto Victoria vultu + Adridens acuit, Martisque favore fruuntur. + Abreptus pulchro caedum Lateranus amore, + Dum sequitur dextram, in medios penetraverat hostes. 230 + Quem postquam florens aequali Lentulus aevo + Conspexit, nimium pugnae, nimiumque cruoris, + Infestas inter non aequo Marte catervas + Fata inritantem, nisu se concitat acri; + Inmitemque Bagam, qui jam vicina serebat 235 + Vulnera pugnantis tergo, velocior hasta + Occupat, et socium duris se casibus addit. + Tunc alacres arma adglomerant, geminaque corusci + Fronte micant; paribus fulgent capita ardua cristis. + Actus in adversos casu (namque obvia ferre 240 + Arma quis auderet, nisi quem Deus ima colentum + Damnasset Stygiae nocti?) praefracta gerebat + Syrticus excelso decurrens robora monte; + Et quatiens acer nodosi pondera rami, + Flagrabat geminae nequidquam caedis amore. 245 + "Non hic Aegates, infidaque litora nautis, + O juvenes, motumque novis sine Marte procellis + Fortunam bello pelagus dabit: aequoris olim + Victores, media sit qualis discite terra + Bellator Libys, et meliori cedite regno." 250 + Ac simul infesto Lateranum pondere truncae + Arboris urgebat, jungens convicia pugnae. + Lentulus huic frendens ira: "Trasymenus in altos + Adscendet citius colles, quam sanguine roret + Iste pio ramus." Subsidensque ilia nisu 255 + Conantis suspensa fodit: tum fervidus atro + Pulmone exundat per hiantia viscera sanguis. + Nec minus adcensis in mutua funera dextris + Parte alia campi saevit furor. Altus Iertes + Obtruncat Nerium; Rullo ditissimus arvi 260 + Obcumbis, generose Volunx; nec clausa repostis + Pondera thesauris, patrio nec regia quondam + Praefulgens ebore, et possessa mapalia soli + Profuerunt. Quid rapta juvant? quid gentibus auri + Numquam exstincta sitis? modo quem Fortuna fovendo 265 + Congestis opibus donisque refersit opimis, + Nudum Tartarea portabit navita cymba. + Juxta bellator juvenilibus Appius ausis + Pandebat campum caede; atque, ubi plurima virtus, + Nullique adspirare vigor, decus inde petebat. 270 + Obvius huic Atlas, Atlas a litore Ibero, + Nequidquam extremae longinquus cultor arenae + Inpetit os hasta; leviterque e corpore summo + Degustat cuspis generosum extrema cruorem. + Intonuere minae, violentaque lumina flammis 275 + Exarsere novis: furit et diffulminat omnem + Obstantum turbam; at clausum sub casside vulnus + Martia commendat mananti sanguine membra. + Tum vero adspiceres pavitantem, et condere semet + Nitentem sociis juvenem; ceu tigride cerva 280 + Hyrcana quum pressa tremit; vel territa pennas + Conligit accipitrem cernens in nube columba; + Aut dumis subit, albenti si sensit in aethra + Librantem nisus aquilam, lepus ore citato. + Ense ferit tum colla viri, dextramque micantem 285 + Demetit, ac mutat successu saevior hostem. + Stabat fulgentem portans in bella bipennem + Cinyphius; socerique miser Magonis inire + Optabat pugnam ante oculos, spe laudis, Isalces, + Sidonia tumidus sponsa, vanoque superbus 290 + Foedere promissae post Dardana praelia taedae. + Huic inmittit atrox violentas Appius iras, + Conantique gravem fronti librare securim, + Altior insurgens, galeam super exigit ictum: + At fragilis valido conamine solvitur ensis 295 + Aere in Cinyphio; nec dispar sortis Isalces + Umbonem incerto detersit futilis ictu. + Tum quod humo haud umquam valuisset tollere saxum, + Ni vires trux ira daret, contorquet anhelans + Appius, et lapsu resupino in terga cadentem 300 + Mole premit scopuli, perfractisque ossibus urguet. + Vidit conjuncto miscens certamina campo + Labentem socer; et lacrimae sub casside fusae + Cum gemitu; rapidusque ruit: data foedera nuper + Adcendunt animos exspectatique nepotes. 305 + Jamque aderat, clipeumque viri atque inmania membra + Lustrabat visu; propiorque a fronte coruscae + Lux galeae saevas paulum tardaverat iras. + Haud secus, e specula praeceps delatus opaca, + Subsidens campo submissos contrahit artus, 310 + Quum vicina trucis conspexit cornua tauri, + Quamvis longa fames stimulet, leo; nunc ferus alta + Surgentes cervice toros, nunc torva sub hirta + Lumina miratur fronte; ac jam signa moventem, + Et sparsa pugnas meditantem spectat arena. 315 + Hic prior intorquens telum sic Appius infit: + "Si qua tibi pietas, ictum ne desere foedus; + Et generum comitare, socer." Per tegmina velox + Tunc aerisque moras laevo stetit hasta lacerto. + At contra non dicta Libys, sed fervidus hastam 320 + Perlibrat, magni donum memorabile fratris, + Caeso quam victor sub moenibus ille Sagunti + Abstulerat Durio, ac spectatae nobile pugnae + Germano dederat portare in praelia pignus. + Telum ingens, perque arma viri, perque ora, doloris 325 + Adjutum nisu, letalem pertulit ictum; + Exsanguesque viri conantis vellere ferrum + In vulnus cecidere manus: jacet aequore nomen + Clarum Maeonio, atque Italae pars magna ruinae + Appius: intremuere lacus, corpusque refugit 330 + Contractis Trasymenus aquis; telum ore cruento + Exspirans premit, atque admorsae inmurmurat hastae. + Nec fati melior Mamercus corpore toto + Exsolvit poenas, nulli non saucius hosti. + Namque per adversos, qua Lusitana ciebat 335 + Pugnas dira manus, raptum cum sanguine caesi + Signiferi magna vexillum mole ferebat, + Et trepida infelix revocabat signa suorum. + Sed furiata cohors, ausisque adcensa superbis, + Quodcumque ipsa manu gestabat missile, quidquid 340 + Praebebat tellus, sparsis vix pervia telis, + Injecit pariter; pluresque in corpore nullo + Invenere locum perfossis ossibus hastae. + Advolat interea fraterni vulneris ira + Turbatus Libyae ductor, visoque cruore, 345 + Num lateri cuspis, num toto pondere telum + Sedisset, fratremque amens sociosque rogabat. + Utque metum leti procul, et leviora pavore + Cognovit, proprio tectum gestamine praeceps + Ex acie rapit, et tutis a turbine pugnae 350 + Constituit castris. Medicas hinc ocius artes, + Et senioris opem Synhali vocat: unguere vulnus + Herbarum hic succis, ferrumque e corpore cantu + Exigere, et somnum tacto misisse chelydro, + Anteibat cunctos: nomenque erat inde per urbes 355 + Perque Paraetoniae celebratum litora Syrtis. + Ipse olim antiquo primum Garamanticus Hammon + Scire pater dederat Synhalo, morsusque ferarum, + Telorumque graves ictus sedare medendo. + Atque is deinde suo moriens caelestia dona 360 + Monstravit nato, natusque heredis honori + Tramisit patrias artes; quem deinde secutus + Haud levior fama Synhalus, Garamantica sollers + Monstrata augebat studio, multaque vetustum + Hammonis comitem numerabat imagine patrem. 365 + Tum proavita ferens leni medicamina dextra + Ocius, intortos de more adstrictus amictus, + Mulcebat lympha purgatum sanguine vulnus. + At Mago, exuvias secum, caesique volutans + Hostis mente necem, fraternas pectore curas 370 + Pellebat dictis, et casum laude levabat: + "Parce metu, germane; meis medicamina nulla + Adversis majora feres: jacet Appius hasta + Ad manes pulsus nostra: si vita relinquat, + Sat nobis actum est; sequar hostem laetus ad umbras." 375 + Quae dum turbatos avertunt aequore campi + Ductores, valloque tenent; ex agmine Poenum + Cedentem consul tumulo speculatus ab alto, + Atque atram belli castris se condere nubem, + Turbidus extemplo trepidantes milite maesto 380 + Invadit cuneos, subitoque pavore relaxat + Jam rarescentes acies: tum voce feroci + Poscit equum, ac mediae ruit in certamina vallis. + Sic ubi torrentem crepitanti grandine nimbum + Inlidit terris, molitur Juppiter altas 385 + Fulmine nunc Alpes, nunc mixta Ceraunia caelo, + Intremuere simul tellus, et pontus, et aether, + Ipsaque commoto quatiuntur Tartara mundo. + Incidit adtonitis inopino turbine Poenis + Haud secus inprovisa lues, gelidusque sub ossa 390 + Pervasit miseris conspecti consulis horror. + It medius, ferroque ruens densissima, latum + Pandit iter: clamor vario discrimine vocum + Fert belli rabiem ad Superos, et sidera pulsat. + Ceu pater Oceanus quum saeva Tethye Calpen 395 + Herculeam ferit, atque exesa in viscera montis + Contortum pelagus latrantibus ingerit undis. + Dant gemitum scopuli; fractasque in rupibus undas + Audit Tartessos latis distermina terris, + Audit non parvo divisus gurgite Lixus. 400 + Ante omnes jaculo tacitas fallente per auras + Obcumbit Bogus, infaustum qui primus ad amnem + Ticini rapidam in Rutulos contorserat hastam. + Ille sibi longam Clotho; turbamque nepotum + Crediderat, vanis deceptus in alite signis. 405 + Sed non augurio Parcarum inpellere metas + Concessum cuiquam: ruit inter tela cruentis + Suspiciens oculis caelum, Superosque reposcit + Tempora promissae media jam morte senectae. + Nec Pagaso exsultare datur, ne inpune relictum 410 + Consulis ante oculos vita spoliasse Libonem. + Laurigeris decus illud avis navaque juventa + Florebat: sed Massylus subciderat ensis + Pubescente caput mala, properoque virentes + Delerat leto bellator barbarus annos. 415 + Flaminium inplorasse tamen jam morte suprema + Haud frustra fuit: avulsa est nam protinus hosti + Ore simul cervix; juvit punire feroci + Victorem exemplo, et monstratum reddere letum. + Quis Deus, o Musae, paribus tot funera verbis 420 + Evolvat, tantisque umbris in carmine digna + Quis lamenta ferat? certantes laude cadendi + Primaevos juvenes, mortisque in limine cruda + Facta virum, et fixis rabiem sub pectore telis? + Sternitur alternus vastis concursibus hostis: 425 + Nec spoliare vacat, praedaeque advertere mentem. + Urget amor caedum, clausis dum detinet hostem + Fraternum castris vulnus, funditque ruitque + Nunc jaculis, nunc ense, modo inter millia consul + Bellantum conspectus equo, modo Marte feroci 430 + Ante aquilas et signa pedes. Fluit inpia rivis + Sanguineis vallis, tumulique et concava saxa + Armorum sonitus, flatusque imitantur equorum. + Miscebat campum, membrorum in praelia portans + Celsius humano robur, visaque paventes 435 + Mole gigantei vertebat corporis alas + Othrys Marmarides: lati super agmen utrumque + Ingens tollebant humeri caput: hirtaque torvae + Frontis caesaries, et crinibus aemula barba + Umbrabat rictus; squalore huic hispida diro, 440 + Et villosa feris horrebant pectora saetis. + Adspirare viro propioremque addere Martem + Haud ausum cuiquam: laxo ceu bellua campo, + Incessebatur tutis ex agmine telis. + Tandem, vesanos palantum in terga ferenti 445 + Cum fremitu vultus, tacita per nubila penna + Intravit torvum Gortynia lumen arundo, + Avertitque virum. Fugientis ad agmina consul + Intorquet tergo jaculum, quod tegmine nudas + Inrupit costas, hirtoque a pectore primum 450 + Mucronem ostendit: rapidus convellere tentat + Qua nasci ferrum fulgenti cuspide cernit, + Donec, abundanter defuso sanguine, late + Procubuit moriens, et telum vulnere pressit: + Spiritus exundans vicinum pulvere moto 455 + Perflavit campum, et nubem dispersit in auras. + Nec minor interea tumulis silvisque fremebat + Diversis Mavors, variaque per ardua pugna, + Et saxa et dumi rorantes caede nitebant. + Exitium trepidis, letique et stragis acerbae 460 + Causa Sychaeus erat: Murranum ille eminus hasta + Perculerat; quo non alius, quum bella silerent, + Dulcius Oeagrios pulsabat pectine nervos. + Obcubuit silva in magna, patriosque sub ipso + Quaesivit montes leto, ac felicia Baccho 465 + Aequana, et Zephyro Surrentum molle salubri. + Addiderat misero comitem, pugnaeque ferocis + Gaudebat tristi victor novitate Sychaeus. + Palantes nam dum sequitur, pervaserat altam + In silvam, et priscae reclinis ab ictibus ulmi 470 + Terga tuebatur trunco, frustraque relictos + Tauranus comites suprema voce ciebat. + Transegit juvenem, ac perfossis incita membris + Haesit in obposito cuspis Sidonia ligno. + Quid vobis? quaenam ira Deum, vel mente sinistra 475 + Quae sedit formido, viri? qui, Marte relicto, + Ramorum quaesistis opem: non aequus in artis + Nimirum rebus suasor metus: arguit asper + Exitus eventu pravi consulta timoris. + Annosa excelsos tendebat in aethera ramos 480 + Aesculus, umbrosum magnas super ardua silvas + Nubibus insertans altis caput, instar, aperto + Si staret campo, nemoris, lateque tenebat + Frondosi nigra tellurem roboris umbra. + Par juxta quercus, longum molita per aevum 485 + Vertice canenti proferre sub astra cacumen, + Diffusas patulo laxabat stipite frondes, + Umbrabatque coma summi fastigia montis. + Huc Hennaea cohors, Triquetris quam miserat oris + Rex, Arethusa, tuus, defendere nescia morti 490 + Dedecus, et mentem nimio mutata pavore, + Certatim sese tulit, adscendensque vicissim + Pressit nutantes incerto pondere ramos. + Mox alius super, atque alius consistere tuto + Dum certant, pars excussi; nam fragmine putri 495 + Ramorum, et senio male fida fefellerat arbor: + Pars trepidi celso inter tela cacumine pendent. + Turbatos una properans consumere peste + Conripit aeratam jam dudum in bella bipennem, + Deposito clipeo mutatus tela, Sychaeus. 500 + Incumbunt sociae dextrae, magnoque fragore + Pulsa gemit, crebris subcumbens ictibus, arbos. + Fluctuat infelix concusso stipite turba; + Ceu Zephyrus quatit antiquos ubi flamine lucos, + Fronde super tremuli vix tota cacuminis haerens 505 + Jactatur, nido pariter nutante, volucris. + Procubuit tandem multa devicta securi + Subfugium infelix miseris, et inhospita quercus, + Elisitque virum spatiosa membra ruina. + Inde aliae cladum facies: contermina caedis 510 + Conlucet, rapidoque involvitur aesculus igni. + Jamque inter frondes, arenti robore gliscens + Verticibus saevis, torquet Vulcanus anhelos + Cum fervore globos flammarum, et culmina torret. + Nec tela interea cessant: semiusta gementum, 515 + Atque amplexa cadunt ardentes corpora ramos. + Haec inter miseranda virum certamina consul + Ecce aderat, volvens iram exitiumque Sychaeo. + At juvenis dubio tantae discrimine pugnae + Occupat eventum telo tentare priorem; 520 + Cui medio leviter clipeo stetit aeris in ora + Cuspis, et obpositas vetita est tramittere crates. + Sed non et consul misso concredere telo + Fortunam optatae caedis parat, ac latus ense + Haurit; nec crudae tardarunt tegmina parmae. 525 + Labitur infelix, atque adpetit ore cruento + Tellurem exspirans: tum, diffundente per artus + Frigore se Stygio, manantem in viscera mortem + Adcipit, et longo componit lumina somno. + Atque ea dum variis permixtus tristia Mavors 530 + Casibus alternat, jam castris Mago relictis, + Jam Libyae ductor properantia signa citato + Raptabant cursu, et cessata reponere avebant + Tempora caede virum, ac multo pensare cruore. + It globus intorquens nigranti turbine nubem 535 + Pulveris, et surgit sublatis campus arenis, + Quaque ferens gressum flectit vestigia ductor, + Undanti circum tempestas acta procella + Volvitur, atque altos operit caligine montes. + Obcubuere femur Fontanus, Buta canorum 540 + Transfixi guttur, pressoque e vulnere cuspis + Prospexit terga: hunc tristes luxere Fregellae + Multiplicem proavis, hunc mater Anagnia flevit. + Haud dispar fortuna tibi, Laevine; sed auso + Non eadem: neque enim Tyrio concurrere regi 545 + Tentas; sed lectus par ad certamen Ithemon, + (Autololum moderator erat) quem poplite caeso + Dum spolias, gravis inmiti cum turbine costas + Fraxinus inrupit, conlabsaque membra sub ictu + Hoste superfuso subita cecidere ruina. 550 + Nec Sidicina cohors defit. Viridasius armat + Mille viros, nulli victus vel ponere castra, + Vel junxisse ratem, duroque resolvere muros + Ariete, et in turrim subitos inmittere pontes. + Quem postquam Libyae ductor virtute feroci 555 + Exsultare videt (namque illi vulnere praeceps + Terga dabat levibus diffisus Arauricus armis); + Acrius hoc pulchro Mavorte adcensus in iram, + Et dignum sese ratus in certamina saevo + Comminus ire viro, referenti e corpore telum 560 + Advolat, et fodiens pectus, "Laudande laborum, + Quisquis es, haud alia decuit te obcumbere dextra. + Ad manes leti perfer decus: Itala gentis + Ni tibi origo foret, vita donatus abires." + Hinc Fadum petit, et veterem bellare Labicum, 565 + Cui Siculis quondam terris congressus Hamilcar + Clarum spectato dederat certamine nomen. + Inmemor annorum, seniumque oblitus, in arma + Ille quidem cruda mente, et viridissimus irae + Ibat; sed vani frigentem in Marte senectam 570 + Prodebant ictus: stipula crepitabat inani + Ignis iners, cassamque dabat sine robore flammam. + Quem postquam adcepit patrio monstrante superbus + Armigero Poenum ductor, "Certamina primae + Hic lue nunc, inquit, pugnae: te notus Hamilcar 575 + Hac trahit ad manes dextra." Tum librat ab aure + Intorquens jaculum, et versantem in vulnere sese + Transigit: extracta foedavit cuspide sanguis + Canitiem, ac longos finivit morte labores. + Nec minus Herminium primis obtruncat in armis, 580 + Adsuetum, Trasymene, tuos praedantibus hamis + Exhaurire lacus, patriaeque alimenta senectae + Ducere suspenso per stagna jacentia lino. + Interea exanimem maesti super arma Sychaeum + Portabant Poeni, corpusque in castra ferebant. 585 + Quos ubi conspexit tristi clamore ruentes + Ductor, praesago percussus pectora luctu, + "Quinam, inquit, dolor, o socii, quemve ira Deorum + Eripuit nobis? num te, dulcedine laudis + Flagrantem et nimio primi Mavortis amore, 590 + Atra, Sychaee, dies properato funere carpsit?" + Utque, dato gemitu, lacrimae adsensere ferentum, + Et dictus pariter caedis maerentibus auctor; + "Cerno, ait, adverso pulchrum sub pectore vulnus + Cuspidis Iliacae: dignus Carthagine, dignus 595 + Hasdrubale ad manes ibis; nec te optima mater + Dissimilem lugebit avis, Stygiave sub umbra + Degenerem cernens noster vitabit Hamilcar. + At mihi Flaminius, tam maesti causa doloris, + Morte sua minuet luctus: haec pompa sequetur 600 + Exsequias, seroque emtum volet inpia Roma, + Non violasse mei corpus mucrone Sychaei." + Sic memorans torquet fumantem ex ore vaporem, + Iraque anhelatum proturbat pectore murmur, + Ut multo adcensis fervore exuberat undis, 605 + Clausus ubi exusto liquor indignatur aheno. + Tum praeceps ruit in medios, solumque fatigat + Flaminium incessens. Nec dicto segnius ille + Bella capessebat, propiorque insurgere Mavors + Coeperat, et campo junctus jam stabat uterque; 610 + Quum subitus per saxa fragor, motique repente + (Horrendum) colles, et summa cacumina totis + Intremuere jugis: nutant in vertice silvae + Pinifero, fractaeque ruunt super agmina rupes. + Inmugit penitus convulsis ima cavernis 615 + Dissiliens tellus, nec parvos rumpit hiatus; + Atque umbras late Stygias inmensa vorago + Faucibus ostendit patulis, Manesque profundi + Antiquum expavere diem. Lacus ater, in altos + Sublatus montes et sede excussus avita, 620 + Lavit Tyrrhenas ignota adspergine silvas. + Jamque eadem populos magnorumque oppida regum + Tempestas et dira lues stravitque tulitque. + Ac super haec reflui pugnarunt montibus amnes, + Et retro fluctus torsit mare. Monte relicto 625 + Apenninicolae fugere ad litora Fauni. + Pugnabat tamen (heu belli vecordia!) miles, + Jactatus titubante solo, tremebundaque tela, + Subducta tellure ruens, torquebat in hostem, + Donec pulsa vagos cursus ad litora vertit 630 + Mentis inops, stagnisque inlata est Daunia pubes. + Quis consul terga increpitans (nam turbine motae + Ablatis terrae inciderat) "Quid deinde, quid, oro, + Restat, io, profugis? vos en ad moenia Romae + Ducitis Hannibalem: vos in Tarpeia Tonantis 635 + Tecta faces ferrumque datis. Sta, miles, et acres + Disce ex me pugnas: vel, si pugnare negatum, + Disce mori! dabit exemplum non vile futuris + Flaminius, ne terga Libys, ne Cantaber umquam + Consulis adspiciat: solus, si tanta libido 640 + Est vobis rabiesque fugae, tela omnia solus + Pectore consumo, et moriens, fugiente per auras + Hac anima, vestras revocabo ad praelia dextras." + Dumque ea commemorat, densosque obit obvius hostes, + Advolat ora ferus mentemque Ducarius: acri 645 + Nomen erat gentile viro, fusisque catervis + Boiorum quondam patriis, antiqua gerebat + Vulnera barbaricae mentis; noscensque superbi + Victoris vultus, "Tune, inquit, maximus ille + Boiorum terror? libet hoc cognoscere telo, 650 + Corporis an tanti manet de vulnere sanguis. + Nec vos poeniteat, populares, fortibus umbris + Hoc mactare caput: nostros hic curribus egit + Insistens victos alta ad Capitolia patres. + Ultrix hora vocat." Pariter tunc undique fusis 655 + Obruitur telis, nimboque ruente per auras + Contectus, nulli dextra jactare reliquit + Flaminium cecidisse sua. Nec pugna peremto + Ulterior ductore fuit: namque agmine denso + Primores juvenum, laeva ob discrimina Martis 660 + Infensi Superis dextrisque, et cernere Poenum + Victorem plus morte rati, super ocius omnes + Membra ducis stratosque artus certamine magno + Telaque, corporaque, et non fausto Marte cruentas + Injecere manus. Sic densi caedis acervo, 665 + Ceu tumulo, texere virum. Tum, strage per undas, + Per silvas sparsa, perque altam sanguine vallem, + In medias fratre invectus comitante catervas + Caesorum juvenum Poenus, "Quae vulnera cernis? + Quas mortes? inquit: premit omnis dextera ferrum, 670 + Armatusque jacet servans certamina miles. + Hos, en, hos obitus nostrae spectate cohortes! + Fronte minae durant, et stant in vultibus irae. + Et vereor, ne, quae tanta creat indole tellus + Magnanimos fecunda viros, huic fata dicarint 675 + Imperium, atque ipsis devincat cladibus orbem." + Sic fatus cessit nocti, finemque dedere + Caedibus infusae subducto sole tenebrae. + + + + +LIBER SEXTUS. + + +ARGUMENTUM. + +Postero die, ubi primum inluxit, patet foeda hominum equorumque +strages, et lacus cruore spumans cernitur; 1-13. + +Inter semianimes Romanos duo in primis omnium oculos in se convertunt, +Bruttius et Laevinus; quorum ille aquilam, quam in acie tulerat, in +terram defodit, ut mortuus eum corpore tegat, Poenisque ejus captae +gloriam subtrahat; hic ira in rabiem versus, dentibus mortuum hostem +laniando exspirat; 14-53. + +Dum Poeni his spectaculis oculos animumque pascunt, Romani, passim per +agros et silvas omnemque Etruriam palati, trepide fuga salutem +quaerunt: ex quibus Serranus, M. Atilii Reguli filius, Perusiam noctu +sine comite venit, ubi fessus itinere deversari statuit, et caeco ac +mirifico casu fores casae pulsat, in qua habitat Marus, qui Reguli +miles et armiger fuerat. Is benigne eum hospitio excipit et vulnera +fovet; 54-100. + +Tum juvenem, de foeda suorum clade querentem, exhortatur ad animi +magnitudinem et imitationem parentis, quem memorat in Africa ad +Bagradam cum serpente magnitudinis portentosae, et deinde cum Poenis +feliciter pugnasse; 101-302. + +Sed postremo a Xanthippo, Spartanorum duce, per insidias captum esse; +303-345. + +Et quum aliquot annis post a Poenis, ut de pace, et si eam non posset +impetrare, de captivis certe commutandis ageret, Romam missus esset, +jurassetque se rediturum, utrumque negandi auctorem Patribus fuisse, +et repudiatis amicorum conjugisque precibus, exquisita supplicia +subire maluisse, quam fidem jurejurando hosti factam fallere; +346-551. + +Interim Romae ad primum nuncium cladis, ad Trasymenum lacum adceptae; +ingens trepidatio et tumultus oritur, matronaeque in primis, vagae per +vias, quae suorum exercitusque fortuna sit, obvios percunctantur; +552-573. + +Una ex iis, Marcia, Reguli quondam conjux, nunc vidua, conspecto +filio, quem Marus domum reduxerat, laetitia exsultat, Diisque gratias +agit, quod hunc certe, licet vulneratum, sibi reddiderint, 574-589. + +Patres autem, qui soli nihil, quod a dignitate sua abhorreat, +committunt, de republ. consultant; et advocata populi concione +adversus Hannibalem, qui a consilio Romam obpugnandi saeva +tempestate, a Jove ipsi inmissa, deterretur, ejusdem Dei instinctu +Dictator creatur Q. Fabius Maximus Cunctator, vir genere et +nobilitate civitatis suae facile princeps, qui singulari prudentia +cautisque consiliis se parem Hannibali ducem praestat; 589-640. + +Poenus interea per Umbriam et agrum Picenum aliasque Italiae regiones +exercitum praeda onustum ducit, et postremo castra in Campaniam +movet, ubi templum Liternensium ejusque porticus, in quibus bellum +Punicum primum in Carthaginis ignominiam tabulis expressum cernit, +dirui jubet; 641-716. + + + Jam, Tartessiaco quos solverat aequore, Titan + In noctem diffusus equos jungebat Eois + Litoribus, primique novo Phaethonte retecti + Seres lanigeris repetebant vellera lucis. + Et foeda ante oculos strages, propiusque patebat 5 + Insani Mavortis opus: simul arma virique + Ac mixtus sonipes, dextraeque in vulnere, caesi + Haerentes hastis: passim clipeique, jubaeque, + Atque artus trunci capitum, fractusque jacebat + Ossibus in duris ensis: nec cernere deerat 10 + Frustra seminecum quaerentia lumina caelum. + Tum spumans sanie lacus, et fluitantia summo + Aeternum tumulis orbata cadavera ponto. + Nec tamen adversis fuerat fracta Itala virtus. + Bruttius ingenti miserandae caedis acervo, 15 + Non aequum ostentans confosso corpore Martem, + Extulerat vix triste caput, truncosque trahebat + Per stragem, nervis interlabentibus, artus, + Tenuis opum, non patre nitens linguave; sed asper + Ense, nec e Volsca quisquam vir gente redemit 20 + Plus aevi, nec magnanima puer addere sese + Pubescente gena castris optarat, et acri + Flaminio spectatus erat, quum Celtica victor + Obrueret bello Divis melioribus arma. + Inde honor ac sacrae custodia Marte sub omni 25 + Alitis; hinc causam nutrivit gloria leti. + Namque necis certus, captae prohibere nequiret + Quum Poenos aquilae, postquam subsidere fata + Viderat et magna pugnam inclinare ruina, + Occulere interdum et terrae mandare parabat. 30 + Sed, subitis victus telis, labentia membra + Prostravit super, atque injecta morte tegebat. + Verum ubi lux nocte e Stygia miseroque sopore + Reddita, vicini de strage cadaveris hasta + Erigitur, soloque vigens conamine late 35 + Stagnantem caede et facilem discedere terram + Ense fodit, clausamque aquilae infelicis adorans + Effigiem, palmis languentibus aequat arenas. + Supremus fessi tenues tum cessit in auras + Halitus, et magnam misit sub Tartara mentem. 40 + Juxta cernere erat meritae sibi poscere carmen + Virtutis sacram rabiem. Laevinus ab alto + Priverno, vitis Latiae praesignis honore, + Exanimum Nasamona Tyren super ipse jacebat + Exanimis: non hasta viro, non ensis; in artis 45 + Abstulerat Fors arma: tamen certamine nudo + Invenit Marti telum dolor. Ore cruento + Pugnatum, ferrique vicem dens praebuit irae. + Jam lacerae nares, foedataque lumina morsu, + Jam truncum raptis caput auribus, ipsaque diris 50 + Frons depasta modis, et sanguine abundat hiatus: + Nec satias, donec mandentia linqueret ora + Spiritus, et plenos rictus mors atra teneret. + Talia dum praebet tristis miracula virtus, + Diverso interea fugientes saucia turba 55 + Jactantur casu, silvisque per avia caecis + Ablati furtim multo cum vulnere solos + Per noctem metantur agros: sonus omnis et aura + Exterrent, pennaque levi commota volucris. + Non sopor, aut menti requies: agit asper acerba 60 + Nunc Mago adtonitos, nunc arduus Hannibal hasta. + Serranus, clarum nomen, tua, Regule, proles, + Qui longum semper fama gliscente per aevum, + Infidis servasse fidem memorabere Poenis, + Flore nitens primo, patriis heu! Punica bella 65 + Auspiciis ingressus erat, miseramque parentem, + Et dulces tristi repetebat sorte penates + Saucius. Haud illi comitum super ullus, et atris + Vulneribus qui ferret opem: per devia, fractae + Innitens hastae, furtoque ereptus opacae 70 + Noctis, iter tacitum Perusina ferebat in arva, + Ac fessus parvi (quaecumque ibi fata darentur) + Limina pulsabat tecti; quum membra cubili + Evolvens non tarda Marus (vetus ille parentis + Miles, et haud surda tractarat praelia fama) 75 + Procedit, renovata focis et paupere Vesta + Lumina praetendens, utque ora agnovit, et aegrum + Vulneribus duris, ac (lamentabile visu!) + Lapsantes fultum truncata cuspide gressus, + Funesti rumore mali jam saucius aures: 80 + "Quod scelus, o nimius vitae, nimiumque ferendis + Adversis genitus cerno? te, maxime, vidi, + Ductorum, quum captivo Carthaginis arcem + Terreres vultu, crimen culpamque Tonantis, + Occidere, atque hausi, quem non Sidonia tecta 85 + Expulerint eversa meo de corde, dolorem. + Estis ubi en! iterum, Superi? dat pectora ferro + Regulus, ac stirpem tantae perjura recidit + Surgentem Carthago domus." Inde aegra reponit + Membra toro, nec ferre rudis medicamina (quippe 90 + Callebat bellis) nunc purgat vulnera lympha, + Nunc mulcet succis: ligat inde, ac vellera molli + Circumdat tactu, et torpentes mitigat artus. + Exin cura seni, tristem depellere fesso + Ore sitim, et parca vires arcessere mensa. 95 + Quae postquam properata, sopor sua munera tandem + Adplicat, et mitem fundit per membra quietem. + Necdum exorta dies, Marus instat vulneris aestus + Expertis medicare modis, gratumque teporem, + Exutus senium, trepida pietate ministrat. 100 + Hic juvenis, maestos tollens ad sidera vultus, + Cum gemitu lacrimisque simul: "Si culmina nondum + Tarpeia exosus damnasti sceptra Quirini, + Extremas Italum res, Ausoniamque ruentem + Adspice, ait, genitor; tandemque adverte procellis 105 + Aequos Iliacis oculos. Amisimus Alpes, + Nec deinde adversis modus est. Ticinus, et ater + Stragibus Eridanus, tuque insignite tropaeis + Sidoniis Trebia, et tellus lacrimabilis Arni. + Sed quid ego haec? gravior quanto vis ecce malorum! 110 + Vidi crescentes Trasymeni caedibus undas, + Prostrataque virum mole: inter tela cadentem + Vidi Flaminium. Testor, mea numina, Manes, + Dignam me poenae tum nobilitate paternae + Strage hostis quaesisse necem, ni tristia letum, 115 + Ut quondam patri, nobis quoque fata negassent." + Cetera acerbantem questu lenire laborans + Effatur senior: "Patrio, fortissime, ritu + Quidquid adest duri et rerum inclinata feramus. + Talis lege Deum clivoso tramite vitae 120 + Per varios praeceps casus rota volvitur aevi. + Sat tibi, sat magna, et totum vulgata per orbem + Stant documenta domus: sacer ille, et numine nullo + Inferior, tuus ille parens decora alta paravit + Restando adversis, nec virtutem exuit ullam 125 + Ante, reluctantes liquit quam spiritus artus. + Vix puerile mihi tempus confecerat aetas, + Quum primo malas signabat Regulus aevo. + Adcessi comes, atque omnes sociavimus annos, + Donec Dis Italae visum est exstinguere lumen 130 + Gentis, in egregio cujus sibi pectore sedem + Ceperat alma Fides, mentemque amplexa tenebat. + Ille ensem nobis magnorum hunc instar honorum + Virtutisque ergo dedit, et, sordentia fumo + Quae cernis nunc, frena, sed est argenteus ollis 135 + Fulgor; nec cuiquam Marus est post talia dona + Non praelatus eques. Verum superavit honores + Omnes hasta meos; cui me libare Lyaei + Quod cernis latices, dignum est cognoscere causam." + "Turbidus arentes lento pede sulcat arenas 140 + Bagrada, non ullo Libycis in finibus amne + Victus limosas extendere latius undas, + Et stagnante vado patulos involvere campos. + Hic studio laticum, quorum est haud prodiga tellus, + Per ripas laeti saevis consedimus arvis. 145 + Lucus iners juxta Stygium pallentibus umbris + Servabat sine sole nemus, crassusque per auras + Halitus erumpens tetrum exspirabat odorem. + Intus dira domus, curvoque inmanis in antro + Sub terras specus, et tristes sine luce tenebrae. 150 + Horror mente redit: monstrum exitiabile et ira + Telluris genitum, cui par vix viderit aetas + Ulla virum, serpens centum porrectus in ulnas + Letalem ripam, et lucos habitabat Avernos. + Ingluviem inmensi ventris, gravidamque venenis 155 + Alvum deprensi satiabant fonte leones, + Aut acta ad fluvium torrenti lampade solis + Armenta, et tractae foeda gravitate per auras, + Ac tabe adflatus volucres. Semesa jacebant + Ossa solo informi, lateque repletus et asper 160 + Vastatis gregibus nigro ructabat in antro. + Isque ubi ferventi concepta incendia pastu + Gurgite mulcebat rapido, et spumantibus undis, + Nondum etiam toto demersus corpore in amnem + Jam caput adversae ponebat margine ripae. 165 + Inprudens tantae pestis gradiebar, Aquino + Apenninicola atque Umbro comitatus Avente: + Scire nemus, pacemque loci explorare libebat. + Jamque propinquantum tacitus penetravit in artus + Horror, et occulto riguerunt frigore membra. 170 + Intramus tamen, et Nymphas numenque precamur + Gurgitis ignoti, trepidosque et multa paventes + Arcano gressus audemus credere luco. + Ecce e vestibulo, primisque e faucibus antri + Tartareus turbo, atque insano saevior Euro 175 + Spiritus erumpit, vastoque e gutture fusa + Tempestas oritur, mixtam stridore procellam + Cerbereo intorquens. Pavefacti clade vicissim + Adspicimus: resonare solum, tellusque moveri, + Atque antrum ruere, et visi procedere Manes. 180 + Quantis armati caelum petiere Gigantes + Anguibus, aut quantus Lernae lassavit in undis + Amphitryoniaden serpens, qualisque comantes + Auro servavit ramos Junonius anguis; + Tantus disjecta tellure sub astra coruscum 185 + Extulit adsurgens caput, atque in nubila primam + Dispersit saniem, et caelum foedavit hiatu. + Diffugimus, tenuemque metu conamur anheli + Tollere clamorem; frustra: nam sibila totum + Inplebant nemus. At subita formidine caecus, 190 + Et facti damnandus Avens (sed fata trahebant) + Antiquae quercus ingenti robore sese + Occulit, infandum si possit fallere monstrum. + Vix egomet credo: spiris ingentibus arte + Arboris abstraxit molem, penitusque revulsam 195 + Evertit fundo, et radicibus eruit imis. + Tum trepidum, ac socios extrema voce cientem + Conripit, atque haustu sorbens et faucibus atris + (Vidi respiciens), obscoena condidit alvo. + Infelix fluvio sese, et torrentibus undis 200 + Crediderat, celerique fuga jam nabat Aquinus. + Hunc medio invasit fluctu, ripaeque relatos + (Heu genus infandum leti!) depascitur artus. + "Sic dirum nobis et lamentabile monstrum + Effugisse datur. Quantum mens aegra sinebat, 205 + Adpropero gressum, et ductori singula pando. + Ingemuit, casus juvenum miseratus acerbos. + Utque erat in pugnas, et Martem, et praelia, et hostem + Igneus, et magna audendi flagrabat amore, + Ocius arma rapi, et spectatum Marte sub omni 210 + Ire jubet campis equitem. Ruit ipse, citatum + Quadrupedem planta fodiens, scutataque raptim + Consequitur jusso manus, et muralia portat + Ballistas tormenta graves, suetamque movere + Excelsas turres inmensae cuspidis hastam. 215 + Jamque ubi feralem strepitu circumtonat aulam + Cornea gramineum persultans ungula campum; + Percitus hinnitu serpens evolvitur antro, + Et Stygios aestus fumanti exsibilat ore. + Terribilis gemino de lumine fulgurat ignis: 220 + At nemus adrectae et procera cacumina saltus + Exsuperant cristae; trifido vibrata per auras + Lingua micat motu, atque adsultans aethera lambit. + Ut vero strepuere tubae, conterritus alte + Inmensum adtollit corpus, tergoque residens 225 + Cetera sinuatis glomerat sub pectore gyris. + Dira dehinc in bella ruit, rapideque resolvens + Contortos orbes directo corpore totam + Extendit molem, subitoque propinquus in ora + Lato distantum spatio venit: omnis anhelat 230 + Adtonitus serpentis equus, frenoque teneri + Inpatiens, crebros exspirat naribus ignes. + Arduus ille super tumidis cervicibus altum + Nutat utroque caput: trepidos inde incitus ira + Nunc sublime rapit, nunc vasto pondere gaudet 235 + Elisisse premens. Tunc fractis ossibus atram + Absorbet saniem, et tabo manante per ora + Mutat hians hostem, semesaque membra relinquit, + Cedebant jam signa retro, victorque catervas + Longius avectas adflatus peste premebat; 240 + Quum ductor, propere revocatam in praelia turmam + Vocibus inpellens, "Serpentine, Itala pubes, + Terga damus, Libycisque parem non esse fatemur + Anguibus Ausoniam? Si debellavit inertes + Halitus, ac viso mens aegra effluxit hiatu; 245 + Ibo alacer, solusque manus componere monstro + Subficiam." Clamans haec, atque interritus hastam + Fulmineo volucrem torquet per inane lacerto. + Venit in adversam non vano turbine frontem + Cuspis, et, haud paulum vires adjuta ruentis 250 + Contra ardore ferae, capiti tremebunda resedit. + Clamor ad astra datur, vocesque repente profusae + Aethereas adiere domos. Furit ilicet ira + Terrigena, inpatiens dare terga, novusque dolori, + Et chalybem longo tum primum passus in aevo. 255 + Nec frustra rapidi, stimulante dolore, fuisset + Inpetus, ablato ni Regulus arte regendi + Instantem elusisset equo, rursusque secutum + Cornipedis gyros flexi curvamine tergi + Detortis laeva celer effugisset habenis. 260 + "At non spectator Marus inter talia segni + Torpebat dextra: mea tanto in corpore monstri + Hasta secunda fuit. Jam jamque extrema trisulca + Lambebat lingua fessi certamine terga + Quadrupedis: torsi telum, atque urgentia velox 265 + In memet saevi serpentis praelia verto. + Hinc imitata cohors certatim spicula dextris + Congerit, alternasque ferum diducit in iras, + Donec murali ballista coercuit ictu. + Tum fractus demum vires: nec jam amplius aegra 270 + Consuetum ad nisus spina praestante rigorem, + Et solitum in nubes tolli caput, acrius instat. + Jamque alvo penitus demersa falarica sedit, + Et geminum volucres lumen rapuere sagittae: + Jam patulis vasto sub vulnere faucibus aer 275 + Tabificam exspirat saniem: spes ultima jamque + Ingenti cauda, et jaculis, et pondere conti + Haeret humi, lassoque tamen minitatur hiatu; + Donec tormentis stridens, magnoque fragore + Discussit trabs acta caput, longoque resolvens 280 + Aggere se ripae, tandem exhalavit in auras + Liventem nebulam fugientis ab ore veneni. + "Erupit tristi fluvio mugitus et imis + Murmura fusa vadis; subitoque et lucus, et antrum, + Et resonae silvis ulularunt flebile ripae. 285 + Heu quantis luimus mox tristia praelia damnis! + Quantaque supplicia et quales exhausimus iras! + Nec tacuere pii vates, famulumque sororum + Naiadum, tepida quas Bagrada nutrit in unda, + Nos violasse manu seris monuere periclis. 290 + "Haec tunc hasta decus nobis pretiumque secundi + Vulneris a vestro, Serrane, tributa parente, + Princeps quae sacro bibit e serpente cruorem." + Jamdudum vultus lacrimis atque ora rigabat + Serranus, medioque viri sermone profatur: 295 + "Huic si vita duci nostrum durasset in aevum, + Non Trebia infaustas superasset sanguine ripas, + Nec, Trasymene, tuus premeret tot nomina gurges." + Tum senior, "Magnas, inquit, de sanguine poenas + Percepit Tyrio, et praesumta piacula mortis. 300 + Nam defecta viris et opes adtrita, supinas + Africa tendebat palmas, quum sidere diro + Misit Agenoreis ductorem animosa Therapne. + Nulla viro species, decorisque et frontis egenum + Corpus; in exiguis vigor (admirabile) membris 305 + Vividus, et nisu magnos qui vinceret artus. + Jam Martem regere, atque astus adjungere ferro, + Et duris facilem per inhospita ducere vitam, + Haud isti, quem nunc penes est sollertia belli, + Cederet Hannibali. Vellem hunc, o tristia nobis 310 + Taygeta, hunc unum non durassetis opacis + Eurotae ripis! Vidissem moenia flammis + Phoenissa eruere; aut certe non horrida fata + Flevissem ducis, et nulla quos morte nec igni + Exutos servans portabo in Tartara luctus. 315 + "Consertae campis acies, multusque per arva + Fervebat Mavors, nec mens erat ulla sine ira. + Hic inter medios memorandis Regulus ausis + Laxabat ferro campum, inque pericla ruebat, + Nec repetenda dabat letali vulnera dextra. 320 + Sic ubi nigrantem torquens stridentibus austris + Portat turbo globum, piceaque e nube ruinam + Pendentem terris pariter pontoque minatur, + Omnis et agricola, et nemoroso vertice pastor, + Et pelago trepidat subductis navita velis. 325 + "At fraudem nectens, socios ubi concava saxa + Claudebant, vertit subito certamine Graius, + Et dat terga celer ficta formidine ductor. + Haud secus ac stabulis procurans otia, pastor + In foveam parco tectam velamine frondis 330 + Ducit nocte lupos positae balatibus agnae. + "Abripuit traxitque virum fax mentis honestae + Gloria, et incerti fallax fiducia Martis. + Non socios comitumve manus, non arma sequentum + Respicere; insano pugnae tendebat amore 335 + Jam solus, nubes subito quum densa Laconum + Saxosis latebris intento ad praelia circum + Funditur, et Poena insurgit vis saeva virorum. + O diram Latio lucem, fastisque notandam! + Dedecus o, Gradive, tuum! tibi dextera et urbi 340 + Nata tuae, tristi damnatur sorte catenae. + Haud unquam absistam gemitu: te, Regule, vidit + Sidonius carcer! tuque huic sat magna triumpho + Visa es, Carthago, Superis! quae poena sequetur + Digna satis tali pollutos Marte Laconas? 345 + "At nova Elissaei jurato foedera Patres + Consultant mandare duci, pacisque sequestrem + Mittere, poscentes vinctam inter praelia pubem, + Captivamque manum ductore rependere nostro. + "Nec mora; jam stabat primis in litoris undis 350 + Navali propulsa ratis; jam nautica pubes + Aut silvis stringunt remos, aut abiete secta + Transtra novant: his intortos aptare rudentes; + His studium erecto componere carbasa malo. + Unca locant prora curvati pondera ferri. 355 + Ante omnes doctus pelagi, rectorque carinae + Puppim aptat clavumque Cothon: micat aereus alta + Fulgor aqua trifidi splendentis in aequore rostri. + Tela simul variamque ferunt contra aspera ponti + Rerum ad tempus opem: mediae stat margine puppis, 360 + Qui voce alternos nautarum temperet ictus, + Et remis dictet sonitum, pariterque relatis + Ad numerum plaudat resonantia caerula tonsis. + "Postquam confectum nautis opus, horaque cursus, + Atque armata ratis, ventoque dedere profundum, 365 + Omnis turba ruit, matres, puerique, senesque. + Per medios coetus trahit atque inimica per ora + Spectandum Fortuna ducem: fert lumina contra + Pacatus frontem; qualis quum litora primum + Adtigit adpulsa rector Sidonia classe. 370 + Adcessi comes haud ipso renuente, ratique + Inpositus maestis socium me casibus addo. + Inluviem, atque inopes mensas, durumque cubile, + Et certare malis urgentibus, hoste putabat + Devicto majus; nec tam fugisse cavendo 375 + Adversa egregium, quam perdomuisse ferendo. + Spes tamen una mihi, (quanquam bene cognita et olim + Atrox illa fides) urbem, murosque, domumque + Tangere si miseris licuisset, corda moveri + Posse viri, et vestro certe mitescere fletu. 380 + Claudebam sub corde metus, lacrimasque putabam + Esse viro, et nostrae similem inter tristia mentem, + Quum tandem patriae Tiberino adlabimur amni. + Servabam vultus ducis ac prodentia sensum + Lumina, et obtutu perstabam intentus eodem. 385 + Si qua fides, unum, puer, inter mille labores, + Unum etiam in patria, saevaque in Agenoris urbe, + Atque unum vidi poenae quoque tempore vultum. + Obvia captivo cunctis simul urbibus ibat + Ausonia, et, campum turba vincente, propinqui 390 + Inplentur colles; strepit altis Albula ripis. + "Ipsi Poenorum proceres, inmitia corda, + Ad patrios certant cultus revocare, togaeque + Addebatur honos. Stetit, inlacrimante Senatu + Et matrum turba, juvenumque dolore profuso, 395 + Inter tot gemitus inmobilis: aggere consul + Tendebat dextram, et patria vestigia primus + Ponentem terra obcursu celebrabat amico. + Conlegit gressum; monitusque recedere consul, + Nec summum violare decus: cingente superba 400 + Poenorum turba, captivoque agmine septus + Ibat, et invidiam caelo Divisque ferebat. + "Ecce trahens geminum natorum Marcia pignus, + Infelix nimia magni virtute mariti, + Squalentem crinem et tristis lacerabat amictus. 405 + Agnoscisne diem? an teneris non haesit in annis? + Atque ea postquam habitu juxta et velamine Poeno + Deformem adspexit, fusis ululatibus aegra + Labitur, et gelidos mortis color occupat artus. + Si qua Deis pietas, tales, Carthago, videre 410 + Dent tibi Sidonias matres! Me voce quieta + Adfatus, jubet et vestros et conjugis una + Arcere amplexus: patet inpenetrabilis ille + Luctibus, et nunquam submissus colla dolori." + Hic alto juvenis gemitu, lacrimisque coortis, 415 + "Magne parens, inquit, quo majus numine nobis + Tarpeia nec in arce sedet, si jura querelis + Sunt concessa piis, cur hoc matrique mihique + Solamen, vel cur decus hoc, o dure, negasti, + Tangere sacratos vultus, atque oscula ab ore 420 + Libavisse tuo? dextram mihi prendere dextra + Non licitum? leviora forent haec vulnera quantum, + Si ferre ad Manes infixos mente daretur + Amplexus, venerande, tuos? Sed vana recordor + Ni, Mare, (nam primo tunc haerebamus in aevo) 425 + Humana major species erat: horrida cano + Vertice descendens ingentia colla tegebat + Caesaries, frontique coma squalente sedebat + Terribilis decor, atque animi venerabile pondus. + Nil posthac oculis simile incidit." Excipit inde 430 + Jam Marus, atque, inhibens convellere vulnera questu, + "Quid, quum praeteritis invisa penatibus, inquit, + Hospitia, et sedes Poenorum intravit acerbas? + Adfixi clipei, currusque et spicula, nota + Aedibus in parvis magni monimenta triumphi, 435 + Pulsabant oculos: conjuxque in limine primo + Clamabat, "Quo fers gressus? non Punicus hic est, + Regule, quem fugias, carcer: vestigia nostri + Casta tori, domus et patrium sine crimine servat + Inviolata larem: semel hic iterumque (quid, oro, 440 + Pollutum est nobis?) prolem, gratante Senatu + Et patria, sum enixa tibi: tua, respice, sedes + Haec est, unde ingens humeris fulgentibus ostro + Vidisti Latios consul procedere fasces, + Unde ire in Martem, quo capta referre solebas, 445 + Et victor mecum suspendere postibus arma. + Non ego complexus, et sanctae foedera taedae, + Conjugiumve peto: patrios damnare penates + Absiste, ac natis fas duc concedere noctem." + "Hos inter fletus, junctus vestigia Poenis 450 + Limine se clusit Tyrio, questusque reliquit. + Vixdum clara dies summa lustrabat in Oeta + Herculei monimenta rogi, quum consul adire + Adcirique jubet Libyas: tum limina templi + Vidimus intrantem: quae consultata Senatus, 455 + Quasve viri voces extremum Curia maerens + Audierit, placido nobis ipse edidit ore. + "Intulit ut gressus, certatim voce manuque + Ad solitam sedem et vestigia nota vocabant: + Abnuit, antiquumque loci adspernatus honorem est. 460 + At circumfusi non secius undique dextram + Prensare, ac, patriae ductorem nomine tanto + Redderet, orabant: captiva posse redemtum + Pensari turba, ac Tyrias tum justius arces + Arsuras dextra, fuerit quae vincta catenis. 465 + Tum palmas simul adtollens ac lumina caelo: + "Justitiae rectique dator, qui cuncta gubernas, + Nec levior mihi Diva Fides, Sarranaque Juno, + Quos reditus testes jurata mente vocavi, + Si mihi fas me digna loqui, Latiosque tueri 470 + Voce focos; ibo ad Tyrios non segnior, inquit, + Stante fide reditus, et salvo foedere poenae. + Sic nobis rerum exitio desistite honorem + Tendere: tot bellis, totque annis fregimus aevum: + Nunc etiam vinclis et longo carcere torpent 475 + Captivo in senio vires: fuit ille, nec unquam, + Dum fuit, a duro cessavit munere Martis + Regulus: exsangui spectatis corpore nomen. + At non Carthago, fraudum domus, inscia quantum + E nobis restet, juvenes parat, aspera ferro 480 + Pectora, captivos nostra pensare senecta. + Ite dolos contra; gensque astu fallere laeta + Discat, me capto, quantum tibi, Roma, supersit. + Nec vero placeat, nisi quae de more parentum + Pax erit: exposcunt Libyes, nobisque dedere 485 + Haec referenda, pari libeat si pendere bellum + Foedere, et ex aequo geminas conscribere leges. + Sed mihi sit Stygios ante intravisse penates, + Talia quam videam ferientes pacta Latinos." + "Haec fatus Tyriae sese jam reddidit irae; 490 + Nec monitus spernente graves fidosque Senatu, + Poenorum dimissa cohors, quae maesta repulsa, + Ac minitans capto, patrias properabat ad oras. + Prosequitur vulgus Patres; ac planctibus ingens + Personat et luctu campus: revocare libebat 495 + Interdum, et justo raptum retinere dolore. + "At trepida, et subito ceu stans in funere, conjux + Ut vidit puppi properantem intrare, tremendum + Vociferans, celerem gressum referebat ad undas: + "Tollite me, Libyes, comitem poenaeque necisque. 500 + Hoc unum, conjux, uteri per pignora nostri + Unum oro, liceat tecum quoscumque ferentem + Terrarum pelagique pati, caelique labores. + Non ego Amyclaeum ductorem in praelia misi, + Nec nostris tua sunt circumdata colla catenis. 505 + Cur usque ad Poenos miseram fugis? adcipe mecum + Hanc prolem! forsan duras Carthaginis iras + Flectemus lacrimis: aut, si praecluserit aures + Urbs inimica suas, eadem tunc hora manebit + Teque, tuosque simul: vel, si stat rumpere vitam, 510 + In patria moriamur: adest comes ultima fati!" + "Has inter voces, vinclis resoluta moveri + Paulatim, et ripa coepit decedere puppis. + Tum vero infelix, mentem furiata dolore, + Exclamat, fessas tendens ad litora palmas: 515 + "En, qui se jactat Libyae, populisque nefandis, + Atque hosti servare fidem! data foedera nobis, + Ac promissa fides thalamis, ubi, perfide, nunc est?" + Ultima vox duras haec tunc penetravit ad aures: + Cetera percussi vetuerunt noscere remi. 520 + "Tum fluvio raptim ad pelagi devolvimur oras, + Ac legimus pontum, pinuque inmane cavata + Aequor, et inmensas curva trabe findimus undas. + Ludibrium necis horrescens, vis aspera ponti + Obrueret, scopulisque ratem furor inprobus Euri 525 + Frangeret, optabam: letum id commune fuisset. + Sed nos ad poenam moderato flamine lenes + Vexerunt Zephyri, Tyrioque dedere furori. + "Infelix vidi, patriamque remissus in urbem + Narrator poenae dura mercede reverti. 530 + Nec tibi nunc ritus imitantem irasque ferarum, + Pygmalioneam tentarem expromere gentem, + Si majus quidquam toto vidisset in orbe + Gens hominum, quam quod vestri veneranda parentis + Edidit exemplum virtus: pudet addere questus 535 + Suppliciis, quae spectavi placido ore ferentem. + Tu quoque, care puer, dignum te sanguine tanto + Fingere ne cessa; atque orientes comprime fletus. + "Praefixo paribus ligno mucronibus omnes + Armantur laterum crates, densumque per artem 540 + Texitur erecti, stantisque ex ordine, ferri + Infelix stimulus; somnisque hac fraude negatis + Quocumque inflexum producto tempore torpor + Inclinavit iners, fodiunt ad viscera corpus. + Absiste, o juvenis, lacrimis: patientia cunctos 545 + Haec superat currus: longo revirescet in aevo + Gloria, dum caeli sedem terrasque tenebit + Casta Fides; dum virtutis venerabile nomen, + Vivet, eritque dies, tua quo, dux inclite, fata + Audire horrebunt a te calcata minores." 550 + Haec Marus, et maesta refovebat vulnera cura. + Interea, rapidas perfusa cruoribus alas, + Sicut sanguinea Trasymeni tinxerat unda, + Vera ac ficta simul spargebat Fama per urbem. + Allia, et infandi Senones, captaeque recursat 555 + Adtonitis arcis facies: excussit habenas + Luctificus Pavor, et tempestas aucta timendo. + Hinc raptim ruit in muros: vox horrida fertur, + Hostis adest; jaciuntque sudes et inania tela. + Ast aliae, laceris canentes crinibus, alta 560 + Verrunt tecta Deum, et seris post fata suorum + Sollicitant precibus: requiem tenebraeque diesque + Amisere: jacent portis, ululante dolore, + Dispersum vulgus, remeantumque ordine longo + Servat turba gradus; pendent ex ore loquentum, 565 + Nec laetis sat certa fides, iterumque morantur + Orando; et, vultu interdum, sine voce, precati, + Quod rogitant, audire pavent. Hinc fletus, ubi aures + Percussae graviore malo: metus inde, negatum + Si scire, et dubius responsi nuntius haesit. 570 + Jamque ubi conspectu redeuntum visa propinquo + Corpora, sollicite laeti funduntur, et ipsis + Oscula vulneribus figunt, Superosque fatigant. + Hic inter trepidos, curae venerandus, agebat + Serranum Marus; atque olim post fata mariti 575 + Non egressa domum vitato Marcia coetu, + Et lucem causa natorum passa, ruebat + In luctum similem antiquo: turbata repente + Agnoscensque Marum, "Fidei comes inclite magnae, + Hunc certe mihi reddis, ait. Leve vulnus? an alte 580 + Usque ad nostra ferus penetravit viscera mucro? + Quidquid id est, dum non vinctum Carthago catenis + Abripiat, poenaeque instauret monstra paternae, + Gratum est, o Superi! quoties, heu! nate, petebam, + Ne patrias iras, animosque in praelia ferres; 585 + Neu te belligeri stimularet in arma parentis + Triste decus? Nimium vivacis dura senectae + Supplicia expendi: quaeso, jam parcite, si qua + Numina pugnastis nobis." At cladis acerbae + Discussa ceu nube, Patres conquirere fessis 590 + Jam rebus meditantur opem; atque ad munera belli + Certatur, pulsusque timor graviore periclo. + Maxima curarum, rectorem ponere castris, + Cui Latium et moles rerum quassata recumbat, + Spectante occasum patria. Jovis illa ruenti 595 + Ausoniae, atque Italis tempus protendere regnis + Cura fuit: nam Tyrrhenos, Poenumque secundis + Albana surgens respexerat arce tumentem, + Qui ferre in muros victricia signa parabat. + Tum quassans caput, "Haud unquam tibi Jupiter, inquit, 600 + O juvenis, dederit portas transcendere Romae, + Atque inferre pedem. Tyrrhenas sternere valles + Caedibus, et ripas fluviorum exire Latino + Sanguine fas fuerit: Tarpeium adcedere collem, + Murisque adspirare veto." Quater inde coruscum 605 + Contorsit dextra fulmen, quo tota reluxit + Maeonidum tellus, atramque per aethera volvens + Abrupto fregit caelo super agmina nubem. + Nec Poenum avertisse satis: dat numine magno + Aeneadis, gentem gremio deponere tuto 610 + Romuleam tandem, Fabioque salutis habenas + Credere ductori. Cui postquam tradita belli + Jura videt: "Non hunc, inquit, superaverit unquam + Invidia, aut blando popularis gloria fuco, + Non astus fallax, non praeda, aliusve cupido. 615 + Bellandi vetus, ac laudum cladumque quieta + Mente capax; par ingenium castrisque togaeque." + Sic genitor Divum, recipitque ad sidera gressum. + Hic, circumspectis nulli deprensus in armis, + Laudatusque Jovi, Fabius, mirabile quantum 620 + Gaudebat reducem patriae adnumerare reversus, + Duxerat egrediens quam secum in praelia, pubem. + Nec membris quisquam, natove pepercit amato + Acrius; aut vidit socium per bella cruorem + Tristior: atque idem, perfusus sanguine victor 625 + Hostili, plenis repetebat moenia castris. + Stirpe genus clarum, caeloque adfinis origo: + Nam remeans longis olim Tirynthius oris, + Et triplicis monstri famam, et spectacula captas + Mira boves hac, qua fulgent nunc moenia Romae, 630 + Egit ovans. Tunc Arcadius (sic fama) locabat + Inter desertos fundata Palatia dumos + Paupere sub populo ductor; quum regia virgo, + Hospite victa sacro, Fabium de crimine laeto + Procreat, et magni commiscet seminis ortus 635 + Arcas in Herculeos mater ventura nepotes. + Ter centum domus haec Fabios armavit in hostem, + Limine progressos uno; pulcherrima quorum + Cunctando Fabius superavit facta, ducemque + Hannibalem aequando: tantus tunc, Poene, fuisti! 640 + Dum se perculsi renovant in bella Latini, + Turbatus Jove, et exuta spe moenia Romae + Pulsandi, colles Umbros atque arva petebat + Hannibal, excelso summi qua vertice montis + Devexum lateri pendet Tuder, atque ubi latis 645 + Projecta in campis nebulas exhalat inertes, + Et sedet ingentem pascens Mevania taurum, + Dona Jovi: tum Palladios se fundit in agros + Picenum dives praedae; atque, errantibus armis, + Quo spolia invitant, transfert populantia signa; 650 + Donec pestiferos mitis Campania cursus + Tardavit, bellumque sinu indefensa recepit. + Hic dum stagnosi spectat templumque domosque + Literni ductor, varia splendentia cernit + Pictura, belli patribus monimenta prioris 655 + Exhausti (nam porticibus signata manebant), + Quis inerat longus rerum et spectabilis ordo. + Primus bella truci suadebat Regulus ore, + Bella neganda, viro si noscere fata daretur! + At princeps Poenis indicta more parentum 660 + Appius adstabat pugna, lauroque revinctus + Justum Sarrana ducebat caede triumphum. + Aequoreum juxta decus, et navale tropaeum, + Rostra gerens, nivea surgebat mole columna: + Exuvias Marti donumque Duilius, alto 665 + Ante omnes mersa Poenorum classe, dicabat: + Cui, nocturnus honos, funalia clara, sacerque + Post epulas tibicen adest; castosque penates + Insignis laeti repetebat murmure cantus. + Cernit et extremos defuncti civis honores: 670 + Scipio ductoris celebrabat funera Poeni, + Sardoa victor terra. Videt inde ruentem + Litoribus Libycis dispersa per agmina pubem; + Instabat crista fulgens, et terga premebat + Regulus: Autololes, Nomadesque, et Maurus, et Hammon, 675 + Et Garamas positis dedebant oppida telis. + Lentus arenoso spumabat Bagrada campo + Viperea sanie, turmisque minantibus ultro + Pugnabat serpens, et cum duce bella gerebat. + Nec non projectum puppi, frustraque vocantem 680 + Numina, Amyclaeum mergebat perfida ponto + Rectorem manus, et seras tibi, Regule, poenas + Xanthippus digni pendebat in aequore leti. + Addiderant geminas medio consurgere fluctu + Aegates; lacerae circum fragmenta videres 685 + Classis, et effusos fluitare in gurgite Poenos. + Possessor pelagi, pronaque Lutatius aura + Captivas puppes ad litora victor agebat. + Haec inter, cinctus legatorum ordine Hamilcar, + Ductoris genitor, cunctarum ab imagine rerum 690 + Totius in sese vulgi converterat ora. + Sed pacis faciem, et pollutas foederis aras, + Deceptumque Jovem, ac dictantes jura Latinos + Cernere erat: strictas trepida cervice secures + Horrebat Libys, ac submissis ordine palmis 695 + Orantes veniam, jurabant inrita pacta. + Haec Eryce e summo spectabat laeta Dione. + Quae postquam infesto percensuit omnia vultu + Adridens Poenus, lenta proclamat ab ira: + "Non leviora dabis nostris inscribere tectis 700 + Acta meae dextrae: captam, Carthago, Saguntum + Da spectare, simul ferro flammaque ruentem; + Perfodiant patres natorum membra: nec Alpes + Exiguus domitas capiet locus; ardua celsis + Persultet juga victor equis Garamasque Nomasque. 705 + Addes Ticini spumantes sanguine ripas, + Et nostrum Trebiam, et Trasymeni litora Tuscis + Clausa cadaveribus: ruat ingens corpore et armis + Flaminius: fugiat consul manante cruore + Scipio, et ad socios nati cervice vehatur. 710 + Haec mitte in populos, et adhuc majora dabuntur. + Flagrantem effinges facibus, Carthago, Libyssis + Romam, et dejectum Tarpeia rupe Tonantem. + Interea vos, ut dignum est, ista, ocius ite, + O juvenes, quorum dextris mihi tanta geruntur, 715 + In cineres monimenta date, atque involvite flammis." + + + + +LIBER SEPTIMUS. + + +ARGUMENTUM. + +Q. Fabius Maximus Cunctator, in quo omnis Romanorum spes sita est, cum +novo exercitu, ex civibus sociisque conscripto, ad bellum +proficiscitur, quod prudentia cautisque consiliis, quibus solus +omnium, quas ducit, copiarum vires aequat, gerere statutum habet cum +animo ac deliberatum; 1-19. + +At Hannibal, quam primum de creatione novi summique magistratus fama +ad ipsum pervenit, Dictatoris genus et res ab ipso gestas a captivis +percontatur, ex quibus Cilnius ducem Rom. ejusque gentem amplissimis +verbis ornat, et ita indignationem quidem Poeni in se convertit, sed e +malis, quibus urgetur, supplicio se emergere frustra cupit; 20-73. + +Dum Romae, votis rite nuncupatis, cives cum conjugibus supplicatum eunt +et sacris operantur, Fabius strenue iter facit, disciplinamque +militarem ad pristinos mores redigit; 74-95. + +Castris deinde jam in conspectu hostium positis, Poenus, certa +victoriae spe inductus, nullam dimicandi moram facit, et vallatos +maledictis ad certamen provocat; 96-122. + +Verum ubi quieta omnia apud Romanos, nec castra ullo tumultu mota +videt, re infecta in Apuliam transit, variisque dolis constantem +Dictatoris animum tentare et circumvenire conatur; 123-145. + +Quum ita quoque nihil proficit, omnisque spes in inritum cadit, tacita +jam cura animum incensus, quod nunc demum edocti malis Romani parem +Hannibali ducem quaesissent, in Campaniam exercitum reducit; 146-158. + +Ibi amoenissimam Italiae partem agrumque Falernum, qui generosissimo +vino abundabat, cujus faciendi rationem ipse Bacchus priscis +temporibus Falernum, hospitem suum, docuerat, inpune depopulatur; +159-211. + +Qua rei indignitate in castris Romanorum seditio movetur, quam Fabius +comprimit, habita oratione, qua ostendit, rempublicam, continuis +cladibus adflictam, non nisi prudentissima et cauta belli gerendi +ratione ab interitu vindicari posse, et rem tempusque ita postulare, +ut adversus ferocem tot victoriis hostem nihil temere audeant, nec, +nisi certa spes et commoda rei bene gerendae occasio obferatur, summam +rerum universo periculo committant, sed ante omnia suae saluti atque +securitati consulere, conatusque hostiles singulari potius arte, quam +temeraria vi inpedire studeant; 212-259. + +Invidia tamen Dictatoris augetur fraude ac dolo Hannibalis, qui ab uno +ejus agro, omnibus circa vastatis, ferrum ignemque abstineri jubet, ut +occultae proditionis foederisque clam cum hostibus icti suspicio +commoveatur; 260-267. + +Sed mox Poenus suis se artibus peti sentit, agmenque suum repente +praeter opinionem inter Calliculam montem, Formiana saxa ac Literni +stagna inclusum videt, via ad Casilinum obsessa; 268-281. + +Quas insidias callide eludit, et noctis principio duces, Magonem, +Maraxen et Acherran somno excitat, militibusque tessera significat, +quid fieri velit: tum sarmentis ad cornua boum adligatis et incensis, +custodibus Romanis rei novitate terror incutitur; Poenus vero salvus +ex faucibus elabitur, saltumque transgressus in agro Allifano castra +ponit; 282-376. + +Fabius confestim et ubivis hostem subsequitur; at non ita multo post, +sacrorum causa Romam profecturus, non imperio tantum, sed consilio +etiam ac prope precibus agit cum Minucio, ut, ratione potius quam +fortuna fretus, bellum administret, et exemplum, quod ad imitandum +habeat, sequatur; 377-408. + +Absente eo classis Poenorum ex alto in portus Caietae et Formiarum, in +finibus Campaniae, invehitur, quo hostium adventu perterritae Nereides +ad Protea, in antro, prope Capreas, commorantem, confugiunt, ut ab eo +de futura Italiae fortuna cognoscant; 409-434. + +Deus marinus, exposita Romanorum origine, a Trojanis, propter iniquum +Paridis judicium et Junonis iram debellatis et terra marique cum duce +Aenea jactatis, repetenda, praedicit, urbem eorum aeternam fore, +bellumque Punicum II, quamvis Cannensis etiamnunc clades inpendeat, a +Scipione Africana gloriose confectum iri; 435-493. + +Quam fatorum seriem dum vates in antro reserat, Magister equitum, +inmemor monitorum Fabii, ferociter magis quam consulto rem gerit, et, +Hannibale, furoris ipsius alendi causa, fugam aliquoties simulante, +jam fama egregiae victoriae Romam perfertur; 494-512. + +Hinc populi jussu aequatur ei imperium cum dictatore, qui invicto a +civibus hostibusque animo ad castra revertitur et exercitum dividit; +513-522. + +Quo facto Minucius, secundis rebus delatoque sibi a populo honore +multo animosior ad omne periculum spernendum et quidvis audendum +factus, sine mora cum hoste iniquo confligit loco, et subito legiones +omnisque adeo respublica in maximo discrimine versantur; 523-535. + +Jam caesis aliis, aliis fugam circumspectantibus, Fabius, conspecta +procul turbata acie, militibusque et Q. Fabio, filio, qui irata mente +contraria suadebat, ad opem suis ferendam stimulatis, repente, velut +caelo demissus, legionibus, salutis suae jam desperantibus, succurrit, +et hostibus, quorum magnam stragem ipse ejusque exemplo incitati +Syllae, Crassi, Metellus, Furnius, Torquatus, Brutus, Cato et Q. Fabius +edunt, victoriam, civibus vero confessionem erroris extorquet; +536-729. + +Minucius, inmerito hoc beneficio victus et nunc demum sentiens, quanto +satius sit, prudentia et cunctatione, quam temeritate, bellum tali +tempore administrare, castra cum Dictatore jungit, et, aris in ipsius +honorem exstructis vinoque ac dapibus Fabio, tanquam Deo, libatis, +PATREM eum salutat; quod exemplum milites sequuntur; 730-750. + + + Interea trepidis Fabius spes unica rebus: + Ille quidem socios atque aegram vulnere praeceps + Ausoniam armabat, viridique ad dura laborum + Bellator senio jam castra movebat in hostem. + Sed mens humana major, nec tela, nec enses, 5 + Nec fortes spectabat equos: tot millia contra + Poenorum invictumque ducem, tot in agmina solus + Ibat, et in sese cuncta arma virosque gerebat. + Ac ni sacra seni vis inpressumque fuisset, + Sistere Fortunam cunctando adversa foventem, 10 + Ultima Dardanii transisset nominis aetas. + Ille modum Superis in Punica castra favoris + Addidit, et Libyae finem inter prospera bella + Vincendi statuit: tumefactum cladibus ille + Hesperiis lento Poenum moderamine lusit. 15 + Summe ducum, qui regna iterum labentia Trojae + Et fluxas Latii res, majorumque labores, + Qui Carmentis opes et sceptra Evandria servas, + Surge, age, et emerito sacrum caput insere caelo. + At Libyae ductor, postquam nova nomina lecto 20 + Dictatore vigent, raptim mutata Latinis + Imperia haud frustra reputans, cognoscere avebat, + Quae fortuna viro, quodnam decus; ultima fessis + Ancora cur Fabius, quem post tot Roma procellas + Hannibali putet esse parem: fervore carentes 25 + Angebant anni, fraudique inaperta senectus. + Ocius adcitum captivo ex agmine poscit + Progeniem ritusque ducis dextraeque labores. + Cilnius, Arreti Tyrrhenis ortus in oris, + Clarum nomen erat; sed laeva adduxerat hora 30 + Ticini juvenem ripis, fususque ruentis + Vulnere equi, Libycis praebebat colla catenis. + Hic ardens extrema malis, et rumpere vitam: + "Non cum Flaminio tibi res, nec fervida Gracchi + In manibus consulta, inquit. Tirynthia gens est; 35 + Quam si Fata tuis genuissent, Hannibal, oris, + Terrarum imperium Carthaginis arce videres. + Non ego te longa serie per singula ducam: + Hoc sat erit; nosces Fabios certamine ab uno. + Veientum populi violata pace negabant 40 + Adceptare jugum, ac vicino Marte furebat + Ad portas bellum, consulque ciebat ad arma. + Delectus vetiti; privataque castra Penates + Herculei inplevere: domo (mirabile) ab una + Patricius junctis exercitus ibat in armis. 45 + Ter centum exsiluere duces: quocumque liberet, + Uno non pavidus rexisses bella magistro. + Sed, dirum egressis omen, scelerata minaci + Stridentis sonitu tremuerunt limina portae, + Maximaque Herculei mugivit numinis ara. 50 + Invasere hostem; numerarique aspera virtus + Haud est passa viros, et plures milite caedes. + Saepe globo densi, saepe et per devia passim + Dispersi subiere, vicis meritique labore + Aequato: nulli quisquam virtute secundus, 55 + Ducere ter centum Tarpeia ad templa triumphos. + Spes heu! fallaces oblitaque corda caducum + Mortali quodcumque datur! grex ille virorum, + Qui Fabia gente incolumi deforme putabat + Publica bella geri, pariter cecidere Deorum 60 + Invidia, subitis circumvenientibus armis. + Nec tamen occisos est cur laetere: supersunt, + Quod tibi sit Libyaeque satis: certaverit unus + Ter centum dextris; tam vivida membra, laborque + Providus, et cauta sollertia tecta quiete. 65 + Nec vero, calidi, nunc tu, cui sanguinis aetas, + Foderis in pugna velocius ilia planta + Bellatoris equi, frenisque momorderis ora." + Quem cernens avidum leti post talia Poenus, + "Nequidquam nostras, demens, ait, elicis iras, 70 + Et captiva paras moriendo evadere vincla. + Vivendum est: arta serventur colla catena." + Haec juvenis, Divisque tumens ausisque secundis. + At Patres Latiasque nurus raptabat ad aras + Cura Deum: maesto subfusae lumina vultu 75 + Femineus matres graditur chorus; ordine longo + Junoni pallam conceptaque vota dicabant. + "Huc ades, o regina Deum, gens casta precamur; + Et ferimus, digno quaecumque est nomine, turba + Ausonidum, pulchrumque, et acu subtemine fulvo 80 + Quod nostrae nevere manus, venerabile donum. + Ac dum decrescit matrum metus, hoc tibi, Diva, + Interea velamen erit: si pellere nostris + Marmaricam terris nubem dabis, omnis in auro + Pressa tibi varia fulgebit gemma corona." 85 + Nec non et proprio venerantur Pallada dono, + Phoebumque, armigerumque Deum, primamque Dionen. + Tanta adeo, quum res trepidae, reverentia Divum + Nascitur! at rarae fumant felicibus arae. + Dum Roma antiquos templis indicit honores, 90 + Jam Fabius, tacito procedens agmine, et arte + Bellandi, lento similis, praecluserat omnes + Fortunaeque hostique vias: discedere signis + Haud licitum; summumque decus, quo tollis ad astra + Imperii, Romane, caput, parere docebat. 95 + Verum ubi prima satis conspecta in montibus altis + Signa procul, fulsitque novis exercitus armis, + Adrectae spes Sidoniae, fervetque secundis + Fortunae juvenis: vincendi sola videtur, + Quod nondum steterint acies, mora. "Pergite, clamat: 100 + Ite citi, ruite ad portas, propellite vallum + Pectoribus: quantum campi distamus, ad umbras + Tantum hosti superest. Resides ad bella vocantur, + Quis pudeat certare, senes: quodcumque videtis, + Hoc reliquum est, primo damnatum, ut inutile, bello. 105 + En, ubi nunc Gracchi, atque ubi nunc sunt fulmina gentis + Scipiadae? pulsi Ausonia, non ante paventem + Dimisere fugam, quam terror ad ultima mundi + Oceanumque tulit: profugus nunc errat uterque, + Nomina nostra tremens, et ripas servat Iberi. 110 + Est etiam, cur Flaminio mihi gloria caeso + Creverit; et titulis libeat cur figere nostris + Crudum Marte viri nomen. Quot demere noster + Huic annos Fabio gladius valet! et tamen audet. + Audeat! haud ultra faxo spectetur in armis." 115 + Talia vociferans volucri rapit agmina cursu, + Ac, praevectus equo, nunc dextra provocat hostem, + Nunc voce increpitat; missa nunc eminus hasta + Fertur ovans, pugnaeque agitat simulacra futurae. + Ut Thetidis proles Phrygiis Vulcania campis 120 + Arma tulit, clipeo amplexus terramque, polumque, + Maternumque fretum, totumque in imagine mundum. + Cassarum sedet irarum spectator, et alti + Celsus colle jugi domat exsultantia corda, + Infractasque minas dilato Marte fatigat 125 + Sollers cunctandi Fabius: ceu nocte sub atra + Munitis pastor stabulis per ovilia clusum + Inpavidus somni servat pecus; effera saevit, + Atque inpasta truces ululatus turba luporum + Exercet, morsuque quatit restantia claustra. 130 + Inritus incepti movet inde, atque Apula tardo + Arva Libys passu legit, ac nunc valle residit + Conditus occulta, si praecipitare sequentem, + Atque inopinata detur circumdare fraude; + Nunc nocturna parat caecae celantibus umbris 135 + Furta viae, retroque abitum fictosque timores + Adsimulat; nunc castra citus deserta relicta + Ostentat praeda, atque invitat prodigus hostem. + Qualis Maeonia passim Maeandrus in ora, + Quum sibi gurgitibus flexis revolutus oberrat. 140 + Nulla vacant incepta dolis: simul omnia versat, + Miscetque exacuens varia ad conamina mentem. + Sicut aquae splendor, radiatus lampade solis, + Dissultat per tecta, vaga sub imagine vibrans + Luminis, et tremula laquearia verberat umbra. 145 + Jamque dolore furens ita secum inmurmurat irae: + "Obvia si primus nobis hic tela tulisset, + Nullane nunc Trebiae et Trasymeni nomina? nulli + Lugerent Itali? nunquam Phaethontius amnis + Sanguinea pontum turbasset decolor unda? 150 + Inventum, dum se cohibet, terimurque sedendo, + Vincendi genus; et quoties, velut obvius iret, + Discinxit ratione dolos, fraudesque resolvit!" + Haec secum, mediam somni quum buccina noctem + Divideret; jamque, excubias sortitus iniquas, 155 + Tertius abrupta vigil iret ad arma quiete. + Vertit iter, Daunique retro tellure relicta, + Campanas remeat notus populator in oras. + Hic vero, intravit postquam uberis arva Falerni, + (Dives ea, et nunquam tellus mentita colono) 160 + Addunt frugiferis inimica incendia ramis. + Haud fas, Bacche, tuos tacitum tramittere honores, + Quanquam magna incepta vocant: memorabere, sacri + Largitor laticis, gravidae cui nectare vites + Nulli dant praelis nomen praeferre Falernis. 165 + Massica sulcabat meliore Falernus in aevo + Ensibus ignotis senior juga: pampinus umbras + Nondum uva virides nudo texebat in arvo; + Pocula nec norant succis mulcere Lyaei, + Fonte sitim et pura soliti defendere lympha. 170 + Adtulit hospitio, pergentem ad litora Calpes + Extremumque diem, pes dexter et hora Lyaeum; + Nec pigitum parvosque lares humilisque subire + Limina caelicolam tecti: cepere volentem + Fumosi postes, et ritu pauperis aevi 175 + Ante focos mensae: laetus nec senserat hospes + Advenisse Deum; sed enim de more parentum + Grato cursabat studio, instabatque senectae, + Donec opes festas puris nunc poma canistris + Composuit, nunc inriguis citus extulit hortis 180 + Rorantes humore dapes: tum lacte favisque + Distinxit dulces epulas, nulloque cruore + Polluta castus mensa cerealia dona + Adtulit, ac primum Vestae decerpsit honorem + Undique, et in mediam jecit libamina flammam. 185 + Deesse tuos latices, hac sedulitate senili + Captus, Iacche, vetas: subito (mirabile dictu) + Fagina pampineo spumarunt pocula succo, + Pauperis hospitii pretium; vilisque rubenti + Fluxit mulctra mero, et quercu in cratera cavata 190 + Dulcis odoratis humor sudavit ab uvis. + "En cape, Bacchus ait, nondum tibi nota, sed olim + Viticolae nomen pervulgatura Falerni, + Munera": et haud ultra latuit Deus: inde nitentem + Lumine purpureo frontem cinxere corymbi, 195 + Et fusae per colla comae, dextraque pependit + Cantharus, ac vitis, thyrso delapsa virenti, + Festas Nysaeo redimivit palmite mensas. + Nec facilis laeto certasse, Falerne, sapori, + Postquam iterata tibi sunt pocula, jam pede risum, 200 + Jam lingua titubante moves, patrique Lyaeo + Tempora quassatus grates et praemia digna + Vix intellectis conaris reddere verbis, + Donec composuit luctantia lumina Somnus, + Somnus, Bacche, tibi comes additus. Hic ubi primo 205 + Ungula dispersit rores Phaethontia Phoebo, + Uviferis late florebat Massicus arvis, + Miratus nemora, et lucentes sole racemos. + Id monti decus, atque ex illo tempore dives + Tmolus, et ambrosiis Ariusia pocula succis, 210 + Ac Methymna ferox lacubus cessere Falernis. + Haec tum vasta dabat, terrisque infestus agebat + Hannibal, et sicci stimulabant sanguinis enses, + Ludificante ducem Fabio: jamque inproba castris + Ausoniis vota, et pugnandi prava libido 215 + Gliscebat; proni decurrere monte parabant. + Da famae, da, Musa, virum, cui vincere bina + Concessum castra, et geminos domitare furores. + "Fervida si nobis corda, abruptumque putassent + Ingenium Patres, et si clamoribus, inquit, 220 + Turbari facilem mentem; non ultima rerum, + Et deplorati mandassent Martis habenas. + Stat pensata diu belli sententia; vincam + Servare invitos, urgentesque ultima fata. + Nulli per Fabium e vobis cecidisse licebit. 225 + Si lucis piget, et supremis esse cupido est + Nominis Ausonii, taedetque in tempore tali + Nullum clade nova, claraeque fragore ruinae + Insignem fecisse locum; revocandus ab atris + Flaminius vobis est sedibus: ille ruendi 230 + Jam dudum properans signum auspiciumque dedisset. + "An nondum praeceps vicinaque fata videtis? + Una, ut debellet, satis est victoria Poeno. + State, viri, et sentite ducem: quum optabile tempus + Deposcet dextras, tunc ista ferocia dicta 235 + Aequentur factis. Non est, mihi credite, non est + Arduus in pugnas ferri labor: una reclusis + Omnes jam portis in campum effuderit hora. + Magnum illud solisque datum, quos mitis euntes + Jupiter adspexit, magnum est, ex hoste reverti. 240 + Fortunae Libys incumbit, flatuque secundo + Fidit agens puppim: dum desinat aura, sinusque + Destituat tumidos subducto flamine ventus, + In rem cunctari fuerit. Non ulla perenni + Amplexu Fortuna fovet: jam copia quanto 245 + Artior est nullo Tyriis certamine! quantum + Detritum est famae! quin inter cetera nostra + Haud laude abfuerit, modo qui.... Sed parcere dictis + Sit melius. Jam vos acies et praelia et hostem + Poscitis? o maneat, Superi, fiducia talis! 250 + Interea, exclusa majoris sorte pericli, + Me solum, quaeso, toti me opponite bello." + His dictis fractus furor, et rabida arma quierunt. + Ut, quum turbatis placidum caput extulit undis + Neptunus, totumque videt, totique videtur 255 + Regnator ponto, saevi fera murmura venti + Dimittunt, nullasque movent in frontibus alas; + Tum, sensim infusa tranquilla per aequora pace, + Languentes tacito lucent in litore fluctus. + Sensit cura sagax Poeni, fraudisque veneno 260 + Adgreditur mentes. Pauca atque haec ruris aviti + Jugera, nec multis Fabius vertebat aratris; + Massicus uviferis addebat nomina glebis. + Hinc pestem placitum moliri, et spargere causas + In castra ambiguas: ferro flammisque pepercit, 265 + Suspectamque loco pacem dedit arte maligna, + Ceu clandestino traheretur foedere bellum. + Intellectus erat Fabio, Tyriosque videbat + Dictator saevire dolos: at non vacat aegre + Invidiam gladios inter lituosque timere, 270 + Et dubia morsus famae depellere pugna; + Donec reptantem, et nequidquam saepe trahendo + Huc illuc castra, ac scrutantem praelia Poenum, + Qua nemorosa juga, et scopulosi vertice colles + Exsurgunt, clausit sparsa ad divortia turma. 275 + Hinc Laestrygoniae saxoso monte premebant + A tergo rupes; undosis squalida terris + Hinc Literna palus: nec ferri aut militis usum + Poscebat regio; septos sed fraude locorum + Arta fames, poenas miserae exactura Sagunti, 280 + Urgebat, finisque aderat Carthaginis armis. + Cuncta per et terras et lati stagna profundi + Condiderat somnus, positoque labore dierum, + Pacem nocte datam mortalibus orbis agebat. + At non Sidonium curis flagrantia corda 285 + Ductorem, vigilesque metus haurire sinebant + Dona soporiferae noctis: nam membra cubili + Erigit, et fulvi circumdat pelle leonis, + Qua super instratos projectus gramine campi + Presserat ante toros: tunc ad tentoria fratris 290 + Fert gressus vicina citos; nec degener ille + Belligeri ritus, taurino membra jacebat + Effultus tergo, et mulcebat tristia somno. + Haud procul hasta viri terrae defixa propinquae, + Et dira e summa pendebat cuspide cassis: 295 + At clipeus circa, loricaque, et ensis, et arcus, + Et telum Baliare simul tellure quiescunt. + Juxta lecta manus, juvenes in Marte probati; + Et sonipes strato carpebat gramina dorso. + Ut pepulere levem intrantis vestigia somnum, 300 + "Heus! inquit (pariterque manus ad tela ferebat), + Quae te cura vigil fessum, germane, fatigat?" + Ac jam constiterat, sociosque in cespite fusos + Incussa revocat castrorum ad munera planta, + Quum Libyae ductor: "Fabius me noctibus aegris, 305 + In curas Fabius nos excitat; illa senectus, + Heu! fatis quae sola meis currentibus obstat. + Cernis ut armata circumfundare corona, + Et vallet clausos conlectus miles in orbe. + Verum, age, nunc quoniam res artae, percipe porro, 310 + Quae meditata mihi. Latos conrepta per agros + Armenta adsueto belli de more sequuntur. + Cornibus arentes edicam innectere ramos, + Sarmentique leves fronti religare maniplos; + Admotus quum fervorem disperserit ignis, 315 + Ut passim exsultent stimulante dolore juvenci, + Et vaga per colles cervice incendia jactent. + Tum terrore novo trepidus laxabit iniquas + Custos excubias, majoraque nocte timebit. + Si cordi consulta (moras extrema recusant), 320 + Adcingamur, ait." Gemino tentoria gressu + Inde petunt: ingens clipeo cervice reposta + Inter equos, interque viros, interque jacebat + Capta manu spolia et rorantia caede Maraxes, + Ac dirum, in somno ceu bella capesseret, amens 325 + Clamorem tum forte dabat, dextraque tremente + Arma toro et notum quaerebat fervidus ensem. + Huic Mago, inversa quatiens ut dispulit hasta + Bellantem somnum: "Tenebris, fortissime ductor, + Iras compesce, atque in lucem praelia differ. 330 + Ad fraudem occultamque fugam tutosque receptus + Nunc nocte utendum est: arentes nectere frondes + Cornibus, et latis adcensa inmittere silvis + Armenta, obpositi reserent quo claustra manipli, + Germanus parat, atque obsessa evellere castra. 335 + Emergamus, et hic Fabio persuadeat astus, + Non certare dolis." Nihil hinc cunctante, sed acris + Incepti laeto juvene, ad tentoria Acherrae + Festinant, cui parca quies, minimumque soporis, + Nec notum somno noctes aequare: feroci 340 + Pervigil inservibat equo, fessumque levabat + Tractando, et frenis ora exagitata fovebat. + At socii renovant tela, arentemque cruorem + Ferro detergent, et dant mucronibus iras. + Quid fortuna loci poscat, quid tempus, et ipsi 345 + Quaenam agitent, pandunt, et coeptis ire ministrum + Haud segnem hortantur: discurrit tessera castris, + Intentique docent, quae sint properanda, monentque + Quisque suos: instat trepidis, stimulatque ruentes + Navus abire timor, dum caeca silentia, dumque 350 + Majores umbrae: rapida jam subdita peste + Virgulta, atque altis surgunt e cornibus ignes. + Hic vero ut, gliscente malo et quassantibus aegra + Armentis capita, adjutae pinguescere flammae + Coepere, et vincens fumos erumpere vertex: 355 + Per colles dumosque, (lues agit atra) per altos + Saxosi scopulos montis lymphata feruntur + Corpora anhela boum, atque obsessis naribus igni + Luctantur frustra rabidi mugire juvenci. + Per juga, per valles errat Vulcania pestis, 360 + Nusquam stante malo, vicinaque litora fulgent: + Quam multa, adfixus caelo sub nocte serena, + Fluctibus e mediis sulcator navita ponti + Astra videt; quam multa videt, fervoribus atris + Quum Calabros urunt ad pinguia pabula saltus, 365 + Vertice Gargani residens incendia pastor. + At facie subita volitantum montibus altis + Flammarum, quis tunc cecidit custodia sorti, + Horrere, atque ipsos nullo spargente vagari + Credere, et indomitos pasci sub collibus ignes. 370 + Caelone exciderint, et magna fulmina dextra + Torserit Omnipotens, an caecis rupta cavernis + Fuderit egestas adcenso sulfure flammas + Infelix tellus, media in formidine quaerunt. + Jamque abeunt; faucesque viae citus occupat armis 375 + Poenus, et in patulos exsultans emicat agros. + Huc tamen usque vigil processerat arte regendi + Dictator, Trebiam et Tusci post stagna profundi, + Esset ut Hannibali Fabium Romanaque tela + Evasisse satis: quin et vestigia pulsi 380 + Et gressus premeret castris, nisi sacra vocarent + Ad patrios veneranda Deos: tum, versus ad Urbem, + Adloquitur juvenem, cui mos tramittere signa + Et belli summam primasque jubebat habenas, + Atque his praeformat dictis, fingitque monendo: 385 + "Si factis nondum, Minuci, te cauta probare + Erudiit Fortuna meis; nec ducere verba + Ad verum decus, ac pravis arcere valebunt. + Vidisti clausum Hannibalem: nil miles et alae + Juvere, aut densis legio conferta maniplis. 390 + Testor te, solus clausi; nec deinde morabor. + Dis sine me libare dapem et solennia ferre: + Hunc iterum atque iterum vinctum vel montibus altis, + Amnibus aut rapidis (modo pugna absistite) tradam. + Interea (crede experto, non fallimus) aegris 395 + Nil movisse salus rebus: sit gloria multis, + Et placeat, quippe egregium, prosternere ferro + Hostem; sed Fabio sit vos servasse triumphus. + Plena tibi castra atque intactus vulnere miles + Creditur: hos nobis (erit haec tibi gloria) redde. 400 + Jam cernes Libycum hunc vallo adsultare leonem, + Jam praedas obferre tibi, jam vertere terga, + Respectantem adeo, atque iras cum fraude coquentem. + Claude, oro, castra, et cunctas spes eripe pugnae. + Haec monuisse satis: sed si compescere corda 405 + Non datur oranti, magno te jure pioque + Dictator capere arma veto." Sic castra relinquens + Vallarat monitis, ac se referebat ad Urbem. + Ecce autem flatu classis Phoenissa secundo + Litora Caietae, Laestrygoniosque recessus 410 + Sulcabat rostris, portusque intrarat apertos, + Ac totus multo spumabat remige pontus; + Quum trepidae fremitu vitreis e sedibus antri + Aequoreae pelago simul emersere sorores, + Ac possessa vident infestis litora proris. 415 + Tum magno perculsa metu Nereia turba, + Adtonitae propere refluunt ad limina nota, + Teleboum medio surgunt qua regna profundo, + Pumiceaeque procul sedes: inmanis in antro + Conditur abrupto Proteus, ac spumea late 420 + Cautibus objectis rejectat caerula vates. + Is postquam (sat gnarus enim rerumque metusque) + Per varias lusit formas, et terruit atri + Serpentis squamis, horrendaque sibila torsit, + Aut fremuit torvo mutatus membra leone, 425 + "Dicite, ait, quae causa viae? quisve ora repente + Pervasit pallor? cur scire futura libido?" + Ad quae Cymodoce, Nympharum maxima natu + Italidum: "Nosti nostros, praesage, timores. + Quid Tyriae classes ereptaque litora nobis 430 + Portendunt? num migrantur Rhoeteia regna + In Libyam Superis? aut hos Sarranus habebit + Navita jam portus? patria num sede fugatae + Atlantem et Calpen extrema habitabimus antra?" + Tum sic involvens repetita exordia retro 435 + Incipit ambiguus vates, reseratque futura: + "Laomedonteus Phrygia quum sedit in Ida + Pastor, et, errantes dumosa per avia tauros + Arguta revocans ad roscida pascua canna, + Audivit sacrae lentus certamina formae: 440 + Tum matris currus niveos agitabat olores, + Tempora sollicitus litis servasse, Cupido. + Parvulus ex humero corytos, et aureus arcus + Fulgebat, nutuque vetans trepidare parentem, + Monstrabat gravidam telis se ferre pharentram. 445 + Ast alius nivea comebat fronte capillos, + Purpureos alius vestis religabat amictus, + Quum sic suspirans roseo Venus ore decoros + Adloquitur natos: "Testis certissima vestrae + "Ecce dies pietatis adest: quis credere salvis 450 + "Hoc ausit vobis? de forma atque ore (quid ultra + "Jam superest rerum?) certat Venus: omnia parvis + "Si mea tela dedi blando medicata veneno, + "Si vester, caelo ac terris qui foedera sancit, + "Stat supplex, quum vultis, avus; victoria nostra 455 + "Cypron Idumaeas referat de Pallade palmas, + "De Junone Paphos centum mihi fumet in aris." + "Dumque hic aligeris instat Cytherea, sonabat + Omne nemus gradiente Dea; jam bellica virgo, + Aegide deposita, atque adsuetum casside crinem 460 + Involvi tum comta tamen, pacemque serenis + Condiscens oculis, ibat, lucoque ferebat + Praedicto sacrae vestigia concita plantae. + Parte alia intrabat jussis Saturnia silvis, + Judicium Phrygis et fastus pastoris et Iden 465 + Post fratris latura toros: postrema nitenti + Adfulsit vultu ridens Venus: omnia circa + Et nemora et penitus frondosis rupibus antra + Spirantem sacro traxerunt vertice odorem. + Nec judex sedisse valet, fessique nitoris 470 + Luce cadunt oculi, ac metuit dubitasse videri. + "Sed victae fera bella Deae vexere per aequor, + Atque excisa suo pariter cum judice Troja. + Tum pius Aeneas, terris jactatus et undis, + Dardanios Itala posuit tellure Penates. 475 + Dum cete ponto innabunt, dum sidera caelo + Lucebunt, dum sol Indo se litore tollet, + Hic regna, et nullae regnis per secula metae. + At vos, o natae, currit dum inmobile filum, + Hadriaci fugite infaustas Sasonis arenas. 480 + Sanguineis tumidus ponto miscebitur undis + Aufidus, et rubros inpellet in aequora fluctus; + Damnatoque Deum quondam per carmina campo + Aetolae rursus Teucris pugnabitis umbrae. + Punica Romuleos quatient mox spicula muros, 485 + Multaque Hasdrubalis fulgebit strage Metaurus. + Hinc ille, e furto genitus, patruique piabit + Idem ultor patrisque necem: tum litus Elissae + Inplebit flammis, avelletque Itala Poenum + Viscera torrentem, et propriis superabit in oris. 490 + Huic Carthago armis, huic Africa nomine cedet. + Hic dabit ex sese, qui tertia bella fatiget, + Et cinerem Libyae ferat in Capitolia victor." + Quae dum arcana Deum vates evolvit in antro, + Jam monita et Fabium bellique equitumque magister 495 + Exuerat mentem, ac praeceps tendebat in hostem. + Pascere nec Poenus pravum ac nutrire furorem + Deerat, et, ut parvo majora ad praelia damno + Eliceret, dabat interdum simulantia terga. + Non aliter, quam qui sparsa per stagna profundi 500 + Evocat e liquidis piscem penetralibus esca, + Quumque levem summa vidit jam nare sub unda, + Ducit sinuato captivum ad litora lino. + Fama furit, versos hostes, Poenumque salutem + Invenisse fuga: liceat si vincere, finem 505 + Promitti cladum: sed enim ditione carere + Virtutem, et poenas vincentibus esse repostas; + Clausurum jam castra ducem, rursusque referri + Vaginae jussurum enses, reddatur in armis + Ut ratio, et purget miles, cur vicerit hostem. 510 + Haec vulgus: nec non Patrum Saturnia mentes + Invidiae stimulo fodit et popularibus auris. + Tunc indigna fide censent optandaque Poeno, + Quae mox haud parvo luerent damnata periclo. + Dividitur miles; Fabioque equitumque magistro 515 + Imperia aequantur penitus: cernebat, et expers + Irarum senior, magnas ne penderet alti + Erroris poenas patria inconsulta, timebat. + Ac tum, multa putans secum, ut remeavit ab Urbe, + Partitus socias vires, vicina propinquis 520 + Signa jugis locat, et specula sublimis ab alta + Non Romana minus servat, quam Punica castra. + Nec mora: disjecto Minuci vecordia vallo, + Perdendi simul et pereundi ardebat amore. + Quem postquam rapidum vidit procedere castris 525 + Hinc Libys, hinc Fabius, simul adcendere sagaces + In subitum curas: propere capere arma maniplis + Edicit, vallique tenet munimine turmas + Ausonius: torquet totas in praelia vires + Poenorum ductor, propellitque agmina voce: 530 + "Dum dictator abest, rape, miles, tempora pugnae. + Non sperata diu plano certamina campo + Obfert ecce Deus: quoniam data copia, longum + Detergete situm ferro, multoque cruore + Exsatiate, viri, plenos rubiginis enses." 535 + Atque ea Cunctator pensabat ab aggere valli, + Perlustrans campos oculis, tantoque periclo + Discere, quinam esset Fabius, te, Roma, dolebat. + Cui natus, juncta arma ferens, "Dabit inprobus, inquit, + Quas dignum, poenas; qui per suffragia caeca 540 + Invasit nostros haec ad discrimina fasces. + Insanae spectate tribus! pro lubrica rostra, + Et vanis fora laeta viris! nunc munera Martis + Aequent imperio, et solem concedere nocti + Sciscant inbelles! magna mercede piabunt 545 + Erroris rabiem, et nostrum violasse parentem." + Tum senior, quatiens hastam, lacrimisque coortis: + "Sanguine Poenorum, juvenis, tam tristia dicta + Sunt abolenda tibi: patiarne ante ora manusque + Civem deleri nostras? aut vincere Poenum, 550 + Me spectante, sinam? nos aequavisse minori, + Solvetur culpa, si sunt mihi talia corda. + Jamque hoc (ne dubites) longaevi, nate, parentis + Adcipe, et aeterno fixum sub pectore serva: + Succensere nefas patriae, nec foedior ulla 555 + Culpa sub extremas fertur mortalibus umbras. + Sic docuere senes. Quantus qualisque fuisti, + Quum pulsus lare et extorris Capitolia curru + Intrares exsul! tibi corpora caesa, Camille, + Damnata quot sunt dextra! pacata fuissent 560 + Ni consulta viro, mensque inpenetrabilis irae, + Mutassentque solum sceptris Aeneia regna, + Nullaque nunc stares terrarum vertice, Roma. + Pone iras, o nate, meas: socia arma feramus. + Adceleremus opem." Jamque intermixta sonabant 565 + Classica, procursusque viros conliserat acer. + Primus claustra manu portae dictator et altos + Disjecit postes, rupitque in praelia cursum. + Non graviore movent venti certamina mole, + Odrysius Boreas, et Syrtim tollere pollens 570 + Africus: obnixi quum bella furentia torquent, + Distraxere fretum, ac diversa ad litora volvunt + Aequor quisque suum; sequitur stridente procella + Nunc huc, nunc illuc, raptum mare, et intonat undis. + Haud prorsus daret ullus honos, tellusque subacta 575 + Phoenicum, et Carthago ruens, injuria quantum + Orta ex invidia decoris tulit: omnia namque + Dura simul devicta viro, metus, Hannibal, irae, + Invidia, atque una Fama et Fortuna subactae. + Poenus ab excelso rapidos decurrere vallo 580 + Ut vidit, tremuere irae, ceciditque repente + Cum gemitu spes haud dubiae praesumta ruinae: + Quippe aciem denso circumvallaverat orbe, + Hausurus clausos conjectis undique telis. + Atque hic Dardanius pravo certamine ductor 585 + Jam Styga et aeternas intrarat mente tenebras. + Nam Fabium auxiliumque viri sperare pudebat; + Quum senior, gemino complexus praelia cornu, + Ulteriore ligat Poenorum terga corona, + Et modo claudentes aciem, nunc extima cingens, 590 + Clausos ipse tenet: majorem surgere in arma, + Majoremque dedit cerni Tirynthius: altae + Scintillant cristae, et (mirum) velocibus ingens + Per subitum membris venit vigor: ingerit hastas, + Aversumque premit telorum nubibus hostem. 595 + Qualis post juvenem, nondum subeunte senecta, + Rector erat Pylius bellis aetate secunda. + Inde ruens, Thurin, et Buten, et Narin, et Arsen + Dat leto, fisumque manus conferre Mahalcen, + Cui decus insigne, et quaesitum cuspide nomen. 600 + Tum Garadum, largumque comae prosternit Adherben, + Et geminas acies superantem vertice Thulim, + Qui summas alto prensabat in aggere pinnas. + Eminus hos: gladio Sapharum, gladioque Monaesum, + Et Morinum pugnas aeris stridore cientem, 605 + Dexteriore gena sedit cui letifer ictus, + Perque tubam fixae decurrens vulnere malae, + Extremo fluxit propulsus murmure sanguis. + Proximus huic jaculo Nasamonius occidit Idmon. + Namque super tepido lapsantem sanguine, et aegra 610 + Lubrica nitentem nequidquam evadere planta, + Inpacto prosternit equo, trepideque levantem + Membra adflicta solo, pressa violentius hasta, + Inplicuit terrae, telumque in caede reliquit. + Haeret humi cornus motu tremefacta jacentis, 615 + Et campis servat mandatum adfixa cadaver. + Nec non exemplo laudis furiata juventus, + Syllaeque, Crassique simul, junctusque Metello + Furnius, ac melior dextrae Torquatus, inibant + Praelia, et unanimi vel morte emisse volebant 620 + Spectari Fabio: miser hinc vestigia retro + Dum rapit, et molem subducto corpore vitat + Intorti Bibulus saxi, atque in terga refertur; + Strage super lapsus socium, qua fibula morsus + Loricae crebro laxata resolverat ictu, 625 + Adcepit lateri, penitusque in viscera adegit, + Exstabat fixo quod forte cadavere, ferrum. + Heu sortem necis! evasit Garamantica tela + Marmaridumque manus, ut inerti cuspide fusus + Occideret, telo non in sua vulnera misso. 630 + Volvitur exanimis, turpatque decora juventa + Ora novus pallor; membris dimissa solutis + Arma fluunt, erratque niger per lumina somnus. + Venerat ad bellum Tyria Sidone, nepotum + Excitus prece, et auxilio socia arma ferebat, 635 + Eoa tumidus pharetrati militis ala, + Gens Cadmi, Cleadas; fulva cui plurima passim + Casside, et aurato fulgebat gemma monili. + Qualis ubi Oceani renovatus Lucifer unda + Laudatur Veneri, et certat majoribus astris. 640 + Ostro ipse, ac sonipes ostro; totumque per agmen + Purpura Agenoreis saturata micabat ahenis. + Hic, avidum pugnae, et tam clarum exscindere nomen + Brutum exoptantem, varie nunc laevus in orbem, + Nunc dexter levibus flexo per devia gyris 645 + Ludificatus equo, volucrem post terga sagittam + Fundit, Achaemenio detrectans praelia ritu. + Nec damnata manus, medio sed (flebile) mento + Armigeri Cascae penetrabilis haesit arundo, + Obliquumque secans subrecta cuspide vulnus 650 + Uventi ferrum admovit tepefacta palato. + At Brutus, diro casu turbatus amici, + Ausum multa virum, et spargentem in vulnera saevos + Fraude fugae calamos, jam nullis cursibus instat + Prendere cornipedis, sed totam pectoris iram 655 + Mandat atrox hastae, telumque volatile nodo + Excutit, ac summum, qua laxa monilia crebro + Nudabant versu, tramittit cuspide pectus. + Labitur intento cornu transfossus, et una + Arcum laeva cadens, dimisit dextra sagittam. 660 + At non tam tristi sortitus praelia Marte + Phoebei Soractis honor Carmelus agebat: + Sanguine quippe suo jam Bagrada tinxerat ensem, + Dux rectorque Nubae populi; jam fusus eidem + Zeusis, Amyclaei stirps inpacata Phalanti, 665 + Quem tulerat mater claro Phoenissa Laconi. + Talia dum metuit, nec pugnae fisus in hoste + Tam rapido, nec deinde fugae, suadente pavore, + Per dumos miser in vicina cacumina quercus + Repserat, atque alta sese occultabat in umbra 670 + Hampsicus, insistens tremulis sub pondere ramis. + Hunc longa, multa orantem, Carmelus, et altos + Mutantem saltu ramos, transverberat hasta; + Ut, qui viscatos populatur arundine lucos, + Dum nemoris celsi procera cacumina sensim 675 + Substructa certat tacitus contingere meta, + Sublimem calamo sequitur crescente volucrem. + Effudit vitam, atque alte manante cruore + Membra pependerunt curvato exsanguia ramo. + Jamque in palantes ac versos terga feroces 680 + Pugnabant Itali, subitus quum mole pavenda + Terrificis Maurus prorumpit Tunger in armis. + Nigra viro membra, et furvi juga celsa trahebant + Cornipedes, totusque novae formidinis arte + Concolor aequabat liventia currus equorum 685 + Terga, nec erectis similes inponere cristis + Cessarat pennas, aterque tegebat amictus. + Ceu quondam aeternae regnator noctis, ad imos + Quum fugeret thalamos, Hennaea virgine rapta, + Egit nigrantem Stygia caligine currum. 690 + At Cato, tum prima sparsus lanugine malas, + Quod peperere decus Circaeo Tuscula dorso + Moenia, Laertae quondam regnata nepoti, + Quamquam tardatos turbata fronte Latinos + Conlegisse gradum videt, inperterritus ipse 695 + Ferrata calce, atque effusa largus habena + Cunctantem inpellebat equum: negat obvius ire, + Et trepidat cassa sonipes exterritus umbra. + Tum, celer in pugnam dorso delatus ab alto + Alipedem planta currum premit, atque volanti 700 + Adsilit a tergo: cecidere et lora repente + Et stimuli; ferrumque super cervice tremiscens + Palluit infelix subducto sanguine Maurus. + Ora rapit gladio, praefixaque cuspide portat. + At saevo Mavorte ferox perrumpit anhelum 705 + Dictator cum caede globum: miserabile visu, + Vulneribus fessum ac multo labente cruore, + Ductorem cernit suprema ac foeda precantem. + Manavere genis lacrimae, clipeoque paventem + Protegit, et natum stimulans, "Fortissime, labem 710 + Hanc pellamus, ait; Poenoque ob mitia facta, + Quod nullos nostris ignes disperserit arvis, + Dignum expendamus pretium." Tunc, arte paterna + Ac stimulis gaudens, juvenis circumdata Poenum + Agmina deturbat gladio, campumque relaxat, 715 + Donec Sidonius decederet aequore ductor. + Ceu, stimulante fame, rapuit quum Martius agnum + Averso pastore lupus, fetumque trementem + Ore tenet presso; tum, si vestigia cursu + Auditis celeret balatibus obvia pastor, 720 + Jam sibimet metuens, spirantem dentibus imis + Rejectat praedam, et vacuo fugit aeger hiatu. + Tum demum terris, quas circumfuderat atra + Tempestas, Stygiae tandem fugere tenebrae. + Torpebant dextrae, et sese meruisse negabant 725 + Servari, subitisque bonis mens aegra natabat. + Ut, qui conlapsa pressi jacuere ruina, + Eruta quum subito membra, et nox atra recessit, + Connivent, solemque pavent agnoscere visu. + Quis actis, senior, numerato milite laetus, 730 + Collis et tuto repetebat in aggere castra. + Ecce autem e media jam morte renata juventus, + Clamorem tollens ad sidera, et ordine longo + Ibat ovans, Fabiumque decus, Fabiumque salutem + Certatim, et magna memorabant voce Parentem. 735 + Tum, qui partitis dissederat ante maniplis, + "Sancte, ait, o genitor, revocato ad lucis honorem + Si fas vera queri, cur nobis castra virosque + Dividere est licitum? patiens cur arma dedisti, + Quae solus rexisse vales? hoc munere lapsi 740 + Aeternas multo cum sanguine vidimus umbras. + Ocius huc aquilas servataque signa referte. + Hic patria est: murique Urbis stant pectore in uno. + Tuque dolos, Poene, atque astus tandem exue notos: + Cum solo tibi jam Fabio sunt bella gerenda." 745 + Haec ubi dicta dedit, mille hinc (venerabile visu) + Cespite de viridi surgunt properantius arae. + Nec prius aut epulas, aut munera grata Lyaei + Fas cuiquam tetigisse fuit, quam multa precatus + In mensam Fabio sacrum libavit honorem. 750 + + + + +LIBER OCTAVUS. + + +ARGUMENTUM. + +Fabium, qui posse vinci hostem, Romanis persuaserat, pro se quisque +laudibus ad caelum fert: Hannibal contra, jam summum militiae jus +dictatori redditum, eoque vivente omnem sibi non victoriae tantum, sed +praelii quoque spem praecisam esse, magnopere et dolet et indignatur; +1-11. + +Quin etiam inopia cunctarum rerum in dies ingravescit, et milites, ex +conluvione omnium gentium mixti, Galli in primis, animo semper +fluctuantes et praedae sanguinisque cupidi, pugnam stipendiumque debitum +exposcunt, et jam consilia, vel transitionis, vel reditus in patriam +agitant; Hannon autem, qui ducem Poenorum internecivo capitalique odio +prosequitur, quantum potest et valet, inpedit, quo minus, vel +supplementum copiis ejus scribi, vel frumentum et pecuniam mitti +senatus censeat; 11-24. + +Has curas, quibus Hannibal conficitur, lenit Juno, quae Annam, Didonis +sororem et Numicii fl. Nympham, blande adpellat, ut eum de prosperis, +quae instent, fatis, de fine dictaturae, comitiis consulum, temeritate +Varronis, quem, sui generis hominem, vulgus ad consulatum extrahere +nitatur, et de pugnae Cannensis eventu, certiorem faciat; 25-38. + +Nympha, communis a Belo ductae originis, amoris patriae et mandatorum +sororis memor, negotium sibi demandatum non recusat, quanquam divino +in Italia honore colatur; 39-49. + +Quem, unde, et quando consecuta sit, ipsa hoc modo memorat: Post +Didonis mortem Iarbas, Gaetulorum rex, Carthagine rerum potitur, et +Anna primum quidem ad Battum, Cyrenes regem, confugit; sed biennio +post, bello propterea hospiti suo a Pygmalione indicto, navem +conscendit, quae vi tempestatis in litus Italiae ejicitur; 49-68. + +Ibi in terra prorsus sibi ignota oberrans obviam venit Aeneae, a quo +benigne hospitio excepta Didonem, dolore confectam, in ardentem rogum +adscendisse refert; 69-159. + +Sed a sorore in somnis admonita, ut insidias vitaret, quas Lavinia +strueret, intempesta nocte fuga sibi consulit, ipsaque se in Numicium +praecipitat, quo facto inter Deas indigetes Latii relata colitur; +160-201. + +His ordine expositis, Anna, Junonis voluntati morem gerens, ejus +verbis optatissimum de subita, quae inpendeat, rerum mutatione, nuntium +Hannibali adfert; 202-224. + +Is animum revocat, et e Campania, monitu deae, in Apuliam castra movet; +225-241. + +Interea Romae comitiis consulum indictis, C. Terentius Varro, homo non +humili solum, sed sordido etiam loco ortus, haud parum callide auram +favoris popularis ex dictatoria invidia principumque insectatione +petit, et suffragiis turbae forensis, quae aeternam fastis labem +adspergunt, consul creatur; 242-257. + +Is, qui melior lingua quam dextra erat, et qui nec castra, nec hostem +unquam viderat, extemplo ab urbe signa movere statuit; concionesque +multas ac feroces habet, denunciantes, bellum arcessitum in Italiam ab +nobilibus, mansurumque in visceribus reipublicae, si plures Fabios +imperatores haberet; se, quo die hostem vidisset, Poenorum bello aeque +ac inpotenti Patrum dominationi finem adlaturum, et Hannibalem mox, +Fabio spectante, in triumpho ducturum; 258-277. + +Collega ejus, L. Aemilius Paulus, qui cum L. Livio olim consul fuerat, +et ab iis, qui gloriam perfecti belli Illyrici ipsi invidebant, +adcusatus damnatione collegae, et sua prope, ambustus evaserat, etsi +perniciem patriae imminentem animo praesagit, et tam nobilitate, quam +virtute excellit, nihil tamen inclementer in Varronem dicere conatur; +278-297. + +Eum proficiscentem hortatur Fabius, ut, quum non minus ipsi certaminis +cum Varrone, quam cum Hannibale futurum sit, nec alia ratione saluti +reipublicae, quae tota ab ipso pendeat, consuli possit, utrisque ducibus +unus fortiter resistat, sibique persuadeat, Poenum imperatorem, qui in +aliena, in hostili terra, inter omnia inimica infestaque, procul ab +domo, procul ab patria sit, summaque commeatus et pecuniae inopia +laboret, superari posse ab eo, quem ratio agentem ducat, non fortuna, +quique nec occasioni suae desit, nec suam occasionem hosti det; +298-326. + +Ad ea paucis verbis maestoque vultu respondet consul, se quidem, quam +possit, solertissime omnia e republ. fide sua facturum, et, quae una +salutis sit via, eadem ratione bellum adversus Hannibalem gesturum, +qua Fabius gesserit; sed, quum irati dii alterum quasi consulem +Romanis, alterum Poenis dederint, et ne ipse quidem Carthaginiensium +senatus, vel magis sibi discordem collegam adjungere, vel infestiorem +reipubl. Rom. pestem inmittere potuerit, consilia amici magis sana et +salubria, quam explicatu facilia esse, et, si vana idcirco praecepta +surdis caneret auribus, atque adversi quid adcideret, hostium se telis +potius, quam iterum suffragiis iratorum civium, caput objecturum; +327-348. + +Non ita multo post consules ad nobilitandas clade Romana Cannas, +Apuliae vicum, cui Hannibal castra jam admoverat, proficiscuntur, et in +unum locum cogunt exercitum numero amplissimum (349), et ex Latinis +(356), Sabinis (412), Picentibus (424), Umbris (446), Etruscis (468), +Marsis (495), Pelignis (510) Campanis, Marrucinis, Frentanis, Vestinis +(512) Samnitibus (562) Brutiis, Lucanis, Hirpinis, Calabris, +Salentinis, Picentinis (568), Gallis Cisalpinis, Boiis, Anamanis, +Cenomanis, Venetis, Lingonibus, Liguribus, Morinis, Euganeis, Carnis, +Vagennis (588), Siculis et Ilvae ins. incolis (613) conscriptum, quorum +populorum urbes una cum ducibus, Scauro, 370, Scaevola, 384, Sulla, +393, Tullio, 404, Nerone, 413, Curione, 425, Pisone, 463, Galba, 469, +Scipione, 546, Cethego, 575, et Bruto, 607, recensentur; 356-621. + +Castris autem vix ad Cannas locatis, varia deorum iram declarant +prodigia; (622-655). Unde milites, vultu sensibusque adtoniti, et +omnia truci clamore complentes, cladem Romanis inminentem, Pauli +Serviliique mortem, fugam Varronis, et tot equitum peditumque stragem +ominantur; 656-676. + + + Primus Agenoridum cedentia terga videre + Aeneadis dederat Fabius: Romana parentem + Solum castra vocant; solum vocat Hannibal hostem, + Inpatiensque morae fremit: ut sit copia Martis, + Exspectanda viri fata, optandumque sub armis 5 + Parcarum auxilium: namque, hac spirante senecta, + Nequidquam sese Latium sperare cruorem. + Jam vero concors miles, signisque relatis + Indivisus honos, iterumque et rursus eidem + Soli obluctandum Fabio, majoribus aegrum 10 + Angebant curis. Lentando fervida bella + Dictator, quum multa adeo, tum miles egenus + Cunctarum ut rerum Tyrius foret, arte sedendi + Egerat, et, quanquam finis pugnaque manuque + Haud dum partus erat, jam bello vicerat hostem. 15 + Quin etiam ingenio fluxi, sed prima feroces, + Vaniloquum, Celtae, genus ac mutabile mentis, + Respectare domos: maerebant, caede sine ulla + (Insolitum sibi) bella geri, siccasque cruore + Inter tela siti Mavortis hebescere dextras. 20 + His super, internae labes, et civica vulnus + Invidia augebant: laevus conatibus Hannon + Ductoris, non ulla domo submittere Patres + Auxilia, aut ullis opibus juvisse sinebat. + Quis lacerum curis, et rerum extrema paventem 25 + Ad spes armorum, et furialia vota reducit + Praescia Cannarum Juno, atque elata futuris. + Namque hac adcitam stagnis Laurentibus Annam + Adfatur voce, et blandis hortatibus inplet: + "Sanguine cognato juvenis tibi, Diva, laborat 30 + Hannibal, a vestro nomen memorabile Belo. + Perge, age, et insanos curarum comprime fluctus. + Excute sollicito Fabium: sola illa Latinos + Sub juga mittendi mora: jam discingitur armis. + Cum Varrone manus, et cum Varrone serenda 35 + Praelia: ne desit fatis ad signa movenda. + Ipsa adero: tendat jam dudum in Iapyga campum. + Huc Trebiae rursum et Trasymeni fata sequentur." + Tum Diva, Indigetis castis contermina lucis, + "Haud, inquit, tua jus nobis praecepta morari: 40 + Sit fas, sit tantum, quaeso, retinere favorem + Antiquae patriae, mandataque magna sororis, + Quanquam inter Latios Annae stet numen honores. + Multa retro rerum jacet, atque ambagibus aevi + Obtegitur densa caligine mersa vetustas, 45 + Cur Sarrana dicent Oenotri numina templo, + Regnisque Aeneadum germana colatur Elissae. + Sed pressis stringam revocatam ab origine famam + Narrandi metis, breviterque antiqua revolvam." + Iliaco postquam deserta est hospite Dido, 50 + Et spes abrupta e medio, in penetralibus atram + Festinat furibunda pyram: tum conripit ensem + Certa necis, profugi donum exitiale mariti. + Despectus taedae regnis se inponit Iarbas, + Et tepido fugit Anna rogo. Quis rebus egenis 55 + Ferret opem, Nomadum late terrente tyranno? + Battus Cyrenen molli tum forte fovebat + Imperio, mitis Battus, lacrimasque dedisse + Casibus humanis facilis; qui, supplice visa, + Intremuit regum eventus, dextramque tetendit. 60 + Atque ea, dum flavas bis tondet messor aristas, + Servata interea sedes: nec longius uti + His opibus Battoque fuit: nam ferre per aequor + Exitium miserae jam Pygmaliona docebat. + Ergo agitur pelago, Divis inimica sibique, 65 + Quod se non dederit comitem in suprema sorori: + Donec jactatam laceris (miserabile) velis + Fatalis turbo in Laurentes expulit oras. + Non caeli, non illa soli, non gnara colentum, + Sidonis in Latia trepidabat naufraga terra. 70 + Ecce autem Aeneas, sacro comitatus Iulo, + Jam regni compos, noto sese ore ferebat. + Qui terrae defixam oculos et multa timentem, + Ac deinde adlapsam genibus lacrimantis Iuli + Adtollit, mitique manu intra limina ducit. 75 + Atque ubi jam casus adversorumque pavorem + Hospitii lenivit honos, tum discere maesta + Exposcit cura letum infelicis Elissae. + Cui sic, verba trahens largis cum fletibus, Anna + Incipit, et blandas addit pro tempore voces: 80 + "Nate Dea, solus regni lucisque fuisti + Germanae tu causa meae: mors testis, et ille + (Heu! cur non idem mihi tum?) rogus. Ora videre + Postquam est ereptum miserae tua, litore sedit + Interdum, stetit interdum, ventosque secuta 85 + Infelix oculis magno clamore vocabat + Aenean, comitemque tuae se inponere solam + Orabat paterere rati: mox turbida anhelum + Retulit in thalamos cursum, subitoque tremore + Substitit, et sacrum timuit tetigisse cubile. 90 + Inde amens, nunc sideream fulgentis Iuli + Effigiem fovet amplexu; nunc tota repente + Ad vultus conversa tuos, ab imagine pendet, + Conqueriturque tibi, et sperat responsa remitti. + Non unquam spem ponit amor: jam tecta domumque 95 + Deserit, et rursus portus furibunda revisit, + Si qui te referant converso flamine venti. + Ad magicas etiam fallax atque inproba gentis + Massylae levitas descendere conpulit artes. + Heu sacri vatum errores! dum numina noctis 100 + Eliciunt, spondentque novis medicamina curis, + Quod vidi decepta nefas! congessit in atram + Cuncta tui monimenta pyram, et non prospera dona." + Tum sic Aeneas dulci repetitus amore: + "Tellurem hanc juro, vota inter nostra frequenter 105 + Auditam vobis, juro caput, Anna, tibique, + Germanaeque tuae dilectum mitis Iuli, + Respiciens, aegerque animi tum regna reliqui + Vestra, nec abscessem thalamo, ni magna minatus, + Meque sua ratibus dextra inposuisset, et alto 110 + Egisset rapidis classem Cyllenius Euris. + Sed cur, (heu seri monitus!) cur tempore tali + Incustodito saevire dedistis amori?" + Contra sic infit, volvens vix murmur anhelum + Inter singultus, labrisque trementibus Anna: 115 + "Nigro forte Jovi, cui tertia regna laborant, + Atque atri sociae thalami nova sacra parabam, + Quis aegram mentem et trepidantia corda levaret + Infelix germana tori, furvasque trahebam + Ipsa manu, properans ad visa pianda, bidentes. 120 + Namque asper somno dirus me inpleverat horror, + Terque suam Dido, ter cum clamore vocarat, + Et laeta exsultans ostenderat ora Sychaeus. + Quae dum abigo menti, et, sub lucem ut visa secundent, + Oro caelicolas, ac vivo purgor in amni; 125 + Illa, cito passu pervecta ad litora, mutae + Oscula, qua steteras, bis terque infixit arenae. + Deinde amplexa sinu late vestigia fovit, + Ceu cinerem orbatae pressant ad pectora matres." + Tum rapido praeceps cursu, resolutaque crinem, 130 + Evasit propere in celsam, quam struxerat ante + Magna mole, pyram: cujus de sede dabatur + Cernere cuncta freta et totam Carthaginis urbem. + Hic Phrygiam vestem et baccatum induta monile, + Postquam illum infelix hausit, quo munera primum 135 + Sunt conspecta, diem, et convivia mente reduxit, + Festasque adventu mensas, teque ordine Trojae + Narrantem longos se pervigilante labores, + In portus amens rorantia lumina flexit. + "Di longae noctis, quorum jam numina nobis 140 + Mors instans majora facit, precor, inquit, adeste, + Et placidi victos ardore admittite manes. + Aeneae conjux, Veneris nurus, ulta maritum, + Vidi constructas nostrae Carthaginis arces. + Nunc ad vos magni descendet corporis umbra. 145 + Me quoque fors dulci quondam vir notus amore + Exspectat, curas cupiens aequare priores." + Haec dicens ensem media in praecordia adegit, + Ensem Dardanii quaesitum in pignus amoris. + Viderunt comites, tristique per atria planctu 150 + Concurrunt: magnis resonant ululatibus aedes. + "Adcepi infelix, dirisque exterrita fatis, + Ora manu lacerans, lymphato regia cursu + Tecta peto, celsosque gradus evadere nitor. + Ter diro fueram conata incumbere ferro, 155 + Ter cecidi exanimae membris revoluta sororis. + Jamque ferebatur vicina per oppida rumor. + Tum Cyrenaeam fatis agitantibus urbem + Devenio; hinc vestris pelagi vis adpulit oris." + Motus erat, placidumque animum mentemque quietam 160 + Troius in miseram rector susceperat Annam. + Jamque omnes luctus, omnesque e pectore curas + Dispulerat, Phrygiis nec jam amplius advena tectis + Illa videbatur. Tacito nox atra sopore + Cuncta per et terras et lati stagna profundi 165 + Condiderat, tristi quum Dido aegerrima vultu + Has visa in somnis germanae effundere voces: + "His, soror, in tectis longae indulgere quieti, + Heu! nimium secura, potes? nec, quae tibi fraudes + Tendantur, quae circumstent discrimina, cernis? 170 + Ac nondum nostro infaustos generique soloque + Laomedonteae noscis telluris alumnos? + Dum caelum rapida stellas vertigine volvet, + Lunaque fraterno lustrabit lumine terras; + Pax nulla Aeneadas inter Tyriosque manebit. 175 + Surge, age; jam tacitas suspecta Lavinia fraudes + Molitur, dirumque nefas sub corde volutat. + Praeterea (ne falsa putes haec fingere somnum) + Haud procul hinc parvo descendens fonte Numicus + Labitur, et leni per valles volvitur amne. 180 + Huc rapies, germana, viam, tutosque receptus. + Te sacra excipient hilares in flumina Nymphae, + Aeternumque Italis numen celebrabere in oris." + Sic fata in tenuem Phoenissa evanuit auram. + Anna novis somno excutitur perterrita visis, 185 + Itque timor totos gelido sudore per artus. + Tunc, ut erat tenui corpus velamine tecta, + Prosiluit stratis, humilique egressa fenestra + Per patulos currit plantis pernicibus agros; + Donec arenoso (sic fama) Numicius illam 190 + Suscepit gremio, vitreisque abscondidit antris. + Orta dies totum radiis inpleverat orbem, + Quum nullam Aeneadae thalamis Sidonida nacti, + Et Rutulum magno errantes clamore per agrum, + Vicini ad ripas fluvii manifesta sequuntur 195 + Signa pedum; dumque inter se mirantur, ab alto + Amnis aquas cursumque rapit: tum sedibus imis + Inter caeruleas visa est residere sorores + Sidonis, et placido Teucros adfarier ore. + Ex illo primis anni celebrata diebus 200 + Per totam Ausoniam venerando numine culta est. + Hanc postquam in tristes Italum Saturnia pugnas + Hortata est, celeri superum petit aethera curru, + Optatum Latii tandem potura cruorem. + Diva Deae parere parat, magnumque Libyssae 205 + Ductorem gentis nulli conspecta petebat. + Ille, virum coetu tum forte remotus ab omni, + Incertos rerum eventus bellique volutans, + Anxia ducebat vigili suspiria voce. + Cui Dea sic dictis curas solatur amicis: 210 + "Quid tantum ulterius, rex o fortissime gentis + Sidoniae, ducis cura aegrescente dolorem? + Omnis jam placata tibi manet ira Deorum, + Omnis Agenoridis rediit favor. Eia, age, segnes + Rumpe moras, rape Marmaricas in praelia vires. 215 + Mutati fasces: jam bellum atque arma Senatus + Ex inconsulto posuit Tirynthius heros, + Cumque alio tibi Flaminio sunt bella gerenda. + Me tibi, ne dubites, summi matrona Tonantis + Misit; ego Oenotris aeternum numen in oris 220 + Concelebror, vestri generata e sanguine Beli. + Haud mora sit; rapido belli rape fulmina cursu, + Celsus Iapygios qua se Garganus in agros + Explicat: haud longe tellus; huc dirige signa." + Dixit, et in nubes humentia sustulit ora. 225 + Cui dux, promissae revirescens pignore laudis: + "Nympha, decus generis, quo non sacratius ullum + Numen, ait, nobis, felix oblata secundes. + Ast ego te, compos pugnae, Carthaginis arce + Marmoreis sistam templis, juxtaque dicabo 230 + Aequatam gemino simulacri munere Dido." + Haec fatus socios stimulat tumefactus ovantes: + "Pone graves euras tormentaque lenta sedendi, + Fatalis Latio miles: placavimus iras + Caelicolum; redeunt Divi: finita maligno 235 + Hinc Fabio imperia et mutatos consule fasces + Nuntio: nunc dextras mihi quisque, atque illa referto + Quae Marte exclusus promittere magna solebas. + En, numen patrium spondet majora peractis. + Vellantur signa, ac Diva ducente petamus 240 + Infaustum Phrygibus Diomedis nomine campum." + Dumque Arpos tendunt instincti pectora Poeni, + Subnixus rapto plebeii muneris ostro, + Saevit jam rostris Varro, ingentique ruinae + Festinans aperire locum, fata admovet Urbi. 245 + Atque illi sine luce genus, surdumque parentum + Nomen, et inmodice vibrabat in ore canoro + Lingua procax: hinc auctus opes, largusque rapinae + Infima dum vulgi fovet, oblatratque Senatum; + Tantum in quassata bellis caput extulit urbe, 250 + Momentum ut rerum, et fati foret arbiter unus, + Quo conservari Latium victore puderet. + Hunc Fabios inter, sacrataque nomina Marti + Scipiadas, interque Jovi spolia alta ferentem + Marcellum, fastis labem suffragia caeca 255 + Addiderant, Cannasque malum exitiale fovebat + Ambitus, et Graio funestior aequore campus. + Idem, ut turbarum sator, atque adcendere sollers + Invidiam, pravusque togae, sic debilis arte + Belligera, Martemque rudis versare, nec ullo 260 + Spectatus ferro, lingua sperabat adire + Ad dextrae decus, atque e rostris bella ciebat. + Ergo alacer, Fabiumque morae increpitare professus, + Ad vulgum in Patres et ovantia verba ferebat: + "Vos, quorum imperium est, consul praecepta modumque 265 + Bellandi posco: sedeone, an montibus erro, + Dum mecum Garamas et adustus corpora Maurus + Dividit Italiam? an ferro, quo cingitis, utor? + Exaudi, bone Dictator, quid Martia plebes + Inperitet: pelli Libyas, Romamque levari 270 + Hoste jubet. Num festinant, quos plurima passos + Tertius exurit lacrimosis casibus annus? + Ite igitur, capite arma, viri: mora sola triumpho + Parvum iter est. Quae prima dies ostenderit hostem, + Et Patrum regna et Poenorum bella resolvet. 275 + Ite alacres, Latia devinctum colla catena + Hannibalem Fabio ducam spectante per Urbem." + Haec postquam increpuit, portis arma incitus effert, + Inpellitque moras; veluti quum carcere rupto + Auriga indocilis totas effundit habenas, 280 + Et praeceps trepida pendens in verbera planta + Inpar fertur equis; fumat male concitus axis, + Ac frena incerto fluitant discordia curru. + Cernebat Paullus (namque huic communia Campus + Jura atque arma tulit) labi, mergente sinistro 285 + Consule, res, pessumque dari: sed mobilis ira + Turbati vulgi, signataque mente cicatrix + Undantes aegro frenabat corde dolores. + Nam quum perdomita est armis juvenilibus olim + Illyris ora viri, nigro adlatraverat ore 290 + Victorem Invidia, et ventis jactarat iniquis. + Hinc inerat metus et durae reverentia plebis. + Sed genus admotum Superis, summumque per altos + Adtingebat avos caelum: numerare parentem + Assaracum retro praestabat Amulius auctor, 295 + Assaracusque Jovem: nec, qui spectasset in armis, + Abnueret genus. Huic Fabius jam castra petenti: + "Si tibi cum Tyrio credis fore maxima bella + Ductore, invitus vocem hanc e pectore rumpam; + Frustraris, Paulle, Ausoniam: te praelia dira, 300 + Teque hostis castris gravior manet; aut ego multo + Nequidquam didici casus praenoscere Marte. + Spondentem audivi (piget, heu! taedetque senectae, + Si, quas prospicio, restat passura ruinas!) + Cum duce tam fausti Martis, qua viderit hora, 305 + Sumturum pugnam. Quantum nunc, Paulle, supremo + Absumus exitio, vocem hanc si consulis ardens + Audivit Poenus! jam latis obvia, credo, + Stat campis acies, exspectaturque sub ictu + Alter Flaminius. Quantos, insane, ciebis 310 + Varro, viros! tu, (pro Superi!) tu protinus arma? + Tu campum noscas ante, exploresque trahendo, + Qui ritus hostis: tu non, quae copia rerum, + Quae natura loci, quod sit, rimabere sollers, + Armorum genus? et stantem super omnia tela 315 + Fortunam adspicies? Fer, Paulle, in devia recti + Pectora: cur, uni patriam si adfligere fas est, + Uni sit servare nefas? Eget inprobus arto + Jam victu Libys, et, belli fervore retuso, + Laxa fides socium est: non hic domus hospita tecto 320 + Invitat patrio, non fidae moenibus urbes + Excipiunt, renovatque pari se pube juventus. + Tertia vix superest, crudo quae venit Ibero, + Turba virum. Persta, et cauti meditamina belli + Lentus ama: si qua interea invitaverit aura, 325 + Adnueritque Deus, velox adcede secundis." + Cui breviter maesto consul sic ore vicissim: + "Mecum erit haec prorsus pietas, mentemque feremus + In Poenos, invicte, tuam: nec me unica fallit + Cunctandi ratio, qua te grassante senescens 330 + Hannibal obpressum vidit considere bellum. + Sed quaenam ira Deum? consul datus alter, opinor, + Ausoniae est, alter Poenis: trahit omnia secum, + Et metuit demens, alio ne consule Roma + Concidat: e Tyrio consortem adcite Senatu; 335 + Non tam saeva volet: nullus, qui portet in hostem, + Subficit insano sonipes: incedere noctis, + Quae tardent cursum, tenebras dolet, itque superbus + Tantum non strictis mucronibus, ulla retardet + Ne pugnas mora, dum vagina ducitur ensis. 340 + Tarpeiae rupes, cognataque sanguine nobis + Tecta Jovis, quaeque arce sua nunc stantia linquo + Moenia felicis patriae, quocumque vocabit + Summa salus, testor, spreto discrimine iturum. + Sed si surda mihi pugnabunt castra monenti, 345 + Haud ego vos ultra, nati, dulcemque morabor + Assaraci de gente domum, similemve videbit + Varroni Paullum redeuntem saucia Roma." + Sic tum diversa turbati mente petebant + Castra duces: at praedictis jam sederat arvis 350 + Aetolos Poenus servans ad praelia campos. + Non alias majore virum, majore sub armis + Agmine cornipedum concussa est Itala tellus. + Quippe extrema simul gentique Urbique timebant, + Nec spes certandi plus uno Marte dabatur. 355 + Faunigenae socio bella invasere Sicano + Sacra manus Rutuli, servant qui Daunia regna, + Laurentique domo gaudent, et fonte Numici: + Quos Castrum, Phrygibusque gravis quondam Ardea misit, + Quos celso devexa jugo Junonia sedes 360 + Lanuvium, atque altrix casti Collatia Bruti; + Quique inmite nemus Triviae, quique ostia Tusci + Amnis amant, tepidoque fovent Almone Cybeben. + Hinc Tibur, Catille, tuum, sacrisque dicatum + Fortunae Praeneste jugis, Antemnaque prisco 365 + Crustumio prior, atque habiles ad aratra Labici. + Nec non sceptriferi qui potant Thybridis undam, + Quique Anienis habent ripas, gelidoque rigantur + Simbruvio, rastrisque domant Aequicula rura. + His Scaurus monitor, tenero tunc Scaurus in aevo; 370 + Sed jam signa dabat nascens in secula virtus. + Non illis solitum crispare hastilia campo, + Nec mos pennigeris pharetram inplevisse sagittis; + Pila volunt, brevibusque habiles mucronibus enses: + Aere caput tecti surgunt super agmina cristis. 375 + At quos ipsius mensis seposta Lyaei + Setia, et incelebri miserunt valle Velitrae, + Quos Cora, quos spumans inmiti Signia musto, + Et quos pestifera Pomptini uligine campi, + Qua Saturae nebulosa palus restagnat, et atro 380 + Liventes coeno per squalida turbidus arva + Cogit aquas Ufens, atque inficit aequora limo, + Ducit avis pollens, nec dextra indignus avorum + Scaevola, cui dirae caelatur laudis honora + Effigie clipeus: flagrant altaribus ignes. 385 + Tyrrhenum valli medio stat Mucius ira + In semet versa, saevitque in imagine virtus. + Tunc ictus specie pavitare hoc bella magistro + Cernitur, effugiens ardentem Porsena dextram. + Quis Circaea juga, et scopulosi verticis Anxur, 390 + Hernicaque inpresso raduntur vomere saxa, + Quis putri pinguis sulcaris Anagnia gleba, + Sulla Ferentinis Privernatumque maniplis + Ducebat simul excitis; Soraeque juventus + Addita fulgebat telis: hic Scaptia pubes, 395 + Hic Fabrateriae vulgus; nec monte nivoso + Descendens Atina aberat, detritaque bellis + Suessa, atque a duro Frusino haud inbellis aratro. + At, qui Fibreno miscentem flumina Lirim + Sulfureum, tacitisque vadis ad litora lapsum 400 + Adcolit, Arpinas, adcita pube Venafro + Ac Larinatum dextris, socia hispidus arma + Conmovet, atque viris ingens exhaurit Aquinum. + Tullius aeratas raptabat in agmina turmas, + Regia progenies, et Tullo sanguis ab alto. 405 + Indole pro! quanta juvenis, quantumque daturus + Ausoniae populis ventura in secula civem! + Ille, super Gangen, super exauditus et Indos, + Inplebit terras voce, et furialia bella + Fulmine compescet linguae, nec deinde relinquet 410 + Par decus eloquio cuiquam sperare nepotum. + Ecce inter primos Therapnaeo a sanguine Clausi + Exsultat rapidis Nero non imitabilis ausis. + Hunc Amiterna cohors, et Bactris nomina ducens + Casperia, hunc Foruli, magnaeque Reate dicatum 415 + Caelicolum Matri, nec non habitata pruinis + Nursia, et a Tetrica comitantur rupe cohortes. + Cunctis hasta decus, clipeusque refertur in orbem, + Conique inplumes, ac laevo tegmina crure. + Ibant, et laeti pars Sancum voce canebant, 420 + Auctorem gentis; pars laudes ore ferebant, + Sabe, tuas, qui de proprio cognomine primus + Dixisti populos magna ditione Sabinos. + Quid, qui Picenae stimulat telluris alumnos, + Horridus et squamis et equina Curio crista? 425 + Pars belli quam magna venit! non aequore verso + Tam creber fractis albescit fluctus in undis; + Nec coetu leviore, ubi mille per agmina virgo + Lunatis acies imitatur Martia peltis, + Perstrepit et tellus et Amazonius Thermodon. 430 + Hic et, quos pascunt scopulosae rura Numanae, + Et quis litoreae fumant altaria Cuprae, + Quique Truentinas servant cum flumine turres, + Cernere erat: clipeata procul sub sole corusco + Agmina sanguinea vibrant in nubila luce. 435 + Stat fucare colos nec Sidone vilior Ancon, + Murice nec Libyco; statque humectata Vomano + Hadria, et inclemens hirsuti signifer Ascli. + Hoc Picus, quondam nomen memorabile ab alto + Saturno, statuit genitor, quem carmine Circe 440 + Exutum formae volitare per aethera jussit, + Et sparsit plumis croceum fugientis honorem. + Ante, ut fama docet, tellus possessa Pelasgis, + Quis Aesis regnator erat, fluvioque reliquit + Nomen, et a sese populos tum dixit Asilos. 445 + Sed non ruricolae firmarunt robore castra + Deteriore, cavis venientes montibus, Umbri. + Hos Aesis Sapisque lavant, rapidasque sonanti + Vertice contorquens undas per saxa Metaurus, + Et lavat ingentem perfundens flumine sacro 450 + Clitumnus taurum, Narque albescentibus undis + In Thybrim properans, Tiniaeque inglorius humor, + Et Clanis, et Rubico, et Senonum de nomine Sena. + Sed pater ingenti medios inlabitur amne + Albula, et admota perstringit moenia ripa. 455 + His urbes Arna, et laetis Mevania pratis, + Hispellum, et duro monti per saxa recumbens + Narnia, et infestum nebulis humentibus olim + Iguvium, patuloque jacens sine moenibus arvo + Fulginia: his populi fortes, Amerinus, et armis 460 + Vel rastris laudande Camers, his Sassina dives + Lactis, et haud parci Martem coluisse Tudertes. + Ductor Piso viros spernaces mortis agebat + Ora puer, pulcherque habitum; sed corde sagaci + Aequabat senium, atque astu superaverat annos. 465 + Is primam ante aciem pictis radiabat in armis, + Arsacidum ut fulvo micat ignea gemma monili. + Jamque per Etruscos legio completa maniplos + Rectorem magno spectabat nomine Galbam. + Huic genus orditur Minos, inlusaque tauro 470 + Pasiphae, clarique dehinc stant ordine patres. + Lectos Caere viros, lectos Cortona superbi + Tarcontis domus, et veteres misere Graviscae. + Nec non Argolico dilectum litus Haleso + Alsium, et obsessae campo squalente Fregenae. 475 + Adfuit et sacris interpres fulminis alis + Faesula, et antiquus Romanis moenibus horror + Clusinum vulgus, quum, Porsena magne, jubebas + Nequidquam, pulsos Romae inperitare Superbos. + Tunc quos a niveis exegit Luna metallis, 480 + Insignis portu, quo non spatiosior alter + Innumeras cepisse rates, et claudere pontum, + Maeoniaeque decus quondam Vetulonia gentis. + Bissenos haec prima dedit praecedere fasces, + Et junxit totidem tacito terrore secures: 485 + Haec altas eboris decoravit honore curules, + Et princeps Tyrio vestem praetexuit ostro: + Haec eadem pugnas adcendere protulit aere. + His mixti Nepesina cohors, Aequique Falisci, + Quique tuos, Flavina, focos, Sabatia quique 490 + Stagna tenent, Ciminique lacum, qui Sutria tecta + Haud procul, et sacrum Phoebo Soracte frequentant. + Spicula bina gerunt; capiti cudone ferino + Sat cautum: Lycios damnant hastilibus arcus. + Hae bellare acies norant: at Marsica pubes 495 + Et bellare manu, et chelydris cantare soporem, + Vipereumque herbis hebetare et carmine dentem. + Aeetae prolem Anguitiam mala gramina primam + Monstravisse ferunt, tactuque domare venena, + Et lunam excussisse polo, stridoribus amnes 500 + Frenantem, ac silvis montes nudasse vocatis. + Sed populis nomen posuit metuentior hospes, + Quum fugeret Phrygias trans aequora Marsya Crenas, + Mygdoniam Phoebi superatus pectine loton. + Marruvium, veteris celebratum nomine Marri, 505 + Urbibus est illis caput, interiorque per udos + Alba sedet campos, pomisque rependit aristas. + Cetera in obscuro famae, et sine nomine, vulgi + Sed numero castella valent: conjungitur acer + Pelignus, gelidoque rapit Sulmone cohortes. 510 + Nec cedit studio Sidicinus sanguine miles, + Quem genuere Cales. Non parvus conditor urbi + (Ut fama est) Calais, Boreae quem rapta per auras + Orithyia vago Geticis nutrivit in antris. + Haud ullo levior bellis Vestina juventus 515 + Agmina densavit, venatu dura ferarum: + Quae, Fiscelle, tuas arces, Pinnamque virentem, + Pascuaque haud tarde redeuntia tondet Aveiae. + Marrucina simul Frentanis aemula pubes + Corfini populos, magnumque Teate trahebat. 520 + Omnibus in pugna fertur sparus, omnibus alto + Adsuetae volucrem caelo demittere fundae. + Pectora pellis obit caesi venatibus ursi. + Jam vero, quos dives opum, quos dives avorum + E toto dabat ad bellum Campania tractu, 525 + Ductorum adventu vicinis sedibus Osci + Servabant; Sinuessa tepens, fluctuque sonorum + Vulturnum, quasque evertere silentia, Amyclae, + Fundique, et regnata Lamo Caieta, domusque + Antiphatae compressa freto, stagnisque palustre 530 + Liternum, et quondam fatorum conscia Cyme. + Illic Nuceria et Gaurus: navalibus acta + Prole Dicarchea, multo cum milite Graia + Illic Parthenope, ac Poeno non pervia Nola, + Allifae, et Clanio contemtae semper Acerrae: 535 + Sarrastis etiam populos totasque videres + Sarni mitis opes: illic, quos sulfure pingues + Phlegraei legere sinus, Misenus, et ardens + Ore giganteo sedes Ithacesia Baii. + Non Prochyte, non ardentem sortita Typhoea 540 + Inarime, non antiqui saxosa Telonis + Insula, nec parvis aberat Calatia muris; + Surrentum, et pauper sulci cerealis Abella: + In primis Capua, heu! rebus servare serenis + Inconsulta modum, et pravo peritura tumore. 545 + Laetos rectoris formabat Scipio bello. + Ille viris pila, et ferro circumdare pectus + Addiderat: leviora domo de more parentum + Gestabant tela, ambustas sine cuspide cornos; + Aclydis usus erat, factaeque ad rura bipennes. 550 + Ipse inter medios venturae ingentia laudis + Signa dabat, vibrare sudem, tramittere saltu + Murales fossas, undosum frangere nando + Indutus thoraca vadum: spectacula tanta + Ante acies virtutis erant: saepe alite planta 555 + Ilia perfossum, et campi per aperta volantem + Ipse pedes praevertit equum: saepe arduus idem + Castrorum spatium et saxo tramisit et hasta. + Martia frons, facilesque comae, nec pone retroque + Caesaries brevior: flagrabant lumina miti 560 + Adspectu, gratusque inerat visentibus horror. + Adfuit et Samnis, nondum vergente favore + Ad Poenos; sed nec veteri purgatus ab ira. + Qui Batulum Nucrasque metunt, Boviania quique + Exagitant lustra, aut Caudinis faucibus haerent, 565 + Et quos aut Rufrae, quos aut Aesernia, quosve + Obscura incultis Herdonia misit ab agris. + Bruttius haud dispar animorum, unaque juventus + Lucanis excita jugis, Hirpinaque pubes + Horrebat telis, et tergo hirsuta ferarum. 570 + Hos venatus alit: lustra incoluere, sitimque + Avertunt fluvio, somnique labore parantur. + Additur his Calaber, Sallentinaeque cohortes, + Nec non Brundisium, quo desinit Itala tellus. + Parebat legio audaci permissa Cethego, 575 + Cui socias vires, atque indiscreta maniplis + Arma recensebant; nunc sese ostendere miles + Leucosiae e scopulis, nunc quem Picentia Paesto + Misit, et exhaustae mox Poeno Marte Cerillae, + Nunc Silarus quos nutrit aquis, quo gurgite tradunt 580 + Duritiem lapidum mersis inolescere ramis. + Ille et pugnacis laudavit tela Salerni + Falcatos enses, et quae Buxentia pubes + Aptabat dextris inrasae robora clavae. + Ipse, humero exsertus gentili more parentum, 585 + Difficili gaudebat equo, roburque juventae + Flexi cornipedis duro exercebat in ore. + Vos etiam adcisae desolataeque virorum + Eridani gentes, nullo adtendente Deorum + Votis tunc vestris, casura ruistis in arma. 590 + Certavit Mutinae quassata Placentia bello: + Mantua mittenda certavit pube Cremonae, + Mantua Musarum domus, atque ad sidera cantu + Evecta Aonio, et Smyrnaeis aemula plectris. + Tum Verona Athesi circumflua, et undique sollers 595 + Arva coronantem nutrire Faventia pinum. + Vercellae, fuscique ferax Pollentia villi, + Et quondam Teucris comes in Laurentia bella + Ocni prisca domus, parvique Bononia Rheni. + Quique gravi remo, limosis segniter undis, 600 + Lenta paludosae proscindunt stagna Ravennae. + Tum Trojana manus, tellure antiquitus orti + Euganea, profugique sacris Antenoris oris. + Nec non cum Venetis Aquileia superfluit armis. + Tum pernix Ligus, et sparsi per saxa Vagenni 605 + In decus Hannibalis duros misere nepotes. + Maxima tot populis rector fiducia Brutus + Ibat, et hortando notum adcendebat in hostem. + Laeta viro gravitas, ac mentis amabile pondus, + Et sine tristitia virtus: non ille rigoris 610 + Ingratas laudes, nec nubem frontis amabat, + Nec famam laevo quaerebat limite vitae. + Addiderat ter mille viros, in Marte sagittae + Expertos, fidus Sicula regnator ab Aetna. + Non totidem Ilva viros, sed laetos cingere ferrum, 615 + Armarat patrio, quo nutrit bella, metallo. + Ignosset, quamvis avido committere pugnam, + Varroni, quicumque simul tot tela videret. + Tantis agminibus Rhoeteo litore quondam + Fervere, quum magnae Trojam invasere Mycenae, 620 + Mille rates vidit Leandrius Hellespontus. + Ut ventum ad Cannas, urbis vestigia priscae, + Defigunt diro signa infelicia vallo. + Nec, tanta miseris jamque inpendente ruina, + Cessarunt Superi vicinas prodere clades. 625 + Per subitum adtonitis pila exarsere maniplis, + Et celsae toto ceciderunt aggere pinnae, + Nutantique ruens prostravit vertice silvas + Garganus, fundoque imo mugivit anhelans + Aufidus, et magno late distantia ponto 630 + Terruerunt pavidos adcensa Ceraunia nautas. + Quaesivit Calaber, subducta luce repente + Inmensis tenebris, et terram et litora Sipus: + Obseditque frequens castrorum limina bubo. + Nec densae trepidis apium se involvere nubes 635 + Cessarunt aquilis: non unus crine corusco + Regnorum eversor rubuit letale cometes. + Castra quoque et vallum rabidae sub nocte silenti + Inrupere ferae, raptique ante ora paventum + Adjunctos vigilis sparserunt membra per agros. 640 + Ludificante etiam terroris imagine somnos, + Gallorum visi bustis erumpere manes: + Terque quaterque solo penitus tremuere revulsae + Tarpeiae rupes: atque atro sanguine flumen + Manavit Jovis in templis, lacrimaeque vetusta 645 + Effigie patris large fluxere Quirini. + Major et horrificis sese extulit Allia ripis. + Non Alpes sedere loco, non nocte dieve + Ingentes inter stetit Apenninus hiatus. + Axe super medio, Libyes a parte, coruscae 650 + In Latium venere faces, ruptusque fragore + Horrisono polus, et vultus patuere Tonantis. + Aetnaeos quoque contorquens e cautibus ignes + Vesbius intonuit, scopulisque in nubila jactis + Phlegraeus tetigit trepidantia sidera vertex. 655 + Ecce inter medios belli praesagus, et ore + Adtonito sensuque simul, clamoribus inplet + Miles castra feris, et anhelat clade futura. + Parcite, crudeles Superi, jam stragis acervis + Deficiunt campi; video per densa volantem 660 + Agmina ductorem Libyae, currusque citatos + Arma virum super atque artus et signa trahentem. + Turbinibus furit insanis, et praelia ventus + Inque oculos inque ora rotat. Cadit inmemor aevi + Nequidquam, Trasymene, tuis Servilius oris 665 + Subductus. Quo, Varro, fugis? pro Juppiter! ictu + Procumbit saxi fessis spes ultima Paulus. + Cesserit huic Trebia exitio: pons ecce cadentum + Corporibus struitur, reicitque cadavera fumans + Aufidus, ac victrix insultat bellua campis. 670 + Gestat Agenoreus nostro de more secures + Consulis, et sparsos lictor fert sanguine fasces. + In Libyam Ausonii portatur pompa triumphi. + O dolor! hoc etiam, Superi, vidisse jubetis? + Congesto, laevae quodcumque avellitur, auro 675 + Metitur Latias victrix Carthago ruinas. + + + + +LIBER NONUS. + + +ARGUMENTUM. + +Varro, nulla prodigiorum ratione habita, eadem, qua Hannibal, +cupiditate pugnandi flagrat; ejusque temeritas augetur praelio +tumultuario, procursu magis militum, quam jussu imperatorum, in +prohibendis praedatoribus orto, in quo Mancinus quidem aliique Romani +pereunt: sed haudquaquam par Poenis dimicatio est; 1-14. + +Itaque pugna non abstinuisset, nisi furenti obstitisset Paulus consul, +cujus eo die (nam alternis imperitabant) imperium erat; 15-23. + +Inpatiens morae indignatur Varro, vociferaturque, emissum hostem e +manibus, ferrum atque arma iratis et pugnandi cupientibus adimi +militibus: quibus, ut postero die, prima luce, in praelium temere +ruant, edicit; 24-37. + +Paulus, futuram cladem animo praesagiens, multis eum precibus +lacrimisque obsecrat, ut, donec tirones milites, Fabiana disciplina +imbuti, omittant timorem, quem solum Hannibalis nomen ipsis injiciat, +pugnam detrectet, et, si consilia collegae respuat, monitis certe +Deorum et Sibyllae Cumanae praedictis aures praebeat; 38-65. + +Nocte praeterea insequenti funestus incidit casus, quo clades Romanorum +portenditur. Satricus, Sulmone in Pelignis natus, primo bello Punico a +Xanthippo in Libya captus, regi Autololum dono datus erat, et nunc in +Italiam reductus, ut eo interprete Gaetuli uterentur; 66-79. + +Is duos in Italia reliquerat filios, Mancinum et Solymum; quorum alter +in praelio illo tumultuario ceciderat; alter, vigilias ante vallum +agens, noctu exierat castris, ut fratris corpus humaret. Eodem tempore +Satricus inermis a Poenis ad Romanos transfugit, et in campo arma +quaerens, quibus se tueatur, forte fortuna in Mancini exanimum corpus +incidit; 80-95. + +Ejus armis indutus obviam fit Solymo, qui fraternis exuviis conspectis +mortiferum ei infligit vulnus; 96-105. + +Parens moribundus adnoscit filium, quem, diro facinore adtonitum, +erroris excusatione et venia erigere conatur, et patriae amore ductus +orat, ut ipse cum Paulo et civibus suis furorem Varronis cohibeat; +106-151. + +Solymus autem doloris inpatiens, vitaeque pertaesus, gladio sibi pectus +trajicit, et, his verbis, FUGE PRAeLIA, VARRO, sanguine suo inscriptis +in clipeo, eoque e sagitta suspenso, mortuus super patris corpus +concidit; 151-177. + +Hisce aliisque ominibus quum infausta omnia Romanis portendissent Dii, +duces prima luce signum pugnae proponunt, et Hannibal, oratione ad +milites habita, rerum feliciter gestarum memoria magnisque +pollicitationibus animum iis incendit, et se sola contentum gloria +illis omnia victoriae emolumenta concessurum profitetur; 178-216. + +Tum transgressus Aufidum copias instruit, et in sinistro cornu Afros +duce Nealce, in dextro Hispanos et Baliares, in media acie Poenos et +Gallos, quibus ipse praeest, ad ripam fluvii elephantos, passim vero +Numidas locat, ut procursu hostes lacessant, armaque quaquaversus in +praelio circumferant; 217-243. + +Interea Varro, exercitu e castris educto, milites invento clipeo, +sanguine Solymi inscripto, perterritos graviter objurgat, et dextrum +cornu ipse tenet, laevo Paulum praeficit, mediam pugnam Servilio Gemino +tuendam dat, et Scipionem cum selecta manu Numidis equitibus obponit; +244-277. + +Acie utrimque directa, instar ventorum agmina concurrunt cum strepitu, +ipsique Dii caelo relicto praelio se inmiscent; 278-303. + +Tum ingenti clamore sublato confertim in prima acie gladiis, nec ita +multo post in secunda eodem impetu hastis, in tertia missilibus +pugnatur; quique in ultimis stant ordinibus, clamore invicem suos +adcendunt; 304-334. + +Postremo omni utrimque armorum genere, ne falarica quidem excepta, +utuntur, et atrox editur caedes; 335-353. + +Ipsa pugna diu anceps est: tandem Nealces cuneos hostium perrumpit, et +cum magna strage inpellit; 354-369. + +Inter Romanos fortiter pugnantes eminent Scaevola, et conjunctissimum +amicorum par, Marius ac Caper: at ille saxi ictu a Nealce, hic a +Symaetho interficiuntur; 370-410. + +Inclinatam Romanorum aciem restituunt Scipio, Varro, Curio et Brutus: +sed Hannibal impetum hostium, jam ferocius procurrentium, reprimit; et +in Varronem, consulis insignibus conspicuum, inruit; 411-423. + +Hunc praesenti mortis periculo eripit Scipio juvenis, qui in singulare +cum Poenorum duce certamen descendit; 424-437. + +Iis congredientibus Dii, Pallas Hannibali, Mars Scipioni, propere +auxilio veniunt, ipsique acriter inter se dimicant; 438-469. + +Monitu autem Iridis, a Jove missae, ira deorum mitigatur, et Pallas +invita Hannibalem, nube circumfusum, in tutiorem locum subducit; +470-485. + +Absente Dea Mars praelium redintegrat: at Aeolus, precibus Junonis +motus, ventum, qui Apulis Vulturnus dicitur, et ex ipsis Aetnae +voraginibus igneam vim traxerat, Romanis inmittit; 486-500. + +Is Poenorum tela adjuvat, Romanis autem multo pulvere in ipsa ora +volvendo adimit prospectum, nec arma tantum eripit, sed animam quoque +intercludit; 501-520. + +Quin ne Marti quidem parcit, ejusque iram incendit in Poenos; 521-525. + +De quo Dei furore Pallas graviter cum Jove expostulat: Juno autem, quae +ejus vel iracundia est, vel ingenii calliditas, marito auctor est, ut +fulmine Carthaginienses delendo, quanta sit potentia sua, palam +faciat; 526-541. + +Jupiter contra inmutabilem fatorum rerumque seriem pandit, Iridemque +mittit ad Martem, qui, dicto quidem patris audiens, sed cum fremitu ex +acie excedit; 542-555. + +Quo facto Hannibal, e remotiori campi loco, ubi metu Martis +delituerat, progressus, undique conligit copias, et Minucium, Fabii +olim ope servatum, hasta transfigit; 556-569. + +Ejus jussu etiam elephanti in praelium rapiuntur, et e turribus, in +dorsis eorum exstructis, saxa, ignis et tela jaciuntur in hostes; +570-583. + +Ex his belluis una Ufentem, dente conreptum, sublime fert; alia Tadium +excutit in altum, sed oculis ejus ense spoliata concidit; 584-598. + +Multi tamen elephanti, ardentibus taedis in turres ingestis, furore +instincti in fluvium praecipites currunt; reliqui jaculis et saxis +eminus incessuntur; 599-631. + +Paulus collegam, harum cladium auctorem, ejusque ignaviam acerbe +increpat, et in medios hostes ruit; 632-643. + +Varro, quem sera temeritatis poenitentia subit, trepide ex acie +refugit, diuque haesitat, utrum sibi consciscat necem, an fugitivus +Romam revertatur; 644-657. + + + Turbato monstris Latio, cladisque futurae + Signa per Ausoniam prodentibus inrita Divis, + Haud secus ac si fausta forent et prospera pugnae + Omina venturae, consul traducere noctem + Exsomnis, telumque manu vibrare per umbras, 5 + Ac modo segnitie Paulum increpitare, modo acres + Exercere tubas, nocturnaque classica velle. + Nec minor in Poeno properi certaminis ardor. + Erumpunt vallo, fortuna urgente sinistra; + Consertaeque manus: jam sparsi ad pabula campis 10 + Vicinis raptanda Macae fudere volucrem + Telorum nubem: ante omnes invadere bella + Mancinus gaudens, hostilique ungere primus + Tela cruore, cadit; cadit et numerosa juventus. + Nec pecudum fibras Varro, et contraria Paulo 15 + Auspicia incusante Deum compesceret arma, + Ni sors alterni juris, quo castra reguntur, + Arbitrium pugnae properanti in fata negasset. + Quae tamen haud valuit perituris millibus una + Plus donasse die. Rediere in castra, gemente 20 + Haud dubie Paulo, qui crastina jura videret + Amenti cessura viro, frustraque suorum + Servatas a caede animas: nam turbidus ira + Infensusque morae dilata ob praelia ductor: + "Siccine, sic, inquit, grates pretiumque rependis, 25 + Paule, tui capitis? meruerunt talia, qui te + Legibus atque urnae dira eripuere minanti? + Tradant immo hosti revocatos ilicet enses, + Tradant arma, jube; aut pugnantum deripe dextris. + Sed vos, quorum oculos atque ora humentia vidi, 30 + Vertere quum consul terga, et remeare juberet, + Ne morem et pugnae signum exspectate petendae; + Dux sibi quisque viam rapito, quum spargere primus + Incipiet radiis Gargana cacumina Phoebus. + Pandam egomet propere portas: ruite ocius, atque hunc 35 + Ereptum revocate diem." Sic turbidus aegra + Pestifero pugnae castra incendebat amore. + At Paulus, jam non idem nec mente nec ore, + Sed qualis stratis deleto milite campis + Post pugnam stetit, ante oculos atque ora futuro 40 + Obversante malo; ceu jam spe lucis ademta, + Quum stupet exanimata parens, natique tepentes + Nequidquam fovet extremis amplexibus artus: + "Per toties, inquit, concussae moenia Romae, + Perque has, nox Stygia quas jam circumvolat umbra, 45 + Insontes animas, cladi parce obvius ire: + Dum transit Divum furor, et consumitur ira + Fortunae, novus Hannibalis, sat, nomina ferre + Si discit miles, nec frigidus adspicit hostem. + Nonne vides, quum vicinis auditur in arvis, 50 + Quam subitus linquat pallentia corpora sanguis? + Quamque fluant arma ante tubas? cunctator et aeger, + Ut rere, in pugnas Fabius quoscumque sub illis + Culpatis duxit signis, nunc arma capessunt. + At quos Flaminius.... Sed dira avertite, Divi. 55 + Sin nostris animus monitis precibusque repugnat, + Aures pande Deo: cecinit Cymaea per orbem + Haec olim vates, haec te praesaga tuosque + Vulgavit terris proavorum aetate furores. + Jamque alter tibi, nec perplexo carmine, coram 60 + Fata cano vates: sistis ni crastina signa, + Firmabis nostro Phoebeae dicta Sibyllae + Sanguine: nec Graio posthac Diomede ferentur, + Sed te, si perstas, insignes consule campi." + Haec Paulus, lacrimaeque oculis ardentibus ortae. 65 + Nec non et noctem sceleratus polluit error: + Xanthippo captus Libycis tolerarat in oris + Servitium Satricus, mox inter praemia regi + Autololum dono datus ob virtutis honorem. + Huic domus et gemini fuerant Sulmone relicti 70 + Matris in uberibus nati, Mancinus et una + Nomine Rhoeteo Solymus: nam Dardana origo, + Et Phrygio genus a proavo, qui, sceptra sequutus + Aeneae, claram muris fundaverat urbem + Ex sese dictam Solymon: celebrata colonis 75 + Mox Italis paullatim adtrito nomine Sulmo. + Ac tum barbaricis Satricus cum rege catervis + Advectus, quo non spretum, si posceret usus, + Noscere Gaetulis Latias interprete voces. + Postquam posse datum Peligna revisere tecta, 80 + Et patrium sperare larem; ad conamina noctem + Advocat, ac furtim castris evadit iniquis. + Sed fuga nuda viri: sumto nam prodere coepta + Vitabat clipeo, et dextra remeabat inermi. + Exuvias igitur, prostrataque corpora campo 85 + Lustrat, et exutis Mancini cingitur armis. + Jamque metus levior: verum, cui demta ferebat + Exsangui spolia, et cujus nudaverat artus, + Natus erat, paullo ante Maca prostratus ab hoste. + Ecce sub adventum noctis, primumque soporem, 90 + Alter natorum Solymus vestigia vallo + Ausonio vigil extulerat, dum sorte vicissim + Alternat portae excubias, fratrisque petebat + Mancini stratum sparsa inter funera corpus, + Furtiva cupiens miserum componere terra. 95 + Nec longum celerarat iter, quum tendere in armis + Aggere Sidonio venientem conspicit hostem. + Quodque dabat fors in subitis necopina, sepulcro + Aetoli condit membra occultata Thoantis. + Inde, ubi nulla sequi propius pone arma, virumque 100 + Incomitata videt vestigia ferre per umbras, + Prosiliens tumulo contorquet nuda parentis + In terga haud frustra jaculum; Tyriamque sequentum + Satricus esse manum, et Sidonia vulnera credens, + Auctorem caeci trepidus circumspicit ictus. 105 + Verum ubi victorem juvenili robore cursus + Adtulit, et notis fulsit lux tristis ab armis, + Fraternusque procul, luna prodente, retexit + Ante oculos sese, et radiavit comminus umbo; + Exclamat juvenis, subita flammatus ab ira: 110 + "Non sim equidem Sulmone satus tua, Satrice, proles, + Nec frater, Mancine, tuus, fatearque nepotem + Pergameo indignum Solymo, si evadere detur + Huic nostras inpune manus: tu nobile gestes + Germani spolium ante oculos, referasque superba, 115 + Me spirante, domus Pelignae pefidus arma? + Haec tibi, cara parens Acca, ad solatia luctus + Dona feram, nati ut figas aeterna sepulcro." + Talia vociferans stricto mucrone ruebat. + Ast illi jam tela manu, jamque arma fluebant, 120 + Audita patria, natisque, et conjuge, et armis; + Ac membra et sensus gelidus stupefecerat horror. + Tum vox semianimi miseranda effunditur ore: + "Parce, precor, dextrae, non ut mihi vita supersit + (Quippe nefas hac velle frui); sed sanguine nostro 125 + Ne damnes, o nate, manus. Carthaginis ille + Captivus, patrias nunc primum advectus in oras, + Ille ego sum Satricus, Solymi genus: haud tua, nate, + Fraus ulla est: jaceres in me quum fervidus hastam, + Poenus eram; verum, castris elapsus acerbis, 130 + Ad vos et carae properabam conjugis ora. + Hunc rapui exanimi clipeum: sed jam, unice nobis, + Haec fratris tumulis arma excusata reporta. + Curarum tibi prima tamen sit, nate, referre + Ductori monitus Paulo, producere bellum 135 + Nitatur, Poenoque neget certamina Martis. + Augurio exsultat Divum, inmensamque propinqua + Stragem acie sperat: quaeso, cohibete furentem + Varronem; namque hunc fama est inpellere signa. + Sat magnum hoc miserae fuerit mihi cardine vitae 140 + Solamen, cavisse meis: nunc ultima, nate, + Invento simul atque amisso redde parenti + Oscula." Sic fatus galeam exuit, atque rigentis + Invadit nati tremebundis colla lacertis; + Adtonito et nitens verbis sanare pudorem 145 + Vulneris inpressi, telum excusare laborat: + "Quis testis nostris, quis conscius adfuit actis? + Non nox errorem nigranti condidit umbra? + Cur trepidas? da, nate, magis, da jungere pectus. + Absolvo pater ipse manum, atque in fine laborum 150 + Hac condas oculos dextra, precor." At miser, imo + Pectore suspirans, juvenis non verba vicesque + Adloquio vocemve refert; sed sanguinis atri + Sistere festinat cursum, laceroque ligare + Ocius inlacrimans altum velamine vulnus. 155 + Tandem inter gemitus miserae erupere querelae: + "Siccine te nobis, genitor, fortuna reducit + In patriam? sic te nato, natumque parenti + Inpia restituit? felix o terque quaterque + Frater, cui fatis genitorem adnoscere ademtum! 160 + Ast ego, Sidoniis inperditus, ecce, parentem + Vulnere cognosco: saltem hoc, Fortuna, fuisset + Solamen culpae, dubia ut mihi signa dedisses + Infausti generis: verum linquetur iniquis + Non ultra Superis nostros celare labores." 165 + Haec dum amens queritur, jam, deficiente cruore, + In vacuas senior vitam disperserat auras. + Tum juvenis, maestum adtollens ad sidera vultum: + "Pollutae dextrae et facti Titania testis + Infandi, quae nocturno mea lumine tela 170 + Dirigis in patrium corpus, non amplius, inquit, + His oculis et damnato violabere visu." + Haec memorat, simul ense fodit praecordia, et, atrum + Sustentans vulnus, mananti sanguine signat + In clipeo mandata patris, FUGE PRAeLIA, VARRO; 175 + Ac summi tegimen suspendit cuspide teli, + Defletumque super prosternit membra parentem. + Talia venturae mittebant omina pugnae + Ausoniis Superi, sensimque abeuntibus umbris + Conscia nox sceleris roseo cedebat Eoo. 180 + Ductor in arma suos Libys, et Romanus in arma + Excibant de more suos; Poenisque redibat, + Qualis nulla dies omni surrexerit aevo. + "Non verborum, inquit, stimulantum, Poenus, egetis, + Herculeis iter a metis ad Iapygis agros 185 + Vincendo emensi: nusquam est animosa Saguntos: + Concessere Alpes: pater ipse superbus aquarum + Ausonidum Eridanus captivo defluit alveo. + Strage virum mersus Trebia est, atque ora sepulto + Lydia Flaminio premitur, lateque refulgent 190 + Ossibus, ac nullo sulcantur vomere campi. + Clarior his titulus, plusque adlatura cruoris + Lux oritur. Mihi magna satis, sat vera superque + Bellandi merces sit gloria: cetera vobis + Vincantur: quidquid diti devexit Hibero, 195 + Quidquid in Aetnaeis jactavit Roma triumphis; + Quin etiam Libyco si quid de litore raptum + Condidit, in vestros veniet sine sortibus enses. + Ferte domos, quod dextra dabit: nil ductor honoris + Ex opibus posco: raptor per secula longa 200 + Dardanus edomitum vobis spoliaverit orbem. + Qui Tyria ducis Sarranum ab origine nomen, + Seu Laurens tibi, Sigeo sulcata colono, + Adridet tellus, seu sunt Byzacia cordi + Rura magis, centum Cereri fruticantia culmis, 205 + Electos optare dabo inter praemia campos. + Addam etiam, flava Thybris quas inrigat unda, + Captivis late gregibus depascere ripas. + Qui vero externo socius mihi sanguine Byrsae + Signa moves, dextram Ausonia si caede cruentam 210 + Adtolles, hinc jam civis Carthaginis esto. + Neu vos Garganus Daunique fefellerit ora; + Ad muros statis Romae: licet avia longe + Urbs agat, et nostro procul a certamine distet, + Hic hodie ruet: atque ultra te ad praelia miles 215 + Nulla voco: ex acie tende in Capitolia cursum." + Haec memorat: tum, propulso munimine valli, + Fossarum rapuere moras, aciemque locorum + Consilio curvis adcommodat ordine ripis. + Barbaricus laevo stetit ad certamina cornu 220 + Bellator Nasamon, unaque inmanior artus + Marmarides, tum Maurus atrox, Garamasque, Macesque, + Et Massylae acies, et ferro vivere laetum + Vulgus Adyrmachidae pariter, gens adcola Nili, + Corpora ab inmodico servans nigrantia Phoebo; 225 + Quis positum agminibus caput imperiumque Nealces. + At parte in dextra, sinuat qua flexibus undam + Aufidus, et curvo circum errat gurgite ripas, + Mago regit. Subiere leves, quos horrida misit + Pyrene, populi, varioque auxere tumultu 230 + Flumineum latus: effulget caetrata juventus; + Cantaber ante alios, nec tectus tempora Vasco, + Ac torto miscens Baliaris praelia plumbo, + Baetigenaeque viri. Celsus media ipse coercet + Agmina, quae patrio firmavit milite, quaeque 235 + Celtarum Eridano perfusis saepe catervis. + Sed qua se fluvius retro labentibus undis + Eripit, et nullo cuneos munimine vallat, + Turritae moles, ac propugnacula dorso + Bellua nigranti gestans, ceu mobilis agger, 240 + Nutat, et erectos adtollit ad aethera muros. + Cetera jam Numidis circumvolitare, vagosque + Ferre datur cursus, et toto fervere campo. + Dum Libys incenso dispensat milite vires, + Hortandoque iterum atque iterum insatiabilis urget 245 + Factis quemque suis, et se cognoscere jactat, + Qua dextra veniant stridentis sibila teli, + Promittitque viris, nulli se defore testem: + Jam Varro, exacta vallo legione, movebat + Cladum principia; ac pallenti laetus in unda 250 + Laxabat sedem venturis portitor umbris. + Stant primi, quos sanguineae pendente vetabant + Ire notae clipeo, defixique omine torpent. + Juxta terribilis facies; miseranda jacebant + Corpora in amplexu, natusque in pectore patris 255 + Imposita vulnus dextra letale tegebat. + Effusae lacrimae, Mancinique inde reversus + Fraterna sub morte dolor, tum triste movebat + Augurium, et similes defuncto in corpore vultus. + Ocius erroris culpam, deflendaque fata 260 + Ductori pandunt, atque arma vetantia pugnam. + Ille, ardens animi, "Ferte haec, ait, omina Paulo: + Namque illum, cui femineo stant corde timores, + Moverit ista manus, quae, caede inbuta nefanda, + Quum Furiae expeterent poenas, fortasse paterno 265 + Signavit moriens sceleratum sanguine carmen." + Tum minitans propere describit munera pugnae; + Quaque feras saevus gentes aciemque Nealces + Temperat, hac sese Marso cum milite, cumque + Samnitum obponit signis, et Iapyge alumno. 270 + At campi medio (namque hac in parte videbat + Stare ducem Libyae) Servilius obvia adire + Arma, et Picentes Umbrosque inferre jubetur. + Cetera Paulus habet dextro certamina cornu. + His super insidias contra Nomadumque volucrem 275 + Scipiadae datur ire manum; quaeque arte dolisque + Scindent se turmae, praedicit spargere bellum. + Jamque propinquabant acies, agilique virorum + Discursu, mixtoque simul calefacta per ora + Cornipedum hinnitu, et multum strepitantibus armis 280 + Errabat caecum turbata per agmina murmur. + Sic, ubi prima movent pelago certamina venti, + Inclusam rabiem, ac sparsuras astra procellas + Parturit unda freti, fundoque emota minaces + Exspirat per saxa sonos, atque acta cavernis 285 + Torquet anhelantem spumanti vertice pontum. + Nec vero, fati tam saevo in turbine, solum + Terrarum fuit ille labor; Discordia demens + Intravit caelo, Superosque ad bella coegit. + Hinc Mavors, hinc Gradivum comitatus Apollo, 290 + Et domitor tumidi pugnat maris: hinc Venus amens, + Hinc Vesta, et captae stimulatus caede Sagunti + Amphitryoniades, pariter veneranda Cybebe, + Indigetesque Dei, Faunusque, satorque Quirinus, + Alternusque animae mutato Castore Pollux. 295 + Contra cincta latus ferro Saturnia Juno, + Et Pallas, Libycis Tritonidos edita lymphis, + Ac patrius flexis per tempora cornibus Hammon, + Multaque praeterea Divorum turba minorum. + Quorum ubi mole, simul venientum et gressibus alma 300 + Intremuit tellus, pars inplevere propinquos + Divisi montes, pars sedem nube sub alta + Ceperunt: vacuo descensum ad praelia caelo. + Tollitur inmensus deserta ad sidera clamor, + Phlegraeis quantas effudit ad aethera voces 305 + Terrigena in campis exercitus: aut sator aevi + Quanta Cyclopas nova fulmina voce poposcit + Jupiter, exstructis vidit quum montibus ire + Magnanimos raptum caelestia regna Gigantas. + Nec vero prima in tantis concursibus hasta 310 + Ulla fuit: stridens nimbus certante furore + Telorum simul effusus, cupidaeque cruoris + Hinc atque hinc animae gemina cecidere procella. + Acrius insanus dextra qua ducitur ensis, + Bellantum pars magna jacet: super ipsa suorum 315 + Corpora consistunt avidi, calcantque gementes. + Nec magis aut Libyco protrudi Dardana nisu, + Avertive potest pubes, aut ordine pelli + Fixa suo Sarrana manus, quam vellere sede + Si coeptet Calpen inpacto gurgite pontus. 320 + Amisere ictus spatium, nec morte peracta + Artatis cecidisse licet: galea horrida flictu + Adversae ardescit galeae, clipeusque fatiscit + Inpulsu clipei, atque ensis contunditur ense. + Pes pede, virque viro teritur; tellusque videri 325 + Sanguine operta nequit, caelumque et sidera pendens + Abstulit ingestis nox densa sub aethere telis. + Quis adstare loco dederat Fortuna secundo, + Contorum longo et procerae cuspidis ictu, + Ceu primas agitent acies, certamina miscent. 330 + At quos deinde tenet retrorsum inglorius ordo, + Missilibus certant pugnas aequare priorum. + Ultra clamor agit bellum, milesque, cupiti + Martis inops, saevis inpellit vocibus hostem. + Non ullum defit teli genus. Hi sude pugnas, 335 + Hi pinu flagrante cient, hi pondere pili; + At saxis fundaque alius, jaculoque volucri: + Interdum stridens per nubila fertur arundo, + Interdumque ipsis metuenda falarica muris. + Speramusne, Deae, quarum mihi sacra coluntur, 340 + Mortali totum hunc aperire in secula voce + Posse diem? tantumne datis confidere linguae, + Ut Cannas uno ore sonem? Si gloria vobis + Nostra placet, neque vos magnis avertitis ausis, + Huc omnes cantus, Phoebumque vocate parentem. 345 + Verum utinam posthac animo, Romane, secunda, + Quanto tunc adversa, feras! sitque hactenus, oro, + Nec libeat tentare Deis, an Troia proles + Par bellum tolerare queat. Tuque, anxia fati, + Pone, precor, lacrimas, et adora vulnera, laudes 350 + Perpetuas paritura tibi: nam tempore, Roma, + Nullo major eris: mox sic labere secundis, + Ut sola cladum tuearis nomina fama. + Jamque inter varias Fortuna utrimque virorum + Alternata vices incerto eluserat iras 355 + Eventu, mediaque diu pendente per ambas + Spe gentes, paribus Mavors flagrabat in armis. + Mitia ceu virides agitant quum flamina culmos, + Necdum maturas impellit ventus aristas, + Huc atque huc it summa seges, nutansque vicissim 360 + Alterno lente motu incurvata nitescit. + Tandem barbaricis perfractam viribus acri + Dissipat incurrens aciem clamore Nealces. + Laxati cunei, perque intervalla citatus + Inrupit trepidis hostis: tum turbine nigro 365 + Sanguinis exundat torrens; nullumque sub una + Cuspide procumbit corpus. Dum vulnera tergo + Bellator timet Ausonius, per pectora saevas + Exceptat mortes, et leto dedecus arcet. + Stabat cum primis mediae certamine pugnae, 370 + Aspera semper amans, et par cuicumque periclo, + Scaevola; nec tanta vitam jam strage volebat, + Sed dignum proavo letum, et sub nomine mortem. + Is postquam frangi res, atque augescere vidit + Exitium, "Brevis hoc vitae, quodcumque relictum, 375 + Extendamus, ait: nam virtus futile nomen, + Ni decori sat sint pariendo tempora leti." + Dixit: et in medios, qua dextera concita Poeni + Limitem agit, vasto connixus turbine fertur. + Hic exsultantem Caralim, atque erepta volentem 380 + Induere excelso caesi gestamina trunco, + Ense subit, capuloque tenus ferrum inpulit ira. + Volvitur ille ruens, atque arva hostilia morsu + Adpetit, et mortis premit in tellure dolores. + Nec Gabari Sicchaeque virum tenuere furentes 385 + Concordi virtute manus; sed perdidit acer, + Dum stat, decisam Gabar inter praelia dextram. + At Siccha auxilium, magno turbante dolore, + Dum temere adcelerat, calcato inprovidus ense + Subcidit, ac nudae sero vestigia plantae 390 + Damnavit, dextraque jacet morientis amici. + Tandem convertit fatalia tela Nealcae + Fulminei gliscens juvenis furor: exsilit ardens, + Nomine tam claro stimulante, ad praemia caedis. + Tum silicem scopulo avulsum, quem montibus altis 395 + Depulerat torrens, raptum contorquet in ora + Turbidus: incusso crepuerunt pondere malae, + Ablatusque viro vultus: concreta cruento + Per nares cerebro sanies fluit, atraque manant + Orbibus elisis et trunca lumina fronte. 400 + Sternitur unanimo Marius subcurrere Capro + Conatus, metuensque viro superesse cadenti. + Lucis idem auspicium, ac patrium et commune duobus + Paupertas; sacro juvenes Praeneste creati + Miscuerant studia, et juncta tellure serebant. 405 + Velle ac nolle ambobus idem, sociataque toto + Mens aevo, ac parvis dives concordia rebus. + Obcubuere simul; votisque ex omnibus unum + Id Fortuna dedit, junctam inter praelia mortem. + Arma fuere decus victori bina Symaetho. 410 + Sed longum tanto laetari munere casus + Haud licitum Poenis: aderat terrore minaci + Scipio, conversae miseratus terga cohortis, + Et cuncti fons Varro mali, flavusque comarum + Curio, et a primo descendens consule Brutus. 415 + Atque his fulta viris acies repararet ademtum + Mole nova campum, subito ni turbine Poenus + Agmina frenasset jam procurrentia ductor. + Isque ut Varronem procul inter praelia vidit, + Et juxta sagulo circumvolitare rubenti 420 + Lictorem; "Nosco pompam, atque insignia nosco: + Flaminius modo talis," ait. Tum fervidus acrem + Ingentis clipei tonitru praenuntiat iram. + Heu miser! aequari potuisti funere Paulo, + Si tibi non ira Superum tunc esset ademtum 425 + Hannibalis cecidisse manu. Quam saepe querere, + Varro, Deis, quod Sidonium defugeris ensem? + Nam, rapido subitam portans in morte salutem + Procursu, coepta in sese discrimina vertit + Scipio: nec Poenum, quamquam est ereptus opimae 430 + Caedis honor, mutasse piget majore sub hoste + Praelia, et erepti Ticina ad flumina patris + Exigere oblato tandem certamine poenas. + Stabant educti diversis orbis in oris, + Quantos non alio vidit concurrere tellus 435 + Marte, viri, dextraque pares, sed cetera ductor + Anteibat Latius, melior pietate fideque. + Desiluere cava turbati ad praelia nube, + Mavors Scipiadae metuens, Tritonia Poeno; + Adventuque Deum, intrepidis ductoribus, ambae 440 + Contremuere acies: ater, qua pectora flectit + Pallas, Gorgoneo late micat ignis ab ore, + Sibilaque horrificis torquet serpentibus aegis. + Fulgent sanguinei, geminum vibrare cometen + Ut credas, oculi; summaque in casside largus 445 + Undantes volvit flammas ad sidera vertex. + At Mavors, moto proturbans aera telo, + Et clipeo campum involvens, Aetnaea Cyclopum + Munere fundentem loricam incendia gestat, + Ac pulsat fulva consurgens aethera crista. 450 + Ductores pugnae intenti, quantumque vicissim + Audere est, propius mensi, tamen arma ferentes + Sensere advenisse Deos, et, laetus uterque + Spectari Superis, addebant mentibus iras. + Jamque ictu valido libratam a pectore Poeni 455 + Pallas in obliquum dextra detorserat hastam: + Et Gradivus, opem Divae portare ferocis + Exemplo doctus, porgebat protinus ensem + Aetnaeum in pugnas juveni, ac majora jubebat. + Tum virgo, ignescens penitus, violenta repente 460 + Subfudit flammis ora, atque, obliqua retorquens + Lumina, turbato superavit Gorgona vultu. + Erexere omnes inmania membra chelydri + Aegide commota, primique furoris ad ictus + Rettulit ipse pedem sensim a certamine Mavors. 465 + Hic Dea convulsam rapido conamine partem + Vicini montis, scopulisque horrentia saxa + In Martem furibunda jacit, longeque relatos + Expavit sonitus, tremefacto litore, Sason. + At non haec Superum fallebant praelia regem. 470 + Demittit propere subcinctam nubibus Irim, + Quae nimios frenet motus, ac talia fatur: + "I, Dea, et Oenotris velox adlabere terris, + Germanoque truces, dic, Pallas mitiget iras, + Nec speret fixas Parcarum vertere leges: 475 + Dic etiam, Ni desistis (nam virus et aestus + Flammiferae novi mentis), nec conligis iram, + Aegide praecellant quantum horrida fulmina nosces." + Quae postquam adcepit dubitans Tritonia virgo, + Nec sat certa diu, patriis an cederet armis, 480 + "Absistemus, ait, campo: sed Pallade pulsa + Num fata avertet? caeloque arcebit ab alto + Cernere Gargani ferventia caedibus arva?" + Haec effata, cava Poenum in certamina nube + Sublatum diversa tulit, terrasque reliquit. 485 + At Gradivus atrox remeantis in aethera Divae + Abscessu revocat mentes, fusosque per aequor + Ipse manu magna, nebulam circumdatus, acri + Restituit pugnae. Convertunt signa, novamque + Instaurant Itali, versa formidine, caedem; 490 + Quum ventis positus custos, cui flamina carcer + Imperio compressa tenet, caelumque ruentes + Eurique, et Boreae parent, Corique, Notique, + Junonis precibus, promissa haud parva ferentis, + Regnantem Aetolis Vulturnum in praelia campis 495 + Effrenat: placet hic irae exitiabilis ultor. + Qui, se postquam Aetnae mersit candente barathro, + Concepitque ignes, et flammea protulit ora, + Evolat horrendo stridore, ac Daunia regna + Perflat, agens caecam glomerato pulvere nubem. 500 + Eripuere oculos aurae, vocemque, manusque: + Vortice arenoso candentes (flebile dictu!) + Torquet in ora globos Italum, et bellare maniplis + Jussa laetatur rabie. Tum mole ruinae + Sternuntur tellure et miles, et arma, tubaeque; 505 + Atque omnis retro flatu obcursante refertur + Lancea, et in tergum Rutulis cadit inritus ictus. + Atque idem flatus Poenorum tela secundant, + Et velut amento contorta hastilia turbo + Adjuvat, ac Tyrias inpellit stridulus hastas. 510 + Tum, denso fauces praeclusus pulvere, miles + Ignavam mortem compresso maeret hiatu. + Ipse, caput flavum caligine conditus atra, + Vulturnus, multaque comam perfusus arena, + Nunc versos agit a tergo stridentibus alis; 515 + Nunc, mediam in frontem veniens clamante procella, + Obvius arma quatit, patuloque insibilat ore. + Interdum intentos pugnae, et jam jamque ferentes + Hostili jugulo ferrum, conamine ducto + Avertit, dextramque ipso de vulnere vellit. 520 + Nec satis Ausonias passim foedare cohortes, + In Martem vomit inmixtas mugitibus auras, + Bisque Dei summas vibravit turbine cristas. + Quae dum Romuleis exercet praelia turmis + Aeolius furor, et Martem subcendit in iras, 525 + Adfatur virgo socia Junone parentem: + "Quantos Gradivus fluctus in Punica castra + (Respice) agit, quantisque furens se caedibus inplet! + Nunc, quaeso, terris descendere non placet Irim? + Quamquam ego non Teucros (nostro quum pignore regnet 530 + Roma, et Palladio sedes hac urbe locarim), + Non Teucros delere aderam; sed lumen alumnae + Hannibalem Libyae pelli florentibus annis + Vita, atque exstingui primordia tanta negabam." + Excipit hic Juno, longique laboris ab ira, 535 + "Immo, ait, ut noscant gentes, inmania quantum + Regna Jovis valeant, cunctisque potentia quantum + Antistet, conjux, Superis tua, discute telo + Flagranti (nil oramus) Carthaginis arces, + Sidoniamque aciem vasto telluris hiatu 540 + Tartareis inmerge vadis, aut obrue ponto." + Contra quae miti respondet Jupiter ore: + "Certatis fatis, et spes extenditis aegras. + Ille, o nata, libens cui tela inimica ferebas, + Contundet Tyrios juvenes, ac nomina gentis 545 + Induet, et Libycam feret in Capitolia laurum. + At, cui tu, conjux, cui das animosque decusque, + (Fata cano) avertet populis Laurentibus arma. + Nec longe cladis metae: venit hora diesque, + Qua nullas umquam transisse optaverit Alpes." 550 + Sic ait; atque Irim propere demittit Olympo, + Quae revocet Martem, jubeatque abscedere pugna. + Nec vetitis luctatus abit Gradivus in altas + Cum fremitu nubes, quamquam lituique, tubaeque, + Vulneraque, et sanguis, et clamor, et arma juvarent. 555 + Ut patuit liber Superum certamine tandem, + Laxatusque Deo campus, ruit aequore ab imo + Poenus, quo sensim caelestia fugerat arma, + Magna voce trahens equitemque, virosque, feraeque + Turrigerae molem, tormentorumque labores. 560 + Atque ubi turbantem leviores ense catervas + Adnovit juvenem, scintillavitque cruentis + Ira genis, "Quaenam Furiae, quisve egit in hostem, + En, Minuci, Deus, ut rursum te credere nobis + Auderes, inquit? genitor tibi natus ab armis 565 + Ille meis, ubi nunc Fabius? semel, inprobe, nostras + Sit satis evasisse manus." Atque inde superbis + Hasta comes dictis murali turbine pectus + Transforat, et voces venturas occupat ictu. + Nec ferro saevire sat est: adpellitur atra 570 + Mole fera, et monstris componitur Itala pubes. + Nam, praevectus equo, moderantem cuspide Lucas + Maurum in bella boves stimulis majoribus ire, + Ac raptare jubet Libycarum armenta ferarum. + Inmane stridens agitur, crebroque coacta 575 + Vulnere bellatrix properos fert bellua gressus. + Liventi dorso turris, flammaque, virisque, + Et jaculis armata, sedet: procul aspera grando + Saxorum super arma ruit, passimque volanti + Celsus telorum fundit Libys aggere nimbum. 580 + Stat niveis longum stipata per agmina vallum + Dentibus, atque ebori praefixa comminus hasta + Fulget ab incurvo derecta cacumine cuspis. + Hic, inter trepidos rerum, per membra, per arma + Exigit Ufentis sceleratum bellua dentem; 585 + Clamantemque ferens calcata per agmina portat. + Nec levius, Tadio laevum qua tegmine thorax + Multiplicis lini claudit latus, inproba sensim, + Corpore non laeso, penetrarunt spicula dentis, + Et sublime virum clipeo resonante tulerunt. 590 + Haud excussa novi virtus terrore pericli. + Utitur ad laudem casu, geminumque citato + Vicinus fronti lumen transverberat ense. + Exstimulata gravi sese fera tollit ad auras + Vulnere, et erectis excussam cruribus alte 595 + Pone jacit volvens reflexo pondere turrim. + Arma, virique simul, spoliataque bellua visu + Sternuntur subita (miserandum) mixta ruina. + Spargi flagrantes contra bellantia monstra + Dardanius taedas victor jubet, et facis atrae, 600 + Quos fera circumfert, compleri sulfure muros. + Nec jusso mora: conlectis fumantia lucent + Terga elephantorum flammis; pastusque sonoro + Ignis edax vento per propugnacula fertur. + Non aliter, Pindo Rhodopeve incendia pastor 605 + Quum jacit, et silvis spatiatur fervida pestis, + Frondosi ignescunt scopuli; subitoque per alta + Conlucet juga dissultans Vulcanius ardor. + It fera candenti torrente bitumine corpus + Amens, et laxo diducit limite turmas. 610 + Nec cuiquam virtus propiora capessere bella; + Longinquis audent jaculis, et arundinis ictu. + Uritur inpatiens, et magni corporis aestu + Huc atque huc jactas adcendit bellua flammas; + Donec vicini tandem se fluminis undis 615 + Praecipitem dedit, et, tenui decepta liquore + Stagnantis per plana vadi, tulit incita longis + Exstantem ripis flammam: tum denique sese + Gurgitis inmersit molem capiente profundo. + At qua pugna datur, necdum Maurusia pestis 620 + Igne calet, circumfusi Rhoeteia pubes + Nunc jaculis, nunc et saxis, nunc alite plumbo + Eminus incessunt: ut qui castella per altos + Obpugnat munita locos, atque adsidet arces. + Ausus digna viro, fortuna digna secunda, 625 + Extulerat dextram atque adversum comminus ensem + Mincius infelix ausi: sed stridula, anhelum + Fervorem effundens, monstri manus abstulit acri + Inplicitum nexu, diroque ligamine torsit, + Et superas alte miserum jaculata per auras 630 + Telluri elisis adflixit (flebile!) membris. + Has inter clades viso Varrone sub armis + Increpitans Paulus, "Quin imus comminus, inquit, + Ductori Tyrio, quem vinctum colla catenis + Staturum ante tuos currus promisimus urbi? 635 + Heu patria! heu plebes scelerata, et prava favoris! + Haud unquam expedies tam dura sorte malorum, + Quem tibi non nasci fuerit per vota petendum, + Varronem, Hannibalemve magis." Dum talia Paulus, + Urget praecipites Libys, atque in terga ruentum 640 + Ante oculos cunctas ductoris concitat hastas, + Pulsatur galea, et quatiuntur consulis arma. + Acrius hoc Paulus medios ruit asper in hostes. + Tum vero excussus mentem, in certamina Paulo + Avia diducto, convertit Varro, manuque 645 + Cornipedem inflectens, "Das, inquit, patria, poenas, + Quae, Fabio incolumi, Varronem ad bella vocasti. + Quaenam autem mentis, vel quae discordia fati, + Parcarumque latens fraus est? Abrumpere cuncta + Jam dudum cum luce libet: sed comprimit ensem 650 + Nescio qui Deus, et meme ad graviora reservat. + Vivamne? et fractos sparsosque cruore meorum + Hos referam populo fasces? atque ora per urbes + Iratas spectanda dabo? et, quo saevius ipse + Hannibal haud poscat, fugiam, et te, Roma, videbo?" 655 + Plura indignantem telis propioribus hostes + Egere, et sonipes rapuit laxatus habenas. + + + + +LIBER DECIMUS. + + +ARGUMENTUM. + +Paulus, suis ad virtutem inflammatis, aliquot locis praelium restituit, +et concitato impetu confertissimis se infert hostibus, qui, Catoni +juveni circumfusi, consule conspecto trepide pedem referunt, et +ingenti caede prosternuntur; 1-30. + +Sed prima Romanorum acies in fugam inclinat, et tres fratres, +Labienus, Ocris et Opiter, cum Maecenate diversis vulneribus concidunt; +31-41. + +Ipsi Paulo, in medios hostes ruenti, Hannibalemque vestiganti, Juno, +in Metelli faciem conversa, auctor est, ut exemplo Varronis fuga +salutem quaerat, neque vitam suam, in qua salus reipublicae nitatur, in +maximum temere discrimen adducat; 42-58. + +At consul gravissimis verbis ignavum hominem perstringit, et ferociter +in hostes invectus, Acherram ad suos frustra se recipientem, +obtruncat; 59-82. + +Juno itaque, eum nequidquam a consilio Hannibalis quaerendi absterrere +conata, alium nectit dolum: specie enim Gelestae Mauri induta, ut Poenum +a saevo vicini consulis certamine avocet, ei mentitur, Paulum magnam ad +Aufidum perpetrare caedem; quo falso nuntio motus Hannibal in longe +diversam campi partem citatim contendit; 83-91. + +Ubi Cristam cum sex filiis occidit; 92-169. + +Paulus contra ingentem Poenorum stragem edit, et Phorcyn interficit; +170-184. + +Interea complures Numidae ad Romanos transfugiunt, et in ultimam aciem +recipiuntur, ubi, omnium oculis animisque certamine occupatis, +fraudulenti homines, adreptis caesorum scutis armisque, adversam +Romanorum aciem adoriuntur, et Galba, necato hoste, qui vexillum +abstulerat, gladio ab Amorgo per pectus transfigitur; 185-201. + +Multos praeterea Romanos vis et furor Vulturni, nubes pulveris in ora +eorum volventis, praecipites ad Aufidum agit, et una cum Curione, qui +effusum suorum cursum obposito corpore reprimere conatur, fluvio +inmergit; 202-214. + +Paulus ipse caeco impetu in victores Poenos fertur, et Viriathum, caede +Servilii, viri fortissimi, et consulis anni prioris, ovantem, +interimit; 215-231. + +Verum mox ingenti saxo percussus mortiferam adcipit plagam, et cruore +obpletus in propinquo considet scopulo; 232-246. + +Tum Poeni effrenatius involant in Romanos, et Hannibal concitato equo +super cadavera vehitur, inter quae saucius jacet Piso, qui subrecta +hasta ventrem equi haurit, sed gladio victoris jugulatur; 247-259. + +Sedentem in saxo consulem videt Lentulus, tribunus militum, et equi +sui usum ei obfert, ut e manibus hostium evadat, nec funestam hanc +pugnam faciat morte tanti viri, quo exstincto de rebus Romanis actum +sit; 260-275. + +Paulus vero, laudata juvenis virtute, consilium inhonestae fugae +repudiat, et Lentulo auctor est, ut subditis equo calcaribus Romam +advolet, ac portas claudi, Fabioque summam rerum tradi jubeat; +276-291. + +Ille in patriam properat, et consul quidquid superest virium ad +ulciscendam mortem sibi inminentem insumit: sed mox hostibus undique +cinctus vir magnus telis obruitur; 291-308. + +Paulo interfecto Romani occisione occiduntur, et Aufidus cadaveribus +repletur; 309-325. + +Noctis interventu praelium dirimitur, et Hannibal ferox victoria, +minimeque cessandum ratus, dum recens militum ardor esset, postero die +Romam proficisci constituit; 326-336. + +Temerario huic consilio Juno, et furoris Poeni, et irae Jovis, +fatorumque haud ignara, obcurrit, adcito ex inferis Somno, qui somnium +Hannibali inmittit, in quo is Romam quidem obpugnare, sed Jovis +fulminibus et caelesti voce perterreri atque repelli sibi videtur; +337-370. + +Expergefacto laetus de castrorum Rom. deditione nuntius adfertur a +Magone fratre, qui suadet, ut confestim exercitum Romam ducat, non +dubitans, quin die quinto victor in Capitolio epulari possit; 371-376. + +Hannibal contra dissimulans pavorem, somniorum visis sibi incussum, +vulnera et exhaustas militum vires excusat: quo tamen praetextu juveni +ferventis animi non satisfacit, sed indignationem potius movet; +377-386. + +Interea residuae Romanorum copiae deformi agmine, sine ducibus, signis, +armis, ornamentisque militaribus, defixis in terram oculis, Canusium +abeunt, ubi tristem rerum suarum conditionem deplorant, et fossa urbi +praeducenda, portis muniendis, caecisque stilis in campo conserendis +occupantur; 387-414. + +Ibidem nobiles quidam juvenes mare ac naves spectant, ut, duce +Metello, timido homine, deserta Italia, ad regem aliquem transfugiant; +415-425. + +Scipio autem, stricto super capita consultantium gladio, omnes jurare +cogit, nunquam se Italiam relicturos esse; 426-448. + +Quae dum apud victos Canusii aguntur, Hannibal, magno suorum numero +stipatus, campum lustrat, et grata iis spectacula praebet; 449-453. + +Praecipue convertit omnes equus Cloelii, qui, a Bageso captus, eum +excutit, domino procul inter semianimes conspecto, cui rapido cursu +advolat, et inflexis pedibus adscendendum praebet dorsum; 454-471. + +Hannibal miseratione ductus juveni cum morte luctanti eam adcelerat, +et e Cinna, qui a Romanis ad Poenos transfugerat, comperit, Cloelium +genus duxisse a Cloelia virgine, quae obses tradita Porsenae, Clusino +regi, deceptis custodibus, Tiberim tranavisset; 472-502. + +Inter haec milites spolia legentes exanimum Pauli corpus, vulneribus +grave et deformatum, e strage caesorum eruunt; 503-512. + +Hannibal de morte quidem tanti viri laetatur, sed sibi similem +aliquando exoptat; 513-523. + +Postridie prima luce rogi struuntur, atque ingens armorum acervus; et +in illis cadavera Poenorum, in hostili terra jacentium, in hoc arma +Romanorum, Marti vota, subdito igne, concremantur; 524-557. + +Quo facto Pauli corpus, gramine frondibusque involutum, una cum armis +insignibusque ejus in pyram inponitur, et exsequiae magni viri, etsi +non pompa funebri, tamen laudatione ipsius Hannibalis decorantur; +558-577. + +Ceterum fama jam cladis Cannensis Romam perlata tantum ibi pavoris +tumultusque exciverat, ut omnem salutis spem in Capitolio reponerent, +et hostem contemtu tantum cunctari putarent; 578-591. + +Qua in trepidatione Fabius hortatur cives, ne periculum ipsi +cunctatione et metu augeant, sed ut confestim vetera hostium spolia +templis atriisque detrahant, et arma parent pro salute patriae, ad quam +defendendam vires etiam nunc subficiant, modo omnes fortes sint et +inpavidi; 592-604. + +Dum gravis ille vir suos ita confirmat, nuntius venit de Varronis ad +urbem adventu, qui varios animorum motus excitat; 605-614. + +Isti sedantur oratione Fabii, qua ostendit, non esse virorum fortium, +iracundiae remedium solatiumque doloris ex aliorum poenis petere, neque +hunc diem sibi tristiorem videri eo, quo Varro consul et dux belli +creatus sit; 615-622. + +Quibus auditis, omnes ordines obviam eunt Varroni, et gratias agunt, +quod de republica non desperaverit; 623-629. + +Ipse vero consul culpae conscientia et indignationis popularis +poenarumque metu perculsus, oculis lacrimantibus et in terram demissis +ad urbem adcedit, neque a lictoribus populum submoveri patitur; +630-639. + +Tum Patres sine mora et quacumque ratione adflictis rebus subcurrendum +rati, pudore saluti posthabito, validos juvenes ex servitiis armari, +delectuque edito juniores et quosdam adeo praetextatos scribi jubent; +640-649. + +Captivos autem Romanos non redimendos censent, sed in Siciliam +traducendos, ut ibi militent, donec in Italia bellum sit; 650-658. + + + Paulus, ut adversam videt increbrescere pugnam, + Ceu fera, quae, telis circumcingentibus, ultro + Adsilit in ferrum, et per vulnera conligit hostem, + In medios fert arma globos, seseque periclis + Ingerit, atque omni letum molitur ab ense. 5 + Increpat horrendum, "Perstate, et fortiter, oro, + Pectoribus ferrum adcipite, ac sine vulnere terga + Ad manes deferte, viri: nisi gloria mortis, + Nil superest: idem sedes adeuntibus imas + Hic vobis dux Paulus erit." Velocius inde 10 + Haemonio Borea, pennaque citatior ibat, + Quae redit in pugnas fugientis arundine Parthi: + Atque, ubi certamen primi ciet inmemor aevi + Fetus Gradivo mentem Cato, fertur in hostes; + Ac juvenem, quem Vasco levis, quem spicula densus 15 + Cantaber urgebat, letalibus eripit armis. + Abscessere retro, pavidique in terga relatos + Abduxere gradus: ut laetus valle remota + Quum capream venator agit, fessamque propinquo + Insequitur cursu, et sperat jam tangere dextra, 20 + Si ferus adverso subitum se protulit antro, + Et stetit ante oculos frendens leo, deserit una + Et color, et sanguis, et tela minora periclo; + Nec jam speratae cura est in pectore praedae. + Nunc in restantes mucronem comminus urget, 25 + Nunc trepidos ac terga mala formidine versos + Adsequitur telis: furere, ac decorare labores, + Et saevire juvat: cadit ingens nominis expers + Uni turba viro; atque alter si detur in armis + Paulus Dardaniis, amittant nomina Cannae. 30 + Tandem inclinato cornu sine more ruebat. + Prima acies, non parca fugae. Labienus et Ocris + Sternuntur leto, atque Opiter, quos Setia colle + Vitifero, celsis Labienum Cingula saxa + Miserunt muris: junxit fera tempora leti 35 + Sidonius non consimili discrimine miles: + Nam Labienus obit penetrante per ilia corno; + Fratres, hic humero, cecidere, hic poplite, caesis. + Obpetis et Tyrio super inguina fixe veruto + Maecenas, cui Maeonia venerabile terra, 40 + Et sceptris olim celebratum nomen Etruscis. + Per medios agitur, projecto lucis amore + Hannibalem lustrans, Paulus: sors una videtur + Aspera, si obcumbat ductore superstite Poeno. + Quam metuens molem (neque enim, certamine sumto, 45 + Tempestas tanta et rabies inpune fuissent) + In faciem pavidi Juno conversa Metelli, + "Quid vanos, inquit, Latio spes unica consul, + Incassumque moves, fato renuente, furores? + Si superest Paulus, restant Aeneia regna; 50 + Sin secus, Ausoniam tecum trahis: ire tumentem + Tu contra juvenem, et caput hoc abscidere rebus + Turbatis, o Paule, paras? nunc Hannibal ipsi + (Tam laetus bello est) ausit certare Tonanti. + Et jam conversis (vidi nam flectere) habenis 55 + Evasit Varro, ac sese ad meliora reservat. + Sit spatium fatis; et, dum datur, eripe leto + Huc nostris majorem animam: mox bella capesses." + Ad quae suspirans ductor, "Mortemne sub armis + Cur poscam, caussa ista parum est, quod talia nostrae 60 + Pertulerunt aures suadentem monstra Metellum? + I, demens, i, carpe fugam: non hostica tela + Excipias tergo, Superos precor: integer, oro, + Intactusque abeas, atque intres moenia Romae + Cum Varrone simul: talin', pavidissime, dignum 65 + Me vita, pulchraque indignum morte putasti? + Quippe furit Poenus, qui nunc contraria bella + Ipsi ferre Jovi valeat: pro degener altae + Virtutis patrum! quando certamen inire, + Cuive virum mallem memet componere, quam qui 70 + Et victus dabit et victor per secula nomen?" + Talibus increpitat, mediosque aufertur in hostes, + Ac retro cursum tendentem ad crebra suorum + Agmina, et in densis furantem membra maniplis + Per conferta virum et stipata umbonibus arma 75 + Consequitur melior planta, atque obtruncat Acheram. + Ut canis occultos agitat quum Belgicas apros, + Erroresque ferae sollers per devia mersa + Nare legit, tacitoque premens vestigia rostro + Lustrat inadcessos venantum indagine saltus; 80 + Nec sistit, nisi, conceptum sectatus odorem, + Deprendit spissis arcana cubilia dumis. + At conjux Jovis, ut Paulum depellere dictis + Nequidquam fuit, et consul non desinit irae, + In faciem Mauri rursus mutata Gelestae, 85 + Avocat ignarum saevo a certamine Poenum. + "Huc tela, huc, inquit, dextram inplorantibus adfer, + O decus aeternum Carthaginis! horrida juxta + Stagnantes consul molitur praelia ripas; + Et laus haud alio major datur hoste peremto." 90 + Haec ait; et juvenem diversa ad praelia raptat. + Flumineo Libycam turbabat in aggere pubem; + Cristae nomen erat: bis terni juncta ferebant + Arma senem circa nati; pauperque penatum, + Sed domus haud obscura Tuder, notusque per Umbros 95 + Bellator populos, factis et caede docebat + Natorum armigeram pugnas tractare cohortem. + Unanima inde phalanx, crudo ducente magistro, + Postquam hominum satiata nece est, prostraverat ictu + Innumero cum turre feram, facibusque sequutis 100 + Ardentem monstri spectabat laeta ruinam; + Quum subitus galeae fulgor, conoque coruscae + Majore intremuere jubae: nec tarda senectus; + (Adnovit nam luce virum) rapit agmine natos + Saeva parens ultro in certamina, et addere passim 105 + Tela jubet, nec manantes ex ore feroci, + Aut quae flagrarent galea, exhorrescere flammas. + Armiger haud aliter magni Jovis; anxia nido + Quum dignos nutrit gestanda ad fulmina fetus, + Obversam spectans ora ad Phaethontia prolem, 110 + Explorat dubios Phoebea lampade natos. + Jamque suis daret ut pugnae documenta vocatis, + En medias hasta velox praetervolat auras. + Haesit multiplici non alte cuspis in auro, + Ac senium invalido dependens prodidit ictu. 115 + Cui Poenus: "Quinam ad cassos furor inpulit ictus + Exsanguem senio dextram? vix prima momordit + Tegmina Callaici cornus tremebunda metalli. + En, reddo tua tela tibi: memorabilis ista + A nobis melius discet bellare juventus." 120 + Sic propria miseri transfigit pectora corno. + At contra (horrendum) bis terna spicula dextra + Torta volant, paribusque ruunt conatibus hastae. + Haud secus ac Libyca fetam tellure leaenam + Venator premit obsesso quum Maurus in antro, 125 + Invadunt rabidi jam dudum, et inania tentant + Nondum sat firmo catuli certamina dente. + Consumit clipeo tela, et, conlectus in arma, + Sustinet ingentes crepitantibus ictibus hastas + Sidonius ductor: nec jam per vulnera credit, 130 + Aut per tot caedes actum satis; iraque anhelat, + Ni leto det cuncta virum, jungatque parenti + Corpora, et excidat miseros cum stirpe penates. + Tunc Abarim adfatur; namque una hic armiger ira + Flammabat Martem, atque omnes comes ibat in actus: 135 + "Suppedita mihi tela: vadis liventis Averni + Demitti globus ille cupit, qui nostra lacessat + Tegmina, jam stultae fructus pietatis habebit." + Haec fatus jaculo Lucam, qui maximus aevi, + Transadigit: pressa juvenis cum cuspide labens 140 + Arma super fratrum resupino concidit ore. + Mortiferum inde manu properantem vellere ferrum + Pilo Volsonem (namque hoc de strage jacentum + Fors dabat) adfixa sternit per tegmina nare. + Tum Vesulum, calido lapsantem in sanguine fratrum, 145 + Ense metit rapido; plenamque (heu barbara virtus!) + Abscisi galeam capitis, ceu missile telum, + Conversis in terga jacit. Telesinus, ad ossa + Inliso saxo, qua spina interstruit artus, + Obcumbit; fratrisque videt labentia membra 150 + Quercentis, quem funda procul per inane voluta + Sopierat, dum supremam Telesinus in auras + Exhalat lucem, et dubitantia lumina condit. + At fessus maerore simul, cursuque, metuque, + Et tamen haud irae vacuus, non certa per aequor 155 + Interdum insistens Perusinus membra ferebat. + Hunc sude, quam raptam Libyci per terga jacentis + Armiger obtulerat monstri, super inguina fixum + Obtruncat, quercuque premit violentus obusta. + Tentarat precibus saevum lenire furorem; 160 + Sed Stygius primos inplevit fervor hiatus, + Et pulmone tenus demisit anhelitus ignem. + Tandem cum toto cecidit grege, nomen in Umbro + Clarum, Crista, diu populo: ceu fulmine celsa + Aesculus, aut, proavis ab origine cognita, quercus 165 + Quum fumat percussa Jovi, sacrosque per aevum + Aethereo ramos populantur sulfure flammae; + Donec victa Deo late procumbit, et omnem + Conlabens operit spatioso stipite prolem. + Atque ea dum juxta Tyrius stagna Aufida ductor 170 + Molitur, Paulus, numerosa caede futuram + Ultus jam mortem, ceu victor bella gerebat + Inter mille viros: jacet ingens Phorcys ab antris + Herculeae Calpes, caelatus Gorgone parmam, + Unde genus tristique Deae manabat origo. 175 + Hunc objectantem sese, atque antiqua tumentem + Nomina saxificae monstrosa e stirpe Medusae, + Dum laevum petit incumbens violentius inguen, + Detrahit, excelsi conreptum vertice coni, + Adflictumque premens, tergo qua balteus imo 180 + Sinuatur, coxaque sedet munimen utraque, + Conjecto fodit ense super: vomit ille calentem + Sanguinis effundens per hiantia viscera rivum, + Et subit Aetolos Atlanticus adcola campos. + Has inter strages rapido terrore coorti 185 + Invadunt terga, atque averso turbine miscent + Bella inopina viri, Tyrius quos fallere doctos + Hanc ipsam pugnae rector formarat ad artem: + Subcinctique dolis, fugerent ceu Punica castra, + Dediderant dextras. Tum totis mentibus actam 190 + In caedes aciem pone atque in terga ruentes + Praecipitant: non hasta viro, non deficit ensis. + E strage est ferrum, atque evulsa cadavere tela. + Raptum Galba procul (neque enim virtutis amorem + Adversa exemisse valent) ut vidit ab hoste 195 + Auferri signum, connisus corpore toto + Victorem adsequitur, letalique occupat ictu. + Ac dum comprensam caeso de corpore praedam + Avellit, tardeque manus moribunda remittit, + Transfixus gladio propere adcurrentis Amorgi 200 + Occidit, inmoriens magnis non prosperus ausis. + Haec inter, veluti nondum satiasset Enyo + Iras saeva truces, sublatum pulvere campum + Vulturnus rotat, et candentes torquet arenas. + Jamque reluctantes stridens inmane procella 205 + Per longum tulit ad campi suprema, cavisque + Adflictos ripis tumidum demersit in amnem. + Hic tibi finis erat, metas hic Aufidus aevi + Servabat tacito, non felix Curio, leto. + Namque, furens animi dum consternata moratur 210 + Agmina, et oppositu membrorum sistere certat, + In praeceps magna propulsus mole ruentum + Turbatis hauritur aquis, fundoque volutus + Hadriaca jacuit sine nomine mortis arena. + Ingens ferre mala, et Fortunae subdere colla 215 + Nescius, adversa fronte incurrebat in arma + Vincentum consul: pereundi Martius ardor, + Atque animos jam sola dabat fiducia mortis; + Quum Viriathus agens telis, regnator Hiberae + Magnanimus terrae, juxta atque ante ora furentis 220 + Obtruncat Pauli fessum certaminis hostem. + Heu dolor! heu lacrimae! Servilius optima belli, + Post Paulum belli pars optima, conruit ictu + Barbarico, magnamque cadens leto addidit uno + Invidiam Cannis: tristem non pertulit iram 225 + Consul, et insani quamquam contraria venti + Exarmat vis, atque obtendit pulvere lucem, + Squalentem rumpens ingestae torvus arenae + Ingreditur nimbum, ac ritu jam moris Hiberi + Carmina pulsata fundentem barbara caetra 230 + Invadit, laevaeque fodit vitalia mammae. + Hic fuit extremus caedum labor: addere bello + Haud ultra licuit dextram, nec tanta relictum est + Uti, Roma, tibi posthac ad praelia Paulo. + Saxum ingens, vasto libratum pondere, caeca 235 + Venit in ora manu, et, perfractae cassidis aera + Ossibus infodiens, complevit sanguine vultus. + Inde pedem referens, labentia membra propinquo + Inposuit scopulo, atque, undanti vulnere anhelans, + Sedit terribilis clipeum super ore cruento: 240 + Inmanis ceu, depulsis levioribus hastis, + Adcepit leo quum tandem per pectora ferrum, + Stat teli patiens media tremebundus arena, + Ac, manante jubis rictuque et naribus unda + Sanguinis, interdum languentia murmura torquens, 245 + Effundit patulo spumantem ex ore cruorem. + Tum vero incumbunt Libyes super: ipse citato + Ductor equo, qua flatus agit, qua pervius ensis, + Qua sonipes, qua belligero fera bellua dente. + Obrutus hic telis ferri per corpora Piso 250 + Rectorem ut vidit Libyae, connisus in hastam + Ilia cornipedis subrecta cuspide transit, + Conlapsoque super nequidquam incumbere coeptat: + Quum Poenus, propere conlecto corpore, quamquam + Cernuus inflexo sonipes effuderat armo; 255 + "Umbraene Ausoniae rediviva in bella retractant + Post obitum dextras? nec in ipsa morte quiescunt?" + Sic ait, atque aegrum coeptanti adtollere corpus + Arduus insurgens totum permiscuit ensem. + Ecce, Cydonea violatus arundine plantam, 260 + Lentulus effusis campum linquebat habenis; + Quum videt in scopulo rorantem saxa cruore, + Torvoque obtutu labentem in Tartara Paulum. + Mens abiit; puduitque fugae: tum visa cremari + Roma viro, tunc ad portas jam stare cruentus 265 + Hannibal, et totum tunc primum ante ora fuere + Sorbentes Latium campi: "Quid deinde relictum, + Crastina cur Tyrios lux non deducat ad Urbem, + Deseris in tantis puppim si, Paule, procellis? + Testor Caelicolas, inquit, ni damna gubernas 270 + Crudelis belli, vivisque in turbine tanto + Invitus; plus, Paule, (dolor verba aspera dictat) + Plus Varrone noces: cape, quaeso, hunc, unice rerum + Fessarum, cape cornipedem: languentia membra + Ipse levabo humeris, et dorso tuta locabo." 275 + Haec inter, lacero manantem ex ore cruorem + Ejectans, consul, "Macte o virtute paterna! + Nec vero spes angustae, quum talia restent + Pectora Romuleo regno: calcaribus aufer, + Qua vulnus permittit, equum; atque hinc ocius Urbis 280 + Claudantur portae: ruet haec ad moenia pestis. + Dic, oro, rerum Fabio tradantur habenae. + Nostris pugnavit monitis furor: amplius acta + Quid superest vita, nisi caecae ostendere plebi + Paulum scire mori? feror an consumtus in Urbem 285 + Vulneribus? quantine emtum velit Hannibal, ut nos + Vertentes terga adspiciat? nec talia Paulo + Pectora, nec manes tam parva intramus imago. + Ille ego... Sed vano quid enim te demoror aeger, + Lentule, conquestu? perge, atque hinc cuspide fessum 290 + Eripe quadrupedem propere." Tum Lentulus Urbem, + Magna ferens mandata, petit; nec Paulus inultum, + Quod superest de luce, sinit: ceu vulnere tigris + Letifero cedens tandem, projectaque corpus + Luctatur morti, et languentem pandit hiatum 295 + In vanos morsus, nec subficientibus irae + Ictibus, extrema lambit venabula lingua. + Jamque coruscanti telum, propiusque ferenti + Gressum exsultantem, et securo caedis Iertae + Non exspectatum surgens defixerat ensem, 300 + Sidoniumque ducem circumspectabat, in illa + Exoptans animam certantem ponere dextra. + Sed vicere virum coeuntibus undique telis + Et Nomas, et Garamas, et Celtae, et Maurus, et Astur. + Hic finis Paulo: jacet altum pectus, et ingens 305 + Dextera, quem, soli si bella agitanda darentur, + Aequares forsan Fabio: mors additur Urbi + Pulchra decus, misitque viri inter sidera nomen. + Postquam spes Italum mentesque in consule lapsae, + Ceu truncus capitis, saevis exercitus armis 310 + Sternitur, et victrix toto fremit Africa campo. + Hic Picentum acies, hic Umber martius, illic + Sicana procumbit pubes, hic Hernica turma. + Passim signa jacent, quae Samnis belliger, et quae + Sarrastes populi, Marsaeque tulere cohortes; 315 + Transfixi clipei, galeaeque, et inutile ferrum, + Fractaque conflictu parmarum tegmina, et ore + Cornipedum derepta fero spumantia frena. + Sanguineus tumidas in campos Aufidus undas + Ejectat, redditque furens sua corpora ripis. 320 + Sic Lagea ratis, vasto velut insula ponto + Conspecta, inlisit scopulis ubi nubifer Eurus, + Naufragium spargens operit freta; jamque per undas + Et transtra, et mali, laceroque aplustria velo, + Ac miseri fluitant revomentes aequora nautae. 325 + At Poenus, per longa diem certamina saevis + Caedibus emensus, postquam eripuere furori + Insignem tenebrae lucem, tum denique Martem + Dimisit, tandemque suis in caede pepercit. + Sed mens invigilat curis, noctisque quietem 330 + Ferre nequit: stimulat dona inter tanta Deorum, + Corque acuit nondum portas intrasse Quirini. + Proxima lux placet. Hinc strictos ferre ocius enses, + Dum fervet cruor, et perfusae caede cohortes, + Destinat, ac jam claustra manu, jam moenia flamma 335 + Occupat, et jungit Tarpeia incendia Cannis. + Quo turbata viri conjux Saturnia caepto, + Irarumque Jovis Latiique haud inscia fati, + Incautum ardorem atque avidas ad futile votum + Spes juvenis frenare parat: ciet inde quietis 340 + Regnantem tenebris Somnum; quo saepe ministro + Edomita inviti componit lumina fratris. + Atque huic adridens, "Non te majoribus, inquit, + Ausis, Dive, voco; nec posco ut mollibus alis + Des victum mihi, Somne, Jovem: non mille premendi 345 + Sunt oculi tibi, nec spernens tua numina custos + Inachiae multa superandus nocte juvencae. + Ductori precor inmittas nova somnia Poeno, + Ne Romam et vetitos cupiat nunc visere muros, + Quos intrare dabit nunquam regnator Olympi." 350 + Imperium celer exsequitur, curvoque volucris + Per tenebras portat medicata papavera cornu. + Ast ubi, per tacitum adlapsus, tentoria prima + Barcaei petiit juvenis, quatit inde soporas + Devexo capiti pennas, oculisque quietem 355 + Inrorat, tangens Lethaea tempora virga. + Exercent rabidam truculenta insomnia mentem: + Jamque videbatur multo sibi milite Thybrim + Cingere, et insultans adstare ad moenia Romae. + Ipse refulgebat Tarpeiae culmine rupis, 360 + Elata torquens flagrantia fulmina dextra, + Jupiter; et lati fumabant sulfure campi, + Ac gelidis Anio trepidabat caerulus undis; + Et densi ante oculos iterumque iterumque tremendum + Vibrabant ignes: tunc vox effusa per auras: 365 + "Sat magna, o juvenis, prensa est tibi gloria Cannis; + Siste gradum; neque enim sacris inrumpere muris, + Poene, magis dabitur, nostrum quam scindere caelum." + Adtonitum visis, majoraque bella paventem + Post confecta Sopor Junonia jussa relinquit; 370 + Nec lux terribili purgavit imagine mentem. + Quos inter motus somni vanosque tumultus, + Dedita per noctem reliquo cum milite castra + Nuntiat, et praedam pleno trahit agmine Mago. + Huic ductor laetas Tarpeio vertice mensas 375 + Spondenti, quum quinta diem nox orbe tulisset, + Celatis Superum monitis clausoque pavore, + Vulnera et exhaustas saevo certamine vires, + Ac nimium laetis excusat fidere rebus. + Tum spe dejectus juvenis, ceu vertere ab ipsis 380 + Terga juberetur muris, ac signa referre, + "Tanta mole, inquit, non Roma, ut credidit ipsa, + Sed Varro est victus: quonam tam prospera Martis + Munera destituis fato, patriamque moraris? + Mecum exsultet eques: juro hoc caput, adcipe muros 385 + Iliacos, portasque tibi sine Marte patentes." + Dumque ea Mago fremit cauto non credita fratri, + Jam Latius sese Canusina in moenia miles + Conligere, et profugos vicino cingere vallo, + Coeperat: heu rebus facies inhonora sinistris! 390 + Non aquilae, non signa viris, non consulis altum + Imperium, non subnixae lictore secures. + Trunca atque aegra metu, ceu magna elisa ruina, + Corpora debilibus nituntur sistere membris. + Clamor saepe repens, et saepe silentia fixis 395 + In tellurem oculis, nudae plerisque sinistrae + Detrito clipeo: desunt pugnacibus enses: + Saucius omnis eques: galeis carpsere superbum + Cristarum decus, et damnarunt Martis honores. + At multa thorax perfossus cuspide; et haerens 400 + Loricae interdum Maurusia pendet arundo. + Interdum maesto socios clamore requirunt. + Hic Galba, hic Piso, et, leto non dignus inerti, + Curio deflentur; gravis illic Scaevola bello. + Hos passim; at Pauli pariter, ceu dira parentis 405 + Fata gemunt: ut vera mali praesentia nunquam + Cessarit canere, et Varronis sistere mentem. + Utque diem hunc toties nequidquam averterit Urbi; + Atque idem quantus dextra: sed cura futuri + Quos premit, aut fossas instant praeducere muris, 410 + Aut portarum aditus (ut rerum est copia) firmant; + Quaque patet campus planis ingressibus hosti, + Cervorum ambustis imitantur cornua ramis, + Et stilus occulitur, caecum in vestigia telum. + Ecce, super clades et non medicabile vulnus, 415 + Relliquias belli atque inperdita corpora Poenis + Inpia formido ac major jactabat Erinnys. + Trans aequor Tyrios enses atque arma parabant + Punica et Hannibalem mutato evadere caelo. + Dux erat exsilio conlectis Marte Metellus, 420 + Sed stirpe haud parvi cognominis: is mala bello + Pectora degeneremque manum ad deformia agebat + Consulta; atque alio positas spectabat in orbe, + Quis sese occulerent, terras, quo nomina nulla + Poenorum, aut patriae penetraret fama relictae. 425 + Quae postquam adcepit flammata Scipio mente, + Quantus Sidonium contra, fera praelia miscens, + Ductorem stetit in campis, rapit ocius ensem, + Atque, ubi turpe malum Latioque extrema coquebant + Coepta viri, ruptis foribus sese arduus infert. 430 + Tum, quatiens strictum cum voce ante ora paventum + Mucronem, "Tarpeia, pater, qui templa, secundam + Incolis a caelo sedem, et Saturnia nondum + Iliacis mutata malis, tuque aspera pectus + Aegide Gorgoneos virgo subcincta furores, 435 + Indigetesque Dei, sponte inter numina nostra, + Perque caput, nullo levius mihi numine, patris + Magnanimi juro, nunquam Lavinia regna + Linquam, nec linqui patiar, dum vita manebit. + Ocius, en, testare Deos, si moenia taedis 440 + Flagrabunt Libycis, nullas te ferre, Metelle, + Ausurum in terras gressus: ni talia sancis, + Quem tremis, et cujus somnos formidine rumpis, + Hannibal hic armatus adest: moriere, nec ullo + Poenorum melior parietur gloria caeso." 445 + His excussa incepta minis: jamque ordine jusso + Obstringunt animas patriae, dictataque jurant + Sacramenta Deis, et purgant pectora culpa. + Atque ea dum Rutulis turbata mente geruntur, + Lustrabat campos, et saevae tristia dextrae 450 + Facta recensebat, pertractans vulnera visu, + Hannibal, et, magna circumstipante caterva, + Dulcia praebebat trucibus spectacula Poenis. + Quas strages inter, confossus pectora telis, + Seminecem extremo vitam exhalabat in auras 455 + Murmure deficiens jam Cloelius, oraque nisu + Languida vix aegro et dubia cervice levabat. + Adnovit sonipes, adrectisque auribus acrem + Hinnitum effundens, sternit tellure Bagesum, + Quem tunc captivo portabat in agmina dorso. 460 + Hinc, rapidum glomerans cursum, per lubrica pingui + Stante cruore soli et mulctata cadavera caedi + Evolat, ac domini consistit in ora jacentis. + Inde, inclinatus colla, et submissus in armos, + De more inflexis praebebat scandere terga 465 + Cruribus, ac proprio quodam trepidabat amore. + Milite non illo quisquam felicius acri + Insultarat equo, vel si resupina citato + Projectus dorso ferretur membra, vel idem + Si nudo staret tergo, dum rapta volucris 470 + Transigeret cursu sonipes certamina campi. + At Libys, humanos aequantem pectore sensus + Haud parce miratus equum, quinam ille sinistrae + Depugnet morti juvenis, nomenque, decusque + Erogitat, letique simul compendia donat. 475 + Hic Cinna (ad Tyrios namque is sua verterat arma, + Credulus adversis, et tum comes ibat ovanti) + "Auribus huic, inquit, ductor fortissime, origo est + Non indigna tuis: quondam sub regibus illa, + Quae Libycos renuit frenos, sub regibus olim 480 + Roma fuit. Sed enim, solium indignata Superbi, + Ut sceptra exegit, confestim ingentia bella + Clusina venere domo: si Porsena fando + Auditus tibi, si Cocles, si Lydia castra. + "Ille, ope Maeonia et populo subcinctus Etrusco, 485 + Certabat pulsos per bella reponere reges. + Multa adeo nequidquam ausi; pressitque tyrannus + Janiculum incumbens: ubi mox, jam pace probata, + Compressere odia, et positum cum foedere bellum, + Obsidibusque obstricta fides, mansuescere corda 490 + Nescia, pro Superi! et nil non inmite parata + Gens Italum pro laude pati! Bis Cloelia senos + Nondum complerat primaevi corporis annos, + Una puellarum Laurentum, et pignora pacis + Inter virgineas regi transmissa catervas 495 + (Facta virum sileo): rege haec, et foedere, et annis, + Et fluvio spretis, mirantem interrita Thybrim + Tranavit, frangens undam puerilibus ulnis: + Cui si mutasset sexum natura, reverti + Forsan Tyrrhenas tibi non licuisset in oras, 500 + Porsena! sed juveni (ne sim tibi longior) hinc est + Et genus et clara memorandum virgine nomen." + Talia dum pandit, vicinus parte sinistra + Per subitum erumpit clamor: permixta ruina + Inter et arma virum et lacerata cadavera, Pauli 505 + Eruerant corpus media de strage jacentum. + Heu quis erat! quam non similis modo Punica telis + Agmina turbanti! vel quum Taulantia regna + Vertit, et Illyrico sunt addita vincla tyranno! + Pulvere canities atro, arentique cruore 510 + Squalebat barba, et perfracti turbine dentes + Muralis saxi; tum toto corpore vulnus. + Quae postquam adspexit geminatus gaudia ductor + Sidonius: "Fuge, Varro, inquit, fuge, Varro, superstes, + Dum jaceat Paulus: Patribus, Fabioque sedenti, 515 + Et populo consul totas edissere Cannas. + Concedam hanc iterum, si lucis tanta cupido est, + Concedam tibi, Varro, fugam: at, cui fortia et hoste + Me digna haud parvo caluerunt corda vigore, + Funere supremo et tumuli decoretur honore. 520 + Quantus, Paule, jaces! qui tot mihi millibus unus + Major laetitiae caussa es: quum fata vocabunt, + Tale precor nobis, salva Carthagine, letum." + Haec ait, et socium mandari corpora terrae, + Postera quum thalamis Aurora rubebit apertis, 525 + Imperat; armorumque jubet consurgere acervos, + Arsuros, Gradive, tibi. Tum munera jussa, + Defessi quamquam, adcelerant, sparsoque propinquos + Agmine prosternunt lucos: sonat acta bipenni + Frondosis silva alta jugis. Hinc ornus et albae 530 + Populus alma comae, validis adcisa lacertis, + Scinditur, hinc ilex proavorum condita seclo. + Devolvunt quercus, et amantem litora pinum, + Ac, ferale decus, maestas ad busta cupressos. + Funereas tum deinde pyras certamine texunt 535 + Officium infelix et munus inane peremtis; + Donec anhelantes stagna in Tartessia Phoebus + Mersit equos, fugiensque polo Titania caecam + Orbita nigranti traxit caligine noctem. + Post, ubi fulserunt primis Phaethontia frena 540 + Ignibus, atque sui terris rediere colores, + Subponunt flammam, et manantia corpora tabo + Hostili tellure cremant. Subit horrida mentem + Formido incerti casus, tacitusque pererrat + Intima corda pavor, si fors ita Martis iniqui 545 + Mox ferat, ac ipsis inimica sede jacendum. + At tibi, Bellipotens, sacrum, constructus acervo + Ingenti mons armorum surgebat ad astra. + Ipse, manu celsam pinum flammaque comantem + Adtollens, ductor Gradivum in vota ciebat: 550 + Primitias pugnae et laeti libamina belli + Hannibal Ausonio cremat haec de nomine victor, + "Et tibi, Mars genitor, votorum haud surde meorum, + Arma electa dicat spirantum turba virorum." + Tum, face conjecta, populatur fervidus ignis 555 + Flagrantem molem, et, rupta caligine, in auras + Actus apex claro perfundit lumine campos. + Hinc citus ad tumulum donataque funera Paulo + Ibat, et hostilis leti jactabat honorem. + Sublimem eduxere pyram, mollesque virenti 560 + Stramine composuere toros: superaddita dona, + Funereum decus; expertis invisus et ensis, + Et clipeus; terrorque modo atque insigne superbum, + Tum laceri fasces, captaeque in Marte secures. + Non conjux native aderant, non juncta propinquo 565 + Sanguine turba virum, aut celsis de more feretris + Praecedens prisca exsequias decorabat imago. + Omnibus exuviis nudo jamque Hannibal unus + Sat decoris laudator erat; fulgentia pingui + Murice suspirans inicit velamina, et auro 570 + Intextam chlamydem, ac supremo adfatur honore: + "I, decus Ausoniae, quo fas est ire superbas + Virtute et factis animas: tibi gloria leto + Jam parta insigni: nostros Fortuna labores + Versat adhuc, casusque jubet nescire futuros." 575 + Haec Libys; atque repens crepitantibus undique flammis + Aethereas anima exsultans evasit in auras. + Fama dehinc gliscente sono jam sidera adibat; + Jam maria, ac terras, primamque intraverat urbem. + Diffidunt muris: solam pavitantibus arcem 580 + Speravisse sat est: nec enim superesse juventam, + Ac stare Ausoniae vacuum sine corpore nomen. + Quodque adeo nondum portis inruperit hostis, + Contemtu cessare putant. Jam tecta cremari, + Ac delubra rapi, caedesque ante ora nefandae 585 + Natorum, septemque arces fumare videntur. + Lux una eversas bis centum in strage curules, + Ac juvenum bis tricenis orbata gemebat + Millibus exhaustae nutantia moenia Romae; + Atque ea post Trebiam, post Tusci stagna profundi, 590 + Nec socium numero pariter leviore peremto. + Sed vero sed enim reliqui pia turba Senatus + Munera sortito invadunt: celer omnia lustrans + Clamitat adtonitis Fabius: "Non ulla relicta est + (Credite) cunctandi ratio: adproperemus, ut hostis 595 + Nequidquam armatos ausit subcedere muros. + Dura inter pavidos alitur fortuna sedendo, + Et gliscunt adversa metu: ite, ite ocius, arma + Deripite, o pubes, templis: vos atria raptim + Nudate, et clipeos in bella refigite captos. 600 + Sat patriae sumus, e numero si ad praelia noster + Nil minuit pavor: in patulis illa horrida campis + Sit metuenda lues: muros haud fregerit unquam, + Exsultare levis nudato corpore, Maurus." + Dum Fabius lapsas acuit formidine mentes, 605 + Varronem adventare vagus per moenia rumor + Spargit, et occulto perfundit pectora motu: + Haud secus, ac fractae rector si forte carinae + Litoribus solus vacuis ex aequore sospes + Adnatet, incerti trepidant, tendantve, negentve 610 + Jactato dextras, ipsamque odere salutem + Unius amissa superantis puppe magistri. + Quam restare viro labem, qui adcedere portis + Audeat, ac dirum veniat pavitantibus omen! + Hos mulcens questus Fabius deforme docebat 615 + Cladibus irasci, vulgumque arcebat ab ira. + Adversis etenim ferri non esse virorum, + Qui Martem inscribant genti, non posse dolores + Condere, et ex poena solatia poscere luctus. + Si vero exprobrare sinant, sibi tristius illum 620 + Inluxisse diem, quo castris viderit ire + Varronem, quam quo videat remeare sine armis. + His dictis sedere minae, et conversa repente + Pectora: nunc fati miseret, nunc gaudia Poeno + Consulibus reputant caesis erepta duobus. 625 + Ergo omne effundit longo jam se agmine vulgus + Gratantum, magnaque actum se credere mente + Testantur, quod, fisus avis, sceptrisque superbis, + Laomedontiadum non desperaverit urbi. + Nec minus infelix culpae, grandique pudore 630 + Turbatus, consul titubantem ad moenia gressum + Portabat lacrimans: dejectum adtollere vultum, + Ac patriam adspicere, et luctus renovare pigebat. + Quod vero reduci tum se populusque Patresque + Obferrent, non gratari; sed poscere natos 635 + Quisque suos, fratresque simul, miseraeque parentes + Ire videbantur laceranda ad consulis ora. + Sic igitur muto lictore invectus in urbem, + Damnatum Superis adspernabatur honorem. + At Patres Fabiusque, procul maerore remoto, 640 + Praecipitant curas: raptim delecta juventa + Servitia armantur; nec claudit castra saluti + Postpositus pudor: infixum est Aeneia regna + Parcarum in leges quacumque reducere dextra, + Proque arce, et sceptris, et libertatis honore 645 + Vel famulas armare manus. Primaeva suorum + Corpora praetexto spoliant velamine, et armis + Insolitis cingunt: puerilis casside vultus + Clauditur, atque hostis pubescere caede jubetur. + Idem obsecrantes, captivum vulgus ut auro 650 + Pensarent parvo (nec pauca fuere precantum + Millia), miranti durarunt prodere Poeno. + Cuncta adeo scelera, et nosam superaverat omnem, + Armatum potuisse capi: tunc terga dedisse + Damnatis Siculas longe meritare per oras 655 + Inpositum, donec Latio decederet hostis. + Haec tum Roma fuit; post te cui vertere mores + Si stabat fatis, potius, Carthago, maneres. + + + + +LIBER UNDECIMUS. + + +ARGUMENTUM. + +Post Cannensem pugnam a Romanis ad Poenos deficiunt Samnites, Bruttii, +Apuli, Hirpini, Atellani, Calatini, et Graecorum omnis fere ora, +Tarentini, Crotonienses, Locrique, et Cisalpini omnes Galli; 1-27. + +Horum exemplum sequitur etiam Capua, etsi urbs ista a Trojanis, ut +Roma, originem habuit; 28-32. + +Nam divitiae, quibus adfluebat, jam dudum desidiam, luxum, libidinem, +peccandi licentiam, perditosque mores invexerant, et praeterea plebs a +Patribus dissentiebat; 33-54. + +Aegram hanc civitatem ad Poenos trahit Pacuvius, homo popularis, et +malis artibus opes nactus, qui nunc, adflictis Romanorum rebus, +legatos Romam mittendos censet, qui postulent, ut alter consul e +Campanis creetur; non dubitans, quin repulsam laturi sint, et ita +animi civium suorum, ira exacerbati, ad defectionem spectaturi; 55-63. + +Haec suadenti adsentiuntur omnes, et legati Romam proficiscuntur, ubi +Virrius, princeps eorum, mandata in frequenti senatu exponit, sed +ingenti clamore, a cunctis Patribus sublato, interpellatur; 64-72. + +Torquatus adeo non tenet iram, ut se exemplo T. Manlii, proavi sui, +qui Annium, praetorem Latinorum, eadem olim poscentem, e curia +exturbarit, legatis vim manusque inlaturum esse minetur; 73-87. + +Ejus furorem reprimit Fabius, sed stolida simul Virrii postulata +acerbioribus verbis perstringit; 88-97. + +Hujus oratio interrumpitur a Marcello, quippe qui acrius invehitur in +Varronem consulem, quod insaniam effeminatorum hominum patienter +ferat; 97-108. + +Tum patres consurgunt, clamorque eorum circumsonat legatos, qui citato +gradu ex templo se proripiunt, et ira commoti se foedus cum Hannibale +facturos esse edicunt; 109-113. + +Abeuntes Fulvius, gloriam expugnatae Capuae jam mente praesagiens, +conviciis consectatur; nescius, superbos aliquando Campanos, etsi +serius Poenis, jus Latii consequuturos, et ita sibi aditum ad summos +Romanorum honores ipsumque consulatum comparaturos esse; 114-129. + +Legatione renunciata, confestim omnes defectionis consilium capiunt, +resque ab Hannibale gestas summis ad caelum efferunt laudibus; 130-154. + +Decius solus, ne legati ad Poenum mittantur, summa ope resistit +gravique oratione docet, magni animi esse, fidem, rem sanctam, non in +prosperis, sed in adversis amicorum rebus servare, insipientis vero et +ingrati, a vetustissimis sociis, iisdemque bene de Campania meritis et +consanguineis, desciscere ad Hannibalem, foederum ruptorem ferorumque +populorum ducem, qui jus ac fas omne deleat; 155-188. + +Nihilo secius foedus cum Hannibale jungitur, et ab eo Capuam mittitur +praesidium, quod ipse mox sequitur: quo audito Decius primo, ne +recipiantur barbari, palam vociferatur; deinde, ut vel recepti +ejiciantur, vel, si malum facinus, quod a sociis suis defecerint, +forti ac memorabili facinore purgare velint, interfectis Poenis, +restituant se Romanis; 189-200. + +Haec quum relata Hannibali essent, mittit, qui vocent Decium ad sese in +castra; isque quum ferociter negasset se iturum, concitatus ira Poenus +cum modico praesidio Capuam contendit; urbemque ingreditur comitante +senatu ac plebe cum conjugibus ac liberis, qui, studio visendi tot jam +victoriis clarum imperatorem, obviam ipsi iverant; 201-224. + +Tum Decius, qui neque fugit, neque privatim se tenet, sed in foro +otiose inambulat, comprehensus ante pedes destituitur Hannibalis, qui +stolidam inbellis viri temeritatem acerbe increpat, eique catenas +injici jubet; 225-241. + +Is, manente ferocia animi, dum vinculis constringitur, inmanem +Hannibalis crudelitatem graviter objurgat, et obvoluto capite ocius +extra portam in castra Poenorum rapitur; 242-258. + +Reliquam diei partem victor visenda urbe consumit, et vesperascente +caelo excipitur convivio, omnibus voluptatium incelebris instructo, +cujus splendidum adparatum Poeni adtoniti mirantur, sed dux eorum +tacite damnat, donec ipsius quoque animus larga meri potione +relaxatur; 259-287. + +Teuthras, Cumanus, ad lyram canit de gente Capyis, conditoris Capuae, +in cujus honorem convivae vinum libant; 288-302. + +Interea Pacuvii filius, qui solus vino non incaluerat, clam insidias +Hannibali molitur; 303-311. + +Patrem, ex convivio egressum, sequutus, ubi in secretum (hortus erat +posticis aedium partibus) perveniunt, toga rejecta ab humero, latus +subcinctum gladio nudat, et consilium expromit; 312-328. + +Quae ut videt auditque senex, tremebundus pedibusque filii advolutus, +eum per jura parentis suamque salutem obtestatur, ut incepto absistat, +neque vel sanguine polluat hospitia, vel temere se in extremum +certumque capitis discrimen inferat, quum solus ne Hannibali quidem, +tanto viro cujus vultum vel armati exercitus sustinere nequeant, nedum +tot convivis, par sit; 329-350. + +Qua periculi commemoratione ferocem gloriaeque cupidissimum juvenem +magis incensum, quam deterritum cernens, se corpus suum dicit +obpositurum pro corpore Hannibalis, adeoque per paternum pectus +petendum illum ferro transfigendumque esse; 351-360. + +Quo audito filius lacrimabundus fidem dat, se nihil facturum tale, et +cum patre, quo minus res suspecta sit, se ipse convivio reddit; +361-368. + +Postero die ubi primum inluxit, Mago nuncius victoriae Carthaginem +proficiscitur, et annulos aureos aliaque spolia secum avehit; 369-376. + +Eodem mittitur Decius: at tempestas navem defert Cyrenas, ubi vinculis +liberatur jussu Ptolemaei regis, in cujus regno non ita multo post +moritur; 377-384. + +Venus interea optatam sibi ad animos corporaque Poenorum luxurie +enervanda oblatam occasionem amplectitur, et cum Cupidinibus agit, ut +telis suis clam Poenis inexplebilem libidinum deliciarumque cupiditatem +inmittant, et ita, quos nec arma, nec ignes, nec mala vicerint, nimia +bona ac voluptates inmodicae perdant, duxque eorum severam vivendi +rationem cum effeminata mollitie commutet; 385-409. + +Cupidines imperata faciunt, et repente Poeni a temperantia et virtute +bellica degenerant, neque vino, epulis, cantu, scenisque convivalibus +exsatiari possunt, 410-430. + +Hannibal maxime oblectatur arte Teuthrantis citharoedi, qui mirifica +facinora, ab Amphione, Arione, Chirone et Orpheo vi lyrae edita, canit; +431-482. + +Dum Poeni ita Capuae luxuria diffluunt et perduntur, Mago Carthaginem +venit, ubi magno plebis gaudio plausuque excipitur; 483-499. + +Tum, senatu ipsi dato, insignem exponit victoriam, a fratre ad Cannas +et Aufidum de duobus Romanorum consulibus partam, quorum alter, toto +exercitu amisso, vix cum paucis effugerit, alter, summus hostium +imperator, fortissime pugnans occiderit; 500-531. + +Ad fidem deinde tam laetarum rerum, effundi in vestibulo curiae jubet +acervum annulorum aureorum, equitibus Romanis detractorum; utque Roma, +hac clade adflicta, funditus evertatur, Hannibalem subplemento, +pecunia, elephantis et frumento juvandum censet; 532-541. + +Simul, laetis omnibus, locum Hannonis increpandi esse ratus, per +ludibrium ab eo quaerit, utrum etiam nunc poeniteat belli Romanis +inlati, et dedi Hannibalem jubeat? 542-553. + +Is contra, tum invidia tum ira percitus, respondet, se nihil ex +pristina voluntate mutasse, et nunc potissimum sibi pacem expetendam +videri; non plura etiam posse a victis ducibus rogari, quam nunc +victores poscant; hostes praeterea, dolore atque ira incensos, fortuna +aliquid variante, atrociores post hanc cladem fore, et forsan ne +daturos quidem, nedum petituros esse pacem, quippe quae facilius a +victoribus, quam a victis Romanis inpetrari possit; si autem vera +sint, quae modo Mago jactaverit, ad internecionem Romani imperii +pugnatum ad Cannas esse, se non satis mirari posse, quid causae sit, +quod invictus ille imperator, qui Marti similis et cui nemo par +putetur, non ex Cannensi acie protinus exercitum ad urbem Romanam +duxerit; denique Hannibalis consilia non nisi ad tyrannidem et +dominatum spectare; proinde, si a pace abhorreant cives sui, quae tamen +optima rerum humanarum innumerisque triumphis potior sit, furorem +certe superbi hominis nulla re alendum esse; 554-600. + +Sed oratio Hannonis, quem simultas cum familia Barcina leviorem +auctorem faciebat, interpellatur clamore contradicentium, ingentique +consensu fit senatusconsultum, ut Hannibalis exercitus militibus, in +Africa et Hispania conductis, subpleantur; 601-611. + + + Nunc, age, quos clades insignis Iapyge campo + Verterit ad Libyam populos Sarranaque castra, + Expediam. Stat nulla diu mortalibus usquam, + Fortuna titubante, fides: adjungere dextras + Certavere palam rumpenti foedera Poeno, 5 + Heu! nimium faciles laesis diffidere rebus: + Saevior ante alios iras servasse repostas, + Atque odium renovare ferox in tempore Samnis. + Mox levis et sero pressurus fata pudore + Bruttius; ambiguis fallax mox Appulus armis. 10 + Tum gens Hirpini vana indocilisque quieti, + Et rupisse indigna fidem: ceu dira per omnes + Manarent populos foedi contagia morbi. + Jamque Atella suas, jamque et Calatia adegit, + Fas superante metu, Poenorum in castra cohortes. 15 + Inde Phalanteo levitas animosa Tarento, + Ausonium laxare jugum: patefecit amicas + Alta Croton portas, Afrisque ad barbara jussa + Thespiadum docuit submittere colla nepotes. + Idem etiam Locros habuit furor: ora vadosi 20 + Litoris, Argivos major qua Graecia muros + Servat, et Ionio luitur curvata profundo, + Laetas res Libyae et fortunam e more sequuta, + Juravit pavitans Tyrio sua praelia Marti. + Jam vero, Eridani tumidissimus adcola, Celtae 25 + Incubuere malis Italum, veteresque doloris + Tota se socios properarunt jungere mole. + Sed fas id Celtis, fas inpia bella referre + Boiorum fuerit populis. Capuaene furorem, + Quem Senonum genti, placuisse? et Dardana ab ortu 30 + Moenia barbarico Nomadum sociata tyranno + Quisnam, mutato tantum nunc tempore, credat? + Luxus, et insanis nutrita ignavia lustris, + Consumtusque pudor peccando, unisque relictus + Divitiis probrosus honor, lacerabat hiantem 35 + Desidia populum, ac resolutam legibus urbem. + Insuper exitio truculenta superbia agebat. + Nec vitiis deerant vires: non largior ulli + Ausoniae populo (sic tum Fortuna fovebat) + Aurique argentique modus: madefacta veneno 40 + Assyrio manibus vestis, medioque dierum + Regales epulae, atque ortu convivia solis + Deprensa, et nulla macula non inlita vita. + Tum populo saevi Patres, plebesque Senatus + Invidia laeta, et conlidens dissona corda 45 + Seditio. Sed enim interea temeraria pubis + Delicta augebat, pollutior ipsa, senectus. + Nec, quos vile genus despectaque lucis origo + Foedabat, sperare sibi et deposcere primi + Deerant imperia ac patriae pereuntis habenas. 50 + Quin etiam exhilarare viris convivia caede + Mos olim, et miscere epulis spectacula dira + Certantum ferro; saepe et super ipsa cadentum + Pocula, respersis non parco sanguine mensis. + Has, astu adgressus, quo verteret acrius aegras 55 + Ad Tyrios mentes, quia nulla sorte daturam + Certus erat Romam, neque enim impetrata volebat, + (Pacuvio fuit haud obscurum crimine nomen) + Hortatur summi partem deposcere juris, + Atque alternatos sociato consule fasces: 60 + Et, si partita renuant sedisse curuli, + Aequatumque decus geminasque videre secures, + Ultorem ante oculos atque ora adstare repulsae. + Ergo electa manus gressu fert dicta citato. + Antistat cunctis praecellens Virrius ore; 65 + Sed genus obscurum, nullique furore secundus. + Qui postquam coetu Patrum ingentique Senatu + Inpia dementis vulgi, ac vix tota, profudit + Consulta, et tumidis incendit vocibus aures; + Concordi fremitu renuentum effunditur asper 70 + Toto e concilio clamor. Tum quisque fatigat + Increpitans, vocumque tremit certamine templum. + Hic Torquatus, avum fronte aequavisse severa + Nobilis, "Heu Capua portantes talia dicta + Romuleis durastis, ait, subcedere muris? 75 + Ad quos non ausi Carthago atque Hannibal arma + Post Cannas adferre suas? nunquamne per aures + It vestras, in Tarpeia quum sede Latini + Orarent paria, haud verbis, haud voce, sed acri + Propulsum dextra, qui tum mandata superbo 80 + Ore adportabat, tanto per limina templi + Turbine praecipitem revoluti corporis actum, + Ut, saevo adflictus saxo, spectante piaret + Tristia dicta Jove, et lueret verba inpia leto? + En ego progenies ejus, qui sede Tonantis 85 + Expulit orantem, et nuda Capitolia consul + Defendit dextra." Rabidum hinc, palmasque virorum + Intentantem oculis, proavitaque facta parantem + Ut vidit majore adeo crudescere motu, + Excipit his frendens Fabius; "Pro cuncta pudendi! 90 + Sedes, ecce, vacat, belli viduata procella: + Quem, quaeso, e vobis huic inposuisse paratis? + Inque locum Pauli quemnam datis? an tua, Virri, + Prima atque ante alios sors, concedente Senatu, + Te citat, ac nostris aequat jam purpura Brutis? 95 + I, demens, i, quo tendis: tibi perfida fasces + Det Carthago suos." Medio fervore loquentis, + Inpatiens ultra gemitu cohibere furorem, + Fulminea torvum exclamat Marcellus ab ira: + "Quae tandem, et quam lenta tenet patientia mentem, 100 + O confuse nimis Gradivi turbine Varro, + Ut perferre queas furibunda insomnia consul? + Nonne exturbatos jam dudum limine templi + Praecipites agis ad portas? et discere cogis + Semiviros, quod sit nostro de more creati 105 + Consulis imperium? non unquam sobria pubes + Et peritura brevi, moneo, ocius Urbe facesse. + Muros ante tuos (ut par est) debita ductor + Armatus responsa dabit." Consurgere cuncti + Hinc pariter, magnoque viros clamore premebant. 110 + Nec non et foribus propere Campana juventus + Extulit ipsa gradum, tantaeque dolore repulsae + Concitus Hannibalem volvebat Virrius ore. + Fulvius, (huic nam spondebant praesagia mentis + Venturum decus, et Capuae pereuntis imago 115 + Jam tum erat ante oculos) "Non si Carthaginis, inquit, + Ductorem vestris devinctum colla catenis + Romam victor agis, posthac intrare Quirini + Sacratas dabitur sedes: tende ocius, oro, + Quo mens aegra vocat." Referunt haec inde citati 120 + Mixta minis et torva trucis responsa Senatus. + Tantane, omnipotens, caligine mersa latere + Fata placet? veniet quondam felicior aetas, + Quum pia Campano gaudebit consule Roma, + Et per bella diu fasces perque arma negatos 125 + Ultro ad magnanimos referet secura nepotes. + Poena superborum tamen haec durabit avorum, + Quod non ante suos Capua ad suffragia mittet, + Quam Carthago suos. Postquam nunc dicta Senatus, + Nunc facta exposuit, tum veris falsa per artem 130 + Virrius admiscens cecinit fatale cruenti + Turbatis signum belli. Furiata juventus + Arma, arma, Hannibalemque volunt: ruit undique vulgus, + Et Poenos in tecta vocant: ingentia facta + Sidonii juvenis celebrant, ut ruperit Alpes 135 + Herculei socius decoris, Divisque propinquas + Transierit cursu rupes: ut caede referta + Clauserit Eridani victor vada: victor ut idem + Lydia Romano turbarit stagna cruore: + Ut Trebiae ripas aeterno nomine famae 140 + Tradiderit, Paulumque idem inter praelia, et idem + Flaminium, proceres rerum, demiserit umbris. + His super excisam primori Marte Saguntum, + Et juga Pyrenes, et Hiberum, et sacra parentis, + Juratumque viro bellum puerilibus annis 145 + Adcumulant: unum, ducibus tot caede peremtis, + Tot fusis acie, stare inter praelia nullis + Adtactum telis. Superum quum munere detur + Huic sociare viro dextras et foedere jungi; + Fastus exsanguis populi vanumque tumorem 150 + Nimirum Capua et dominatum perferat Urbis, + Ceu famulis fasces aequataque jura negantis? + Prorsus enim tanto potiorem nomine habendum + Varronem, ut fugiat consul fulgentior ostro. + Talia jactantes jam lectam sorte parabant 155 + Mittere, quae Tyrios adjungat foedere, pubem. + Sed non invictum ponebat pectore robur + Tum solum Decius Capuae decus: isque receptus + In medios coetus, neque enim differre dabatur; + "Itis, ait, cives violanda ad jura parentum? 160 + Damnatumque caput temerati foederis aris + Jungitis hospitio? Quae tanta oblivio recti, + Sacram atque in magnis positam populisque virisque + Adversam ostentare fidem? Nunc tempus inire + Praelia pro Rutulis; nunc signa aciemque movere, 165 + Dum trepidae res, et medicinam vulnera poscunt: + Is locus officio, quum cessant prospera, quumque + Dura ad opem fortuna vocat: nam laeta fovere, + Haud quaquam magni est animi decus: huc, age, adeste. + Novi Dis animas similes et pectora magnis 170 + Nunquam angusta malis: capiunt (mihi credite) Cannas, + Et Trasymena vada, et Pauli memorabile letum. + Hi sunt, qui vestris infixum moenibus hostem + Dejecere manu, et Capuam eripuere superbis + Samnitum jussis: hi sunt, qui jura dedere 175 + Terrore expulso, Sidicinaque bella remorunt. + Quos fugitis? socios quosve additis? ille ego sanguis + Dardanius, cui sacra pater, cui nomina liquit + Ab Jove ducta Capys, magno cognatus Iulo; + Ille ego, semihomines inter Nasamonas, et inter 180 + Saevum atque aequantem ritus Garamanta ferarum, + Marmarico ponam tentoria mixtus alumno? + Ductoremque feram, cui nunc pro foedere proque + Justitia est ensis, solaeque e sanguine laudes? + Non ita, non Decio permixtum fasque nefasque 185 + Haec ut velle queat: nullo nos invida tanto + Armavit Natura bono, quam janua mortis + Quod patet, et vita non aequa exire potestas." + Haec vana aversas Decius jactavit ad aures. + Ast delecta manus jungebant foedera Poeno. 190 + Jamque aderant praemissa duci turbante tumultu + Autololes numerosa cohors: ipse agmine magno + Festinata citus per campos signa movebat. + Et Decius, "Nunc hora, viri, nunc tempus: adeste, + Dum Capua dignum, dum me duce dextera vindex 195 + Molitur facinus; procumbat barbara pubes. + Pro se quisque alacres rapite hoc decus: hostis adire + Si parat, obstructas replete cadavere portas, + Et ferro purgate nefas: hic denique solus + Eluerit sanguis maculatas crimine mentes." 200 + Dumque ea nequidquam non ulli laeta profatur, + Audita asperitate viri coeptoque feroci, + Multa feta gerens ira praecordia, Poenus + Adstabat muris, propereque arcessere lectos + Inmitem castris Decium jubet: horrida virtus, 205 + Armatumque fide pectus, rectique cupido, + Et major Capua mens inperterrita mole + Invicta stabat, torvoque minacia vultu + Jussa ducis, verbisque etiam incessebat amaris. + Quem Libyae rector tot signa, tot arma ferentis 210 + Spernentem increpitans magno clamore profatur: + "Post Paulum, post Flaminium componimur, eheu! + Vecordi Decio, mecum certasse volenti + In decus et famam leti: rapite, ite citati, + Signa, duces: pateatne mihi Campana vetante 215 + Urbs Decio, explorare libet, nova bella moventi + Cui patuere Alpes, saxa inpellentia caelum, + Atque uni calcata Deo." Subfuderat ora + Sanguis, et a torvo surgebant lumine flammae. + Tum rictus spumans, et anhelis faucibus acta 220 + Versabant penitus dirum suspiria murmur. + Sic urbem invectus, toto comitante Senatu, + Et vulgo ad spectanda ducis simul ora ruente, + Effundit cunctam rabiem irarumque procellas. + Nec non et Decio propiora pericula mentem 225 + Flammarant, tempusque adeo cernebat adesse, + Quo laudes ducis invicti superaret inermis. + Non illum fuga, non clausi occuluere penates; + Sed liber, veluti nullus penetrasset in urbem + Hannibal, intrepido servaverat otia vultu: 230 + Quum juvenem saevis (horrendum) concitus armis + Invadunt globus, et pedibus sublime sedentis + Ductoris sistunt. Tonat inde ferocibus alte + Incessens victor dictis, "Solusne ruentem + Fulcire, et revocare paras a funere, Romam? 235 + O demens! en, qui Divum mihi munera tanta + Eripiat. Decio prorsus servabar inerti + Vincendus, Decio inbelli, cui femina nulla, + Orta in Agenoreis nostrae Carthaginis oris, + Cesserit: huic agedum, (nam cur indigna feramus?) 240 + Magnanime o miles, meritas innecte catenas." + Dixerat haec: necdum finem convicia norant. + Inlatus velut armentis super ardua colla + Quum sese inposuit, victorque inmane sub ira + Infremuit leo, et inmersis gravis unguibus haesit, 245 + Mandit anhelantem pendens cervice juvencum. + At Decius, dum vincla ligant, "Necte ocius, inquit, + (Nam sic Hannibalem decet intravisse) catenas, + Foederis infausti pretium: sic victima prorsus + Digna cadat Decius: nec enim te, sanguine laetum 250 + Humano, sit fas caesis placasse juvencis. + En dextra! en foedus! nondum tibi Curia, necdum + Templorum intrati postes; jam panditur acri + Imperio carcer: perge, ac primordia tanta + Adcumula paribus factis: mihi fama sub umbras 255 + Te feret obpressum Capuae cecidisse ruinis." + Nec plura effari concessum: obnubitur atra + Veste caput, trahiturque ferox ante ora suorum. + Exin victor ovans sedato pectore tandem + Spectandis urbis tectis templisque serenos 260 + Laetus circumfert oculos, et singula discit: + Quis muris sator, et pubes sit quanta sub armis, + Quot bello pateant argenti aerisque talenta: + Nunc qualis frenata acies, nunc deinde pedestris + Copia quanta viris. Monstrant Capitolia celsa, 265 + Stellatesque docent campos, Cereremque benignam. + Jamque diem ad metas defessis Phoebus Olympo + Inpellebat equis, fuscabat et Hesperus umbra + Paullatim infusa properantem ad litora currum. + Instituunt de more epulas, festamque per urbem 270 + Regifice exstructis celebrant convivia mensis. + Ipse, Deum cultu et sacro dignatus honore, + Praecipuis multoque procul splendentibus ostro + Adcipitur sublime toris: non una ministri + Turba gregis: posuisse dapes his addita cura, 275 + His adolere focos, his ordine pocula ferre. + Nec non et certis struitur penus: aspera mensa + Pondera caelati fulgent antiquitus auri. + Eripiunt flammae noctem, strepituque moventum + Murmurat alta domus: stupet inconsuetus opimae 280 + Sidonius mensae miles, faciemque superbi + Ignotam luxus oculis mirantibus haurit. + Vescitur ipse silens, et tantos damnat honores + Esse epulis, facilesque coli tanto agmine mensas: + Donec pulsa fames, et Bacchi munera duram 285 + Laxarunt mentem. Tum fronti reddita demum + Laetitia, et positae graviores pectore curae. + Personat Euboica Teuthras testudine, Cymes + Incola, et obtusas inmiti murmure saevae + Inter bella tubae permulcet cantibus aures. 290 + Namque Jovem et laetos per furta canebat amores, + Electraeque toros Atlantidos: unde creatus, + Proles digna Deum, tum Dardanus: isque Tonanti + Ut det Erichthonium magna de stirpe nepotem. + Hinc Tros, hinc Ilus, generis tunc ordine longo 295 + Assaracus, nulloque minor famave manuve + Tum Capys ut primis dederit sua nomina muris. + Concelebrant plausu pariter Sidonia pubes, + Campanaeque manus: ante omnes ductor honori + Nominis augusto libat carchesia ritu; 300 + Cetera quem sequitur, Bacchique e more liquorem + Inrorat mensis turba, ardescitque Lyaeo. + Interea, Tyrio resoluta in gaudia coetu + Converso, (neque enim, juvenis non digne sileri, + Transmittam tua coepta libens, famamque negabo 305 + Quamquam inperfectis, magnae tamen indolis, ausis) + Mens una inviolata mero, nullisque venenis + Potando exarmata, decus pugnaeque, necisque + Sidoniae tacito volvebat pectore molem. + Quoque esset miranda magis tam sacra libido, 310 + Pacuvio genitus patrias damnaverat artes. + Is variis oneratum epulis atque atria tardo + Linquentem gressu comitatus pone parentem, + Postquam posse datum meditata aperire, novosque + Pandere conatus, et liber parte relicta 315 + Tectorum a tergo patuit locus, "Adcipe digna + Et Capua et nobis, inquit, consulta:" togaque + Armatum amota nudat latus. "Hoc ego bellum + Conficere ense paro, atque avulsum ferre Tonanti + Rectoris Libyci victor caput: hic erit ille, 320 + Qui polluta dolis jam foedera sanciet, ensis. + Si perferre nequit spectacula tanta senectus, + Et tremit inceptis lasso majoribus aevo, + At tu securis concede penatibus, et me + Linque meae menti. Summum quod credis, et aequas 325 + Hannibalem Superis, o quantum nomine major + Jam Poeno tibi natus erit!" Vibrabat ab ore + Ignis atrox, animusque viri jam bella gerebat; + Quum senior, tanti pondus conaminis aegra + Jam dudum vix aure ferens, tremebundus ibidem 330 + Sternitur, et pedibus crebro pavida oscula figens, + "Per si quid superest vitae, per jura parentis, + Perque tuam nostra potiorem, nate, salutem, + Absiste inceptis, oro: ne sanguine cernam + Polluta hospitia, ac tabo repleta cruento 335 + Pocula, et eversas pugnae certamine mensas. + Tune illum, quem non acies, non moenia et urbes + Ferre valent, quum frons propior lumenque corusco + Igne micat, tune illa viri, quae vertice fundit, + Fulmina pertuleris; si viso intorserit ense 340 + Diram, qua vertit per campos agmina, vocem? + Fallit te, mensas inter quod credis inermem. + Tot bellis quaesita viro, tot caedibus armat + Majestas aeterna ducem: si admoveris ora, + Cannas, et Trebiam ante oculos, Trasymenaque busta, 345 + Et Pauli stare ingentem miraberis umbram. + Quid? tanto in casu comitum juxtaque jacentum + Torpebunt dextrae? parce, oro, et desine velle, + Cui nequeas victor superesse: an tristia vincla + Et Decius non erudiunt componere mentem?" 350 + Talia commemorans, famae majoris amore + Flagrantem ut vidit juvenem surdumque timori: + "Nil ultra posco, refer in convivia gressum; + Adproperemus, ait: non jam tibi pectora pubis + Sidoniae fodienda manu tutantia regem. 355 + Hoc jugulo dextram explora: namque haec tibi ferrum, + Si Poenum invasisse paras, per viscera ferrum + Nostra est ducendum: tardam ne sperne senectam. + Obponam membra, atque ensem extorquere negatum + Morte mea eripiam." Lacrimae tunc ore profusae, 360 + Et magna Superum cura servatus in arma + Scipiadae Poenus; nec tantum fata dederunt + Externa peragi dextra. Pulcherrimus irae, + Et dignus fieri compos memorabilis ausi, + Amisit quantam posito conamine laudem, 365 + Cui tantum est voluisse decus? Tum reddere sese + Festinant epulis, et tristia fronte serenant; + Donec laeta virum solvit convivia somnus. + Postera lux Phaethontis equos proferre parabat, + Jam rapido summis curru splendente sub undis; 370 + Et juvenis, magno generatus Hamilcare, duras + Jam dudum exercet curas. Carthaginis arces + Ire ferox Mago, et Patribus portare jubetur + Nuncia facta ducis: praeda et captiva leguntur + Corpora, dereptaeque viris sub Marte cruento 375 + Exuviae, fausti Superis libamina belli. + Altera curarum Libycis demittitur oris + Heu! Decius, reduci lentas servatus ad iras; + Ni poenae juvenem indignae miseratus ab alto + Jupiter antiquam Batti vertisset ad urbem. 380 + Hic Pellaea virum Ptolemaei sceptra vehentum + Eripuere minis, resolutaque vincula collo. + Atque eadem vitae custos mox deinde quieto + Adcepit tellus ossa inviolata sepulcro. + Nec Venerem interea fugit exoptabile tempus 385 + Poenorum mentes caeco per laeta premendi + Exitio, et luxu corda inportuna domandi. + Spargere tela manu passim fallentia natis + Inperat, et tacitas in pectora mittere flammas. + Tum pueris dulce adridens: "Eat inproba Juno, 390 + Et nos (nec mirum, quid enim sumus?) acta secundis + Despiciat: valet illa manu, valet illa lacertis: + Parvula nos arcu puerili spicula sensim + Fundimus, et nullus nostro de vulnere sanguis. + Verum, agite, o mea turba, precor, nunc tempus, adeste, 395 + Et Tyriam pubem tacitis exurite telis. + Amplexu multoque mero, somnoque virorum + Profliganda acies, quam non perfregerit ensis, + Non ignes, non inmissis Gradivus habenis. + Combibat inlapsos ductor per viscera luxus, 400 + Nec pudeat picto fultum jacuisse cubili, + Nec crinem Assyrio perfundere pugnet amomo. + Ille sub hiberno somnos educere caelo + Jactator tectis malit consumere noctes; + Ac ponat ritus vescendi, saepe citato 405 + Dum residet sub casside equo, discatque Lyaeo + Inbellem donare diem: tum deinde madenti + Post epulas sit grata chelys, segnisque soporas, + Aut nostro vigiles ducat sub numine noctes." + Haec postquam Venus, adplaudit lascivus, et alto 410 + Mittit se caelo niveis exercitus alis. + Sentit flammiferas pubes Maurusia pennas, + Et pariter fusis tepuerunt pectora telis. + Bacchi dona volunt, epulasque, et carmina rursus + Pieria liquefacta lyra: non acer aperto 415 + Desudat campo sonipes: non ulla per auras + Lancea nudatos exercet torta lacertos. + Mollitae flammis lymphae languentia somno + Membra fovent, miserisque bonis perit horrida virtus. + Ipse etiam, adflatus fallente Cupidine, ductor 420 + Instaurat mensas dapibus, repetitque volentum + Hospitia, et patrias paullatim decolor artes + Exuit, occulta mentem vitiante sagitta. + Altera jam patria, atque aequo sub honore vocatur + Altera Carthago Capua, intactumque secundae 425 + Fortunae ingenium vitia adlatrantia quassant. + Nec luxus ullus mersaeque libidine vitae + Campanis modus: adcumulant, variasque per artes + Scenarum certant epulas distinguere ludo; + Ut strepit adsidue Phrygiam ad Nilotica loton 430 + Memphis Amyclaeo passim lasciva Canopo. + Inprimis dulcem, Poeno laetante, per aures + Nunc voce infundit Teuthras, nunc pectine cantum. + Isque ubi mirantem resonantia pollice fila + Ductorem vidit Libyae, canere inde superbas 435 + Aoniae laudes sensim testudinis orsus, + Concordem citharae movit per carmina linguam, + Vincere linquentes vitam quae possit olores. + Atque haec e multis carpsit mollissima mensae. + "Argolicis quondam populis (mirabile dictu!) 440 + Exaudita chelys, lapidem testudine felix + Ducere, et in muros posuisse volentia saxa. + Haec Amphionio vallavit pectine Thebas, + Ac, silice aggeribus per se scandente vocatis, + Jussit in inmensum cantatas surgere turres: 445 + Altera, turbatum plectro moderata profundum, + Et tenuit phocas, et in omni Protea forma + Traxit, et aequoreo portavit Ariona dorso. + Nam, quae Peliaca formabat rupe canendo + Heroum mentes et magni pectora Achillis, 450 + Centauro dilecta chelys compesceret iras, + Percussa fide, vel pelagi vel tristis Averni. + Namque chaos, caecam quondam sine sidere molem + Non surgente die, ac mundum sine luce canebat. + Tum Deus ut liquidi discisset stagna profundi, 455 + Tellurisque globum media compage locasset: + Ut celsum Superis habitare dedisset Olympum, + Castaque Saturni monstrabat secula patris. + "Sed, quos pulsabat Rhipaeum ad Strymona, nervi, + Auditus Superis, auditus manibus Orpheus, 460 + Emerito fulgent clara inter sidera caelo. + Hunc etiam mater, tota comitante sororum + Aonidum turba, mater mirata canentem. + Non illo Pangaea juga, aut Mavortius Haemus, + Non illo modulante sonos stetit ultima Thrace: 465 + Cum silvis venere ferae, cum montibus amnes. + "Inmemor et dulcis nidi, positoque volatu + Non mota volucris captiva pependit in aethra. + Quin etiam Pagasaea ratis, quum caerula nondum + Cognita terrigenis, pontoque intrare negarent, 470 + Ad puppim sacrae, cithara eliciente, carinae + Adductum cantu venit mare: pallida regna + Bistonius vates flammisque Acheronta sonantem + Placavit plectro, et fixit revolubile saxum. + O dirae Ciconum matres, Geticique furores, 475 + Et damnata Deis Rhodope! tulit ora revulsa + In pontum, ripis utrimque sequentibus, Hebrus. + Tum quoque, quum rapidi caput a cervice recisum + Portarent fluctus, subito emicuere per undas + Ad murmur cete toto exsultantia ponto." 480 + Sic tum Pierius bellis durata virorum + Pectora Castalio frangebat carmine Teuthras. + Interea placida adtulerant jam flamina terris + Magonem Libycis: lauro redimita subibat + Optatos puppis portus, pelagoque micabant 485 + Captiva arma procul celsa fulgentia prora. + At, patulo surgens jam dudum ex aequore, late + Nauticus inplebat resonantia litora clamor, + Et, simul adductis percussa ad pectora tonsis, + Centeno fractus spumabat verbere pontus. 490 + Nec lentum in medios rapienda ad gaudia vulgus + Procurrit fluctus, elataque turba favore + Certatim ingenti celebrant nova gaudia plausu. + Aequatur rector Divis: illum undique matres, + Illum turba minor moniti gaudere nepotes, 495 + Et senior manus, et juxta populusque, Patresque, + Mactatis Superum dignantur honore juvencis. + Sic patriam Mago et portas ingressus ovantes + Fraternae laudis fama: ruit inde Senatus, + Et multo Patrum stipatur curia coetu. 500 + Tum, Divos veneratus avum de more vetusto, + "Martem, ait, egregium et fractas, quis Itala tellus + Nitebatur, opes, pars ipse haud parva laborum, + Nuntio: pugnatum Superis in vota secundis. + "Est locus, Aetoli signat quem gloria regis, 505 + Possessus quondam prisca inter secula Dauno: + Humentes rapido circumdat gurgite campos + Aufidus, et stagnis intercipit arva refusis; + Mox fluctus ferit Hadriacos, magnoque fragore + Cedentem inpellit retrorsus in aequora pontum. 510 + Hic Varro et magnum Latia inter nomina Paulus + Nomen, quis rerum ducibus permissa potestas, + Vix dum depulsa nigrae caligine noctis, + Invadunt campum, et late fulgentibus armis + Adcendunt ultro lucem surgentis Eoi. 515 + Nos contra (nam germanum furor acer agebat + Optatae pugnae) castris cita signa movemus. + Intremit et tellus, et pulsus mugit Olympus. + "Hic fluvium et campos abscondit caede virorum + Ductor, quo nunquam majorem ad bella tulerunt 520 + Rectorem terrae. Vidi, quum turbine saevo + Ausonia et sonitu bellantis fusa per agros + Uni terga daret: vidi, quum Varro citato + Auferretur equo, projectis degener armis. + Quin et magnanimum, perfosso corpore telis, 525 + Strage super socium vidi te, Paule, cadentem. + Aegates ille et servilia foedera larga + Ultus caede dies: non plus optasse liberet, + Quam tum concessit dexter Deus: altera jam lux + Si talis redeat, populis sis omnibus una 530 + Tum, Carthago, caput, terrasque colare per omnes. + Testes hi stragis, quos signum inlustre superbis + Mos laeva gestare viris." Tum funditur ante + Ora admirantum praefulgens annulus auro; + Datque fidem verbis haud parvo insignis acervo. 535 + Hinc iterum repetens: "Restat nunc sedibus imis + Vertenda atque aequanda solo jam subruta Roma. + Adnitamur, ait, vires refovere tot haustas + Casibus, et pateant non parca aeraria dextris, + Quas emimus bello: defit jam bellua, tristis 540 + Ausoniis terror: nec non alimenta fatigant." + Atque ea dum memorat, torvo conversus in ora + Hannonis vultu, quem gliscens gloria pravum + Ductoris studio jam dudum agitabat acerbo: + "Jamne tibi dextras inceptaque nostra probamus? 545 + Jam fas Dardanio me non servire colono? + Anne iterum Hannibalem dedi placet? Atra veneno + Invidiae nigroque undantia pectora felle, + Tandem tot titulis totque exorata tropaeis, + Infelix muta: dextra en, en dextera, quam tu 550 + Aeneadis lacerare dabas, et litora, et amnes, + Et stagna, et latos inplevit sanguine campos." + Haec Mago, atque animos favor haud obscurus alebat. + Cui, simul invidia atque ira stimulantibus, Hanno: + "Talia vesani juvenis convicia miror 555 + Haud equidem: tumet ingenio, fraternaque corda + Non tarde adnoscas et virus futile linguae. + Quin, ne mutatum vanis absistere credat, + Nunc pacem orandum, nunc inproba foedere rupto + Arma reponendum, et bellum exitiale cavendum 560 + Auctor ego: atque adeo vosmet perpendite, quaeso, + Quid ferat: haud aliud nobis censere relictum est. + "Tela, viros, aurum, classes, alimenta precatur, + Belligeramque feram: victus non plura dedissem. + Sanguine Dardanio Rutulos saturavimus agros, 565 + Et jacet in campis Latium: deponere curas + Tandem ergo, bone, da, victor, liceatque sedere + In patria; liceat non exhaurire rapacis + Inpensis belli vacuatos saepe penates. + Nunc en, nunc, inquam, (falsa ut praesagia nostra 570 + Sint, oro, mensque augurio ludatur inani) + Haud procul est funesta dies: atrocia novi + Corda, ac prospicio natas e cladibus iras. + Vos ego, vos metuo, Cannae: submittite signa, + Atque adeo tentate, agedum, ac deposcite pacem. 575 + Non dabitur: parat ille dolor (mihi credite) majus + Exitium adcepto: citiusque haec foedera victor, + Quam victus, dabit: atque adeo, qui tanta superbo + Facta sonas ore, et spumanti turbine perflas + Ignorantum aures, dic, en, germanus in armis 580 + Ille tuus par Gradivo, per secula tellus + Cui similem nunquam ductorem in bella creavit, + Moenia Romuleae cur nondum viderit urbis? + "Scilicet e gremio matrum rapiamus in hostem + Nondum portandis habiles gravioribus armis? 585 + Aeratas jussi texamus mille carinas, + Atque omnis Libyae quaeratur bellua terris? + Ut longa imperia, atque armatos proroget annos + Hannibal, et regnum trahat usque in tempora fati? + Vos vero, (neque enim occulto circumdamur astu) 590 + Ne dulces spoliate domos; castrisque potentum + Atque opibus sancite modum: pax optima rerum, + Quas homini novisse datum est: pax una triumphis + Innumeris potior: pax, custodire salutem + Et cives aequare potens, revocetur in arces 595 + Tandem Sidonias; et fama fugetur ab urbe + Perfidiae, Phoenissa, tua. Si tanta libido + Armorum tenet, atque enses non reddere perstat + Poscenti patriae; nil suppeditare furori + Hortor, et haec fratri Magonem dicta referre." 600 + Plura adnectentem (neque enim satiaverat iras + Dicendo) clamor turbat diversa volentum. + "Si, Libyae decus, haud ulli superabilis armis, + Hannibal est irae tibi, destituemus ad ipsas + Victorem metas? nec opum adjumenta feremus? 605 + Invidia unius sceptra ut jam parta retardet?" + Inde alacres tribuunt, quae belli posceret usus; + Absentique suum jactant sub teste favorem. + Mox eadem terris placitum traducere Hiberis, + Dum malus obtrectat facta inmortalia livor, 610 + Nec sinit adjutas ductoris crescere laudes. + + + + +LIBER DUODECIMUS. + + +ARGUMENTUM. + +Mitescente jam hieme Hannibal a Capua movet, vicinisque oppidis +trepidationem injicit, 1-14. + +Sed luxus milites ita enervaverat, ut vix arma ferre possent; 15-26. + +Cupidus maritimi oppidi potiundi, quo cursus navibus tutus ex Africa +esset, primum Neapolim petit, quae urbs Graeca, doctorum virorum secessu +illa aetate celebris et Parthenope olim a tumulo Sirenes adpellata, ab +eo, famae suae timente, omnibus quidem viribus, at inrito conatu +obpugnatur; 27-59. + +Inde Cumas, aliam urbem maritimam, ducit, ubi templum Apollinis, a +Daedalo in colle exstructum, contemplatur; sed copias, Campana luxuria +marcentes, nequidquam acuit ad pristinam virtutem, et a Ti. Sempronio +Graccho repellitur; 60-103. + +Obsidione igitur Cumarum soluta, Puteolos repente movet castra, et, +dum ea quoque urbs frustra operibus cingitur, ipse tractum perlustrat +propinquum, Baias, Lucrinum Avernique lacum, Acherusiam paludem, +vastas in litore speluncas, loca sulfure ac bitumine scatentia +ignibusque subterraneis aestuantia, Prochyten, Inarimen, Vesuvium, +Misenum promontorium, Baulos et aestum maris, quae omnia ei a primoribus +Capuae monstrantur; 104-160. + +A Puteolis Nolam agmen convertit, et scalas admovet muris: enim vero +M. Claudius Marcellus, instructo ad portas sub adventum hostium +exercitu, eruptionem facit, et, Poenis fugatis, ducem eorum ad +singulare certamen provocat; 161-198. + +Quod non detrectare Hannibalem fama nominis sui suadet; sed Junonis +admonitu ab eo avocatur, et acerba ignaviae increpatione foedam suorum +fugam sistit; 199-211. + +Restituta acie ac pugna, a Pediano, Patavino, qui non minus belli +artibus atque virtute quam literarum studio excellebat, Cinyps, +formosissimus Poenorum galeaque Aemilii Pauli consulis, qui in praelio +Cannensi occiderat, ornatus, telo transfigitur et spoliatur; 212-252. + +Marcellus, laudata victoris virtute, in ipsum Hannibalem hastam +conjicit, cujus tamen ictum excipit Gestar; 253-265. + +Quo adtonitus periculo Poenus ad castra trepide refugit, et vehementer +in milites invehitur: Marcellus autem, qui primus Romanos docuerat, +Hannibalem vinci posse, magna hostium edita strage praedaque ingenti +facta, Nolam se recipit, et ad caelum tollitur laudibus; 266-294. + +Primo tandem victoriae nuntio recreatis Romae civibus, non minore animo +res domi, quam militiae, geritur, et censores notant eos, qui post +Cannensem pugnam Metello auctore consilium de relinquenda Italia +inierant, quique, quum a Poenis, ut de captivis redimendis agerent, +frustra Romam missi essent, jurassentque se regressuros, extemplo in +castra hostium redierant, ut hac fraude se exsolverent jurejurando; +295-305. + +Simul omnia in bellum consilia convertuntur, et in summa pecuniae +inopia matronae aurum ornamentaque sua in aerarium deferunt: quae +voluntaria conlatio et certamen adjuvandae rei publicae excitat ad +aemulandum animos primum Patrum, dein equestris ordinis et reliquae +plebis; 306-319. + +Spes quoque Romanorum confirmatur a legatis Delphos missis, qui +responsum renuntiant, res eorum jam meliores facilioresque fore, +eamque ob causam Diis, maxime vero Jovi, sacra esse facienda: quae res +divinae subplicationesque confestim in Capitolio fiunt; 320-341. + +Dum haec Romae atque in Italia geruntur, Hampsagoras ejusque filius +Hostus in Sardinia (cujus insulae situs, forma, nomina, origo, bona et +indoles una cum coloniis, a Sardo, Trojanis seu Iliensibus, Iolao, +duce Thespiadarum, et Aristaeo illuc deductis describuntur) a T. Manlio +Torquato praetore fugantur, et silvarum latebras quaerunt; 342-375. + +Punica deinde classe adpulsa Hasdrubali se jungunt, et cum Romanis +decertant praelio, in quo Ennius centurio et poeta, Rudiis natus +oriundusque a Messapo rege, ingentem Sardorum Poenorumque caedem facit; +376-402. + +In eum hastam conjicit Hostus; sed ictus ab Apolline avertitur, et +Hostus in acie cadit: qua filii nece audita Hampsagoras mortem sibi +consciscit; 403-419. + +Per idem fere tempus Hannibal Acerris Nuceriaque direptis atque +incensis, capit Casilinum, et Petiliam, alteram Saguntum, ad solum +exurit; 420-433. + +Inde Tarentum expugnat praeter arcem, a Romanis occupatam, et naves +Tarentinorum, sinu exiguo intus inclusas, quum claustra portus hostis +haberet, plaustris machinisque admotis per mediam urbem ad mare +transvehit; 434-448. + +Certior tamen factus per nuntios de obpugnatione Capuae, obsidione +arcis Tarentinae absistit, raptimque contendit in Campaniam; 449-462. + +Obviam ei veniunt duo Romanorum exercitus, quibus duces stultitia et +temeritate pares, M. Centenius Penula et Cn. Fulvius praetor, praesunt, +quique ad internecionem caeduntur; nec quidquam iter victoris moratur +nisi Ti. Sempronii Gracchi proconsulis, ab hospite suo Lucano in +insidias praecipitati, exsequiae, quas ipse celebrat, ut famam conligat +humanitatis; 463-478. + +Interea Romanorum duces omnem belli vim in Capuam vertunt, nuntio +adcepto de Hannibalis adventu, qui in valle occulta post Tifata montem +huic urbi inminentem considet; 479-488. + +Is vero ubi videt per castra hostium non perrumpi ad Capuam posse, +multa secum consilia volventi subit animum impetus, caput ipsum belli +Romam petendi; 489-506. + +Itaque deductas nocte ad Vulturnum flumen copias trajicit ante lucem, +et spe Romae potiundae ad maturandum iter incendit; 507-523. + +Tum praeter Cales in Sidicinum, mox in Allifanum et Casinatem, deinde +praeter Aquinum in Fregellanum, et per Frusinatem Anagninumque in +Labicanum venit agrum: inde, Algido, Tusculo Gabiisque relictis, ad +Anienem fluvium castra admovet, et Iliae Nymphisque adventu suo +terrorem incutit; 524-544. + +Nec minor trepidatio est Romae, ubi matronae, in publicum effusae, +passim discurrunt, Patres vero ingentem metum torvo vultu dissimulant, +et praesidia passim in collibus murisque disponuntur; 545-557. + +Inter haec Hannibal, qui, continuo itinere confecto, ne nocturnum +quidem tempus ad quietem sibi reservaverat, cum Numidis moenia situmque +urbis obequitans contemplatur, donec ab equitibus inmissis a Fulvio +Flacco, qui cum exercitu a Capua profectus Romam venerat, submovetur, +atque in castra redigitur; 558-573. + +Postero die sub lucem omnes copias in aciem educit, et ad pristinam +virtutem tuendam excitat, docens Roma capta bellum esse confectum; +574-586. + +Neque detrectant certamen Romani, infantium vagitu, gemitu ac precibus +parentum, et Fulvii adhortatione exstimulati; 587-602. + +At instructis utrimque exercitibus Jupiter crassas repente caelo +obducit tenebras, et a monte Capitolino fulmina in Hannibalem +jaculatur; 602-626. + +Is liquefactis armis in castra iratus se recipit; quo facto mira +serenitas cum tranquillitate oritur, et subplicatio Jovi habetur in +Capitolio; 627-645. + +Postridie prima luce acies instructas eadem tempestas dirimit, quam +eadem excipit serenitas; 646-667. + +Poenus inanem fulminis vim ridet, vanumque militum timorem increpat; +668-685. + +Ut vero Romam adeo securam metuque vacuam esse comperit, ut milites +sub vexillis in subplementum Hispaniae profecti sint, ira incensus +urbem obpugnare statuit; 686-690. + +Quam ob causam Jupiter agit cum Junone, ut non amplius alat ferociam +ejus, sed potius coerceat; 691-700. + +Dea Hannibali in conspectum venit manifesta, ejusque visum acuit, ut +Deos cernere possit, qui colles Romae campumque Martium tueantur; +701-725. + +Quo adspectu perculsus Poenus castra ab urbe refert, minitans se mox +rediturum esse; 726-730. + +Eum ut abeuntem vident Romani, primum fraudem subesse rati non omnem +deponunt timorem: mox hoste ex oculis sublato, laeti sacra Diis +faciunt, et certatim portis ruunt ad visenda loca, ubi castra +posuerant Poeni; 731-752. + + + Jam terra glaciale caput, fecundaque nimbis + Tempora, et austrifero nebulosam vertice frontem + Inmitis condebat hiems, blandisque salubre + Ver Zephyris tepido mulcebat rura sereno. + Prorumpit Capua Poenus, vicinaque late 5 + Praemisso terrore quatit: ceu condita bruma, + Dum Rhipaea rigent Aquilonis flamina, tandem + Evolvit serpens arcano membra cubili, + Et splendente die novus emicat, atque coruscum + Fert caput, et saniem sublatis faucibus efflat. 10 + At Libyci ducis ut fulserunt signa per agros, + Desolata metu cuncta, et, suadente pavore, + Vallo se clausere simul, trepidique salutis + Exspectant ipsis metuentes moenibus hostem. + Sed non ille vigor, qui ruptis Alpibus arma 15 + Intulerat, dederatque vias, Trebiaque potitus + Maeonios Italo sceleravit sanguine fluctus, + Tunc inerat: molli luxu madefacta meroque, + Inlecebris somni torpentia membra fluebant, + Quis gelidas suetum noctes thorace gravatis 20 + Sub Jove non aequo trahere, et tentoria saepe + Spernere, ubi hiberna ruerent cum grandine nimbi, + Ac ne nocte quidem clipeive ensesve reposti, + Non pharetrae aut jacula, et pro membris arma fuere; + Tunc grave cassis onus, majoraque pondera visa 25 + Parmarum, ac nullis fusae stridoribus hastae. + Prima instaurantem sensit certamina mitis + Parthenope, non dives opum, non spreta vigoris: + Sed portus traxere ducem secura volentem + Aequora, quae peteret veniens Carthagine puppis. 30 + Nunc molles urbi ritus, atque hospita Musis + Otia, et exemtum curis gravioribus aevum. + Sirenum dedit una suum memorabile nomen + Parthenope muris Acheloias; aequore cujus + Regnavere diu cantus, quum dulce per undas 35 + Exitium miseris caneret non prospera nautis. + Haec pone adgressus (nam frontem clauserat aequor) + Moenia, non ullas valuit perfringere Poenus + Tota mole vias, frustraque inglorius ausi + Pulsavit quatiens obstructas ariete portas. 40 + Stabat Cannarum Graia ad munimina victor + Nequidquam, et cautae mentis consulta probabat + Eventu, qui post Dauni stagnantia regna + Sanguine Tarpeias ire abstinuisset ad arces. + "En, qui nos segnes, et nescire addere cursum 45 + Fatis jactastis, quod vobis scandere nuper + Non acie ex ipsa concessum moenia Romae; + Intrate, atque epulas promissas sede Tonantis + His, quae Graia manus defendit, reddite tectis." + Talia jactabat, famaeque pudore futurae, 50 + Inritus incepta primus si absisteret urbe, + Audebat cuncta, atque acuebat fraudibus enses. + Sed subitae muris flammae, totoque fluebant + Aggeris anfractu tela inprovisa per auras. + Haud secus, occuluit saxi quos vertice fetus 55 + Ales fulva Jovis, tacito si ad culmina nisu + Evasit serpens, terretque propinquus hiatu; + Illa, hostem rostro atque adsuetis fulmina ferre + Unguibus incessens, nidi circumvolat orbem. + Tandem ad vicinos Cumarum vertere portus 60 + Defessos subiit, varioque lacessere motu + Fortunam, et famae turbando obstare sinistrae. + Sed custos urbi Gracchus, tutela vel ipsis + Certior arcebat muris, iterumque sedere + Portis, atque aditus iterum sperare vetabat. 65 + Lustrat inops animi, rimaturque omnia circum + Alite vectus equo, rursusque hortatibus infit + Laudum agitare suos: "Pro Di, qui terminus, inquit, + Ante urbes standi Graias, oblite tuorum + Factorum miles? quis erit modus? Alpibus adstat 70 + Nimirum major moles, et scandere caelum + Pulsantes jubeo scopulos: quamquam altera detur + Si similis tellus, aliaeque repente sub astra + Exsurgant rupes, non ibis, et arduus arma + Me ducente feres? Tene, heu! Cumanus hiantem 75 + Agger adhuc murusque tenet? Gracchumque, moveri + Non ausum portis, parvo in discrimine cerno? + An vobis gentes, quaecumque labore parastis, + Casu gesta putent? Per vos Tyrrhena faventum + Stagna Deum, per ego et Trebiam, cineresque Sagunti 80 + Obtestor, dignos jam vosmet reddite vestra, + Quam trahitis, fama, et revocate in pectora Cannas." + Sic ductor fessas luxu adtritasque secundis + Erigere, et verbis tentabat sistere mentes. + Atque hic perlustrans aditus, fulgentia cernit 85 + Arcis templa jugo, quorum tum Virrius, altae + Inmitis ductor Capuae, primordia pandit. + "Non est hoc, inquit, nostri, quod suspicis, aevi: + Majores fecere manus. Quum bella timeret + Dictaei regis, sic fama est, linquere terras 90 + Daedalus invenit, nec toto signa sequenti + Orbe dare, aetherias aliena tollere in auras + Ausus se penna, atque homini monstrare volatus. + Suspensum hic librans media inter nubila corpus + Enavit, Superosque novus conterruit ales. 95 + Natum etiam docuit falsae sub imagine plumae + Adtentare vias volucrum; lapsumque solutis + Pennarum remis, et non felicibus alis + Turbida plaudentem vidit freta: dumque dolori + Indulget subito, motis ad pectora palmis, 100 + Nescius heu! planctu duxit moderante volatus. + Hic pro nubivago gratus pia templa meatu + Instituit Phoebo, atque audaces exuit alas." + Virrius haec: sed enim ductor numerabat inertes + Atque actos sine Marte dies, ac stare pudebat. 105 + Ingemit adversis, respectansque inrita tecta + Urbe Dicarchaea parat exsatiare dolorem. + Hic quoque nunc pelagus, nunc muri saxea moles + Obficit audenti, defensantumque labores. + Dumque tenet socios, dura atque obsepta viarum 110 + Rumpere nitentes, lentus labor; ipse propinqua + Stagnorum terraeque simul miracula lustrat. + Primores adsunt Capuae: docet ille, tepentes + Unde ferant nomen Baiae, comitemque dedisse + Dulichiae puppis stagno sua nomina monstrat. 115 + Ast hic Lucrino mansisse vocabula quondam + Cocyti memorat, medioque in gurgite ponti + Herculeum commendat iter, qua discidit aequor + Amphitryoniades, armenti victor Hiberi. + Ille, olim populis dictum Styga, nomine verso 120 + Stagna inter celebrem nunc mitia monstrat Avernum; + Tum, tristi nemore atque umbris nigrantibus horrens, + Et formidatus volucri, letale vomebat + Subfuso virus caelo, Stygiaque per urbes + Relligione sacer saevum retinebat honorem. 125 + Hinc vicina palus (fama est, Acherontis ad undas + Pandere iter) caecas stagnante voragine fauces + Laxat, et horrendos aperit telluris hiatus, + Interdumque novo perturbat lumine manes. + At juxta caligantes, longumque per aevum 130 + Infernis pressas nebulis, pallente sub umbra + Ciminerias jacuisse domos, noctemque profundam + Tartareae narrant urbis: tum sulfure et igni + Semper anhelantes coctoque bitumine campos + Ostentant: tellus, atro exundante vapore 135 + Suspirans, ustisque diu calefacta medullis, + Aestuat, et Stygios exhalat in aera flatus. + Parturit, et tremulis metuendum exsibilat antris: + Interdumque cavas luctatus rumpere sedes, + Aut exire fretis, sonitu lugubre minaci 140 + Mulciber inmugit, lacerataque viscera terrae + Mandit, et exesos labefactat murmure montes. + Tradunt Herculea prostratos mole gigantas + Tellurem injectam quatere, et spiramine anhelo + Torreri late campos, quotiesque minantur 145 + Rumpere compagem inpositam, expallescere caelum. + Adparet Prochyte saevum sortita Mimanta: + Adparet procul Inarime, quae turbine nigro + Fumantem premit Iapetum, flammasque rebelli + Ore ejectantem, et, si quando evadere detur, 150 + Bella Jovi rursus Superisque iterare volentem. + Monstrantur Vesvina juga, atque in vertice summo + Depasti flammis scopuli, stratusque ruina + Mons circum, atque Aetnae fatis certantia saxa. + Nec non Misenum servantem Idaea sepulcro 155 + Nomina, et Herculeos videt ipso in litore Baulos: + Miratur pelagique minas terraeque labores. + Quae postquam perspecta viro, regressus ad altos + Inde Pherecyadum muros, frondentia laeto + Palmite devastat Nysaea cacumina Gauri: 160 + Hinc ad Chalcidicam transfert citus agmina Nolam. + Campo Nola sedet, crebris circumdata in orbem + Turribus, et celso facilem tutatur adiri + Planitiem vallo: sed, qui non turribus arma + Defendenda daret, verum ultro moenia dextra 165 + Protegeret, Marcellus opem auxiliumque ferebat. + Isque ubi Agenoream procul adventare per aequor, + Et ferri ad muros nubem videt; "Arma, cruentus + Hostis adest, capite arma, viri," clamatque, capitque. + Circumstant rapidi juvenes, aptantque frementi 170 + Sanguineas de more jubas: sonat inde, citato + Agmina disponens passu, "Tu limina dextrae + Servabis portae, Nero: tu converte cohortes + Ad laevam patrias et Larinatia signa, + Clarum Volscorum Tulli decus: ast ubi jusso, 175 + Per tacitum ruptis subita vi fundite portis + Telorum in campos nimbum: ferar ipse revulsa + In medios, equitumque traham certamina, porta." + Dumque ea Marcellus, jam claustra revellere Poeni, + Et scalis spretos tentabant rumpere muros. 180 + Insonuere tuibae passim, clamorque virorum, + Hinnitusque, simul litui, raucoque tumultu + Cornua, et in membris concussa furentibus arma. + Fertur acerba lues disjectis incita portis, + Effusaeque ruunt inopino flumine turmae; 185 + Inprobus ut fractis exundat molibus amnis, + Propulsum ut Borea scopulis inpingitur aequor, + Ut rupto terras invadunt carcere venti. + Nec, torrente, Libys, viso armorumque virumque + Dejectus, sperare valet: dux Dardanus instat 190 + Adtonito, praegressus equo, tergisque ruentum + Incumbens hasta, socios nunc voce fatigat: + "Perge, age, fer gressus: dexter Deus; horaque nostra est. + Hac iter ad muros Capuae." Nunc rursus in hostem + Conversus, "Sta; quo raperis? non terga tuorum, 195 + Te, ductor Libyae, increpito: sta: campus, et arma, + Et Mars in manibus: dimitto a caede cohortes; + Spectemur soli: Marcellus praelia posco." + Sic rector Latius; juvenique invadere pugnam + Barcaeo suadebat honor pretiumque pericli. 200 + Sed non haec placido cernebat pectore Juno, + Coeptoque avertit suprema in fata ruentem. + Sistere perculsos ille et revocare laborat. + "Talesne e gremio Capuae tectisque sinistris + Egredimur? state, o miseri, quis gloria summa 205 + Dedecori est: nil vos hodie (mihi credite) terga + Vertentes fidum exspectat: meruistis, ut omnis + Ingruat Ausonia, et saevo Mavorte parastis, + Ne qua spes fusos pacis vitaeque maneret." + Vincebat clamore tubas, vocisque vigore 210 + Quamvis obstructas saevus penetrabat in aures. + Polydamanteis juvenis Pedianus in armis + Bella agitabat atrox, Trojanaque semina, et ortus, + Atque Antenorea sese de stirpe ferebat, + Haud levior generis fama sacroque Timavo 215 + Gloria, et Euganeis dilectum nomen in oris. + Huic pater Eridanus, Venetaeque ex ordine gentes, + Atque Apono gaudens populus, seu bella cieret, + Seu Musas placidus doctaeque silentia vitae + Mallet, et Aonio plectro mulcere labores, 220 + Non ullum dixere parem; nec notior alter + Gradivo juvenis, nec Phoebo notior alter. + Qui postquam, effusis urguens vestigia frenis + Poenorum, juxta galeam atque insigne peremti + Adnovit spolium Pauli... puer illa gerebat, 225 + Non parvo laetus ductoris munere, Cinyps, + Dilectus Poeno Cinyps, quo gratior ora + Non fuit, ac nulla nituit plus fronte decoris; + Quale micat, semperque novum est, quod Tibaris aura + Pascit, ebur, vel qui miro candoris honore 230 + Lucet in aure lapis, rubris advectus ab undis. + Quem postquam, egregium cristis et casside nota + Fulgentem, extremo Pedianus in agmine vidit, + Ceu subita ante oculos Pauli emersisset imago + Sedibus infernis, amissaque posceret arma, 235 + Invadit frendens; "Tune, ignavissime, sacri + Portabis capitis, quae non sine crimine vester + Invidiaque Deum gestaret, tegmina, ductor? + En Paulus!" Vocat inde viri ad spectacula manes, + Et fugientis agit costis penetrabile telum. 240 + Tum, delapsus equo, galeam atque insignia magni + Consulis abrumpit dextra, spoliatque videntem. + Solvitur omne decus leto, niveosque per artus + It Stygius color, et formae populatur honores. + Ambrosiae cecidere comae, violataque cervix 245 + Marmoreum in jugulum collo labente recumbit. + Haud secus Oceano rediens Cithereius ignis, + Quum sese Veneri jactat splendore refecto, + Si subita invadat nubes, hebetatur, et, atris + Decrescens tenebris, languentia lumina condit. 250 + Ipse etiam, capta, Pedianus, casside, nudos + Adtonitus stupet ad vultus, irasque coercet. + Tum, galeam magno socium clamore reportans, + Inmitem quatiebat equum, spumantia saevo + Frena cruentantem morsu, cui turbidus armis 255 + Obvia Marcellus rapido tulit ora tumultu: + Adnoscensque, "Decus macte o virtutis avitae, + Macte Antenoride, nunc, inquit, rapta petamus, + Quod superest, Libyci ductoris tegmina;" et ardens + Terrificis saevam fundit stridoribus hastam. 260 + Nec forsan voti vanus foret, obvia ni vis + Gestaris obposito tenuisset corpore telum. + Qui dum vicinis ductorem protegit armis, + Transabiit non hunc sitiens gravis hasta cruorem, + Ingentesque minas mutata morte peregit. 265 + Avehitur raptim ductor, discrimine leti + Turbatus, cursumque furens ad castra capessit. + Jamque, fugae inmodicus, tendit certamine gressum + Praecipitem versis Poenorum exercitus armis. + Adsequitur telis hostis, longasque viritim 270 + Exsatiant iras cladum, caeloque cruentos + Certatim ostentant et Dis ultoribus enses. + Ille dies primus docuit, quod credere nemo + Auderet Superis, Martis certamine sisti + Posse ducem Libyae. Raptant currusque, virosque, 275 + Massylamque feram; et vivis avulsa reportant + Tegmina bellantum, atque abeunt, sub cuspide terga + Contenti vidisse ducis. Tum Martis adaequant + Marcellum decori: graditur comitante triumpho + Major, quam ferret quum victor opima Tonanti. 280 + Inde furens, postquam vallo vix depulit hostem, + Ductor Agenoreus; "Quando hanc, quantoque cruore + Hostili labem eluerim? mea terga videre + Contigit Ausoniae? mene, inquit, summe Deorum, + Post Trebiam statuis tam turpi funere dignum? 285 + Vosque, invicta diu, nunc, heu! sine Marte, juventus + Debellata bonis Capuae, non degener ipse + Gestorum Ausoniis verti victricia signa, + Vobis terga dedi: vidi, quum ad bella vocarem, + Non secus atque Italo fugere a ductore paventes. 290 + Quid reliquum prisci Martis tibi, qui dare terga + Me revocante potes?" Fundebat talia Poenus; + Et Latiae sese Nolana ad moenia turmae, + Portantes spolium insigni clamore, ferebant. + At, consueta graves per longum audire suorum 295 + Eventus, Roma, et nunquam recreata secundis, + Adlato tandem faustae certamine pugnae, + Erigitur, primoque Deum se munere tollit. + Ante omnes pigra in Martem, fugiensque laborum, + Dum bellum tonat, et sese furata juventus 300 + Dat poenas latebrae: tum, qui dulcedine vitae + Invenere dolos, jurataque foedera Poeno + Conrupere, notant, et purgant crimine gentem. + Punitur patriam meditati linquere terram + Consilium infelix scelerataque culpa Metelli. 305 + Talia corda virum: sed enim nec femina cessat + Mente aequare viros, et laudis poscere partem. + Omnis, prae sese portans capitisque manusque + Antiquum decus ac derepta monilia collo, + Certatim matrona ruit, belloque ministrant. 310 + Haud tanta cessisse viros in tempore tali + Laudis sorte piget; factoque in secula ituro + Laetantur tribuisse locum. Tum celsa Senatus + Subsequitur turba: in medium certamine magno + Privatae cumulantur opes: nudare penates, 315 + Ac nihil arcanos vitae melioris ad usus + Seposuisse juvat: coit et sine nomine vulgus. + Corpore sic toto ac membris Roma omnibus usa, + Exsangues rursus tollebat ad aethera vultus. + Addunt spem miseris dulcem Parnasia Cirrha 320 + Portantes responsa viri: nam laeta ferebant + Exaudisse adytis, sacra quum voce tonaret + Antrum, et mugiret Phoebo jam intrata sacerdos. + "Solvite, gens Veneris, graviores corde timores: + Adversa, et quidquid duri sub Marte manebat, 325 + Exhaustum est vobis: restant leviora laborum, + Et sine pernicie terror. Dis vota precesque + Ferte modo, et tepidos aris libate cruores. + Neu date terga malis: aderit Gradivus, et ipse + Delius avertet propiora pericula vates, 330 + Trojanos notus semper minuisse labores. + Sed vero, sed enim ante omnes altaria fument + Centum festa Jovi: centum cadat hostia cultris. + Ille trucem belli nubem saevasque procellas + In Libyam violentus aget; spectabitis ipsi 335 + Aegida turbato quatientem in praelia mundo." + Atque ea Parnasi postquam clamata sub antris + Adlatum, vulgique Deus pervenit ad aures, + In Capitolinas certatim scanditur arces, + Sternunturque Jovi, et delubrum sanguine honorant. 340 + Tum Paeana canunt, responsaque fida precantur. + Interea adsuetis senior Torquatus in armis, + Sardoas patrio quatiebat milite terras. + Namque, ortum Iliaca jactans ab origine nomen, + In bella Hampsagoras Tyrios renovata vocarat. 345 + Proles pulchra viro, nec tali digna parente, + Hostus erat: cujus fretus fulgente juventa, + Ipse asper paci, crudos sine viribus annos, + Barbarici studio ritus, refovebat in armis. + Isque ubi Torquatum raptim properata ferentem 350 + Signa videt, pugnaeque avidas adcendere dextras, + Fraude loci nota, tenebrosa per avia saltus + Evolat, et, provisa fugae compendia carpens, + Virgulta tegitur valle ac frondentibus umbris. + Insula, fluctisono circumvallata profundo, 355 + Fastigatur aquis, compressaque gurgite terras + Enormes cohibet nudae sub imagine plantae. + Inde Ichnusa prius Graiis memorata colonis, + Mox, Libyci, Sardus, generoso sanguine fidens + Herculis, ex sese mutavit nomina terrae. 360 + Adfluxere etiam, et sedes posuere coactas + Dispersi pelago, post eruta Pergama, Teucri. + Nec parvum decus, advecto cum classe paterna + Agmine Thespiadum, terris, Iolae, dedisti. + Fama est, quum laceris Actaeon flebile membris 365 + Supplicium lueret spectatae in fonte Dianae, + Adtonitum novitate mali fugisse parentem + Per freta Aristaeum, et Sardoos isse recessus: + Cyrenen monstrasse ferunt nova litora matrem. + Serpentum tellus pura, ac viduata venenis; 370 + Sed tristis caelo, et multa vitiata palude. + Qua videt Italiam, saxoso torrida dorso + Exercet scopulis late freta, pallidaque intus + Arva coquit nimium, Cancro fumantibus Austris. + Cetera propensae Cereris nutrita favore. 375 + Hoc habitu terrae nemorosa per invia crebro + Torquatum eludens hostis, Sidonia pugnae + Tela exspectabat, sociosque laboris Hiberos. + Qui postquam adpulsis animos auxere carinis; + Haud mora, prorumpit latebris; adversaque late 380 + Agmina inhorrescunt, longumque coire videtur; + Et conferre gradum: media intervalla patentis + Conripiunt campi properatis eminus hastis. + Donec ad expertos enses, fidissima tela, + Perventum: dira inde lues; caeduntque, caduntque, 385 + Alternique animas saevo in mucrone relinquunt. + Non equidem innumeras caedes totque horrida facta + Sperarim tanto digne pro nomine rerum + Pandere, nec dictis bellantum aequare calorem. + Sed vos, Calliope, nostro donate labori, 390 + Nota parum magni longo tradantur ut aevo + Facta viri, et meritum vati sacremus honorem. + Ennius, antiqua Messapi ab origine regis, + Miscebat primas acies, Latiaeque superbum + Vitis adornabat dextram decus: hispida tellus 395 + Miserunt Calabri; Rudiae genuere vetustae: + Nunc Rudiae solo memorabile nomen alumno. + Is prima in pugna (vates ut Thracius olim, + Infestam bello quateret quum Cyzicus Argo, + Spicula deposito Rhodopeia pectine torsit) 400 + Spectandum sese non parva strage virorum + Fecerat, et dextrae gliscebat caedibus ardor. + Advolat, aeternum sperans fore, pelleret Hostus + Si tantam labem, ac perlibrat viribus hastam. + Risit nube sedens vani conamina coepti, 405 + Et telum procul in ventos dimisit Apollo. + Ac super his: "Nimium, juvenis, nimiumque superbi + Sperata hausisti: sacer hic, ac magna sororum + Aonidum cura est, et dignus Apolline vates. + Hic canet inlustri primus bella Itala versu, 410 + Adtolletque duces caelo; resonare docebit + Hic Latiis Helicona modis, nec cedet honore + Ascraeo famave seni." Sic Phoebus, et Hosto + Ultrix per geminum transcurrit tempus arundo. + Vertuntur juvenis casu perculsa per agros 415 + Agmina, et effusae pariter dant terga catervae. + Tum pater, audita nati nece, turbidus irae, + Barbaricum atque inmane gemens, transfigit anhelum + Pectus, et ad manes urget vestigia nati. + At Libyae ductor, Marcello fractus, et acri 420 + Contusus pugna, campos damnarat, et arma + Verterat ad miseras non aequi Martis Acerras. + Inde, ubi permisit flammis atque ensibus urbem, + Nuceriae, nihilo levior nec parcior ira, + Incussit sese, atque aequavit moenia terrae. 425 + Post Casilina sibi, multum obluctatus iniquis + Defendentum armis, aegre reseraverat astu + Limina, et obsessis vitam pensaverat auro. + Jamque, in Dauniacos transfundens agmina campos, + Flectebat rabiem, quo praeda vel ira vocasset. 430 + Fumabat versis incensa Petilia tectis, + Infelix fidei, miseraeque secunda Sagunto, + At quondam Herculeam servare superba pharetram. + Verterat et mentem Tyria ad conata Tarentus, + Portisque intrarant Poeni: sed enim arce corusca, 435 + Fisa loco, manus Ausoniae stipata sedebat. + Hic, miranda movens, classem, quae condita portu + Adstabat, (namque angustis e faucibus aequor + Erumpit scopulos inter, patuloque recessu + Infundit campis secretum gurgite pontum) 440 + Inclusas igitur, quibus haud enare dabatur, + Arce superposita, claustris maris extulit astu, + Perque aversa tulit portatas arva carinas. + Lubrica roboreis aderant substramina plaustris, + Atque, recens caesi tergo prolapsa juvenci, 445 + Aequoream rota ducebat per gramina puppim. + Et jam, per colles dumosque ad litus adacta, + Innabat pelago veniens sine remige classis. + Nuntius interea vectis non more carinis + Terrentem freta curarum fervoribus inplet, 450 + Dum procul Oebalios amet expugnare nepotes, + Et primus rostris sulcet navalibus arva, + Adsessos Capuae muros, claustra ipsa revelli + Portarum, ac totum miseris incurrere bellum. + Linquit coepta ferox, pennasque addente pudore 455 + Atque ira simul, inmani per proxima motu + Evolat, et minitans avida ad certamina fertur. + Haud secus, amisso tigris si concita fetu + Emicet, adtonitae paucis lustratur in horis + Caucasus, et saltu tramittitur alite Ganges; 460 + Donec fulmineo partus vestigia cursu + Conligat, et rabiem prenso consumat in hoste. + Obvius huic sparso Centenius agmine raptim + Funditur, audendi pravus, facilisque periclis. + Sed parvum decus Hannibali: nam, vitis honore 465 + Perfunctus Latiae, subito stimularat agrestes, + Semiermemque manum sternendam objecerat hosti. + Bis septem demissa neci, nec substitit agmen, + Millia: bis septem, quae non sollertior ense, + Sed genus insignis, justis ducebat in armis 470 + Fulvius: ast aeque per corpora fusa jacentum + Raptum iter est, victorque moram non passus eundi: + Exsequiae tantum famam nomenque volentem + Mitificae mentis tenuerunt funere laeto. + Namque per insidias (infandum!) et ab hospite caesus, 475 + Conloquium et promissa petit dum perfida gentis + Lucanae, Gracchus, caeco circumdatus astu, + Occiderat, laudemque Libys rapiebat humandi. + Sed non, ut scitum celerare ad moenia Poenum, + Adstabat res ulla loco. Jam consul uterque 480 + Praecipites aderant; Nola vis omnis, et Arpis + Aevi floridior Fabius rapida arma ferebat; + Hinc Nero, et hinc volucris Silanus nocte dieque + Inpellebat agens properata ad bella cohortes. + Undique conveniunt, pariterque obponere cunctos 485 + Uni ductores juveni placet. Arduus ipse + Tifata insidit, propior qua moenibus instat + Collis, et e tumulis subjectam despicit urbem. + Verum ubi, tum sese circumfundentibus armis, + Vallatas socium portas, unaque negari 490 + Intravisse sibi, Capuaeque erumpere cernit, + Anxius adventus, nunc ferro frangere coetum + Obstantum meditatur; init nunc avia coepto + Consilia, atque astu quaerit tot millia portis + Abstrahere artatis, cinctosque resolvere muros. 495 + Sic igitur secum, curasque ita corde fatigat: + "Quo, mens aegra, vocas? rursusne pericula sumam, + Non aequus regione loci? Capuaque vidente + Terga dabo? an, residens vicini vertice montis, + Exscindi ante oculos patiar socialia tecta? 500 + Non ita me experti Fabius Fabiique magister + Turbatum, Hesperio quum clausos milite colles + Evasi victor, sparsosque per arva juvencos + Jactare adcensis stimulavi cornibus ignes. + Haud dum omnes abiere doli: defendere nobis 505 + Si Capuam ereptum est, dabitur circumdare Romam." + Haec postquam placita, et tenuit sententia mentem, + Non exspectato, Titan dum gurgite lucem + Spirantes proferret equos, inpellit in agmen + Voce manuque viros, et coepta inmania pandit: 510 + "Perge, age, vince omnem, miles, virtute laborem; + Et, quantum humani possunt se tendere passus, + Arduus adcelera. Romam petis: hoc iter Alpes, + Hoc Cannae stravere tibi: eia, incute muris + Umbonem Iliacis, Capuaeque repende ruinas; 515 + Quam tanti fuerit cadere, ut Palatia cernas, + Et demigrantem Tarpeia sede Tonantem." + Instincti glomerant gressus. Roma auribus haeret, + Roma oculis: creduntque ducis sollertibus actis + Aptius id coeptum, quam si duxisset ab ipso 520 + Fatali Aeneadis campo. Vulturna citata + Transmittunt alno vada, postremique relinquunt + Tardandis Italis conruptas igne carmas. + Tum Sidicina legunt pernicibus arva maniplis, + Threiciamque Calen, vestras a nomine nati, 525 + Orithyia, domos: hinc Allifanus Iaccho + Haud inamatus ager, Nymphisque habitata Casinis + Rura evastantur: mox et vicinus Aquinas, + Et, quae fumantem texere giganta, Fregellae + Agmine carpuntur volucri. Fert concitus inde 530 + Per juga celsa gradum, duris qua rupibus haeret + Bellator Frusino, et surgit suspensa tumenti + Dorso frugiferis Cerealis Anagnia glebis. + Jamque adeo est campos ingressus et arva Labici, + Linquens Telegoni pulsatos ariete muros, 535 + Haud dignam inter tanta moram: nec amoena retentant + Algida, nec juxta Junonis tecta Gabinae. + Praeceps ad ripas inmani turbine fertur, + Sulfureis gelidus qua serpit leniter undis + Ad genitorem Anio labens sine murmure Thybrim. 540 + Hic ut signa ferox dimensaque castra locavit, + Et ripas tremefecit eques, perterrita pulsis + Ilia prima vadis sacro se conjugis antro + Condidit, et cunctae fugerunt gurgite Nymphae. + At matres Latiae, ceu moenia nulla supersint, 545 + Adtonitae passim furibundis gressibus errant. + Ante oculos adstant lacerae trepidantibus umbrae, + Quaeque gravem ad Trebiam, quaeque ad Ticina fluenta + Obpetiere necem, Paulus Gracchusque cruenti, + Flaminiusque simul, miseris ante ora vagantur. 550 + Clausit turba vias. Stat celsus et asper ab ira, + Ingentemque metum torvo domat ore Senatus. + Interdum tamen erumpunt sub casside fusae + Per tacitum lacrimae; quidnam Fortuna minetur, + Quidve parent Superi? Pubes dispersa per altas 555 + Stat turres, atque huc ventum sub corde volutat, + Ut jam Roma satis credat, defendere muros. + Poenus ut ad somnos vix totam cursibus actae + Indulsit pubi noctem, vigil ipse, nec ullam + Ad requiem facilis, credensque abscedere vitae, 560 + Quod sopor eripiat, tempus; radiantibus armis + Induitur, Nomadumque jubet prorumpere turmas. + Inde, levis frenis, circum pavitantia fertur + Quadrupedante sono perculsae moenia Romae. + Nunc aditus lustrat, clausas nunc cuspide pulsat 565 + Infesta portas, fruiturque timore paventum. + Nunc, lentus celsis adstans in collibus, intrat + Urbem oculis, discitque locos, causasque locorum. + Ac legeret visu cuncta, et penetraret in omnes + Spectando partes, ni magno turbine adesset 570 + Fulvius, haud tota Capuae obsidione relicta. + Tum demum castris turmas inflexit ovantes + Spectata ductor satiatus pectora Roma. + Atque, ubi nox depulsa polo, primaque rubescit + Lampade Neptunus, revocatque Aurora labores, 575 + Effundit rupto persultans agmina vallo, + Et quantum clamare valet: "Per plurima vestra, + O socii, decora, et sacras in sanguine dextras, + Vobis ite pares, et tantum audete sub armis, + Quantum Roma timet: reliquam hanc exscindite molem; 580 + Nil, quod vincatis, toto restabit in orbe. + Neu populi vos Martigenae tardarit origo; + Intratam Senonum capietis millibus urbem, + Adsuetamque capi: fortasse curulibus altis + Jam vos, exemplo proavorum, ad nobile letum 585 + Exspectant de more senes, mortique parantur." + Talibus hinc Poenus: sed contra Oenotria pubes + Non ullas voces ducis aut praecepta requirit. + Sat matres stimulant, natique, et cara supinas + Tendentum palmas lacrimantiaque ora parentum. 590 + Ostentant parvos, vagituque incita pulsant + Corda virum, armatis infigunt oscula dextris. + Ire volunt, et pro muris obponere densi + Pectora, respectantque suos, fletumque resorbent. + Ut vero inpulso patefactae cardine portae, 595 + Et simul erupit motis exercitus armis, + Funditur inmixtus gemitu precibusque per altos + Ad caelum muros plangor, sparsaeque solutis + Crinibus exululant matres, atque ubera nudant. + Fulvius antevolans agmen, "Quis nesciat, inquit, 600 + Non sponte ad nostros Poenum venisse penates? + A portis fugit Capuae." Subnectere plura + Conantem tristis caeli cum murmure vasto + Turbavit fragor, et subita de nube procellae. + Jupiter, Aethiopum remeans tellure, minantem 605 + Romuleo Poenum ut vidit subcedere vallo, + Caelicolis raptim excitis, defendere tecta + Dardana, et in septem discurrere jusserat arces. + Ipse e Tarpeio sublimis vertice cuncta, + Et ventos simul, et nubes, et grandinis iras, 610 + Fulminaque, et tonitrus, et nimbos conciet atros. + Concussi tremuere poli, caelumque tenebris + Clauditur, et terras caeco nox condit amictu. + Instat tempestas oculis, hostique propinquo + Roma latet: jactae in turmas per nubila flammae 615 + Stridorem servant, membrisque insibilat ignis. + Hinc Notus, hinc Boreas, hinc fuscis Africus alis + Bella movent, quantis animos et pectora possint + Irati satiare Jovis. Fluit agmen aquarum, + Turbine confusum piceo et nigrante procella, 620 + Atque omnes circa campos spumantibus undis + Involvit. Celsus summo de culmine montis + Regnator Superum sublata fulmina dextra + Libravit, clipeoque ducis non cedere certi, + Incussit. Summa liquefacta est cuspis in hasta, 625 + Et fluxit, ceu conreptus fornacibus ensis. + Ambustis sed enim ductor Sidonius armis + Sistebat socios, et caecum e nubibus ignem, + Murmuraque a ventis misceri vana docebat. + Tandem post clades socium caelique ruinam, 630 + Non hoste in nimbis viso, non ense, referri + Signa jubet castris, maestasque resuscitat iras. + "Ventis debebis nimirum hiemisque procellis + Unum, Roma, diem: sed non te crastina nobis + Lux unquam eripiet; descendat Jupiter ipse 635 + In terras licet." Infrendens dum talia fatur, + Ecce serenato clarum jubar emicat axe, + Purgatusque nitet discussis nubibus aether. + Aeneadae sensere Deum, telisque repostis + Submissas tendunt alta ad Capitolia dextras, 640 + Et festa cingunt montis penetralia lauro. + Tum vultus, modo non parvo sudore madentes, + Nunc laetos Jovis adspectant. "Da, summe Deorum, + Da, pater, ut sacro Libys inter praelia telo + Concidat: haud alia potis est occumbere dextra." 645 + Sic adeo orantes pressere silentia, postquam + Abstulerat terras nigrantibus Hesperus umbris. + Quem simul adtollens rutilantem lampada Titan + Obruit, et vitae rediit mortalibus usus, + Poenus adest, nec se castris Oenotria pubes 650 + Continet. Haud dum enses stricti, mediumque jacebat + Tantum ad bella loci, quantum transmittere jactae + Subficerent hastae, quum fulgor hebescere caeli + Per subitum coepit, densaeque subire tenebrae; + Atque dies fugere, atque armari ad praelia rursus 655 + Jupiter. Incumbunt venti, crassusque, rotante + Austro, nimborum fervet globus. Intonat ipse, + Quo tremat et Rhodope, Taurusque, et Pindus, et Atlas: + Audivere lacus Erebi, mersusque profundis + Adnovit tenebris caelestia bella Typhoeus. 660 + Invadit Notus, ac, piceam cum grandine multa + Intorquens nubem, cunctantem et vana minantem + Circumagit, castrisque ducem subcedere cogit. + Verum ubi depositis sepsit sese aggere telis, + Laeta serenati facies aperitur Olympi, 665 + Nullaque tam mitem credas habuisse Tonantem + Fulmina, nec placido commota tonitrua caelo. + Durat, et adfirmans non ultra spondet in ipsos + Venturam caeli rabiem; modo patria virtus + In dextras redeat, nec Romam exscindere Poeni 670 + Credant esse nefas: ubi nam tunc fulmina tandem + Invicti latuisse Jovis, quum sterneret ensis + Aetolos campos? ubi, quum Tyrrhena natarent + Stagna cruore virum? "Pugnat pro moenibus, inquit, + Si rector Superum tot jactis fulmine telis, 675 + Inter tot motus cur me contra arma ferentem + Adflixisse piget? ventis hiemique fugaces + Terga damus: remeet, quaeso, mens illa vigorque, + Qua vobis, quum pacta Patrum, quum foedera adessent, + Integrare acies placitum." Sic pectora flammat; 680 + Donec equum Titan spumantia frena resolvit. + Nec nox composuit curas, somnusve frementem + Ausus adire virum, et redeunt cum luce furores. + Rursus in arma vocat trepidos, clipeoque tremendum + Increpat, atque armis imitatur murmura caeli. 685 + Ut vero adcepit, tantum confidere Divis + Ausonios Patres, submissaque Baetis ad oras + Auxilia, et noctu progressum moenibus agmen: + Sic agitare fremens obsessos otia, jamque + Securam Hannibalis Romam, violentior instat. 690 + Jamque propinquabat muro, quum Jupiter aegram + Junonem adloquitur curis, mulcetque monendo: + "Nullane Sidonio juveni, conjuxque sororque + Cara mihi, non ulla unquam sine fine feroci + Addes frena viro? fuerit delere Saguntum, 695 + Exaequare Alpes, inponere vincula sacro + Eridano, foedare lacus: etiamne parabit + Nostras ille domos, nostras perrumpere in arces? + Siste virum: namque, ut cernis, jam flagitat ignes, + Et parat adcensis imitari fulmina flammis." 700 + His dictis, grates agit, ac turbata per auras + Devolat, et prensa juvenis Saturnia dextra, + "Quo ruis, o vecors? majoraque bella capessis, + Mortali quam ferre datum?" Juno inquit, et atram + Dimovit nubem, veroque adparuit ore. 705 + "Non tibi cum Phrygio res Laurentive colono; + En, age; namque, oculis amota nube parumper, + Cernere cuncta dabo, surgit qua celsus ad auras, + Adspice, montis apex, vocitata Palatia regi + Parrhasio plena tenet et resonante pharetra, 710 + Intenditque arcum, et pugnas meditatur Apollo. + "At, qua vicinis tollit se collibus altae + Molis Aventinus, viden', ut Latonia virgo + Adcensas quatiat Phlegethontis gurgite taedas, + Exsertos avidae pugnae nudata lacertos? 715 + Parte alia, cerne, ut saevis Gradivus in armis + Inplerit dictum proprio de nomine campum. + Hinc Janus movet arma manu, movet inde Quirinus, + Quisque suo de colle Deus: sed enim adspice, quantus + Aegida commoveat nimbos flammasque vomentem 720 + Jupiter, et quantis pascat ferus ignibus iras. + Huc vultus flecte, atque aude spectare Tonantem, + Quas hiemes, quantos concusso vertice cernis + Sub nutu tonitrus! oculis qui fulgurat ignis! + Cede Deis tandem, et Titania desine bella." 725 + Sic effata, virum indocilem pacisque modique, + Mirantem Superum vultus et flammea membra, + Abstrahit, ac pacem terris caeloque reponit. + Respectans abit, et castris avulsa moveri + Signa jubet ductor, remeaturumque minatur. 730 + Redditur extemplo flagrantior aethere lampas, + Et tremula infuso resplendent caerula Phoebo. + At procul e muris videre ut signa revelli + Aeneadae, versumque ducem; tacita ora vicissim + Ostentant, nutuque docent, quod credere magno 735 + Non audent haerente metu; nec abire volentis, + Sed fraudem insidiasque putant, et Punica corda: + Ac tacitae natis infigunt oscula matres, + Donec procedens oculis sese abstulit agmen, + Suspectosque dolos demto terrore resolvit. 740 + Tum vero passim sacra in Capitolia pergunt, + Inque vicem amplexi permixta voce triumphum + Tarpeii clamant Jovis, ac delubra coronant. + Jamque omnes pandunt portas; ruit undique laetum, + Non sperata petens dudum sibi gaudia, vulgus. 745 + Hi spectant, quo fixa loco tentoria regis + Adstiterint: hi, qua celsus de sede vocatas + Adfatus fuerit turmas: ubi belliger Astur, + Atque ubi atrox Garamas, saevusque tetenderit Hannon. + Corpora nunc viva sparguntur gurgitis unda: 750 + Nunc Anienicolis statuunt altaria Nymphis. + Tum festam repetunt, lustratis moenibus, urbem. + + + + +LIBER DECIMUS TERTIUS. + + +ARGUMENTUM. + +Hannibal lente ad Tutiam rivum castra refert, ubi muliebrem ignaviam +exprobrat militibus suis, qui, nullo vulnere adcepto, imbre ac +tempestate perterriti praeliis excesserint; 1-18. + +Ita sensim restituit ardorem pugnandi, jamque Romam redire parat; +19-29. + +At edoctus a Dasio quodam, transfuga Romano, Urbem illam +inexpugnabilem esse propter Palladium (cujus historia narratur 35-81), +ad lucum Feroniae pergit ire, et, spoliato ibi templo, divitiis ea +tempestate inclito, ad Bruttium usque agrum, ad fretum Rhegiumque +agmine progreditur; 30-93. + +Interea Q. Fulvius consul Roma redit Capuam, et, copiis suis ad +perfidiam Campanorum vindicandam excitatis, turres arietesque cum +vineis urbi admovet; 94-110. + +Animus suis crescit oblato omine fausto cervae mille annorum, numinis +loco a Campanis cultae, quae noctu luporum incursu consternata ex oppido +profugit, et a Romanis capta Dianae inmolatur; 111-137. + +Quo facto Fulvius Capuam corona cingit, et obsessis trepidantibus +Taurea, longe omnium Campanorum fortissimus eques, provectus ante +hostium stationes equo, Claudium Romanum, non inferiorem rei artisque +militaris gloria, ad singulare in campo certamen provocat, quo +Claudius superior factus refugientem ad urbem Tauream prosequitur, et +patenti hostium portae invectus, per alteram, stupentibus miraculo +Campanis, incolumis evadit; 138-178. + +Quo virtutis exemplo exstimulati Romani omnes eodem furore Capuam +obpugnant, et Fulvius Numitorem, unum e tergeminis, qui variis armis +excubias agebant, hasta transfigit; 179-212. + +Tum Virrius porta se proripit cum multis civibus, et Veliternum +Mariumque Calenus, robustus homo, hunc deinde Scipio, ac Volesus +Ascanium obtruncat; 213-248. + +Campani tamen, qui in castra hostium inruperant, refugiunt in urbem et +portas claudunt, quorum claustra et obices Romani moliuntur; 249-257. + +Tandem obsessi, gemitu parentum exterriti, consilia deditionis +agitant, quae Virrius, defectionis a Romanis auctor, inpedire conatur; +258-269. + +At postquam surdas pulsavit aures, qui perfidiae scelerumque sibi +conscii a Furiis agitantur, eum sequuntur domum, ubi epulati cum illo +venenum omnes sumunt, et se invicem complexi eodem rogo cremantur; +270-298. + +Postero die Campani, ubi jam Milonem in murum evasisse vident, portas +aperiunt, et lacrimis precibusque misericordiam Romanorum inplorant; +299-313. + +Horum exercitus ira incensus jam urbis evertendae signum exspectat: sed +quo minus ea diruatur inpedit religio et Jupiter ipse, cujus jussu Pan +animos victorum mitigat; 314-350. + +Templa tamen domusque, pretiosa supellectile ornatae, diripiuntur; Milo +corona murali donatur; omnes, quorum de sententia maxime descitum ab +Romanis constabat, securi percutiuntur; et Taurea, per pectus gladio +transfixus, ante pedes Fulvii moribundus procumbit; 351-380. + +Per idem tempus Cn. et P. Scipiones in Hispania pereunt: quo tristi +nuntio adcepto Scipio juvenis, qui tum Puteolis commorabatur, dolore +confectus inferos adire in animum inducit, ut ibi parentis patruique +umbras conveniat; 381-396. + +Itaque ad vicinas Averni fauces antrumque tendit Cumanum, ubi Autonoes +sacerdotis monitu sacris rite factis manes evocat; 397-444. + +Quo facto primum ei obviam procedit, ne cruore quidem gustato, umbra +Appii Claudii consulis, ad Capuam ex vulnere mortui, qui ab eo petit, +ut cadaver suum non in patriam ad majorum sepulcra deportandum, sed +quam primum terrae mandandum curet, quod Scipio promittit; 445-487. + +Mox adventat umbra Sibyllae Cumanae, quae hausto victimarum sanguine +futura juveni exponit fata (488-515), et vastam Orci voraginem +(516-530), decem ejus portas vel septa (531-561), fluvios inferorum +(562-578), monstra eorum (579-594), taxum ingentem, bubonum, strigum, +Harpyiarumque sedem (595-600), Plutonem, jus dicentem de regibus +(601-612), et varias umbras ostendit; 613 sqq. Primum adcedit Pomponia +mater, quae ex Jove, in anguem converso, se peperisse filium, et in +puerperio mortuam esse docet; 613-649. + +Ei subcedunt pater patruasque, qui res a se in Hispania gestas +extremaque fata memorant, et laeti audiunt, in suum honorem cenotaphia +in campo Martio exstructa, resque perditas in Hispania a Marcio +restitutas esse; 650-704. + +Deinde Scipioni, a Sibylla monstrantur Aemilius Paulus, Flaminius, +Gracchus, Servilius (705-718), Brutus, Camillus, Curius, Pyrrhus +(719-728), Lutatius, Hamilcar, qui valde laetatur de bello, quod a +filio suo feliciter cum Romanis geri comperit (729-751); Decemviri, +Alexander M. qui ad res audacter fortiterque gerendas juvenem +exhortatur (752-775); Croesus, Homerus, quem multae sequuntur mirantes +animae (776-797), Achilles, Hector, Ajax, Nestor, Atrides, Ulysses, +Castor (798-805); tum et feminae, tam gloria ac virtutibus, quam +flagitiis nobilitatae, Lavinia, Hersilia, Carmentis, Tanaquil, +Lucretia, Virginia, Cloelia, Tullia, Tarpeia et virgo Vestalis, +incestus damnata (806-849); postremo manes Marii, Sullae, Pompeii ac +Caesaris, ex inferis ad superos mox prodituri; 850-867. + +Quas umbras ubi Scipio vel vidit, vel adloquutus est, ultima +Hannibalis fata ei sciscitanti Sibylla praedicit; 868-893. + +Inde vates ad suam in inferis sedem, juvenis vero laetus ad socios +portumque redit; 894, 895. + + + Segne iter emenso vix dum Tarpeia videri + Culmina desierant, torvos quum versus ad Urbem + Ductor Agenoreus vultus remeare parabat. + Castra locat, nulla laedens ubi gramina ripa + Tutia deducit tenuem sine nomine rivum, 5 + Et tacite Tuscis inglorius adfluit undis. + Hic modo primores socium, modo jussa deorum, + Nunc sese increpitat: "Dic o, cui Lydia caede + Creverunt stagna, et concussa est Daunia tellus + Armorum tonitru, quas exanimatus in oras 10 + Signa refers? qui mucro tuum, quae lancea tandem + Intravit pectus? si nunc exsisteret alma + Carthago ante oculos, turrita celsa figura, + Quas abitus, miles, caussas, inlaese, dedisses? + "Imbres, o patria, et mixtos cum grandine nimbos 15 + Et tonitrus fugio." Procul hanc expellite gentis + Femineam Tyriae labem, nisi luce serena + Nescire ac liquida Mavortem agitare sub aethra." + Terror adhuc inerat Superum, ac redolentia in armis + Fulmina, et ante oculos irati pugna Tonantis. 20 + Parendi tamen, et cuicumque incumbere jusso + Durabat vigor, ac, sensim diffusus ad aures, + Signa reportandi crescebat in agmine fervor. + Sic, ubi perrupit stagnantem calculus undam, + Exiguos format per prima volumina gyros, 25 + Mox, tremulum vibrans motu gliscente liquorem, + Multiplicat crebros sinuati gurgitis orbes; + Donec postremo laxatis circulus oris + Contingat geminas patulo curvamine ripas. + At contra Argyripae pravum decus (inclita namque 30 + Semina ab Oenea ductoris stirpe trahebat + Aetoli), Dasio fuit haud ignobile nomen, + Laetus opum, sed clauda fides, seseque calenti + Addiderat Poeno, Latiae diffisus habenae. + Is, volvens veterum memorata antiqua parentum, 35 + "Longo, miles, ait, quateret quum Teucria bello + Pergama, et ad muros staret sine sanguine Mavors, + Sollicitis Calchas (nam sic fortissimus heros + Poscenti socero saepe inter pocula Dauno + Narrabat memori Diomedes condita mente), 40 + Sed Calchas Danais, nisi clausum e sedibus arcis + Armisonae curent simulacrum avellere Divae, + Non unquam adfirmat Therapnaeis Ilion armis + Cessurum, aut Ledae rediturum nomen Amyclas. + Quippe deis visum, ne cui perrumpere detur, 45 + Effigies ea quas unquam possederit, urbes. + "Tum meus adjuncto monstratam evasit in arcem + Tydides Ithaco, et, dextra molitus in ipso + Custodes aditu templi, caeleste reportat + Palladium, ac nostris aperit mala Pergama fatis. 50 + Nam postquam Oenotris fundavit finibus urbem, + Aeger delicti, Phrygium placare colendo + Numen, et Iliacos parat exorare Penates. + Ingens jam templum celsa surgebat in arce, + Laomedonteae sedes ingrata Minervae: 55 + Quum medios inter somnos altamque quietem, + Nec celata deam, et minitans Tritonia virgo: + "Non haec, Tydide, tantae pro laudis honore + "Digna paras, non Garganus, nec Daunia tellus + "Debentur nobis: quaere in Laurentibus arvis, 60 + "Qui nunc prima locant melioris moenia Trojae. + "Huc vittas castumque refer penetrale parentum." + Quis trepidus monitis Saturnia regna capessit. + "Jam Phryx condebat Lavinia Pergama victor, + Armaque Laurenti figebat Troia luco. 65 + Verum ubi Tyrrheni perventum ad fluminis undas, + Castraque Tydides posuit fulgentia ripa, + Priamidae intremuere metu: tum, pignora pacis + Praetendens dextra ramum canentis olivae. + Sic orsus Dauni gener inter murmura Teucrum: 70 + "Pone, Anchisiade, memores irasque metusque; + "Quidquid ad Idaeos Xanthum Simoentaque nobis + "Sanguine sudatum Scaeaeque ad limina portae, + "Haud nostrum est: egere dei duraeque sorores. + "Nunc, age, quod superest, cur non melioribus, aevi, 75 + "Ducimus auspiciis? dextras jungamus inermes. + "Foederis, en, haec testis erit." Veniamque precatus + Trojanam ostentat trepidis de puppe Minervam. + Haec ausos Celtas inrumpere moenia Romae + Conripuit leto; neque tot de millibus unum 80 + Ingentis populi patrias dimisit ad aras." + His fractus ductor convelli signa maniplis + Optato laetis abitu jubet: itur in agros, + Dives ubi ante omnes colitur Feronia luco, + Et sacer humectat fluvialia rura Capenas. 85 + Fama est, intactas longaevi ab origine fani + Crevisse, in medium congestis undique donis, + Inmensum per tempus opes, lustrisque relictum + Innumeris aurum, solo servante pavore. + Hac avidas mentes et barbara corda rapina 90 + Polluit, atque armat contemtu pectora divum. + Avia tunc longinqua placent, quae sulcat aratro + Ad freta porrectis Trinacria Bruttius arvis. + Dum Libys haud laetus Rhegina ad litora tendit, + Victor, submoto patriis a finibus hoste, 95 + Fulvius infaustam Campana ad moenia clausis + Portabat famam, miserisque extrema movebat. + Tum prensans passim, cuicumque est nomen in armis: + "Dedecus hoc defende manu! cur perfida, et urbi + Altera Carthago nostrae, post foedera rupta, 100 + Et missum ad portas Poenum, post jura petita + Consulis alterni, stat adhuc? et turribus altis + Hannibalem ac libycas exspectat lenta cohortes?" + Miscebat dictis facta, et nunc robore celsas + Educi turres, quis vinceret ardua muri, 105 + Cogebat, nunc conjunctas adstringere nodis + Instabat ferroque trabes, quo frangeret altos + Portarum postes, quateretque morantia claustra. + Hic latera intextus stellatis axibus agger, + Hic gravida armato surgebat vinea dorso. 110 + At postquam properata satis, quae commonet usus, + Dat signum, atque alacer scalis transcendere muros + Imperat, ac saevis urbem terroribus inplet, + Quum subito dextrum obfulsit conatibus omen. + Cerva fuit, raro terris spectata colore, 115 + Quae candore nivem, candore anteiret olores. + Hanc agreste Capys donum, quum moenia sulco + Signaret, grato parvae mollitus amore, + Nutrierat, sensusque hominis donarat alendo. + Inde exuta feram, docilisque adcedere mensis, 120 + Atque ultro blanda adtactu gaudebat herili. + Aurato matres adsuetae pectine mitem + Comere, et humenti fluvio revocare colorem. + Numen erat jam cerva loci; famulamque Dianae + Credebant, ac tura deum de more dabantur. 125 + Haec, aevi vitaeque tenax, felixque senectam + Mille indefessos viridem duxisse per annos, + Seclorum numero Trojanis condita tecta + Aequabat: sed enim longo nox venerat aevo. + Nam, subito incursu saevorum agitata luporum, 130 + Qui noctis tenebris urbem (miserabile bello + Prodigium) intrarant, primos ad luminis ortus + Extulerat sese portis, pavidaque petebat + Consternata fuga positos ad moenia campos. + Exceptam laeto juvenum certamine ductor 135 + Mactat, Diva, tibi, tibi enim haec gratissima sacra, + Fulvius, atque adsis orat, Latonia, coeptis. + Inde, alacer fidensque Dea, circumdata clausis + Arma movet, quaque obliquo curvantur in orbem + Moenia flexa sinu, spissa vallata corona 140 + Adligat, et telis in morem indaginis ambit. + Dum pavitant, spumantis equi fera corda fatigans, + Evehitur porta sublimis Taurea cristis + Bellator, cui Sidonius superare lacerto + Ductor et Autololas dabat et Maurusia tela. 145 + Is, trepido ac lituum tinnitu stare neganti + Imperitans violenter equo, postquam auribus hostis + Vicinum sese videt, et clamore propinquo, + "Claudius huic, inquit (praestabat Claudius arte + Bellandi, et merita mille inter praelia fama), 150 + Huic, inquit, solum, si qua est fiducia dextrae, + Det sese campo, atque ineat certamina mecum." + Una mora Aeneadae, postquam vox adtigit aures, + Dum daret auspicium jusque in certamina ductor. + Praevetitum namque et capital, committere Martem, 155 + Sponte viris. Erumpit ovans, ut Fulvius arma + Imperio solvit, patulumque invectus in aequor + Erigit undantem glomerato pulvere nubem. + Indignatus opem amenti, socioque juvare + Expulsum nodo jaculum, atque arcessere vires, 160 + Taurea vibrabat nudis conatibus hastam. + Inde, ruens ira, telum contorquet in auras. + At non idem animus Rutulo: speculatur, et omni + Corpore perlustrat, qua sit certissima ferro + In vulnus via: nunc vibrat, nunc comprimit hastam, 165 + Mentiturque minas: mediam tunc transiit ictu + Parmam, sed grato fraudata est sanguine cuspis. + Tum strictum propere vagina detegit ensem. + Et jam ferrata rapiebat calce volantem + Taurea cornipedem, fugiens minitantia fata. 170 + Nec Rutulus levior cedentis perdere terga: + Nam profugo rapidus fusis instabat habenis. + Utque metus victum, sic ira et gloria portis + Victorem inmisit, meritique cupido cruoris. + Ac dum vix oculis, vix credunt mentibus, hostem 175 + Confisum nullo comitante inrumpere tectis, + Per mediam propere trepidantum interritus urbem + Egit equum, adversaque evasit ad agmina porta. + Hinc ardore pari nisuque incurrere muris + Ignescunt animi, penetrataque tecta subire. 180 + Tela simul flammaeque micant: tunc saxeus imber + Ingruit, et summis adscendunt turribus hastae. + Nec pronum audenti virtutem excellere cuiquam: + Aequarunt irae dextras: dictaea per auras + Tranat, et in medium perlabitur urbis arundo. 185 + Laetatur non hortandi, non plura monendi + Fulvius esse locum; rapiunt sibi quisque laborem. + Quos ubi tam erectos animi videt, et superesse + Fortunae sibi quemque ducem, ruit impete vasto + Ad portam, magnaeque optat discrimina famae. 190 + Tres claustra aequaevo servabant corpore fratres, + Quis delecta manus centeni cuique ferebant + Excubias, unaque locum statione tenebant. + Forma ex his Numitor, cursu plantaque volucri + Praestabat Laurens, membrorum mole Laburnus. 195 + Sed non una viris tela: hic mirabilis arcu; + Ille hastam quatere, ac medicatae cuspidis ictu + Praelia moliri, et nudo non credere ferro; + Tertius aptabat flammis ac sulfure taedas. + Qualis Atlantiaco memoratur litore quondam 200 + Monstrum Geryones inmane tricorporis irae, + Cui tres in pugnam dextrae varia arma gerebant; + Una ignes saevos, ast altera pone sagittas + Fundebat, validam torquebat tertia cornum, + Atque uno diversa dabat tria vulnera nisu. 205 + Hos ubi non aequis variantes praelia consul + Conspexit telis, et portae limina circum + Stragem, ac perfusos subeuntum sanguine postes, + Concitat intortam furiatis viribus hastam. + Letum triste ferens auras secat Itala taxus, 210 + Et, qua nudarat, dum fundit spicula ab alto, + Arcum protendens, Numitor latus, ilia transit. + At, non obsepto contentus limine Martem + Exercere levis bello, sed turbidus ausi, + Virrius incauto fervore eruperat amens 215 + Reclusa in campum porta, miseramque furori + Vincentum obtulerat pubem: ruit obvia in arma + Scipio, et oblatum metit insatiabilis agmen. + Tifata umbrifero generatum monte Calenum + Nutrierant, audere trucem; nec corpore magno 220 + Mens erat inferior: subsidere saepe leonem, + Nudus inire caput pugnas, certare juvenco, + Atque obliqua trucis deducere cornua tauri + Adsuerat, crudoque aliqua se adtollere facto. + Is, dum praecipites expellit Virrius urbe, 225 + Seu spreto, seu ne fieret mora, nudus in aequor + Thorace exierat, leviorque premebat anhelos + Pondere loricae, et palantes victor agebat. + Jamque Veliternum media transegerat alvo, + Jam, solitum aequali ludo committere equestres 230 + Scipiadae pugnas, Marium tellure revulso + Perculerat saxo: miser inplorabat amicum + Cum gemitu exspirans, scopulusque premebat hiantem: + Sed, validas saevo vires duplicante dolore, + Effudit lacrimas pariter cornumque sonantem 235 + Scipio, solamen properans optabile in armis + Hostem prostrato morientem ostendere amico: + Tranavit, liquidas volucris ceu scinderet auras, + Hasta viri pectus, rupitque inmania membra; + Quanta est vis agili per caerula summa liburnae, 240 + Quae, pariter quoties revocatae ad pectora tonsae + Percussere fretum, ventis fugit ocior, et se, + Quam longa est, uno remorum praeterit ictu. + Ascanium Volesus, projectis ocius armis, + Quo levior peteret muros, per aperta volantem 245 + Adsequitur planta: dejectum protinus ense + Ante pedes domini jacuit caput; ipse sequutus + Conruit ulterior procursus impete truncus. + Nec spes obsessis ultra reserata tueri + Moenia; convertunt gressus, recipique precantes 250 + Infandum! excludunt socios: tum cardine verso + Obnixi torquent obices, munimina sera. + Acrius hoc instant Itali, clausosque fatigant. + Et, ni caeca sinu terras nox conderet atro, + Perfractae rabido patuissent milite portae. 255 + Sed non in requiem pariter cessere tenebrae. + Hinc sopor inpavidus, qualem victoria movit: + At Capua, aut maestis ululantum flebile matrum + Questibus, aut gemitu trepidantum exterrita patrum, + Tormentis finem metamque laboribus orat. 260 + Mussat perfidiae ductorque caputque Senatus. + Virrius, a Poeno nullam docet esse salutem, + Vociferans, pulsis vivendi e pectore curis; + "Speravi sceptra Ausoniae, pepigique, sub armis + Si dexter Poenis Deus et Fortuna fuisset, 265 + Ut Capuam Iliaci migrarent regna Quirini: + Qui quaterent muros Tarpeiaque moenia, misi: + Nec mihi poscendi vigor abfuit, alter ut aequos + Portaret fasces nostro de nomine consul. + Hactenus est vixisse satis, dum copia noctis. 270 + Cui cordi comes aeterna est Acherontis ad undam + Libertas, petat ille meas mensasque dapesque; + Et, victus mentem fuso per membra Lyaeo, + Sopitoque necis morsu, medicamina cladis + Hauriat, ac placidis exarmet fata venenis." 275 + Haec ait, et turba repetit comitante penates. + Aedibus in mediis consurgens ilice multa + Exstruitur rogus, hospitium commune peremtis. + Nec vulgum cessat furiare dolorque pavorque. + Nunc menti serae Decius redit, et bona virtus 280 + Exsilio punita truci: despectat ab alto + Sacra Fides, agitatque virum fallacia corda. + Vox occulta subit, passim diffusa per auras: + "Foedera, mortales, ne saevo rumpite ferro: + Sed castam servate Fidem; fulgentibus ostro 285 + Haec potior regnis: dubio qui frangere rerum + Gaudebit pacta, ac tenues spes linquet amici, + Non illi domus, aut conjux, aut vita manebit + Unquam expers luctus lacrimaeque; aget, aequore semper + Ac tellure premens, aget aegrum nocte dieque 290 + Despecta ac violata Fides." Adit omnia jamque + Concilia, ac mensas contingit, et, abdita nube, + Adcumbitque toris, epulaturque inproba Erinnys. + Ipsa etiam Stygio spumantia pocula tabo + Porrigit, et large poenas letumque ministrat. 295 + Virrius interea, dum dat penetrare medullas + Exitio, adscenditque pyram, atque amplexibus haeret + Jungentum fata, et subici jubet ocius ignes. + Stringebant tenebrae metas, victorque ruebat. + Jamque superstantem muro, sociosque Milonem 300 + Voce adtollentem pubes campana videbat. + Pandunt adtoniti portas, trepidoque capessunt + Castra inimica gradu, quis leto avertere poenas + Defuerant animi: patet urbs, confessa furorem, + Et reserat Tyrio maculatas hospite sedes. 305 + Matronae puerique ruunt, maestumque Senatus + Concilium, nullique hominum lacrimabile vulgus. + Stabant innixi pilis exercitus omnis, + Spectabantque viros et laeta et tristia ferre + Indociles, nunc propexis in pectora barbis 310 + Verrere humum, nunc foedantes in pulvere crinem + Canentem, et turpi lacrima precibusque pudendis + Femineum tenues ululatum fundere in auras. + Atque ea dum miles miratur inertia facta, + Exspectatque ferox sternendi moenia signum, 315 + Ecce repens tacito percurrit pectora sensu + Relligio, et saevas componit numine mentes; + Ne flammam taedasque velint, ne templa sub uno + In cinerem traxisse rogo: subit intima corda, + Perlabens sensim, mitis Deus: ille superbae 320 + Fundamenta Capyn posuisse antiquitus urbi, + Non cuiquam visus, passim monet: ille refusis + In spatium inmensum campis habitanda relinqui + Utile tecta docet: paullatim atrocibus irae + Languescunt animis, et vis mollita senescit. 325 + Pan Jove missus erat, servari tecta volente + Troia, pendenti similis Pari semper, et imo + Vix ulla inscribens terrae vestigia cornu. + Dextera lascivit caesa Tegeatide capra + Verbera laeta movens festa per compita cauda. 330 + Cingit acuta comas, et opacat tempora, pinus, + Ac parva erumpunt rubicunda cornua fronte: + Stant aures, imoque cadit barba hispida mento. + Pastorale deo baculum, pellisque sinistrum + Velat grata latus tenerae de corpore damae. 335 + Nulla in praeruptum tam prona et inhospita cautes, + In qua non, librans corpus, similisque volanti + Cornipedem tulerit praecisa per avia plantam. + Interdum inflexus, medio nascentia tergo + Respicit adridens hirtae ludibria caudae. 340 + Obtendensque manum solem infervescere fronti + Arcet, et umbrato perlustrat pascua visu. + Hic, postquam mandata dei perfecta, malamque + Sedavit rabiem, et permulsit corda furentum, + Arcadiae volucris saltus et amata revisit 345 + Maenala; ubi argutis longe de vertice sacro + Dulce sonat calamis, ducit stabula omnia cantu. + At legio Ausonidum, flammas ductore jubente + Arceri portis, stantesque relinquere muros, + (Mite decus mentis) condunt ensesque facesque. 350 + Multa deum templis domibusque nitentibus auro + Egeritur praeda, et victus alimenta superbi, + Quisque bonis periere, virum de corpore vestes + Femineae, mensaeque alia tellure petitae, + Poculaque Eoa luxum inritantia gemma. 355 + Nec modus argento, caelataque pondera facti + Tantum epulis auri; tum passim corpora longo + Ordine captiva, et domibus depromta talenta, + Pascere longinquum non deficientia bellum, + Inmensique greges famulae ad convivia turbae. 360 + Fulvius, ut finem spoliandis aedibus, aere + Belligero revocante, dedit, sublimis ab alto + Subgestu, magnis fautor non futilis ausis: + "Lanuvio generate, inquit, quem Sospita Juno + Dat nobis, Milo, Gradivi cape victor honorem, 365 + Tempora murali cinctus turrita corona." + Tum sontes procerum meritosque piacula prima + Adciit, et justa punit commissa securi. + Hic atrox virtus (nec enim obculuisse probarim + Spectatum vel in hoste decus) clamore feroci, 370 + Taurea, "Tune, inquit, ferro spoliabis inultus + Te majorem animam? et jusso lictore recisa + Ignavos cadet ante pedes fortissima cervix? + Haud unquam hos vobis dederit Deus." Inde, minaci + Obtutu torvum contra et furiale renidens, 375 + Bellatorem alacer per pectora transigit ensem. + Cui ductor: "Patriam moriens comitare cadentem. + Qui nobis animus, quae dextera, quidve viritim + Decernet Mavors: tibi, si rebare pudendum + Jussa pati, licuit pugnanti obcumbere letum." 380 + Dum Capua infaustam luit haud sine sanguine culpam, + Interea geminos terra crudelis Hibera + Fortuna abstulerat, permiscens tristia laetis, + Scipiadas, magnumque decus, magnumque dolorem. + Forte Dicarchea juvenis dum sedit in urbe 385 + Scipio, post belli repetens extrema penates, + Huc tristis lacrimas et funera acerba suorum + Fama tulit: duris quamquam non cedere suetus, + Pulsato lacerat violenter pectore amictus. + Non comites tenuisse valent, non ullus honorum 390 + Militiaeve pudor: pietas irata sinistris + Caelicolis furit, atque odit solatia luctus: + Jamque dies, iterumque dies absumta querelis. + Versatur species ante ora oculosque parentum. + Ergo excire parat manes animasque suorum, 395 + Adloquioque virum tantos mulcere dolores. + Hortatur vicina palus, ubi signat Averni + Squalentem introitum stagnans Acherusius humor. + Noscere venturos agitat mens protinus annos. + Sic ad Cymaeam, quae tum sub nomine Phoebi 400 + Autonoe tripodas sacros antrurnque tenebat, + Fert gressus juvenis, consultaque pectoris aegri + Pandit, et adspectus orat contingere patrum. + Nec cunctata diu vates, "Mactare repostis + Mos umbris, inquit, consueta piacula nigras 405 + Sub lucem pecudes, reclusaeque abdere terrae + Manantem jugulis spirantum caede cruorem. + Tunc populos tibi regna suos pallentia mittent. + Cetera, quae poscis, majori vate canentur. + Namque tibi Elysio repetita oracula campo 410 + Eliciam, veterisque dabo inter sacra Sibyllae + Cernere fatidicam Phoebei pectoris umbram. + Vade, age, et, a medio quum se nox humida cursu + Flexerit, ad fauces vicini castus Averni + Duc praedicta sacris duro placamina Diti. 415 + Mella simul tecum et puri fer dona Lyaei." + Hoc alacer monitu, et promissae nomine vatis, + Adparat occulto monstrata piacula coepto. + Inde, ubi nox jussam procedens contigit horam, + Et spatia aequarunt tenebras transacta futuras, 420 + Consurgit stratis, pergitque ad turbida portae + Ostia Tartareae; penitus quis abdita vates + Promissa inplerat, Stygioque sedebat in antro. + Tum, qua se primum rupta tellure recludit + Invisus caelo specus, atque eructat acerbam 425 + Cocyti laxo suspirans ore paludem, + Inducit juvenem, ferroque cavare refossam + Ocius urguet humum, atque, arcanum murmur anhelans, + Ordine mactari pecudes jubet: ater operto + Ante omnes taurus Regi, tum proxima Divae 430 + Caeditur Hennaeae casta cervice juvenca. + Inde tibi, Alecto, tibi, nunquam laeta Megaera, + Corpora lanigerum procumbunt lecta bidentum. + Fundunt mella super Bacchique et lactis honorem. + "Sta, juvenis, faciemque, Erebo quae surgit ab omni, 435 + Exclamat vates, patere: adcedentia cerno + Tartara, et ante oculos adsistere tertia regna. + Ecce ruunt variae species, et quidquid ab imo + Natum hominum exstinctumque chao est." Jam cuncta videbat, + Cyclopas, Scyllamque, et pastos membra virorum 440 + Odrysiae telluris equos. "Contende tueri, + Eductumque tene vagina interritus ensem. + Quaecumque ante animae tendent potare cruorem, + Dissice, dum castae procedat imago Sibyllae. + Interea cerne, ut gressus inhumata citatos 445 + Fert umbra, et properat tecum conjungere dicta: + Cui datur ante atros absumti corporis ignes, + Sanguine non tacto, solitas effundere voces." + Adspicit, et subito turbatus Scipio visu: + "Quinam te, qui casus, ait, dux maxime, fessae 450 + Eripuit patriae; quum tales horrida poscant + Bella viros? nec enim dextra concesserit ulli + Appius, aut astu: decimum lux retulit ortum, + Ut te, quum Capua remearem, vulnera vidi + Mulcentem, hoc uno maestum, quod adire nequires 455 + Saucius ad muros, et Martis honore careres." + Contra quae ductor: "Fesso mihi proxima tandem + Lux gratos Phaethontis equos avertit, et atris + Aeternum demisit aquis: sed lenta meorum, + Dum vanos ritus, cura, et sollemnia vulgi 460 + Exsequitur, cessat flammis inponere corpus, + Ut portet tumulis per longum membra paternis. + Quod te per nostri Martis precor aemula facta, + Arce, quae putris artus, medicamina, servant, + Daque vago portas quamprimum Acherontis adire." 465 + Tum juvenis: "Gens o veteris pulcherrima Clausi, + Haud ulla ante tuam, quamquam non parva fatigent, + Curarum prior exstiterit: namque ista per omnes + Discrimen servat populos, variatque jacentum + Exsequias tumuli et cinerum sententia discors. 470 + Tellure (ut perhibent) is mos antiquus Hibera, + Exanima obscoenis consumit corpora vultur. + Regia quum lucem posuerunt membra, probatum est + Hyrcanis adhibere canes. Aegyptia tellus + Claudit odorato post funus stantia saxo 475 + Corpora, et a mensis exsanguem haud separat umbram. + Exhausto instituit Pontus vacuare cerebro + Ora virum, et longum medicata reponit in aevum. + Quid, qui reclusa nudos Garamantes arena + Infodiunt? quid, qui saevo sepelire profundo 480 + Exanimos mandant Libycis Nasamones in oris? + At Celtae vacui capitis circumdare gaudent + Ossa (nefas) auro, ac mensis ea pocula servant. + Cecropidae ob patriam Mavortis sorte peremtos + Decrevere simul communibus urere flammis. 485 + At gente in Scythica subfixa cadavera truncis + Lenta dies sepelit, putri liquentia tabo." + Talia dum memorant, umbra veniente Sibyllae, + Autonoe, "Finem hic, inquit, sermonibus adde + Alternis! haec, haec veri fecunda sacerdos, 490 + Cui tantum patuit rerum, quantum ipse negarit + Plus novisse Deus: me jam comitante tuorum + Tempus abire globo, et pecudes inponere flammis." + At gravida arcanis Cymes anus adtigit ore + Postquam sacrificum, delibavitque cruorem, 495 + In decus egregiae vultus intenta juventae, + "Aetherea fruerer quum luce, haud segniter, inquit, + Cymaeo populis vox nostra sonabat in antro. + Tunc te permixtum seclis rebusque futuris + Aeneadum cecini. Sed non sat digna mearum 500 + Cura tuis vocum: nec enim conquirere dicta, + Aut servare fuit proavis sollertia vestris. + Verum age, disce, puer, (quando cognoscere cordi est) + Jam tua, deque tuis pendentia Dardana fatis. + Namque tibi cerno properatum oracula vitae 505 + Hinc petere, et patrios visu contingere manes. + Armifero victor patrem ulcisceris Hibero, + Creditus ante annos Marti, ferroque resolves + Gaudia Poenorum, et missum laetabere bello + Omen, Hiberiacis victa Carthagine terris. 510 + Majus ad imperium post haec capiere, nec ante + Jupiter absistet cura, quam cuncta fugarit + In Libyam bella, et vincendum duxerit ipse + Sidonium tibi rectorem: pudet urbis iniquae, + Quod post haec decus hoc patriaque domoque carebit." 515 + Sic vates, gressumque lacus vertebat ad atros. + Tum juvenis, "Quaecumque datur sors durior aevi, + Obnitemur, ait: culpa modo pectora cessent. + Sed, te oro, (quando vitae tibi causa labores + Humanos juvisse fuit) siste, inclita virgo, 520 + Paullisper gressum, et nobis manesque silentum + Enumera, Stygiaeque aperi formidinis aulam." + Adnuit illa quidem; sed, "Non optanda recludis + Regna, ait: hic tenebras habitant, volitantque per umbras + Innumeri quondam populi: domus omnibus una. 525 + In medio vastum late se tendit inane; + Huc, quidquid terrae, quidquid freta, et igneus aer + Nutrivit primo mundi genitalis ab aevo, + (Mors communis agit) descendunt cuncta: capitque + Campus iners, quantum interiit, restatque futurum. 530 + "Cingunt regna decem portae; quarum una receptat + Belligeros, dura Gradivi sorte creatos. + "Altera, qui leges posuere atque inclita jura + Gentibus, et primas fundarunt moenibus urbes. + "Tertia ruricolas Cereris, justissima turba 535 + Quae venit ad manes, et fraudum inlaesa veneno. + "Exin, qui laetas artes vitaeque colendae + Invenere viam, nec dedignanda parenti + Carmina fuderunt Phoebo, sua limina servant. + "Proxima, quos venti saevaeque hausere procellae, 540 + Naufraga porta rapit; sic illam nomine dicunt. + "Finitima huic, noxa gravido et peccasse fatenti, + Vasta patet populo: poenas Rhadamanthus in ipso + Expetit introitu, mortemque exercet inanem. + "Septima femineis reseratur porta catervis, 545 + Liventes ubi casta fovet Proserpina lucos. + Infantum hinc gregibus, versasque ad funera taedas + Passis virginibus, turbaeque in limine lucis + Est iter exstinctae, et vagitu janua nota. + "Tum, seducta loco, et laxata lucida nocte, 550 + Claustra nitent, quae secreti per limitis umbram + Elysios ducunt campos: hic turba piorum, + Nec Stygio in regno, caeli nec posta sub axe: + Verum, ultra Oceanum sacro contermina fonti, + Lethaeos potat latices, oblivia mentis. 555 + "Extrema hinc, auro fulgens, jam lucis honorem + Sentit, et admoto splendet ceu sidere lunae. + Hac animae caelum repetunt; ac, mille peractis, + Oblitae Ditem redeunt in corpora, lustris. + Has passim nigrum pandens Mors lurida rictum 560 + Itque reditque vias, et portis omnibus errat. + "Tum jacet in spatium sine corpore pigra vorago, + Limosique lacus: late exundantibus urit + Ripas saevus aquis Phlegethon, et, turbine anhelo + Flammarum resonans, saxosa incendia torquet. 565 + Parte alia torrens Cocytos sanguinis atri + Vorticibus furit, et spumanti gurgite fertur. + At, magnis semper Divis regique Deorum + Jurari dignata palus, picis horrida rivo, + Fumiferum volvit Styx inter sulfura limum. 570 + Tristior his Acheron sanie crassoque veneno + Aestuat, et, gelidam eructans cum murmure arenam, + Descendit nigra lentus per stagna palude. + Hanc potat saniem non uno Cerberus ore. + Haec et Tisiphones sunt pocula, et atra Megaera 575 + Hinc sitit, ac nullo rabies restinguitur haustu. + Ultimus erumpit lacrimarum fontibus amnis + Ante aulam, atque aditus, et inexorabile limen. + "Quanta cohors, omni stabulante per atria monstro, + Excubat, et manes permixto murmure terret! 580 + Luctus edax, Maciesque malis comes addita Morbis, + Et Maeror pastus fletu, et sine sanguine Pallor, + Curaeque, Insidiaeque, atque hinc queribunda Senectus, + Hinc angens utraque manu sua guttura Livor, + Et deforme malum ac sceleri proclivis Egestas, 585 + Errorque infido gressu, et Discordia gaudens + Permiscere fretum caelo: sed et ostia Ditis + Centenis suetus Briareus recludere palmis, + Et Sphinx, virgineos rictus infecta cruore, + Scyllaque, Centaurique truces, umbraeque Gigantum. 590 + Cerberus hic ruptis peragrat quum Tartara vinclis, + Non ipsa Alecto, nec feta furore Megaera + Audet adire ferum, dum fractis mille catenis + Viperea latrans circumligat ilia cauda. + "Dextra vasta comas nemorosaque brachia fundit 595 + Taxus, Cocyti rigua frondosior unda. + Hic dirae volucres, pastusque cadavere vultur, + Et multus bubo, ac sparsis strix sanguine pennis, + Harpyiaeque fovent nidos, atque omnibus haerent + Condensae foliis: saevit stridoribus arbor. 600 + "Has inter formas conjux Junonis Avernae, + Subgestu residens, cognoscit crimina regum. + Stant vincti, seroque piget sub judice culpae: + Circumerrant Furiae, Poenarumque omnis imago. + Quam vellent numquam sceptris fulsisse superbis! 605 + Insultant duro imperio non digna nec aequa + Ad superos passi manes: quaeque ante profari + Non licitum vivis, tandem permissa queruntur. + Tunc alius saevis religatur rupe catenis: + Ast alius subigit saxum contra ardua montis: 610 + Vipereo domat hunc aeterna Megaera flagello. + Talia letiferis restant patienda tyrannis. + "Sed te maternos tempus cognoscere vultus, + Cujus prima venit non tardis passibus umbra. + Adstabat fecunda Jovis Pomponia furto. 615 + Namque, ubi cognovit Latio surgentia bella + Poenorum, Venus, insidias anteire laborans + Junonis, fusa sensim per pectora patrem + Implicuit flamma: quae ni provisa fuissent, + Sidonia Iliacas nunc virgo adcenderet aras." 620 + Ergo ubi gustatus cruor, admonuitque Sibyllae, + Et dedit alternos ambobus noscere vultus, + Sic juvenis prior: "O magni mihi numinis instar, + Cara parens, quam, te ut nobis vidisse liceret, + Optassem Stygias vel leto intrare tenebras. 625 + Quae sors nostra fuit, cui te, quum prima subiret, + Eripuit sine honore dies, et funere carpsit?" + Excipit his mater: "Nullos, o nate, labores + Mors habuit nostra: aethereo dum pondere partum + Exsolvor, miti dextra Cyllenia proles 630 + Imperio Jovis Elysias deduxit in oras; + Adtribuitque pares sedes, ubi magna moratur + Alcidae genetrix, ubi sacro munere Leda. + "Verum age, nate, tuos ortus, ne bella pavescas + Ulla, nec in caelum dubites te tollere factis, 635 + Quando aperire datur nobis, nunc denique disce. + Sola die caperem medio quum forte petitos + Ad requiem somnos, subitus mihi membra ligavit + Amplexus, non ille, meo veniente marito, + Adsuetus facilisque mihi: tum luce corusca, 640 + Inplebat quamquam languentia lumina somnus, + Vidi (crede) Jovem: nec me mutata fefellit + Forma Dei, quod, squalentem conversus in anguem, + Ingenti traxit curvata volumina gyro. + Sed mihi post partum non ultra ducere vitam 645 + Concessum: heu, quantum gemui, quod spiritus ante, + Haec tibi quam noscenda darem, discessit in auras!" + His alacer colla amplexu materna petebat; + Umbraque ter frustra per inane petita fefellit. + Subcedunt simulacra virum concordia, patris 650 + Unanimique simul patrui: ruit ipse per umbram, + Oscula vana petens juvenis, fumoque volucri + Et nebulis similes animas adprendere certat. + "Quis te, care pater, quo stabant Itala regna, + Exosus Latium Deus abstulit? Hei mihi! nam cur 655 + Ulla fuere adeo, quibus a te saevus abessem, + Momenta? obposito mutassem pectore mortem. + Quantos funeribus vestris gens Itala passim + Dat gemitus! Tumulus vobis, censente Senatu, + Mavortis geminus surgit per gramina campo." 660 + Nec passi plura, in medio sermone loquentis + Sic adeo incipiunt. Prior haec genitoris imago: + "Ipsa quidem virtus sibimet pulcherrima merces; + Dulce tamen venit ad manes, quum gratia vitae + Durat apud superos, nec edunt oblivia laudem. 665 + "Verum age, fare, decus nostrum, te quanta fatiget + Militia. Heu, quoties intrat mea pectora terror, + Quum repeto, quam saevus eas, ubi magna pericla + Contingunt tibi! per nostri, fortissime, leti + Obtestor causas, Martis moderare furori. 670 + Sat tibi sint documenta domus! octava terebat + Arentem culmis messem crepitantibus aestas, + Ex quo cuncta mihi calcata, meoque subibat + Germano devexa jugum Tartessia tellus. + Nos miserae muros et tecta renata Sagunto; 675 + Nos dedimus Baetin nullo potare sub hoste. + Nobis indomitus convertit terque quaterque + Germanus terga Hannibalis. Pro barbara numquam + Inpolluta fides! peterem quum victor adesum + Cladibus Hasdrubalem; subito venale, cohortes 680 + Hispanae, vulgus, Libyci quas fecerat auri + Hasdrubal, abrupto liquerunt agmine signa. + Tunc hostis socio desertos milite, multum + Ditior ipse viris, spisso circumdedit orbe. + Non segnis nobis nec inultis, nate, peracta est 685 + Illa suprema dies, et laude inclusimuus aevum." + Excipit inde suos frater conjungere casus: + "Excelsae turris post ultima rebus in artis + Subsidium optaram, supremaque bella ciebam. + Fumantes taedas, ac lata incendia passim, 690 + Et mille injecere faces. Nil nomine leti + De Superis queror: haud parvo data membra sepulcro + Nostra cremaverunt in morte haerentibus armis. + Sed me luctus habet, geminae ne clade ruinae + Cesserit adfusis obpressa Hispania Poenis." 695 + Contra quae juvenis turbato fletibus ore: + "Di, quaeso, ut merita est, dignas pro talibus ausis + Carthago expendat poenas. Sed continet acres + Pyrenes populos, qui, vestro Marte probatus, + Excepit fessos, et notis Marcius armis 700 + Subcessit bello: fusos quoque fama ferebat + Victores acie, atque exacta piacula caedis." + His laeti rediere duces loca amoena piorum: + Prosequiturque oculis puer adveneratus euntes. + Jamque aderat multa vix adnoscendus in umbra 705 + Paullus, et epoto fundebat sanguine verba: + "Lux Italum, cujus spectavi Martia facta, + Multum uno majora viro, descendere nocti, + Atque habitanda semel subigit quis visere regna?" + Cui contra tales effundit Scipio voces: 710 + "Armipotens ductor, quam sunt tua fata per Urbem + Lamentata diu! quam pene ruentia tecum + Traxisti ad Stygias Oenotria tecta tenebras. + Tum tibi defuncto tumulum Sidonius hostis + Constituit, laudemque tuo quaesivit honore." 715 + Dumque audit lacrimans hostilia funera Paullus, + Ante oculos jam Flaminius, jam Gracchus, et aegro + Absumtus Cannis stabat Servilius ore. + Adpellare viros erat ardor, et addere verba: + Sed raptabat amor priscos cognoscere manes. 720 + Nunc meritum saeva Brutum inmortale securi + Nomen, nunc Superos aequantem laude Camillum, + Nunc auro Curium non umquam cernit amicum. + Ora Sibylla docet venientum, et nomina pandit. + "Hic fraudes pacis Pyrrhumque a limine portae 725 + Dejecit, visus orbus. Tulit ille ruentem + Thybridis in ripas regem, solusque revulso + Pone ferox ponte exclusit redeuntia regna. + "Si tibi dulce virum, primo qui foedera bello + Phoenicum pepigit, vidisse, hic inclitus ille 730 + Aequoreis victor cum classe Lutatius armis. + Si studium et saevam cognoscere Hamilcaris umbram, + Illa est (cerne procul) cui frons nec morte remissa + Irarum servat rabiem: si jungere cordi est + Conloquium, sine gustato det sanguine vocem." 735 + Atque ubi permissum, et sitiens se inplevit imago, + Sic prior increpitat non miti Scipio vultu: + "Taliane, o fraudum genitor, sunt foedera vobis? + Aut haec Sicania pepigisti captus in ora? + Bella tuus toto natus contra omnia pacta 740 + Exercet Latio, et, perruptis molibus Alpes + Eluctatus adest, fervet gens Itala Marte + Barbarico, et refluunt obstructi stragibus amnes." + Post quae Poenus ait: "Decimum modo coeperat annum + Excessisse puer, nostro quum bella Latinis 745 + Concepit jussu; licitum nec fallere Divos + Juratos patri: quod si Laurentia vastat + Nunc igni regna, et Phrygias res vertere tentat, + O pietas, o sancta fides, o vera propago! + Atque utinam amissum reparet decus!" Inde citato 750 + Celsus abit gressu, majorque recessit imago. + Exin designat vates, qui jura sub armis + Poscenti dederint populo, primique petitas + Miscuerint Italis Piraeo litore leges. + Laetatur, spectatque virum insatiabilis ora 755 + Scipio, et adpellet cunctos, ni magna sacerdos + Admoneat turbae innumerae: "Quot millia toto + Credis in orbe, puer, lustras dum singula visu, + Descendisse Erebo, nullo non tempore abundans + Umbrarum huc agitur torrens, vectatque capaci 760 + Agmina mole Charon, et subficit inproba puppis." + Post haec, ostendens juvenem, sic virgo profatur: + "Hic ille est, tellure vagus qui victor in omni + Cursu signa tulit; cui pervia Bactra Dahaeque; + Qui Gangem bibit, et Pellaeo ponte Niphaten 765 + Adstrinxit; cui stant sacro sua moenia Nilo." + Incipit Aeneades: "Libyci certissima proles + Hammonis, quando exsuperat tua gloria cunctos + Indubitata duces, similique cupidine rerum + Pectora nostra calent, quae te via, fare, superbum 770 + Ad decus et summas laudum perduxerit arces." + Ille sub haec: "Turpis lenti sollertia Martis. + Audendo bella expedias: pigra extulit artis + Haud umquam sese virtus; tu magna gerendi + Praecipita tempus: mors atra inpendet agenti." 775 + Haec effatus abit. Croesi mox advolat umbra, + Dives apud superos; sed mors aequarat egenis. + Atque hic, Elysio tendentem limite cernens + Effigiem juvenis castam, cui vitta ligabat + Purpurea effusos per colla nitentia crines, 780 + "Dic, ait, hic quinam, virgo? nam luce refulget + Praecipua frons sacra viro, multaeque sequuntur + Mirantes animae, et laeto clamore frequentant. + Qui vultus! quam, si Stygia non esset in umbra, + Dixissem facile esse Deum!" "Non falleris, inquit 785 + Docta comes Triviae: meruit Deus esse videri, + Et fuit in tanto non parvum pectore numen. + Carmine complexus terram, mare, sidera, manes, + Et cantu Musas et Phoebum aequavit honore. + Atque haec cuncta, prius quam cerneret, ordine terris 790 + Prodidit; ac vestram tulit usque ad sidera Trojam." + Scipio, perlustrans oculis laetantibus umbram, + "Si nunc fata darent, ut Romula facta per orbem + Hic caneret vates, quanto majora futuros + Facta eadem intrarent hoc, inquit, teste nepotes! 795 + Felix Aeacida, cui tali contigit ore + Gentibus ostendi! crevit tua carmine virtus." + Sed quae tanta adeo gratantum turba requirens, + Heroum effigies majoresque adcipit umbras. + Inde viro stupet Aeacide, stupet Hectore magno, 800 + Ajacisque gradum venerandaque Nestoris ora + Miratur, geminos adspectat laetus Atridas, + Jamque Ithacum, corde aequantem Peleia facta. + Victuram hinc cernit Ledaei Castoris umbram: + Alternam lucem peragebat in aethere Pollux. 805 + Sed subito vultus monstrata Lavinia traxit. + Nam virgo admonuit, tempus cognoscere manes + Femineos, ne cunctantem lux alma vocaret. + "Felix haec, inquit, Veneris nurus ordine longo + Trojugenas junxit sociata prole Latinis. 810 + "Vis et Martigenae thalamos spectare Quirini? + Hersiliam cerne: hirsutos quum sperneret olim + Gens vicina procos, pastori rapta marito + Intravitque casae, culmique e stramine fultum + Pressit laeta torum, et soceros revocavit ab armis. 815 + Adspice Carmentis gressus: Evandria mater + Haec fuit, et vestros tetigit praesaga labores. + Vis et, quos Tanaquil vultus gerat? haec quoque castae + Augurio valuit mentis, venturaque dixit + Regna viro, et dextros adnovit in alite Divos. 820 + "Ecce pudicitiae Latium decus, inclita leti + Fert frontem atque oculos terrae Lucretia fixos. + Non datur, heu! tibi, Roma, nec est, quod malle deceret, + Hanc laudem retinere diu. Virginia juxta, + Cerne, cruentato vulnus sub pectore servat, 825 + Tristia defensi ferro monimenta pudoris, + Et patriam laudat miserando in vulnere dextram. + Illa est, quae Thybrim, quae fregit Lydia bella, + Nondum passa marem, quales optabat habere + Quondam Roma viros, contemtrix Cloelia sexus." 830 + Quum, subito adspectu turbatus, Scipio poscit, + Quae poenae caussa, et qui sint in crimine manes. + Tum virgo: "Patrios fregit quae curribus artus, + Et stetit adductis super ora trementia frenis, + Tullia, non ullos satis exhaustura labores, 835 + Ardenti Phlegethonte natat: fornacibus atris + Fons rapidus furit, atque ustas sub gurgite cautes + Egerit, et scopulis pulsat flagrantibus ora. + Illa autem, quae tondetur praecordia rostro + Alitis, (en quantum resonat plangentibus alis 840 + Armiger ad pastus rediens Jovis!) hostibus arcem + Virgo (inmane nefas) adamato prodidit auro + Tarpeia, et pactis reseravit claustra Sabinis. + Juxta (nonne vides? neque enim leviora domantur + Delicta) inlatrat jejunis faucibus Orthrus, 845 + Armenti quondam custos inmanis Hiberi, + Et morsu petit, et polluto eviscerat ungue. + Nec par poena tamen sceleri: sacraria Vestae + Polluit, exsuta sibi virginitate, sacerdos. + "Sed satis haec vidisse, satis: mox deinde videnti 850 + Nunc animas tibi, quae potant oblivia, paucas + In fine enumerasse paro, et reineare tenebris. + Hic Marius (nec multa dies jam restat ituro + Aetheream in lucem) veniet tibi origine parva + In longum imperium consul; nec Sulla morari 855 + Jussa potest, aut amne diu potare soporo. + Lux vocat, et nulli Divum mutabile fatum. + Imperium hic primus rapiet: sed gloria culpae, + Quod reddet solus: nec tanto in nomine quisquam + Exsistet, Sullae qui se velit esse secundum. 860 + Ille, hirta cui subrigitur coma fronte, decorum + Et gratum terris Magnus caput: ille Deum gens, + Stelligerum adtollens apicem, Trojanus Iulo + Caesar avo; quantas moles, quum sede reclusa + Hac tandem erumpent, terraque marique movebunt! 865 + Heu miseri, quoties toto pugnabitur orbe! + Nec leviora lues, quam victus, crimina victor." + Tum juvenis lacrimans: "Restare haec ordine duro + Lamentor rebus Latiis: sed luce remota + Si nulla est venia, et merito mors ipsa laborat, 870 + Perfidiae Poenus quibus aut Phlegethontis in undis + Exuret ductor scelus, aut quae digna renatos + Ales in aeternum laniabit morsibus artus?" + "Ne metue, exclamat vates, non vita sequetur + Inviolata virum: patria non ossa quiescent. 875 + Namque ubi, fractus opum, magnae certamine pugnae + Pertulerit vinci, turpemque orare salutem, + Rursus bella volet Macetum instaurare sub armis. + Damnatusque doli, desertis conjuge fida + Et dulci nato, linquet Carthaginis arces, 880 + Atque una profugus lustrabit caerula puppe. + Hinc Cilicis Tauri saxosa cacumina viset. + "Proh! quanto levius mortalibus aegra subire + Servitia, atque hiemes, aestusque, fugamque, fretumque, + Atque famem, quam posse mori! Post Itala bella 885 + Assyrio famulus regi, falsusque cupiti + Ausoniae motus, dubio petet aequora velo; + Donec, Prusiacas delatus segniter oras, + Altera servitia inbelli patietur in aevo, + Et latebram munus regni. Perstantibus inde 890 + Aeneadis, reddique sibi poscentibus hostem, + Pocula furtivo rapiet properata veneno, + Ac tandem terras longa formidine solvet." + Haec vates, Erebique cavis se reddidit umbris. + Tum laetus socios juvenis portumque revisit. 895 + + + + +LIBER DECIMUS QUARTUS. + + +ARGUMENTUM. + +Silius nunc bellum, a Romanis, Marcello duce, in Sicilia gestum, +commemoraturus, primum hujus insulae situm, fertilitatem, poetas, +veteres incolas (qui fuere Laestrigones, Cyclopes, Sicani ex Hiberia, +Ligures eo ducti a Siculo, Cretenses cohors Minois, Trojani, Acestes +scilicet et Helymus, Messenii ex Peloponneso, a quibus Zancle dicta +est Messana, et Corinthii, quorum imperator Archias coloniam duxit +Syracusas), loca ignibus subterraneis aestuantia, insulas Aeolias, et +tria promontoria recenset; 1-78. + +Tum belli causas et originem tradit. Mortuo enim Hierone, miti rege ac +fido Romanorum socio, regnum ad Hieronymum, nepotem ejus, translatum +erat; puerum, vixdum libertatem, nedum dominationem, modice laturum, +inflatumque adsentationibus eorum, qui illum non Hieronis tantum, sed +Pyrrhi etiam regis, materni avi, meminisse jubebant; 79-95. + +Qui quum ad Poenos defecisset, et propter crudelitatem superbiamque cum +omni stirpe regia a conjuratis esset occisus, pars Siculorum Poenis, +pars Romanis favebat; 96-109. + +In hac turbatione rerum variisque animorum motibus M. Claudius +Marcellus Praetor, qui jam ter consul fuerat, classem in Siciliam +adpellit, et, de discordiis civilibus certior factus, bellum comparat; +110-124. + +Cum omni exercitu proficiscitur in Leontinos, et facilem ab inbelli +populo victoriam reportat: in qua pugna Asilus, miles Tyrrhenus, +Beryam Poenum, veterem dominum, jam humi prostratum, adnoscit, et, quia +benigne olim ab eo tractatus erat, a morte revocat; 125-177. + +Leontinis expugnatis Marcellus movet extemplo castra ad Syracusas, et +legatis, quos praemiserat, ut pacis conditiones ferrent, re infecta +reversis, terra marique urbs obpugnatur; 178-191. + +Auxilia Syracusanis mittunt duce Grospho Messana, Catane, Camarina, +Hybla, Selinus, Myle, Eryx, Centuripae, Entella, Thapsos, Acrae, +Agyrium, Tyndaris, Agrigentum, Gela, Halaesa, Palici, Acesta, quique +Acim, Hypsam, Alabim, Achaten, Chrysam, Hipparim, Pantagiam et +Symaethum fluvios, adcolunt, praeterea Termae Himerenses et Henna; +192-247. + +Romanos contra adjuvant Petraea, Callipolis, Enguion, Hadranum, +Ergetum, Melite, Calacte, Cephaloedis et Tauromenium; 248-257. + +Reliquae Siciliae urbes a Poenorum partibus stant, Agathyrna, Trogilos, +Facelinae Dianae Fanum, Panormos, Herbesos, Naulocha, Morgentia, Menae, +Amastra, Tisse, Netum, Mutyce, Achaetus, Drepane, Helorus, Triocola, +Arbela, Ietas, Tabae, Cossyra, Mute, Megara, Gaulum; 258-276. + +Syracusae ipsae, quae ex quatuor urbibus maximis constabant, armatorum +multitudine, muris et in primis magno portu, munitissimae erant, et +praeterea militibus memoria victae olim Atheniensium classis a ducibus +incenditur animus, plebi autem ab Hippocrate et Epicyde, praetoribus, +Carthagine natis et Poenis materno genere; 277-291. + +Marcellus itaque, spe deditionis abscissa, omnem adparatum +obpugnandarum urbium admovet muris, et Cimber turrim Syracusanorum +mirae altitudinis incendio delet; 292-315. + +Omnia vero consilia coeptaque Romanorum disjicit ars unius hominis, +Archimedis, celeberrimi spectatoris caeli siderumque, mirabilioris +tamen inventoris ac machinatoris bellicorum tormentorum operumque, +quibus ea, quae hostes ingenti mole agunt, ipse perlevi momento +ludificatur; 316-352. + +Interea adventat classis Punica, quae, juncta Syracusanae, cum Romana +concurrit; 353-384. + +Inter cunctas naves eminet praetoria Himilconis, qui ipse gubernatorem +Romanum, et mox Taurum, in locum ejus succedentem, sagittis configit; +384-407. + +In hanc vero navem Corbulo ex turri, navibus pluribus junctis +inposita, ignes conjicit, quibus ubivis diffusis, Himilco, in minus +navigium ope funis delapsus, e manibus hostium effugit; 408-451. + +Bato gubernator pectus suum gladio transigit; 452-461. + +Daphnis, formosi pastoris hujus nominis progenies, hauritur flammis; +462-476. + +Ornytos in adusto transtro natat; 477-480. et Scyron aquae innans rostro +navis transfigitur; 481-486. + +In ipsum quidem Marcellum impetum faciunt Lilaeus et Podaetus, juvenis +ferox multarumque artium peritissimus: at illi manus amputantur +bipenni, hic hasta transjicitur; 487-515. + +Parte alia navis Punica, in qua Crantor et Polyphemus vehuntur, +concurrit cum Romana, quae tandem nimio Poenorum, in eam inruentium, +pondere depressa mergitur; 516-559. + +Multis deinde navibus jam igni conreptis Himilco fugam capessit, et +capta hostium navigia ad litus ducuntur; 559-579. + +Hac Romanorum victoria Syracusanis animus frangitur, et urbs jam +facilis captu fuisset, nisi subito intoleranda vis aestus, tempore +autumni in locis natura gravibus, genuisset pestilentiam, qua animi +avertuntur a belli consiliis, et multi Romanorum, Siculorum Poenorumque +absumuntur; 580-617. + +Mali hujus vi paulatim inminuta, animum recipiunt Romani, et, quia +ferro potius quam morbo mori cupiunt, summo ardore invadunt urbem, quae +et primo impetu expugnatur; 618-640. + +Victores moenia ingressi inmensa pretiosarum rerum operumque artis +vetustae praeda potiuntur; 641-665. + +Marcellus autem militibus, ut a caedibus temperent, aedificiisque +parcant tam sacris quam profanis, edicit, et lacrimans miseratur +tristem sortem urbis atque Archimedis, quem in tanto tumultu intentum +formis, quas descripserat in pulvere, miles ignarus, quis esset, +interfecerat; 665-679. + +Certatim deinde laetantur Romani et Syracusani, illi de victoria, hi de +Marcelli humanitate; 680-684. + + + Flectite nunc vestros, Heliconis numina, cantus + Ortygiae pelagus Siculique ad litoris urbes. + Muneris hic vestri labor est, modo Daunia regna + Aeneadum, modo Sicanios adcedere portus, + Aut Macetum lustrare domos et Achaia rura, 5 + Aut vaga Sardoo vestigia tinguere fluctu, + Vel Tyriae quondam regnata mapalia genti, + Extremumve diem et terrarum invisere metas. + Sic poscit sparsis Mavors agitatus in oris. + Ergo, age, qua litui, qua ducunt bella, sequamur. 10 + Ausoniae pars magna jacet Trinacria tellus, + Ut semel expugnante Noto et vastantibus undis + Adcepit freta, caeruleo propulsa tridente. + Namque per occultum caeca vi turbinis olim + Inpactum pelagus laceratae viscera terrae 15 + Discidit, et, medio perrumpens arva profundo, + Cum populis pariter convulsas transtulit urbes. + Ex illo, servans rapidus divortia, Nereus + Saevo dividuos conjungi pernegat aestu. + Sed spatium, quod dissociat consortia terrae, 20 + Latratus fama est (sic arta intervenit unda) + Et matutinos volucrum tramittere cantus. + Multa solo virtus: jam reddere foenus aratris, + Jam montes umbrare olea, dare nomina Baccho, + Cornipedemque citum lituis generasse ferendis, 25 + Nectare Cecropias Hyblaeo adcedere ceras. + Hic et Paeonios arcano sulfure fontes, + Hic Phoebo digna et Musis venerabere vatum + Ora excellentum, sacras qui carmine silvas, + Quique Syracosia resonant Helicona Camena. 30 + Promtae gens linguae: ast eadem, quum bella cieret, + Portus aequoreis sueta insignire tropaeis. + Post dirum Antiphatae sceptrum et Cyclopia regna, + Vomere verterunt primum nova rura Sicani. + Pyrene misit populos, qui nomen ab amne 35 + Adscitum patrio terrae inposuere vacanti. + Mox Ligurum pubes, Siculo ductore, notavit + Possessis bello mutata vocabula regnis. + Nec Cres dedecori fuit adcola: duxerat actos + Moenibus e centum non fausta ad praelia Minos, 40 + Daedaleam repetens poenam: qui fraude nefanda + Postquam perpetuas judex concessit ad umbras, + Cocalidum insidiis, fesso Minoia turba + Bellandi studio Siculis subsedit in oris. + Miscuerunt Phrygiam prolem Trojanus Acestes, 45 + Trojanusque Helymus, structis qui, pube sequuta, + In longum ex sese donarunt nomina muris. + Nec Zanclaea gerunt obscuram moenia famam, + Dextera quam tribuit posito Saturnia telo. + Sed decus Hennaeis haud ullum pulchrius oris, 50 + Quam quae Sisyphio fundavit nomen ab Isthmo, + Et multum ante alias Ephyraeis fulget alumnis. + Hic Arethusa suum piscoso fonte receptat + Alpheon, sacrae portantem signa coronae. + At non aequus amat Trinacria Mulciber antra; 55 + Nam Lipare, vastis subter depasta caminis, + Sulfureum vomit exeso de vertice fumum. + Ast Aetna eructat tremefactis cautibus ignis + Inclusi gemitus, pelagique imitata furorem + Murmure per caecos tonat inrequieta fragores 60 + Nocte dieque simul: fonte e Phlegethontis ut atro + Flammarum exundat torrens, piceaque procella + Semiambusta rotat liquefactis saxa cavernis. + Sed quamquam largo flammarum exaestuet intus + Turbine, et adsidue subnascens profluat ignis, 65 + Summo cana jugo cohibet (mirabile dictu!) + Vicinam flammis glaciem; aeternoque rigore + Ardentes horrent scopuli: stat vertice celsi + Collis hiems, calidaque nivem tegit atra favilla. + Quid referam Aeolio regnatas nomine terras? 70 + Ventorumque domos, atque addita claustra procellis? + Hic versi penitus Pelopea ad regna Pachyni + Pulsata Ionio respondent saxa profundo; + Hic, contra Libyamque situm Caurosque furentes, + Cernit devexas Lilybaeon nobile Chelas. 75 + At, qua diversi lateris frons tertia terris + Vergit in Italiam prolato ad litora dorso, + Celsus arenosa tollit se mole Pelorus. + His longo mitis placide dominator in aevo + Praefuerat terris Hieron, tractare sereno 80 + Imperio vulgum pollens, et pectora nullo + Parentum exagitare metu, pactamque per aras + Haud facilis temerare fidem, socialia jura + Ausoniis multos servarat casta per annos. + Verum, ubi fata virum fragili solvere senecta, 85 + Primaevo cessit sceptrum exitiale nepoti, + Et placida indomitos adcepit regia mores. + Namque, bis octonis nondum rex praeditus annis, + Caligare alto in solio, nec pondera regni + Posse pati, et nimium fluxis confidere rebus. 90 + Jamque brevi nullum, delicta tuentibus armis, + Fas notum, ignotumque nefas: vilissima regi + Cura pudor: tam praecipiti materna furori + Pyrrhus origo dabat stimulos, proavique superbum + Aeacidae genns, atque aeternus carmine Achilles. 95 + Ergo ardor subitus Poenorum incepta fovendi: + Nec sceleri mora: conjungit nova foedera, pacto, + Cederet ut Siculis victor Sidonius oris. + Sed stabant poenae, tumulumque negabat Erinnys, + Qua modo pactus erat socium non cernere, terra. 100 + Saevos namque pati fastus, juvenemque cruento + Flagrantem luxu, et miscentem turpia diris, + Haud ultra faciles, quos ira metusque coquebat, + Jurati obtruncant; nec jam modus ensibus: addunt + Femineam caedem, atque insontum rapta sororum 105 + Corpora prosternunt ferro; nova saevit in armis + Libertas, jactatque jugum: pars Punica castra, + Pars Italos et nota volunt; nec turba furentum + Defit, quae neutro sociari foedere malit. + Tali Trinacriae motu, rebusque Sicanis 110 + Exitio regis trepidis, sublimis honore + (Tertia nam Latios renovarat purpura fasces) + Marcellus classem Zanclaeis adpulit oris. + Atque ubi cuncta viro, caedesque exposta tyranni, + Ambiguaeque hominum mentes, Carthaginis arma 115 + Quos teneant, et quanta, locos, quod vulgus amicum + Duret Trojugenis, quantos Arethusa tumores + Concipiat, perstetque suas non pandere portas: + Incumbit bello, ac totam per proxima raptim + Armorum effundit flammato pectore pestem. 120 + Non aliter Boreas, Rhodopes a vertice praeceps + Quum sese inmisit, decimoque volumine pontum + Expulit in terras, sequitur cum murmure molem + Ejecti maris, et stridentibus adfremit alis. + Prima Leontinos vastarunt praelia campos, 125 + Regnatam diro quondam Laestrigone terram. + Instabat ductor, cui tarde vincere Graias + Par erat, ac vinci, turmas: ruit aequore toto; + (Femineum credas maribus concurrere vulgum) + Et Cereri placitos fecundat sanguine campos. 130 + Sternuntur passim; pedibusque evadere letum + Eripuit rapidus Mavors; ut cuique salutem + Promisit fuga, praeveniens dux occupat ense. + "Ite, gregem metite inbellem, ac subcidite ferro, + Clamat, cunctantes urguens umbone catervas. 135 + Pigro luctandi studio certamen in umbra + Molle pati docta, et gaudens splendescere olivo, + Stat, mediocre decus vincentum, ignava juventus: + Haec laus sola datur, si viso vincitis hoste." + Ingruit, audito ductore, exercitus omnis; 140 + Solaque, quod superest secum certamina norunt, + Quis dextra antistet, spoliisque excellat opimis. + Euboici non, per scopulos inlisa Caphareo, + Euripi magis unda furit; pontumve sonantem + Ejicit angusto violentius ore Propontis; 145 + Nec fervet majore fretum rapiturque tumultu, + Quod ferit Herculeas extremo Sole columnas. + Mite tamen dextrae decus inter praelia tanta + Enituit fama: miles Tyrrhenus (Asilo + Nomen erat), captus quondam ad Trasymena fluenta, 150 + Servitium facile et dominantis mollia jussa + Expertus Beryae, patrias remearat ad oras + Sponte faventis heri; repetitisque inpiger armis + Tum veteres Siculo casus Mavorte piabat: + Atque is, dum medios inter fera praelia miscet, 155 + Inlatus Beryae, cui, pacta ad regia misso + Poenorum a populis, sociataque bella gerenti, + Aerato cassis munimine clauserat ora, + Invadit ferro juvenem, trepideque ferentem + Instabiles retro gressus prosternit arena. 160 + At miser, audita victoris voce, trementem + Cunctantemque animam Stygia ceu sede reducens, + Cassidis a mento malefidae vincula rumpit, + Jungebatque preces, atque addere verba parabat. + Sed, subito adspectu et noto conterritus ore, 165 + Tyrrhenus ferrumque manu revocavit, et ultro + Talia cum gemitu lacrimis effudit obortis: + "Ne, quaeso, supplex lucem dubiusque precare; + Fas hostem servare mihi: multo optimus ille + Militiae, cui postremum est primumque, tueri 170 + Inter bella fidem: tu letum evadere nobis + Das prior, et servas nondum servatus ab hoste. + Haud equidem indignum memet, quae tristia vidi, + Abnuerim, dignumque iterum in pejora revolvi; + Si tibi per medios ignes mediosque per enses 175 + Non dederit mea dextra viam." Sic fatur, et ultro + Adtollit, vitaque exaequat munera vitae. + At, compos Sicula primum certaminis ora + Coepti, Marcellus victricia signa, quieto + Agmine progrediens, Ephyraea ad moenia vertit. 180 + Inde Syracosias castris circumdedit arces. + Sed ferri languebat amor: sedare monendo + Pectora caeca virum, atque iras evellere avebat. + Nec (renuant si forte sibi, et si mitia malle + Credant esse metum) laxis servatur omissa 185 + Obsidio claustris: quin contra intentior ipse + Invigilat cautis, frontem inperterritus, armis; + Et struit arcana necopina pericula cura. + Haud secus Eridani stagnis ripave Caystri + Innatat albus olor, pronoque inmobile corpus 190 + Dat fluvio, et pedibus tacitas eremigat undas. + Interea, dum incerta labat sententia clausis, + Exciti populi atque urbes socia arma ferebant: + Incumbens Messana freto, minimumque revulsa + Discreta Italia, atque Osco memorabilis ortu: 195 + Tum Catane, nimium ardenti vicina Typhoeo, + Et generasse Pios quondam celeberrima Fratres, + Et, cui non licitum fatis, Camarina, moveri. + Tum, quae nectareis vocat ad certamen Hymetton, + Audax Hybla, favis, palmaeque arbusta Selinus: 200 + Et, justi quondam portus, nunc litore solo + Subsidium infidum fugientibus aequora, Myle. + Nec non altus Eryx, nec non et vertice celso + Centuripae, largoque virens Entella Lyaeo, + Entella, Hectoreo dilectum nomen Acestae. 205 + Non Thapsos, non e tumulis glacialibus Acrae + Defuerunt: Agyrina manus, geminoque Lacone + Tyndaris adtollens sese adfluit: altor equorum + Mille rapit turmam, atque hinnitibus aera flammat, + Pulveream volvens Agragas ad inania nubem. 210 + Ductor Grosphus erat, cujus caelata gerebat + Taurum parma trucem, poenae monimenta vetustae. + Ille, ubi torreret subjectis corpora flammis, + Mutabat gemitus mugitibus; actaque veras + Credere erat stabulis armenta effundere voces. 215 + Haud inpune quidem: nam dirae conditor artis + Ipse suo moriens inmugit flebile tauro. + Venit, ab amne trahens nomen, Gela; venit Halaesa, + Et, qui praesenti domitant perjura, Palici, + Pectora supplicio; Trojanaque venit Acesta; 220 + Quique per Aetnaeos Acis petit aequora fines, + Et dulci gratam Nereida perluit unda. + Aemulus ille tuo quondam, Polypheme, calori, + Dum fugit agrestem violenti pectoris iram, + In tenues liquefactus aquas evasit et hostem, 225 + Et tibi victricem Galatea inmiscuit undam. + Nec non qui potant Hypsamque Alabimque sonoros, + Et perlucentem splendenti gurgite Achaten: + Qui fontes, vage Chrysa, tuos, et pauperis alvei + Hipparin, ac facilem superari gurgite parco 230 + Pantagiam, rapidique colunt vada flava Symaethi. + Litora Thermarum, prisca dotata Camena, + Armavere suos, qua mergitur Himera ponto + Aeolio; nam dividuas se scindit in oras; + Nec minus occasus petit incita, quam petit ortus. 235 + Nebrodes gemini nutrit divortia fontis, + Quo mons Sicania non surgit ditior umbrae. + Henna Deum lucis sacram dedit ardua dextram: + Hic specus, ingentem laxans telluris hiatum, + Caecum iter ad manes tenebroso limite pandit, 240 + Qua novus ignotas Hymenaeus venit in oras. + Hac Stygius quondam, stimulante Cupidine, rector + Ausus adire diem, maestoque Acheronte relicto + Egit in inlicitas currum per inania terras. + Tum rapta praeceps Hennaea virgine flexit 245 + Adtonitos caeli visus lucemque paventes + In Styga rursus equos, et praedam condidit umbris. + Romanos Petraea duces, Romana petivit + Foedera Callipolis, lapidosique Enguion arvi, + Hadranum, Ergetiumque simul, telaque superba 250 + Lanigera Melite, et litus piscosa Calacte, + Quaeque procelloso Cephaloedias ora profundo + Caeruleis horret campis pascentia cete, + Et qui, conreptas sorbentem vorticis haustu, + Atque iterum e fundo jaculantem ad sidera, puppes, 255 + Tauromenitana cernunt de sede Charybdim. + Haec Latium manus et Laurentia signa movebat. + Cetera Elissaeis aderat gens Sicana votis. + Mille Agathyrna dedit, perflataque Trogilos Austris, + Mille Thoanteae sedes Facelina Dianae. 260 + Tergemino venit numero fecunda Panormos; + Seu silvis sectere feras; seu retibus aequor + Verrere, seu caelo libeat traxisse volucrem. + Non Herbesos iners, non Naulocha pigra pericli + Sederunt; non frondosis Morgentia campis 265 + Abstinuit Marte infido: comitata Menaeis + Venit Amastra viris, et parvo nomine Tisse, + Et Netum, et Mutyce, pubesque liquentis Achaeti. + Sidonios Drepane, atque undae clamosus Helorus, + Et mox servili vastata Triocala bello, 270 + Sidonios Arbela ferox, et celsus Ietas, + Et bellare Tabas docilis, Cossyraque parva, + Nec major Megara Mute concordibus ausis + Juvere, et strato Gaulum spectabile ponto, + Quum sonat Halcyones cantu, nidosque natantes 275 + Inmota gestat, sopitis fluctibus, unda. + Ipsa Syracusae patulos urbs incluta muros + Milite conlecito variisque inpleverat armis. + Ductores facilem inpelli, laetamque tumultus + Vaniloquo plebem furiabant insuper ore: 280 + Numquam hoste intratos muros, et quatuor arces, + Et Salaminiacis quantam Eoisque tropaeis + Ingenio portus urbs invia fecerit umbram, + Spectatum proavis: ter centum ante ora triremes + Unum naufragium, mersasque inpune profundo 285 + Clade pharetrigeri subnixas regis Athenas. + Flammabant vulgum geniti Carthagine fratres, + Poeni matre genus; sed quos, sub crimine pulsus + Urbe Syracosia, Libycis eduxerat oris + Trinacrius genitor, geminaque a stirpe parentum 290 + Astus miscebant Tyrios levitate Sicana. + Quae cernens ductor, postquam inmedicabile visum + Seditio, atque ultro bellum surgebat ab hoste, + Testatus Divos Siculorum, amnesque, lacusque, + Et fontes, Arethusa, tuos, ad bella vocari 295 + Invitum, quae sponte diu non sumserit, hostem + Induere arma sibi, telorum turbine vasto + Adgreditur muros, atque armis intonat urbi. + Par omnes simul ira rapit, certantque, ruuntque. + Turris, multiplici surgens ad sidera tecto, 300 + Exibat, tabulata decem cui crescere Graius + Fecerat, et multas nemorum consumserat umbras. + Armatam hinc igni pinum et devolvere saxa + Certabant, calidaeque picis diffundere pestem. + Huic procul ardentem jaculatus lampada Cimber 305 + Conjicit, et lateri telum exitiabile figit. + Pascitur adjuto Vulcanus turbine venti, + Gliscentemque trahens turris per viscera labem, + Perque altam molem, et toties crescentia tecta, + Scandit ovans, rapidusque vorat crepitantia flammis 310 + Robora, et, ingenti simul exundante vapore + Ad caelum, victor nitentia culmina lambit. + Inplentur fumo, et nebula caliginis atrae + (Nec cuiquam evasisse datur) ceu fulminis ictu + Conreptae rapido in cineres abiere ruinae. 315 + Par contra pelago miseris fortuna carinis. + Namque ubi se propius tectis urbique tulere, + Qua portus muris pacatas adplicat undas, + Inprovisa novo pestis conterruit astu. + Trabs fabre teres, atque, erasis undique nodis, 320 + Navali similis malo, praefixa gerebat + Uncae tela manus: ea celso ex aggere muri + Bellantes curvi rapiebat in aera ferri + Unguibus, et mediam revocata ferebat in urbem. + Nec solos vis illa viros, quin saepe triremem 325 + Belligerae rapuere trabes, quum desuper actum + Incuterent puppi chalybem morsusque tenaces. + Qui, simul adfixo vicina in robora ferro, + Sustulerant sublime ratem (miserabile visu!), + Per subitum rursus laxatis arte catenis 330 + Tanta praecipitem reddebant mole profundo, + Ut totam haurirent undae cum milite puppem. + His super insidiis angusta foramina murus + Arte cavata dabat, per quae confundere tela + Tutum erat, obposito mittentibus aggere valli. 335 + Nec sine fraude labos, arta ne rursus eodem + Spicula ab hoste via vicibus contorta redirent. + Calliditas Graia, atque astus pollentior armis + Marcellum, tantasque minas, terraque marique + Arcebat, stabatque ingens ad moenia bellum. 340 + Vir fuit Isthmiacis decus inmortale colonis, + Ingenio facile ante alios telluris alumnos, + Nudus opum; sed cui caelum terraeque paterent. + Ille novus pluvias Titan ut proderet ortu + Fuscatis tristis radiis: ille haereat, anne 345 + Pendeat instabilis tellus; cur foedere certo + Hunc adfusa globum Tethys circumliget undis, + Noverat, atque una pelagi lunaeque labores, + Et pater Oceanus qua lege effunderet aestus. + Non illum mundi numerasse capacis arenas 350 + Vana fides: puppes etiam constructaque saxa + Feminea traxisse ferunt contra ardua dextra. + Hic dum Italum ductorem astu Teucrosque fatigat, + Adnabat centum late Sidonia velis + Classis subsidio, et scindebat caerula rostris. 355 + Erigitur subitas in spes Arethusia proles, + Adjungitque suas, portu progressa, carinas. + Nec contra Ausonius tonsis aptare lacertos + Addubitat, mersisque celer fodit aequora remis. + Verberibus torsere fretum: salis icta frequenti 360 + Albescit pulsu facies, perque aequora late + Spumat canenti sulcatus gurgite limes. + Insultant pariter pelago: ac Neptunia regna + Tempestate nova trepidant: tum vocibus aequor + Personat, et clamat scopulis clamoris imago. 365 + Ac jam diffusus vacua bellator in unda + Cornibus ambierat patulos ad praelia fluctus, + Navali claudens humentem indagine campum. + At simili curvata sinu diversa ruebat + Classis, et artabat lunato caerula gyro. 370 + Nec mora: terrificis saevae stridoribus aeris, + Per vacuum late cantu resonante profundum, + Incubuere tubae, quis excitus aequore Triton + Expavit tortae certantia murmura concbae. + Vix meminere maris; tam vasto ad praelia nisu 375 + Incumbunt proni, positisque in margine puppis + Extremae plantis nutantes spicula torquent, + Sternitur effusis pelagi media area telis, + Celsaque anhelatis exsurgens ictibus alnus + Caerula nigranti findit spumantia sulco. 380 + Ast aliae latere atque incussi roboris ictu + Detergent remos: aliae per viscera pinus + Tramissis ipso retinentur vulnere rostris, + Quo retinent. Medias inter sublimior ibat + Terribilis visu puppis, qua nulla per omne 385 + Egressa est Libycis major navalibus aevum. + Sed quater haec centum numeroso remige pontum + Pulsabat tonsis; veloque superba capaci + Quum rapidum hauriret Borean, et cornibus omnes + Conligeret flatus, lento se robore agebat, 390 + Intraret fluctus solis si pulsa lacertis. + Procurrunt levitate agili, docilesque regentis + Audivisse manum, Latio cum milite puppes. + Has ut per laevum venientes aequor Himilco + In latus obliquas, jussamque incurrere proram 395 + Conspexit, propere Divis in vota vocatis + Aequoris, intento volucrem de more sagittam + Adsignat nervo: utque oculis libravit in hostem, + Et calamo monstravit iter, diversa relaxans + Brachia, deduxit vultu comitante per auras 400 + In vulnus telum, ac residentis puppe magistri + Adfixit plectro dextram; nec deinde regenda + Puppe manus valuit, flectenti inmortua clavo. + Dumque ad opem adcurrit ceu capta navita puppe, + Ecce iterum fatoque pari nervoque sagitta, 405 + In medium perlapsa globum, transverberat ictu + Orba gubernacli subeuntem munera Taurum. + Inrumpit Cumana ratis, quam Corbulo ductor + Lectaque complebat Stabiarum litore pubes. + Numen erat celsae puppis vicina Dione. 410 + Sed superingestis propior quae subdita telis + Bella capessebat, media subsedit in unda, + Divisitque fretum: clamantum spumeus ora + Nereus inplet aquis, palmaeque, trahente profundo, + Luctantum frustra summis in fluctibus exstant. 415 + Hic, audax ira, magno per caerula saltu + Corbulo transgressus (nam textam robore turrim + Adpulerant nexae ferri compage triremes) + Evadit tabulata super, flammaque comantem + Multifida pinum celso de culmine quassat. 420 + Inde atros alacer pastosque bitumine torquet, + Amentante Noto, Poenorum aplustribus ignes. + Intrat diffusos pestis Vulcania passim, + Atque inplet dispersa foros: trepidatur omisso + Summis remigio; sed enim tam rebus in artis 425 + Fama mali nondum tanti penetrarat ad imos. + At rapidus fervor, per pingues unguine taedas + Inlapsus, flammis victricibus insonat alveo. + Qua nondum tamen inpulerat vim Dardana lampas, + Parcebatque vapor, saxorum grandine dirus 430 + Arcebat, fatumque ratis retinebat Himilco. + Hic miser, igniferam dum ventilat aere pinum, + Murali saxo per lubrica sanguine transtra + Volvitur in fluctus, Lychaei vulnere, Cydnus. + Fax nidore gravi foedavit comminus auras, 435 + Ambusto instridens pelago. Ferus inde citatum + Missile adorata contorquet Sabrata puppe. + Hammon numen erat Libycae gentile carinae, + Cornigeraque sedens spectabat caerula fronte, + "Fer, pater, adflictis, fer, ait, Garamantice vates, 440 + Rebus opem, inque Italos da certa effundere tela." + Has inter voces tremulo venit agmine cornus, + Et Neptunicolae transverberat ora Telonis. + Urguebant nihilo levius jam in limine mortis, + Quos fuga praecipites partem glomerarat in unam 445 + Puppis adhuc vacuam taedae: sed proxima cursu + Fulmineo populatus inevitabilis ardor + Conreptam flammis involvit ovantibus alnum. + Primus, ope aequorei funis delapsus in undas, + Qua nondum Stygios glomerabat Mulciber aestus, 450 + Ambustus socium remis aufertur Himilco. + Proxima nudarunt miserandi fata Batonis + Desertam ductore ratem: bonus ille per artem + Crudo luctari pelago, atque exire procellas. + Idem, quid Boreas, quid vellet crastinus Auster, 455 + Anteibat: nec pervigilem tu fallere vultum, + Obscuro quamvis cursu, Cynosura, valeres. + Is, postquam adversis nullus modus, "Adcipe nostrum, + Hammon, sanguinem, ait, spectator cladis iniquae." + Atque, acto in pectus gladio, dextra inde cruorem 460 + Excipit, et large sacra inter cornua fundit. + Hos inter Daphnis, deductum ab origine nomen + Antiqua, fuit infelix, cui linquere saltus, + Et mutare casas infido marmore visum. + At princeps generis quanto majora paravit 465 + Intra pastorem sibi nomina! Daphnin amarunt + Sicelides Musae: dexter donavit avena + Phoebus Castalia, et jussit, projectus in herba + Si quando caneret, laetos per prata, per arva + Ad Daphnin properare greges, rivosque silere. 470 + Ille ubi, septena modulatus arundine carmen, + Mulcebat silvas, non umquam tempore eodem + Siren adsuetos effudit in aequore cantus; + Scyllaei tacuere canes; stetit atra Charybdis; + Et laetus scopulis audivit jubila Cyclops. 475 + Progeniem hauserunt et nomen amabile flammae. + Innatat ecce super transtris fumantibus asper + Ornytos, ac longam sibimet facit aequore mortem; + Qualis Oiliades, fulmen jaculante Minerva, + Surgentes domuit fluctus ardentibus ulnis. 480 + Transigitur valida medius, dum se adlevat, alni + Cuspide Marmarides Scyron: pars subnatat unda + Membrorum, pars exstat aquis; totumque per aequor + Portatur, rigido (miserandum) inmortua rostro. + Adcelerant puppes utrimque, atque ora ruentum 485 + Sanguinei feriunt remorum adspergine rores. + Ipse adeo senis ductor Rhoeteius ibat + Pulsibus, et valido superabat remige ventos. + Quam rapidis puppem manibus frenare Lilaeus + Dum tentat, saeva truncatur membra bipenni, 490 + Ac fert haerentes trabibus ratis incita palmas. + Sicania Aeoliden portabant transtra Podaetum. + Hic, aevo quamquam nondum excessisset ephebos + Seu laevi traxere Dei, seu fervida corda + (Nec sat maturus laudum) bellique cupido, 495 + Arma puer niveis aptarat picta lacertis, + Et freta gaudebat celsa turbare Chimaera. + Jamque super Rutula, super et Garamantide pinu + Ibat ovans, melior remo meliorque sagitta: + Et jam turrigerum demerserat aequore Nessum; 500 + (Heu puero malesuada rudi nova gloria pugnae!) + Dum cristam galeae trucis exuviasque precatur + De duce Marcello Superos temerarius, hasta. + Excepit raptim vulnus letale remissa. + Proh! qualis! seu splendentem sub sidera nisu 505 + Exigeret discum, jaculo seu nubila supra + Surgeret, aligeras ferret seu pulvere plantas + Vix tacto, vel dimensi spatia inproba campi + Transiret velox saltu, decuere labores. + Sat prorsus, sat erat decoris discrimine tuto, 510 + Sat laudis: cur fata, puer, majora petebas? + Illum, ubi labentem pepulerunt tela sub undas, + Ossa Syracosio fraudatum naufraga busto, + Fleverunt freta, fleverunt Cyclopia saxa, + Et Cyane, et Anapus, et Ortygie Arethusa. 515 + Parte alia Perseus (puppem hanc Tiberinus agebat) + Quaque vehebatur Crantor Sidonius, Io + Concurrunt: injecta ligant hinc vincula ferri, + Atque illinc, steteruntque rates ad praelia nexae. + Nec jaculo aut longe certatur arundine fusa: 520 + Comminus et gladio terrestria praelia miscent. + Perrumpunt Itali, qua caedes prima reclusit, + Monstravitque viam: vastas et mole catenas + Hortatur socios et vincla abrumpere ferri, + Ac parat hostili resoluta puppe receptos 525 + Avehere, et paribus pelago diducere ab armis. + Aetnaeo Polyphemus erat nutritus in antro; + Atque inde antiquae nomen feritatis amabat. + Ubera praebuerat parvo lupa: corporis alti + Terribilis moles, mens aspera, vultus in ira 530 + Semper, et ad caedes Cyclopia corde libido. + Isque relaxatis membrorum pondere vinclis + Inpulerat puppim, et mergebat gurgite tonsas, + Duxissetque ratem, pressa Laronius hasta + Ni propere duro nitentem exsurgere velox 535 + Adfixet transtro: vix morte incepta remittit. + Namque manus servat dum suetos languida ductus, + Ignavum summa traxit super aequora remum. + Perculsi cuneo Poeni densentur in unum, + Quod caret hoste, latus; subito quum pondere victus, 540 + Insiliente mari, submergitur alveus undis. + Scuta virum, cristaeque, et inerti spicula ferro, + Tutelaeque Deum fluitant: hic robore fracto + Pugnat inops chalybis, seseque in praelia rursus + Armat naufragio: remis male fervidus ille 545 + Festinat spoliare ratem, discrimine nullo + Nautarum interdum convulsa sedilia torquens. + Non plectro ratis, aut frangendae in vulnera prorae + Parcitur, et pelago repetuntur nantia tela. + Vulneribus patulis intrat mare: mox sua ponto. 550 + Singultante anima propulsa refunditur unda. + Nec desunt, qui conreptos amplexibus artis + Inmergant pelago, et, jaculis cessantibus, hostem + Morte sua perimant: remeantum gurgite mentes + Crudescunt, ac pro ferro stat fluctibus uti. 555 + Haurit sanguineus contorta cadavera vortex. + Hinc clamor, gemitus illinc, mortesque, fugaeque, + Remorumque fragor, flictuque sonantia rostra. + Perfusum bello fervet mare: fessus acerbis + Terga fuga celeri Libyae convertit ad oras, 560 + Exigua sese furatus Himilco carina. + Concessere mari tandem Graiusque Libysque, + Et jam captivae vinclis ad litora longo + Ordine ducuntur puppes; flagrantibus alto + Stant aliae taedis: splendet lucente profundo 565 + Mulciber, et tremula vibratur imagine pontus. + Ardet nota fretis Cyane, pennataque Siren. + Ardet et Europe nivei sub imagine tauri + Vecta Jovi, ac prenso tramittens aequora cornu; + Et quae, fusa comas; curvum per caerula piscem 570 + Nereis humenti moderatur roscida freno. + Uritur undivagus Python, et corniger Hammon, + Et, quae Sidonios vultus portabat Elissae, + Bis ternis ratis ordinibus grassata per undas. + At vinclis trahitur cognata in litora Anapus, 575 + Gorgoneasque ferens ad sidera Pegasus alas. + Ducitur et Libyae puppis signata figuram, + Et Triton captivus, et ardua rupibus Aetne, + Spirantis rogus Enceladi, Cadmeaque Sidon. + Nec mora, quin trepidos hac clade inrumpere muros 580 + Signaque ferre Deum templis jam jamque fuisset, + Ni subito inportuna lues inimicaque pestis, + Invidia Divum pelagique labore, parata, + Polluto, miseris rapuisset gaudia, caelo. + Criniger aestiferis Titan fervoribus auras, 585 + Et patulam Cyanen lateque palustribus undis + Stagnantem Stygio Cocyti obplevit odore, + Temporaque auctumni, laetis florentia donis, + Foedavit, rapidoque adcendit fulminis igni. + Fumabat crassus nebulis caliginis aer: 590 + Squalebat tellus, vitiato fervida dorso; + Nec victum dabat, aut ullas languentibus umbras; + Atque ater picea vapor exspirabat in aethra. + Vim primi sensere canes: mox nubibus atris + Fluxit deficiens penna labente volucris: 595 + Inde ferae silvis sterni: tum serpere labes + Tartarea, atque haustis populari castra maniplis. + Arebat lingua, et gelidus per viscera sudor + Corpore manabat tremulo: descendere fauces + Abnuerant siccae jussorum alimenta ciborum. 600 + Aspera pulmonem tussis quatit, et per anhela + Igneus efflatur sitientum spiritus ora. + Lumina, ferre gravem vix subficientia lucem, + Unca nare jacent, saniesque inmixta cruore + Exspuitur, membrisque cutis tegit ossa peresis. 605 + Heu dolor! insignis notis bellator in armis + Ignavo rapitur leto! jactantur in ignem + Dona superba virum, multo Mavorte parata! + Subcubuit medicina malis: cumulantur acervo + Labentum, et magno cineres sese aggere tollunt. 610 + Passim etiam deserta jacent inhumataque late + Corpora, pestiferos tetigisse timentibus artus. + Serpit pascendo crescens Acherusia pestis, + Nec leviore quatit Trinacria moenia luctu, + Poenorumque parem castris fert atra laborem. 615 + Aequato par exitio, et communis ubique + Ira Deum, atque eadem leti versatur imago. + Nulla tamen Latios fregit vis dura malorum, + Incolumi ductore, viros, clademque rependit + Unum inter strages tutum caput: ut gravis ergo 620 + Primum letiferos repressit Sirius aestus, + Et minuere avidae mortis contagia pestes; + Ceu, sidente Noto quum se maria alta reponunt, + Propulsa invadit piscator caerula cymba; + Sic tandem ereptam morbis grassantibus armat 625 + Marcellus pubem, lustratis rite maniplis. + Circumstant alacres signa, auditisque tubarum + Respirant laeti clangoribus: itur in hostem; + Et, si fata ferant, juvat inter praelia ferro + Posse mori: socium miseret, qui sorte pudenda 630 + In morem pecudum effudere cubilibus atris + Inlaudatam animam; tumulos inhonoraque busta + Respiciunt, et, vel nullo jacuisse sepulcro, + Quam debellari morbis, placet. Ardua primus + Ad muros dux signa rapit: tenuata jacendo 635 + Et macie galeis abscondunt ora, malusque, + Ne sit spes hosti, velatur casside pallor. + Infundunt rapidum convulsis moenibus agmen, + Condensique ruunt: tot bellis invia tecta, + Totque uno introitu capiuntur militis arces. 640 + Totum, qua vehitur Titan, non ulla per orbem + Tum sese Isthmiacis aequassent oppida tectis. + Tot delubra Deum, totque intra moenia portus; + Adde fora, et celsis subgesta theatra columnis, + Certantesque mari moles; adde ordine longo 645 + Innumeras spatioque domos aequare superbas + Rura: quid, inclusos porrecto limite longis + Porticibus, sacros juvenum certamine lucos? + Quid tot captivis fulgentia culmina rostris; + Armaque fixa Deis, aut quae Marathonius hostis 650 + Perdidit, aut Libya quae sunt advecta subacta? + Hic Agathocleis sedes ornata tropaeis: + Hic mites Hieronis opes: hic sancta vetustas + Artificum manibus: non usquam clarior illo + Gloria picturae seclo: non aera juvabat 655 + Quem adcire ex Ephyre: fulvo certaverit auro + Vestis, spirantes referens subtemine vultus, + Quae radio caelat Babylon, vel murice picto + Laeta Tyros, quaeque Attalicis variata per artem + Aulaeis scribuntur acu, aut Memphitide tela. 660 + Jam simul argento fulgentia pocula, mixta + Quis gemma quaesitus honos, simulacra Deorum + Numen ab arte datum servantia: munera rubri + Praeterea ponti, depexaque vellera ramis, + Femineus labor. His tectis opibusque potitus 665 + Ausonius ductor, postquam sublimis ab alto + Aggere despexit trepidam clangoribus urbem, + Inque suo positum nutu, stent moenia regum, + An nullos oriens videat lux crastina muros, + Ingemuit nimium juris, tantumque licere 670 + Horruit, et, propere revocata militis ira, + Jussit stare domos, indulgens templa vetustis + Incolere atque habitare Deis: sic parcere victis + Pro praeda fuit, et sese contenta, nec ullo + Sanguine pollutis plausit Victoria pennis. 675 + Tu quoque, ductoris lacrimas memorande tulisti + Defensor patriae, meditantem in pulvere formas, + Nec turbatum animi, tanta feriente ruina. + At reliquum vulgus, resoluta in gaudia mente, + Certarunt victi victoribus: aemulus ipse 680 + Ingenii Superum servando condidit urbem. + Ergo exstat seclis, stabitque insigne tropaeum, + Et dabit antiquos ductorum noscere mores. + Felices populi! si, quondam ut bella solebant, + Nunc quoque inexhaustas pax nostra relinqueret urbes. 685 + At ni cura viri, qui nunc dedit otia mundo, + Effrenum arceret populandi cuncta furorem, + Nudassent avidae terrasque fretumque rapinae. + + + + +LIBER DECIMUS QUINTUS. + + +ARGUMENTUM. + +Cnaeo et Publio Scipionibus in Hispania caesis, Senatus Rom. de duce, +qui in eorum subcedat locum, deligendo consilia agitat, precibusque ad +Deos fusis solliciti exspectant Patres, ut, qui imperium in Hispaniam +audeant adcipere, nomina profiteantur; 1-9. + +P. Cornelius Scipio, Publii, qui in Hispania ceciderat, filius, +quatuor et viginti ferme annos natus, illud quidem petere gestit, ut +patris patruique necem ulciscatur; sed absterretur consiliis +cognatorum, qui juvenilem respiciunt aetatem, horrentque et funestam +domus fortunam, et gentem terramque mali ominis, ubi inter sepulcra +parentis ac patrui res gerendae sint, et hostes, qui duos summos +imperatores devicerint animosque conlegerint secundo Marte; 10-17. + +Juveni in inpluvio domus sub lauri umbra haec secum reputanti +fluctuantique animo subito per aerem adlapsae _Voluptas_ ac _Virtus_ +diverso oris vestisque habitu adparent, et utraque dat operam, ut eam +blande adpellando deleniat; 18-31. + +Voluptas, argumentis ex Epicureorum disciplina petitis, dissuadet +militiam, vitamque mollem, otiosam, bellicis publicisque negotiis, +periculis ac curis vacuam, omnibusque voluptatibus diffluentem +commendat; 32-67. + +Virtus contra, secundum doctrinam Stoicorum, de divina animi humani +origine, de hominum prae ceteris animalibus praestantia, de inani +brevique voluptatis fructu et malis, quae inde nascantur, de veris ac +perennibus praemiis virtuti propositis, disputat, et ad studium laudis +patriaeque defensionem exhortatur; 68-120. + +Haec praecepta juveni adrident, et Voluptas irata in nubes se tollit; +121-128. + +Scipio igitur, Virtutis instinctus monitis, imperium, quod nemo sibi +deposcere audet, palam profitetur se petere, et ora in se convertit +omnium, qui patrem ejus aut patruum revixisse et renatum sibi +opinantur; 129-134. + +Impetus quidem animorum et ardor mox residet, silentio orto ac tacita +cogitatione, quanta moles rerum quantumque imperium aetati haudquaquam +maturae permittatur: sed eum excitant rursus fausta omina anguis +occidentem versus per aerem volantis, et tonitru, quo caelum bis terque +contremit; 135-145. + +Iis confirmati omnes Scipioni imperium esse in Hispania jubent, et +certatim dant nomina; 146-151. + +Ille itaque, precibus ad Neptunum missis, cum classe oram Tusci +Ligusticique maris, Alpes ac Gallicum sinum, et deinde Pyrenei +promont. et Emporias praetervectus, Tarraconem proficiscitur, ubi naves +subduci jubet; 152-179. + +Ibidem ei in somno obfertur species parentis, qui filio vehementer +auctor est, ut prius quam tres Poenorum duces, qui trifariam exercitus +in diversissimas regiones distraxerint, castra conjungant, Carthaginem +Novam obpugnet, urbem opulentissimam omnium in Hispania, ac insignem +praeterea portu, celso situ et ubertate agrorum; 180-199. + +Eo itaque raptim ducitur agmen, eodemque tempore, quo ad moenia subit, +C. Laelius cum classe intrat portum; 200-231. + +Contra Aris, Poenorum dux, arcem militibus insidet, et urbs potissimum +altitudine murorum defenditur: rarae enim scalae iis aequari possunt, +et, quo quaeque altiores, eo infirmiores sunt, ipsoque hominum, qui +adscendunt, onere franguntur; 232-236. + +Verum Scipio, ubi comperit, aestum decedere, et, qua parte stagnum +claudat urbem, facilem per illud pedibus ad moenia transitum dari, eo +secum armatos ducit, et, nulla ibi hostium statione aut custodia +obposita, sine certamine Carthaginem uno die capit; 237-250. + +Postridie Neptuno Jovique tauros mactat, et militibus, prout cuique +meritum virtusque fuerat, ante omnes vero C. Laelio, dat dona; 251-262. + +Tum praedam dividit, et adultam virginem eximia forma principi Hispaniae +adolescenti, cui ea desponsa erat, inviolatam reddit: quae continentia +ac benignitas in convivio amplissimis a Laelio laudibus celebratur; +263-285. + +Interea Philippus, Macedonum rex, foedere cum Poenis Acarnanibusque +junctus, bellum infert Aetolis, sociis Romanorum, subitamque +expeditionem facit in fines Epiri, Illyrici ac Graeciae; 286-311. + +Idem tamen saepius in Macedoniam, a Dardanis aliisque hostibus +infestatam, retro concedit, nec nisi finitimam Graeciam bello vexat, +donec, terra marique a Romanis victus, pacem petere cogitur; 312-319. + +Eodem tempore Tarentus per proditionem recipitur a Fabio Maximo, in +cujus exercitu erat frater mulierculae, quam praefectus praesidii +perdite amabat; 320-333. + +Anno autem insequenti in Apulia caeditur M. Claudius Marcellus consul +et vir fortissimus, qui, si diutius vixisset, Scipioni forte gloriam +eripuisset confecti belli; 334-342. + +Is, tumulum inter Punica et Romana castra occupandum ratus, ipse eo +cum T. Quinctio Crispino conlega, M. Marcello filio paucisque +equitibus, non perturbatus malo omine, speculatum proficiscitur; +343-365. + +Ab tergo deinde circumventus a Numidis, qui ex insidiis +consurrexerant, fortissime pugnat, et forsan evasisset e manibus +hostium, nisi saucium vidisset filium: sed adtonito ea specie arma +excidunt e manibus, et mox transfixus lancea prolabitur ex equo; +366-380. + +Inventum Marcelli corpus Hannibal comburendum curat, tantumque virum +honore solemni ac laudatione prosequitur; 381-398. + +Quae dum in Italia aguntur, fama captae Carthaginis Novae terrorem +incutit Hispaniae populis, et tres Poenorum duces omnem salutis spem in +eo positam putant, ut exercitus in unum omnes contrahantur; 399-409. + +Proximus Scipioni est Hasdrubal, Hannibalis frater, qui, quum forte +primordia Carthaginis veteris sacris epulisque celebranda +instituisset, turbatur Romanorum adventu, et in castra trepide +confugit; 410-439. + +Postero die praelium committitur, in quo maxime eminet virtus C. Laelii, +viri non minus eloquentiae, quam rei militaris gloria conspicui; +439-470. + +Poeni fusi ad Pyrenaeum tendunt, et Scipio castris hostium potitus +ingentem praedam concedit militibus; 471-492. + +Tum Hasdrubal in Galliam transgressus magno auri pondere conducit ibi +auxilia, et vere ineunte Alpes transit, ut fratri se conjungat; +493-514. + +Quo nuntio Romam perlato omnia terrore ac tumultu strepunt, et Italiae +imago vel genius, aegre ferens hostis audaciam et calamitates, quas haec +terra per decem jam annos perpessa sit, C. Claudium Neronem consulem, +in Lucanis Hannibali obpositum, per somnum in eam inpellere mentem +conatur, ut, castris clam noctu relictis, cum electa manu ad Metaurum, +Umbriae fluvium, proficiscatur et Hasdrubali obviam eat; 515-559. + +Is quoque expergefactus confestim de toto exercitu, quod roboris est, +deligit, magnisque itineribus contendit ad castra M. Livii conlegae, +viri fortis ac prudentis, qui, multis ante annis ex consulatu populi +judicio damnatus, nunc eumdem honorem sibi delatum, ut laboranti +patriae opera et consilio suo subveniret, etsi invitus receperat; +560-600. + +Hasdrubal mox ex variis indiciis conligit, multitudinem hostium +crevisse, eaque cura anxius noctu furtim signa ferri jubet; at per +tortuosi Metauri amnis sinus flexusque errorem volvens haud multum +procedit; 601-625. + +Postquam itaque orto sole fuga fit manifesta, Romani extemplo fessum +agmen hostium insequuntur, et duces orationibus animos militum ad +pugnam excitant; 626-665. + +Tum Livius, vir exactae jam aetatis, acer in hostes ruit, et Nabim, +Jovis Hammonis sacerdotem, armis veneno infectis et conto ferocem, +Hasdrubal vero Arabum, in spoliando Nabis corpore occupatum, et +Canthus Rutulum, pecoris olim ditissimum, telo transfigit; 666-710. + +Inpetum Romanorum non sustinent Galli, intolerantissima laboris +corpora, et Livius, juvenili ardore pugnans, cedentibus instat; +711-739. + +Fugientes nunc precando, nunc castigando revocat Hasdrubal, et leve +vulnus infligit consuli, quo facto atrox utrimque editur caedes; +740-777. + +Tandem Nero, ubi conlegam vulneratum esse resciverat, ira incensus +caeco inpetu fertur in Hasdrubalem, eumque jaculo ictum gladio +obtruncat; 778-807. + +Caeso duce reliqui Poeni aut sternuntur aut fugiunt: Nero autem jam +ipsa nocte, quae sequuta est pugnam, raptim ad stativa sua, in Lucanis +posita, redit; 807-812. + +Illuc nuntium ingentis cladis adfert, caputque Hasdrubalis, hastae +cuspidi infixum, ostendit Hannibali, qui tacito dolore cruciatus +castra inde movet; 813-823. + + + At nova Romuleum carpebat cura senatum, + Quis trepidas gentes Martemque subiret Hiberum, + Adtritis rebus: geminus jacet hoste superbo + Scipio, belligeri Mavortia pectora fratres. + Hinc metus, in Tyrias ne jam Tartessia leges 5 + Concedat tellus, propioraque bella pavescat. + Anxia turba Patrum quasso medicamina maesti + Imperio circumspectant, Divosque precantur, + Qui laceris ausit ductor subcedere castris. + Absterret juvenem, patrios patruique piare 10 + Optantem manes, tristi conterrita luctu, + Et reputans annos, cognato sanguine turba. + Si gentem petat infaustam, inter busta suorum + Decertandum hosti, qui fregerit arma duorum, + Qui consulta ducum, ac flagret meliore Gradivo; 15 + Nec promtum teneris inmania bella lacertis + Moliri, regimenque rudi deposcere in aevo. + Has, lauri residens juvenis viridante sub umbra, + Aedibus extremis volvebat pectore curas; + Quum subito adsistunt, dextra laevaque per auras 20 + Adlapsae, haud paullum mortali major imago, + Hinc Virtus, illinc virtuti inimica Voluptas. + Altera Achaemenium spirabat vertice odorem, + Ambrosias diffusa comas, et veste refulgens, + Ostrum qua fulvo Tyrium subfuderat auro: 25 + Fronte decor quaesitus acu, lascivaque crebras + Ancipiti motu jaciebant lumina flammas. + Alterius dispar habitus, frons hirta, nec unquam + Composita mutata coma; stans vultus, et ore + Incessuque viro propior, laetique pudoris, 30 + Celsa humeros niveae fulgebat stamine pallae. + Occupat inde prior, promissis fisa, Voluptas: + "Quis furor hic, non digne puer, consumere bello + Florem aevi? Cannaene tibi, graviorque palude + Maeonius Stygia lacus excessere, Padusque? 35 + Quem tandem ad finem bellando fata lacesses? + Tune etiam tentare paras Atlantica regna, + Sidoniasque domos? moneo, certare periclis + Desine, et armisonae caput objectare procellae. + Ni fugis hos ritus, Virtus te saeva jubebit 40 + Per medias volitare acies, mediosque per ignes. + Haec patrem patruumque tuos, haec prodiga Paulum, + Haec Decios Stygias Erebi detrusit ad undas: + Dum cineri titulum, memorandaque nomina bustis + Praetendit, nec sensurae, qui gesserit, umbrae. 45 + At si me comitere, puer, non limite duro + Jam tibi decurrat concessi temporis aetas. + Haud unquam trepidos abrumpet buccina somnos: + Non glaciem Arctoam, non experiere furentis + Ardorem Cancri, nec mensas saepe cruento 50 + Gramine compositas: aberunt sitis aspera, et haustus + Sub galea pulvis, partique timore labores: + Sed current albusque dies, horaeque serenae; + Et molli dabitur victu sperare senectam. + Quantas ipse Deus laetos generavit in usus 55 + Res homini, plenaque dedit bona gaudia dextra! + Atque idem, exemplar lenis mortalibus aevi, + Inperturbata placidus tenet otia mente. + "Illa ego sum, Anchisae Venerem Simoentis ad undas + Quae junxi, generis vobis unde editus auctor. 60 + Illa ego sum, verti Superum quae saepe parentem + Nunc avis in formam, nunc torvi in cornua tauri. + Huc adverte aures; currit mortalibus aevum, + Nec nasci bis posse datur: fugit hora, rapitque + Tartareus torrens; ac secum ferre sub umbras, 65 + Si qua animo placuere, negat: quis luce suprema + Dimisisse meas sero non ingemit horas?" + Postquam conticuit, finisque est addita dictis, + Tum Virtus: "Quasnam juvenem florentibus, inquit, + Pellicis in fraudes annis, vitaeque tenebras, 70 + Cui ratio, et magnae caelestia semina mentis + Munere sunt concessa Deum? Mortalibus alti + Quantum Caelicolae, tantumdem animalibus isti + Praecellunt cunctis; tribuit namque ipsa minores + Hos terris Natura Deo: sed foedere certo 75 + Degeneres tenebris animas damnavit Avernis. + At, quis aetherei servatur seminis ortus, + Caeli porta patet; referam quid cuncta domantem + Amphitryoniaden? quid, cui, post Seras et Indos + Captivo Liber quum signa referret ab Euro, 80 + Caucaseae currum duxere per oppida tigres? + Quid suspiratos magno in discrimine nautis + Ledaeos referam fratres, vestrumque Quirinum? + "Nonne vides, hominum ut celsos ad sidera vultus + Sustulerit Deus, ac sublimia finxerit ora; 85 + Quum pecudes, volucrumque genus, formasque ferarum + Segnem atque obscoenam passim stravisset in alvum? + Ad laudes genitum, capiat si munera Divum + Felix, ad laudes hominum genus. Huc, age, paullum + Adspice (nec longe repetam) modo Roma minanti 90 + Inpar Fidenae, contentaque crescere asylo, + Quo sese extulerit dextris; idem adspice, late + Florentes quondam luxus quas verterit urbes. + Quippe nec ira Deum tantum, nec tela, nec hostes, + Quantum sola noces animis inlapsa Voluptas. 95 + Ebrietas tibi fida comes, tibi Luxus, et atris + Circa te semper volitans Infamia pennis: + Mecum Honor, ac Laudes, et laeto Gloria vultu, + Et Decus, ac niveis Victoria concolor alis. + "Me cinctus lauro producit ad astra triumphus. 100 + Casta mihi domus, et celso stant colle penates: + Ardua saxoso perducit semita clivo. + Asper principio (nec enim mihi fallere mos est) + Prosequitur labor: adnitendum intrare volenti: + Nec bona censendum, quae Fors infida dedisse, 105 + Atque eadem rapuisse valet; mox celsus ab alto + Infra te cernes hominum genus. Omnia contra + Experienda manent, quam spondet blanda Voluptas. + Stramine projectus duro patiere sub astris + Insomnes noctes, frigusque famemque domabis. 110 + Idem justitiae cultor, quaecumque capesses, + Testes factorum stare arbitrabere Divos. + Tunc, quoties patriae rerumque pericula poscent, + Arma feres primus: primus te in moenia tolles + Hostica; nec ferro mentem vincere, nec auro. 115 + Hinc tibi non Tyrio vitiatas murice vestes, + Nec donum deforme viro fragrantis amomi; + Sed dabo, qui vestrum saevo nunc Marte fatigat + Imperium, superare manu, laurumque superbam + In gremio Jovis excisis deponere Poenis." 120 + Quae postquam cecinit sacrato pectore Virtus, + Exemplis laetum vultuque audita probantem + Convertit juvenem. Sed enim indignata Voluptas + Non tenuit voces: "Nil vos jam demoror ultra, + Exclamat; venient, venient mea tempora quondam 125 + Quum docilis nostris magno certamine Roma + Serviet imperiis, et honos mihi habebitur uni." + Sic quassans caput in nubes se sustulit atras. + At juvenis, plenus monitis, ingentia corde + Molitur, jussaeque calet virtutis amore. 130 + Ardua rostra petit, nullo fera bella volente, + Et gravia ancipitis deposcit munera Martis. + Adrecti cunctorum animi; pars lumina patris, + Pars credunt torvos patrui revirescere vultus. + Sed quamquam instinctis tacitus tamen aegra periclis 135 + Pectora subrepit terror, molemque paventes + Expendunt belli, et numerat favor anxius annos. + Dumque ea confuso percenset murmure vulgus, + Ecce, per obliquum caeli squalentibus auro + Effulgens maculis, ferri inter nubila visus 140 + Anguis, et ardenti radiare per aera sulco, + Quaque ad caeliferi tendit plaga litus Atlantis, + Perlabi resonante polo. Bis terque coruscum + Addidit augurio fulmen pater, et vaga late + Per subitum moto strepuere tonitrua mundo. 145 + Tum vero capere arma jubent, genibusque salutant + Submissi augurium, ac iret, qua ducere Divos + Perspicuum, et patrio monstraret semita signo. + Certatim comites rerum bellique ministros + Adglomerant sese, atque acres sociare labores 150 + Exposcunt, laudumque loco est isdem esse sub armis. + Tum nova caeruleum descendit classis in aequor. + It comes Ausonia, atque in terras transit Hiberas. + Ut, quum saeva fretis inmisit praelia, Corus + Isthmon curvata sublime suberigit unda, 155 + Et, spumante ruens per saxa gementia fluctu, + Ionium Aegaeo miscet mare. Celsus in arma + Emicat, ac prima stans Scipio puppe profatur: + "Dive tridentipotens, cujus maria ire per alta + Ordimur, si justa paro, decurrere classi 160 + Da, pater, ac nostros ne sperne juvare labores. + Per pontum pia bella veho." Levis inde secunda + Adspirans aura propellit carbasa flatus. + Jamque agiles, Tyrrhena sonant qua caerula, puppes + Ausonium evasere latus, Ligurumque citatis 165 + Litora tramittunt proris: hinc gurgite ab alto + Tellurem procul inrumpentem in sidera cernunt, + Aerias Alpes: occurrunt moenia Graiis + Condita Massiliae; populis haec cincta superbis, + Barbarus inmani quum territet adcola ritu, 170 + Antiquae morem patriae cultumque habitumque + Phocais armiferas inter tenet hospita gentes. + Hinc legit Ausonius sinuatos gurgite ductor + Anfractus pelagi: nemoroso vertice celsus + Adparet collis, fugiuntque in nubila silvae 175 + Pyrenes; tunc Emporiae, veteresque per ortus + Graiorum vulgus, tunc hospita Tarraco Baccho. + Considunt portu; securae gurgite clauso + Stant puppes; positusque labor terrorque profundi. + Nox similes morti dederat placidissima somnos; 180 + Visa viro stare effigies ante ora parentis, + Atque hac adspectu turbatum voce monere: + "Nate, salus quondam genitoris, nate, parentis + Et post fata decus, bellorum dira creatrix + Evastanda tibi tellus, et caede superbi 185 + Ductores Libyae cauta virtute domandi, + Qui sua nunc trinis diducunt agmina castris. + Si conferre manum libeat, coeantque vocatae + Hinc atque hinc acies, valeat quis ferre ruentes + Ter gemina cum mole viros? Absiste labore 190 + Ancipiti, sed nec segnis potiora capesse. + "Urbs colitur, Teucro quondam fundata vetusto, + Nomine Carthago; Tyrius tenet incola muros. + Ut Libyae sua, sic terris memorabile Hiberis + Haec caput est: non ulla opibus certaverit auri, 195 + Non portu, celsove situ, non dotibus arvi + Uberis, aut agili fabricanda ad tela vigore. + Invade aversis, nate, hanc ductoribus urbem. + Nulla acies famae tantum praedaeve pararit." + Talia monstrabat genitor, propiusque monebat, 200 + Quum juvenem sopor et dilapsa reliquit imago. + Surgit, et infernis habitantia numina lucis + Ac supplex patrios compellat nomine manes: + "Este duces bello, et monstratam ducite ad urbem: + Vobis ultor ego, et, Sarrano murice fulgens, 205 + Inferias mittam fusis insignis Hiberis, + Et tumulis addam sacros certamine ludos." + Progreditur, celeratque vias, et conripit agmen + Pernici rapidum cursu, camposque fatigat. + Sic, ubi prosiluit Pisaeo carcere praeceps, 210 + Non solum ante alios, sed enim (mirabile dictu!) + Ante suos it victor equus; currumque per auras + Haud ulli durant visus aequare volantem. + Jamque Hyperionia lux septima lampade surgens + Sensim adtollebat propius subeuntibus arces 215 + Urbis, et admoto crescebant culmina gressu. + Ac pelago vectus servata Laelius hora, + Quam dederat ductor subigendae ad moenia classi, + A tergo adfusis cingebat tecta carinis. + Carthago, impenso naturae adjuta favore, 220 + Excelsos tollit pelago circumflua muros. + Artatas ponti fauces modica insula claudit, + Qua Titan ortu terras adspergit Eoo. + At qua prospectat Phoebi juga sera cadentis, + Pigram in planitiem stagnantes egerit undas, 225 + Quas auget veniens refluusque reciprocat aestus. + Sed gelidas a fronte sedet sublimis ad Arctos + Urbs inposta jugo, pronumque excurrit in aequor, + Et tuta aeterno defendit moenia fluctu. + Audax, ceu plano gradiens victricia campo 230 + Ferret signa, jugum certabat scandere miles. + Aris ductor erat; qui contra, amplexus in artis + Auxilium atque excelsa loci, praesepserat arcem + Pugnabat natura soli; parvoque superne + Bellantum nisu passim per prona voluti 235 + Truncato instabiles fundebant corpore vitam. + Verum ubi concessit pelagi revolubilis unda, + Et fluctus rapido fugiebat in aequora lapsu, + Quaque modo excelsae sulcarant caerula puppes, + Hac inpune dabat Nereus transcurrere planta: 240 + Hinc tacite nitens informidatus adire + Ductor Dardanius, subitam trahit aequore pubem, + Perque undas muris pedes advolat; inde citati + A tergo adcelerant, qua fisus fluctibus Aris + Incustoditam sine milite liquerat urbem. 245 + Tum prostratus humi (miserandum) victa catenis + Poenus colla dedit, populumque addixit inermem. + Hanc oriens vidit Titan, quum surgeret, urbem + Vallari castris, captamque adspexit eamdem + Ocius, Hesperio quam gurgite tingueret axem. 250 + Aurora ingrediens terris exegerat umbras: + Principio statuunt aras: cadit ardua taurus + Victima Neptuno pariter, pariterque Tonanti. + Tum merita aequantur donis, ac praemia virtus + Sanguine parta capit: phaleris hic pectora fulget; 255 + Hic torque aurato circumdat bellica colla; + Ille nitet celsus muralis honore coronae. + Laelius ante omnes, cui dextera clara domusque, + Ter dena bove et aequorei certaminis alto + Donatur titulo, Poenique recentibus armis 260 + Rectoris: tunc hasta viris, tunc Martia cuique + Vexilla, ut meritum, et praedae libamina dantur. + Postquam perfectae laudes hominumque Deumque + Captivae spectantur opes, digestaque praeda. + Hoc aurum Patribus, bello haec Martique talenta, 265 + Hoc regum donis, Divum hoc ante omnia templis: + Cetera bellantum dextrae pulchroque labori. + Quin etiam adcitus populi regnator Hiberi, + Cui sponsa et sponsae defixus in ossibus ardor. + Hanc notam formae concessit laetus ovansque 270 + Indelibata gaudenti virgine donum. + Tum vacui curis vicino litore mensas + Instituunt, festoque agitant convivia ludo + Laelius adfatur: "Macte, o venerande, pudici, + Ductor, macte animi: cedat tibi gloria lausque 275 + Magnorum heroum, celebrataque carmine virtus." + Mille Mycenaeus qui traxit in aequora proras + Rector, et Inachiis qui Thessala miscuit arma, + Femineo socium violarunt foedus amore; + Nullaque tum Phrygio steterant tentoria campo, 280 + Captivis non plena toris: tibi barbara soli + Sanctius Iliaca servata est Phoebade virgo. + Haec, atque his paria, alterno sermone serebant; + Donec nox, atro circumdata corpus amictu, + Nigrantes invexit equos, suasitque quietem. 285 + Emathio interea tellus Aetola tumultu + Fervebat, Macetum subitis perculsa carinis. + Proximus hinc hosti dextras jungebat Acarnan. + Caussa novi motus, Poenis regique Philippo + In bellum Ausonium sociatae foedere vires. 290 + Hic, gente egregius, veterisque ab origine regni + Aeacidum sceptris proavoque tumebat Achille. + Ille et nocturnis conterruit Oricon armis: + Quaque per Illyricum Taulantius incola litus + Exiguos habitat non ullo nomine muros, 295 + Turbidus incessit telis: ille aequore vectus, + Nunc et Phaeacum Thesprotiaque arva lacessens, + Epirum cassis lustrabat futilis ausis. + Nunc et Anactoria signa ostentavit in ora, + Ambraciosque sinus Pellaeaque litora bello 300 + Perfudit rapido: pepulit vada fervida remis + Leucatae, et Phoebi vidit citus Actia templa. + Nec portus Ithacae, Laertia regna, Samenque + Liquit inadcessam, fluctuque sonantia cano + Saxa Cephallenum, et scopulosis Neriton arvis. 305 + Ille etiam, Pelopis sedes et Achaia adire + Moenia praegaudens, tristem Calydona Dianae, + Oeneasque domos, Curetica tecta, subibat, + Promittens contra Hesperiam sua praelia Graiis. + Tum lustrata Ephyre, Patraeque, et regia Pleuron, 310 + Parnasusque biceps, Phoeboque loquentia saxa. + Ac, saepe ad patrios bello revocante penates, + Quum modo Sarmaticus regna infestaret Orestes, + Aspera nunc Dolopum vis exundasset in agros, + Incepto tamen haud facilis desistere vano, 315 + Belli per Graias umbram circumtulit oras; + Donec, nunc pelago, nunc terra exutus, omisit + Spem positam in Tyriis, et supplex foedera sanxit + Dardana, nec legem regno adcepisse refugit. + Tunc et Tyndariis Latias Fortuna Tarenti 320 + Auxit opes laudemque simul: nam perfida tandem + Urbs Fabio devicta seni, postremus in armis + Ductoris titulus cauti. Sollertia tutum + Tum quoque adepta decus, captis sine sanguine muris. + Namque ut compertum, qui Punica signa regebat, 325 + Feminea exuri flamma, tacitusque quietae + Exin virtuti placuit dolus; ire sorori, + Nam castris erat in Rutulis, germanus amatae + Cogitur, et magnis muliebria vincere corda + Pollicitis, si reclusas tramittere portas 330 + Concedat Libycus rector: votique potitus + Evicto Fabius Poeno circumdata telis + Incustodita penetravit moenia nocte. + Sed quisnam aversos Phoebum tunc jungere ab urbe + Romulea dubitaret equos, qui tempore eodem 335 + Marcellum adciperet letum obpetiisse sub armis? + Moles illa viri, calidoque habitata Gradivo + Pectora, et haud ullis unquam tremefacta periclis, + (Heu quantum Hannibalem clara fractura ruina!) + Procubuere; jacet campis Carthaginis horror. 340 + Forsan Scipiadae confecti nomina belli + Rapturus, si quis paullum Deus adderet aevo. + Collis Agenoreum dirimebat ab aggere vallum + Ausonio (Dauni Mavors consederat arvis): + Curarum comes et summi Crispinus honoris 345 + Marcello socius communia bella ciebat. + Ad quem Marcellus: "Gestit lustrare propinquas + Mens silvas, medioque viros inponere monti, + Ne Libys occultis tumulum prior occupet ausis. + Si cordi est, te participem, Crispine, laboris 350 + Esse velim: nunquam desunt consulta duobus." + Haec ubi sedere, ardentes adtollere sese + Jam dudum certant in equos. Marcellus, ut arma + Aptantem natum adspexit, laetumque tumultu; + "Vincis, ait, nostros mirando ardore vigores. 355 + Sit praematurus felix labor: urbe Sicana + Qualem te vidi, nondum permitteret aetas + Quum tibi bella, meo tractantem praelia vultu. + Huc, decus, huc, nostrum, lateri te junge paterno, + Et me disce novum Martem tentare magistro." 360 + Tum, pueri colla amplectens, sic pauca precatur: + "Summe Deum, Libyco, faxis, de praeside nunc his, + His humeris tibi opima feram." Nec plura, sereno + Sanguineos fudit quum Jupiter aethere rores, + Atque atris arma adspersit non prospera guttis. 365 + Vixdum finitis intrarant vocibus artas + Letiferi collis fauces, quum turba volucris + Invadunt Nomades jaculis, nimboque feruntur + Aethereo similes, caeca fundente latebra + Armatos in bella globos. Circumdata postquam 370 + Nil restare videt virtus, quod debeat ultra + Jam Superis, magnum secum portare sub umbras + Nomen mortis avet: tortae nunc eminus hastae + Altius insurgit, nunc saevit comminus ense. + Forsan et enasset rapidi freta saeva pericli, 375 + Ni telum adversos nati venisset in artus. + Tum patriae tremuere manus, laxataque luctu + Fluxerunt rigidis arma infelicia palmis. + Obvia nudatum tramittit lancea pectus, + Labensque inpresso signavit gramina mento. 380 + At postquam Tyrius saeva inter praelia ductor + Infixum adverso vidit sub pectore telum, + Inmane exclamat: "Latias, Carthago, timere + Desine jam leges; jacet exitiabile nomen, + Ausonii columen regni: sed dextera nostrae 385 + Tam similis non obscuras mittatur ad umbras." + Magnanima invidia virtus caret: alta sepulcri + Protinus exstruitur, caeloque educitur, ara. + Convectant silvis ingentia robora; credas + Sidonium cecidisse ducem. Tum tura dapesque, 390 + Et fasces, clipeusque viri, pompa ultima, fertur. + Ipse facem subdens, "Laus, inquit, parta perennis. + Marcellum abstulimus Latio; deponere forsan + Gens Italum tandem arma velit: vos ite superbae + Exsequias animae, et cinerem donate supremi 395 + Muneris officio: nunquam hoc tibi, Roma, negabo." + Alterius par atque eadem fortuna laborum + Consulis: exanimum sonipes ad signa revexit. + Talia in Ausonia; sed non et talis Hiberis + Armorum eventus campis: Carthaginis omnes 400 + Per subitum raptae pernix victoria late + Terruerat gentes. Ducibus spes una salutis, + Si socias jungant vires: ingentibus orsum + Auspiciis juvenem, ceu patria gestet in armis + Fulmina, sublimi vallatam vertice montis 405 + Ex oculis urbem, cumulatam strage virorum, + Non toto rapuisse die, qua Martius ille + Hannibal in terra consumto verterit anno, + Nec pube aequandam nec opum ubertate, Saguntum. + Proximus, adplicito saxosis aggere silvis, 410 + Tendebat, fratris spirans ingentia facta, + Hasdrubal: hic robur, mixtusque rebellibus Afris + Cantaber, hic volucri Mauro pernicior Astur: + Tantaque majestas terra rectoris Hibera, + Hannibalis quantus Laurenti terror in ora. 415 + Forte dies priscum Tyriis sollemnis honorem + Rettulerat, quo primum orsi Carthaginis altae + Fundamenta, novam coepere mapalibus urbem. + Et laetus, repetens gentis primordia, ductor + Festa coronatis agitabat gaudia signis, 420 + Pacificans Divos: fraternum laena nitebat + Demissa ex humeris donum, quam foederis arti + Trinacrius Libyco rex inter munera pignus + Miserat, Aeoliis gestatum insigne tyrannis. + Aurata puerum rapiebat ad aethera penna 425 + Per nubes aquila, intexto librata volatu. + Antrum ingens juxta, quod acus similavit in ostro, + Cyclopum domus: hic recubans manantia tabo + Corpora letifero sorbet Polyphemus hiatu. + Circa fracta jacent excussaque morsibus ossa. 430 + Ipse manu extenta Laertia pocula poscit, + Permiscetque mero ructatos ore cruores. + Conspicuus Siculi Tyrius subteminis arte + Gramineas pacem Superum poscebat ad aras: + Ecce inter medios hostilia nuntius arma, 435 + Quadrupedante invectus equo, adventare ferebat. + Turbatae mentes, inperfectusque Deorum + Cessit honos: ruptis linquunt altaria sacris: + Clauduntur vallo; tenuemque ut roscida misit + Lucem Aurora polo, rapiunt certamina Martis. 440 + Audax Scipiadae stridentem Sabbura cornum + Excepit; geminaeque acies velut omine motae. + Exclamat Latius ductor: "Prima hostia vobis, + Sacrati manes, campo jacet: en age, miles, + In pugnam et caedes, qualis spirantibus ire 445 + Adsueras ducibus, talis rue." Dumque ea fatur, + Incumbunt. Myconum Laenas, Cirtamque Latinus, + Et Thysdrum Maro, et incestum Catilina Nealcen + Germanae thalamo obtruncat: cadit obvius acri + Carthalo Nasidio, Libycae regnator arenae. 450 + Te quoque Pyrenes vidit conterrita tellus + Permixtum Poenis, et vix credenda furentem, + Magnum Dardaniae, Laeli, decus; omnia felix + Cui natura dedit, nullo renuente Deorum. + Ille foro auditus, quum dulcia solverat ora, 455 + Aequabat Pyliae Neleia mella senectae. + Ille, ubi suspensi Patres, et curia vocem + Posceret, ut cantu, ducebat corda Senatus. + Idem, quum subitum campo perstrinxerat aures + Murmur triste tubae, tanto fervore ruebat 460 + In pugnam atque acies, ut natum ad sola liqueret + Bella: nihil vitae peragi sine laude placebat. + Tunc e furtiva tractantem praelia luce + Dejecit Galam: sacris Carthaginis illum + Subposito mater partu subduxerat olim. 465 + Sed stant nulla diu deceptis gaudia Divis. + Tunc Alabim, Murrum, atque Dracen, demisit ad umbras, + Femineo clamore Dracen extrema rogantem: + Hujus cervicem gladio inter verba precesque + Amputat: absciso durabant murmura collo. 470 + At non ductori Libyco par ardor in armis. + Frondosi collis latebras ac saxa capessit + Avia, nec caedes extremave damna movebant + Agminis; Italiam profugus spectabat et Alpes, + Praemia magna fugae: tacitum dat tessera signum; 475 + Dimissa in colles pugna silvasque ferantur + Dispersi, et summam, quicumque evaserit, arcem + Pyrenes culmenque petat: tum primus, honore + Armorum exuto, et parma celatus Hibera, + In montes abit, atque volens palantia linquit 480 + Agmina: desertis Latius victricia signa + Inmittit miles castris: non urbe recepta + Plus ulla partum praedae, tenuitque moratas + A caede, ut Libycus ductor providerat, iras: + Fluminei veluti deprensus gurgitis undis, 485 + Avulsa parte inguinibus caussaque pericli, + Enatat intento praedae fiber avius hoste. + Inpiger occultis Poenus postquam abditur umbris, + Saxosae fidens silvae, majora petuntur + Rursus bella retro, et superari certior hostis. 490 + Pyrenes tumulo clipeum cum carmine figunt, + HASDRUBALIS SPOLIUM GRADIVO SCIPIO VICTOR. + Terrore interea posito trans ardua montis + Bebrycia populos armabat Poenus in aula, + Mercandi dextras largus, belloque parata 495 + Prodigere in bellum facilis: praemissa feroces + Augebant animos argenti pondera et auri, + Parta metalliferis longo discrimine terris. + Hinc nova complerunt haud tardo milite castra + Venales animae, Rhodani qui gurgite gaudent, 500 + Quorum serpit Arar per rura pigerrimus undae. + Jamque, hieme adfecta, mitescere coeperat annus. + Inde, iter ingrediens rapidum per Celtica rura, + Miratur domitas Alpes, ac pervia montis + Ardua, et Herculeae quaerit vestigia plantae, 505 + Germanique vias divinis comparat ausis. + Ut vero ventum in culmen, castrisque resedit + Hannibalis, "Quos Roma, inquit, quos altius, oro, + Adtollit muros, qui post haec moenia, fratri + Victa meo, stent incolumes? sit gloria dextrae 510 + Felix tanta precor; neve usque ad sidera adisse + Invideat laevus nobis Deus:" agmine celso + Inde alacer, qua munitum declivis ab alto + Agger monstrat iter, properatis devolat armis. + Non tanto strepuere metu primordia belli: 515 + Nunc geminum Hannibalem, nunc jactant bina coire + Hinc atque hinc castra, et pastos per prospera bella + Sanguine ductores Italo conjungere Martem, + Et duplicare acies; venturum ad moenia cursu + Hostem praecipiti, et visurum haerentia porta 520 + Spicula, Elissaeis nuper contorta lacertis. + His super infrendens sic secum Oenotria tellus: + "Tantone, heu Superi! spernor contemta furore + Sidoniae gentis, quae quondam sceptra timentem + Nati Saturnum nostris considere in oris, 525 + Et regnare dedi? decima haec jam vertitur aestas, + Ex quo proterimur: juvenis, cui sola supersunt + In Superos bella, extremo de litore rapta + Intulit arma mihi, temeratisque Alpibus ardens + In nostros descendit agros: quot corpora texi 530 + Caesorum, stratis toties deformis alumnis! + Nulla mihi floret baccis felicibus arbor; + Inmatura seges rapido subciditur ense; + Culmina villarum nostrum delapsa feruntur + In gremium, foedantque suis mea regna ruinis. 535 + Hunc etiam, vastis qui nunc sese intulit oris, + Perpetiar, miseras quaerentem exurere belli + Relliquias? tum me scindat vagus Afer aratro, + Et Libys Ausoniis commendet semina sulcis, + Ni cuncta, exsultant quae latis agmina campis, 540 + Uno condiderim tumulo." Dum talia versat, + Et thalamos clausit nox atra hominumque Deumque, + Tendit Amyclaei praeceps ad castra nepotis. + Is tum, Lucanis cohibentem finibus arma, + Poenum vicini servabat cespite valli. 545 + Hic juvenem adgreditur Latiae telluris imago: + "Clausorum decus, atque erepto maxima Romae + Spes Nero Marcello, rumpe, atque expelle quietem. + Magnum aliquid tibi, si patriae vis addere fatis, + Audendum est, quod, depulso quoque moenibus hoste, 550 + Victores fecisse tremant: fulgentibus armis + Poenus inundavit campos, qua Sena relictum + Gallorum a populis servat per secula nomen. + Ni propere alipedes rapis ad certamina turmas, + Serus deletae post auxiliabere Romae. 555 + Surge, age; fer gressus: patulos regione Metauri + Damnavi tumulis Poenorum atque ossibus agros." + His dictis abit, atque abscedens visa paventem + Adtrahere, et fractis turmas propellere portis. + Rumpit flammato turbatus corde soporem, 560 + Ac supplex, geminas tendens ad sidera palmas, + Tellurem Noctemque, et caelo sparsa precatur + Astra, ducemque viae tacito sub lumine Phoeben. + Inde legit dignas tanta ad conamina dextras. + Quaque jacet superi Larinas adcola ponti, 565 + Qua duri bello gens Marrucina, fidemque + Exuere indocilis sociis Frentanus in armis. + Tum, qua vitiferos domitat Praetutia pubes, + Laeta laboris, agros, et penna, et fulmine, et undis + Hibernis, et Achaemenio velocior arcu 570 + Evolat: hortator sibi quisque; "Age, perge, salutem + Ausoniae ancipites Superi, et, stet Roma cadatne, + In pedibus posuere tuis," clamantque, ruuntque. + Hortandi genus acer habet praecedere ductor. + Illum augent cursus adnisi aequare sequendo, 575 + Atque indefessi noctemque diemque feruntur. + At Roma adversi tantum mala gliscere belli + Adcipiens, trepidare metu, nimiumque Neronem + Speravisse queri, atque uno sibi vulnere posse + Auferri restantem animam: non arma, nec aurum, 580 + Nec pubem, nec, quem fundant, superesse cruorem. + Scilicet Hasdrubalem invadat, qui ad praelia soli + Hannibali satis esse nequit? jam rursus, ubi arma + Avertisse suo cognorit devia vallo, + Haesurum portis Poenum: venisse, superbo 585 + Qui fratri certet, cui maxima gloria cedat + Urbis deletae: fremit amens corde sub imo + Ordo Patrum, ac magno interea meditatur amore + Servandi decoris, quonam se fine minanti + Servitio eripiat, Divosque evadat iniquos. 590 + Hos inter gemitus obscuro noctis opacae + Subcedit castris Nero, quae conjuncta feroci + Livius Hasdrubali vallo custode tenebat. + Belliger is quondam, scitusque adcendere Martem + Floruerat primo clarus pugnator in aevo. 595 + Mox falso laesus non aequi crimine vulgi, + Secretis ruris tristes absconderat annos. + Sed, postquam gravior moles terrorque periclo + Poscebat propiore virum, revocatus ad arma + Tot caesis ducibus, patriae donaverat iram. 600 + At non Hasdrubalem fraudes latuere recentum + Armorum, quamquam tenebris nox texerat astus. + Pulveris in clipeis vestigia visa movebant, + Et properi signum adcursus, sonipesque, virique + Substricti corpus, bis clarum buccina signum. 605 + Praeterea gemino prodebant juncta magistro + Castra regi: verum, fratri si vita supersit, + Qui tandem licitum socias conjungere vires + Consulibus? sed enim solum (dum vera patescant) + Cunctandi restare dolum, Martemque trahendi. 610 + Nec consulta fugae segni formidine differt. + Nox, somni genetrix, mortalia pectora curis + Purgarat, tenebraeque horrenda silentia alebant: + Erepit, suspensa ferens vestigia, castris, + Et muta elabi tacito jubet agmina passu. 615 + Inlunem nacti per rura tacentia noctem + Adcelerant, vitantque sonos; sed percita falli + Sub tanto motu tellus nequit: inplicat actas + Caeco errore vias, umbrisque ferentibus arto + Circumagit spatio sua per vestigia ductos. 620 + Nam, qua curvatas sinuosis flexibus amnis + Obliquat ripas, refluoque per aspera lapsu + In sese redit, hac, casso ducente labore, + Exiguum involvunt frustratis gressibus orbem, + Inque errore viae tenebrarum munus ademtum. 625 + Lux urguet, panditque fugam: ruit acer apertis + Turbo equitum portis, atque omnis ferrea late + Tempestas operit campos: nondum arma manusque + Permixtae, jam tela bibunt praemissa cruorem + Hinc, jussae Poenum fugientem sistere, pennae 630 + Dictaeae volitant; hinc lancea turbine nigro + Fert letum cuicumque viro, quem prenderit ictus. + Deponunt abitus curam, trepidique coactas + Constituunt acies, et spes ad praelia vertunt. + Ipse inter medios (nam rerum dura videbat) 635 + Sidonius ductor, tergo sublimis ab alto + Quadrupedantis equi, tendens vocemque manusque, + "Per decora, extremo vobis quaesita sub axe, + Per fratris laudes oro, venisse probemus + Germanum Hannibalis: Latio fortuna laborat 640 + Adversis documenta dare, atque ostendere, quantus + Verterit in Rutulos domitor telluris Hiberae, + Suetus ad Herculeas miles bellare columnas. + Forsitan et pugnas veniet germanus in ipsas. + Digna viro, digna, obtestor, spectacula pleno 645 + Corporibus properate solo: quicumque timeri + Dux bello poterat, fratri jacet: unica nunc spes, + Et poena et latebris infracto Livius aevo + Damnatum obfertur vobis caput. Ite, agite, oro, + Sternite ductorem, cum quo concurrere fratri 650 + Sit pudor, et turpi finem donate senectae." + At contra Nero: "Quid cessas clusisse labores + Ingentis belli? pedibus tibi gloria, miles, + Parta ingens: nunc adcumula coepta ardua dextra. + Heu! temere abducto liquisti robore castra, 655 + Ni factum absolvit victoria; praecipe laudem. + Adventu cecidisse tuo memorabitur hostis." + Parte alia, insignis nudatis casside canis, + Livius: "Huc, juvenes, huc me spectate ruentem + In pugnas; quantumque meus patefecerit ensis, 660 + Tantum intrate loci; et tandem praecludite ferro + Jam nimium patulas Poenis grassantibus Alpes. + Quod ni veloci prosternimus agmina Marte, + Et fulmem subitum Carthaginis Hannibal adsit, + Qui Deus infernis quemquam nostrum eximat umbris?" 665 + Hinc, galea capite adcepta, dicta horrida ferro + Sancit, et, obtectus senium, fera praelia miscet. + Illum, per cuneos et per densissima campi + Corpora tot dantem leto, quot spicula torsit, + Turbati fugere Macae, fugere feroces 670 + Autololes, Rhodanique comas intonsa juventus. + Fatidicis Nabis veniens Hammonis arenis + Inproba miscebat securus praelia fati, + Ceu tutante Deo; ac patriis spolia Itala templis + Fixurum vano tumidus promiserat ore. 675 + Ardebat gemma Garamantide caerula vestis, + Ut quum sparsa micant stellarum lumina caelo, + Et gemmis galeam, clipeumque adcenderat auro. + Casside cornigera dependens infula sacros + Prae se terrores Divumque ferebat honorem. 680 + Arcus erat pharetraeque viro, atque incocta cerastis + Spicula, et armatus peragebat bella veneno. + Necnon, cornipedis tergo de more repostus, + Sustentata genu per campum pondera conti + Sarmatici prona adversos urguebat in hostes. 685 + Tum quoque transfixum telo per membra, per arma, + Consulis ante oculos, magno clamore Sabellum + Absportabat ovans, et ovans Hammona canebat. + Non tulit hanc iram tantosque in corde tumores + Barbarico senior, telumque intorsit, et una 690 + Praedam animamque simul victori victor ademit. + Adsilit, audito tristis clamore ruinae, + Hasdrubal, et coeptantem Arabum raptare peremto + Gemmiferi spolium cultus, auroque rigentes + Exuvias, jaculum a tergo perlibrat ad ossa. 695 + Jam conrepta miser geminis velamina palmis + Carpebat propere, et tepidos nudaverat artus. + Concidit, et sacras vestes atque aurea fila + Reddidit exanimo, spoliatum lapsus in hostem. + At Canthus Rutulum, Canthus possessor arenae, 700 + Qua celebre invicti nomen posuere Philaeni, + Ditem ovium Rutulum obtruncat, cui mille sub altis + Lanigerae balant stabulis: ipse, otia molli + Exercens cura, gelido nunc flumine soles + Frangebat nimios pecori, nunc laetus in herba 705 + Tondebat niveae splendentia vellera lanae, + Aut, pecus e pastu quum sese ad tecta referret, + Noscentes matrem spectabat ovilibus agnos. + Obcubuit clipei transfixo proditus aere, + Et sero ingemuit stabulis exire paternis. 710 + Acrius hoc Italum pubes incurrit, et urguet: + Ut torrens, ut tempestas, ut flamma corusci + Fulminis, ut Boream pontus fugit, ut cava currunt + Nubila, quum pelago caelum permiscuit Eurus. + Procerae stabant, Celtarum signa, cohortes, 715 + Prima acies; hos inpulsu cuneoque feroci + Laxat vis subita, et fessos errore viarum, + Nec soli faciles; longique laboris anhelos + Avertit patrius genti pavor: addere tergo + Hastas Ausonius, teloque instare sequaci, 720 + Nec donare fugam: cadit uno vulnere Thyrmis, + Non uno Rhodanus; profligatumque sagitta + Lancea deturbat Morinum, et jam jamque cadentem. + Cedentes urguet, totas largitus habenas, + Livius acer equo, et turmis abeuntibus infert 725 + Cornipedem: tunc aversi turgentia colla + Diripit ense Mosae: percussit pondere terram + Cum galea ex alto lapsum caput, ac residentem + Turbatus rapuit sonipes in praelia truncum. + Hic Cato (nam medio vibrabat et ipse tumultu) 730 + "Si, primas, inquit, bello quum amisimus Alpes, + Hic juveni obpositus Tyrio foret! hei mihi! quanta + Cessavit Latio dextra, et quot funera Poenis + Donarunt pravi suffragia tristia campi!" + Jamque inclinabant acies, cunctisque pavorem 735 + Gallorum induerat pavor, et Fortuna ruebat + Sidonia: ad Rutulos Victoria verterat alas. + Celsus, ceu prima reflorescente juventa, + Ibat consul, ovans major majorque videri. + Ecce, trahens secum canentem pulvere turmam, 740 + Ductor Agenoreus subit, intorquensque lacertis + Tela, sonat: "Cohibete fugam: cui cedimus hosti? + Nonne pudet? conversa senex marcentibus annis + Agmina agit: nunc, quaeso, mihi nunc dextera in armis + Degenerat, nostrique piget? mihi Belus avorum 745 + Principium, mihi cognatum Sidonia Dido + Nomen, et ante omnes bello numerandus Hamilcar + Est genitor: mihi, cui cedunt montesque, lacusque, + Et campi, atque amnes, frater: me magna secundum + Carthago putat Hannibali: me Baetis in oris 750 + Aequant germano passae mea praelia gentes." + Talia dum memorat, medios ablatus in hostes, + Ut nova conspecti fulserunt consulis arma, + Hastam praepropero nisu jacit: illa per oras + Aerati clipei et loricae tegmina summo 755 + Incidit haud felix humero, parceque petitum + Perstrinxit corpus, nec multo tincta cruore: + Vana sed optanti promisit gaudia Poeno. + Turbati Rutuli, confusaque pectora visu + Terrifico: tunc increpitans conamina consul: 760 + "Femineis laesum vana inter cornua corpus + Unguibus, aut palmis credas puerilibus ictum. + Ite, docete, viri, Romanae vulnera suerint + Quanta adferre manus." Tum vero effunditur ingens + Telorum vis, et densa sol vincitur umbra. 765 + Jamque per extentos alterna strage virorum + Corpora fusa jacent campos, demersaque in undam + Junxerunt cumulo crescente cadavera ripas. + Ut, quum venatu saltus exercet opacos + Dictynna, et laetae praebet spectacula matri, 770 + Aut Pindi nemora excutiens, aut Maenala lustrans, + Omnis Naiadum plenis comitata pharetris + Turba ruit, striduntque sagittiferi coryti. + Tum per saxa ferae, perque ipsa cubilia fusae, + Per valles, fluviosque, atque antra virentia musco, 775 + Multa strage jacent: exsultat vertice montis + Gratam perlustrans oculis Latonia praedam. + Audito ante alios senioris vulnere, rumpit + Per medios Nero saevus iter, visaque virorum + Aequali pugna: "Quid enim, quid deinde relictum est 780 + Italiae fatis? hunc si non vincitis hostem, + Hannibalem vincetis, ait?" Ruit ocius amens + In medios: Tyriumque ducem inter prima frementem + Agmina ut adspexit, rabidi ceu bellua ponti, + Per longum sterili ad pastus jactata profundo, 785 + Quum procul in fluctu piscem male saucia vidit, + Aestuat, et, lustrans nantem sub gurgite praedam, + Absorbet late permixtum piscibus aequor. + Non telo mora, non dictis. "Haud amplius, inquit, + Elabere mihi: non hic nemora avia fallent 790 + Pyrenes, nec promissis frustrabere vanis, + Ut quondam terra fallax deprensus Hibera + Evasti nostram mentito foedere dextram." + Haec Nero, et intorquet jaculum: nec futilis ictus. + Nam latere extremo cuspis librata resedit. 795 + Invadit stricto super haec interritus ense, + Conlapsique premens umbone trementia membra, + "Si qua sub extremo casu mandata referri + Germano vis forte tuo, portabimus, inquit." + Contra Sidonius: "Leto non terreor ullo. 800 + Utere Marte tuo, dum nostris manibus adsit + Actutum vindex; mea si suprema referre + Fratri verba paras, mando, Capitolia victor + Exurat, cinerique Jovis permisceat ossa + Et cineres nostros." Cupientem adnectere plura 805 + Ferventemque ira mortis transverberat ense, + Et rapit infidum victor caput: agmina fuso + Sternuntur duce, non ultra fidentia Marti. + Jamque diem solisque vias nox abstulit atra, + Quum vires parco victu somnoque reducunt; 810 + Ac, nondum remeante die, victricia signa, + Qua ventum, referunt clausis formidine castris. + Tum Nero, procera sublimia cuspide portans + Ora ducis caesi, "Cannas pensavimus, inquit, + Hannibal, et Trebiam, et Trasymeni litora tecum 815 + Fraterno capite: i, duplica nunc perfida bella, + Et geminas arcesse acies: haec praemia restant, + Qui tua tramissis optarint Alpibus arma." + Compressit lacrimas Poenus, minuitque ferendo + Constanter mala, et, inferias in tempore dignas 820 + Missurum fratri, clauso conmurmurat ore. + Tum, castris procul amotis, adversa quiete + Dissimulans, dubia exclusit certamina Martis. + + + + +LIBER DECIMUS SEXTUS. + + +ARGUMENTUM. + +Hannibal, tanto simul publico familiarique ictus luctu, in Bruttio +agro belli instaurandi consilia agitat; 1-10. + +Sed inpetus ejus et ardor pugnandi languescit odio invidiaque +Hannonis, cujus factio ipsi res ad bellum necessarias ab domo mitti +prohibet; 11-14. + +Nihilo tamen secius sola virtutis illius fama ac reverentia nominis +tantam habent vim, ut nec hostes quietum lacessere auderent, nec ulla +vel inter milites, ex conluvione omnium gentium mixtos, vel adversus +ducem seditio exsisteret; 15-22. + +Romanorum contra coeptis non in Italia tantum adspirat fortuna, sed in +Hispania quoque, unde Poeni pelluntur; 23-27. + +Eo quidem Hannon in locum Barcini Hasdrubalis novo cum exercitu ex +Africa transgreditur, dux belli peritissimus, sed multum inferior +Scipione, qui castra ejus vesperascente caelo adgreditur, magnamque in +iis stragem edit; 28-43. + +Inter hostes vix quisquam virtute excellit praeter Larum, Cantabrum +fortissimum, qui solus restituit pugnam, multosque Romanos securi +percutit, donec a L. Scipione, Publii fratre, gladio jugulatur; 44-67. + +Tanti viri praesidio orbati Poeni terga vertunt, et Hannon vivus +capitur; 68-77. + +Tum Scipio Hasdrubali, Gisgonis filio, obviam procedit, sibique jam +cum reliquiis hostium pugnandi occasionem fieri laetatur; 78-93. + +Utrimque summo inpetu concurritur, et ingens fit caedes; 94-106. + +Hasdrubal fortissime pugnat suisque jam cedentibus obsistit: at levi +vulnere ictus ipse quoque fugam capessit, et navibus adceptis nocte +Tartessum revertitur; 107-114. + +In Poenorum exercitu virtute eminuerat Masinissa, Nomadum rex, qui nunc +omine fausto flammae capite micantis, et adversa sociorum Hannibalisque +fortuna permotus, ad Romanorum partes transit, et cum ipso Scipione +congressus, fide data adceptaque, cum donis dimittitur; 115-167. + +Quo foedere icto Scipio, jam Carthaginis excidium animo agitans, et +praemoliendas sibi res conciliandosque aliorum etiam Libyae regum +gentiumque animos ratus, in Africam trajicit, ut Syphacem, +opulentissimum regem Massyliorum, ad societatem belli inpellat; +168-179. + +Eodem forte tempore eodemque consilio Hasdrubal, Gisgonis filius, +terrae adplicat naves, magnificumque id Syphaci videtur, duorum +populorum, de imperio orbis terrarum dimicantium, duces uno die suam +pacem amicitiamque petentes venisse; 180-188. + +Utrumque hospitio benigne excipit rex, et contrahere ad conloquium +dirimendarum simultatium causa conatur; 189-221. + +Scipio abnuit, de republica se cum hoste agere quidquam injussu +senatus posse; nec tamen ad easdem venire epulas recusat; 221-228. + +Postero die orta luce adit Syphacem, et foedus cum eo facit; 229-261. + +Quod ubi sacris firmatur, rex terretur prodigiis, quae interitum regni +et captivitatem ei portendunt; 262-274. + +Juncto foedere Scipio locum, unde venerat, repetit, ubi multitudo +Hispanorum circumfusa Regem eum ingenti adpellat consensu, quod nomen +ille, tanquam Romanis intolerabile repudiat; 275-284. + +Ibidem ludos funebres in honorem patris patruique, in Hispania +caesorum, instituit, et ad certamina tam Romanos quam Hispanos praemiis +propositis invitat; 284-311. + +Certamen curule ineunt Cyrnus Lamponis equi, Atlas Caucasi, Durius +Pelori, et Iberus Panchatis rector, qui victoriam consequitur; +312-456. + +Cursu certant Tartessus, Hesperus, Baeticus, Eurytus, Lamus, Sicoris et +Theron, palmamque fert Eurytus; 457-526. + +Tum gladiatorium editur spectaculum, in quo non servi, neque obscuri +tantum generis homines, sed clari quoque inlustresque, et in his +gemini fratres, de principatu civitatis ambigentes, ferro decernunt; +527-556. + +Postremo jaculandi arte contendunt Burrus, Glagus, Aconteus, Indibilis +ac Ilerdes, metamque ferit Burrus; 557-574. + +Ipsi quoque duces, P. et L. Scipiones cum Laelio, hastas conjiciunt, +sagittaque, a P. Scipione emissa in auras ac terrae infixa, subito +frondescit et in quercum mutatur; 575-591. + +Quo omine adcepto ludisque finitis Scipio Romam proficiscitur, ubi +consul creatur ingenti centuriarum favore, et a senatu petit, ut +Africa sibi provincia extra sortem destinetur; 592-602. + +Id haudquaquam primoribus Patrum placet, et Q. Fabius Maximus +Hannibalem prius censet ex Italia pellendum, quam bellum in ipsa Libya +geratur; 603-644. + +Ejus orationem et argumenta refutat Scipio, ipsique permittitur, ut in +Africam trajiciat; 645-700. + + + Bruttia moerentem casus patriaeque suosque + Hannibalem adcepit tellus: hic aggere septus + In tempus posita ad renovandum bella coquebat: + Abditus ut silva, stabulis quum cesset ademtis, + Amisso taurus regno gregis, avia clauso 5 + Molitur saltu certamina, jamque feroci + Mugitu nemora exterret, perque ardua cursu + Saxa ruit; sternit silvas, rupesque lacessit + Irato rabidus cornu; tremit omnis ab alto + Prospectans scopulo pastor nova bella parantem. 10 + Sed vigor, hausurus Latium, si cetera Marti + Adjumenta forent, prava obtrectante suorum + Invidia revocare animos, ac stare negata + Cogebatur ope, et senio torpescere rerum. + Parta tamen formido manu, et tot caedibus olim 15 + Quaesitus terror, velut inviolabile telis + Servabant sacrumque caput; proque omnibus armis, + Et castrorum opibus, dextrisque recentibus unum + Hannibalis sat nomen erat: tot dissona lingua + Agmina, barbarico tot discordantia ritu 20 + Corda virum mansere gradu, rebusque retusis + Fidas ductoris tenuit reverentia mentes. + Nec vero Ausonia tantum se laetus agebat + Dardanidis Mavors: jam terra cedit Hibera + Auriferis tandem Phoenix depulsus ab arvis. 25 + Jam Mago, exutus castris, agitante pavore + In Libyam propero tramisit caerula velo. + Ecce aliud decus, haud uno contenta favore, + Nutribat Fortuna duci: nam concitus Hannon + Adventabat, agens crepitantibus agmina cetris 30 + Barbara, et indigenas serus raptabat Hiberos. + Non ars, aut astus belli, vel dextera deerat, + Si non Scipiadae concurreret: omnia ductor + Magna adeo Ausonius majori mole premebat: + Ut Phoebe stellas, ut fratris lumina Phoeben 35 + Exsuperant, montesque Atlas, et flumina Nilus, + Ut pater Oceanus Neptunia caerula vincit. + Vallantem castra (obscuro nam vesper Olympo + Fundere non aequam trepidanti coeperat umbram) + Adgreditur Latius rector, subitoque tumultu 40 + Caeduntur passim coepti munimina valli + Inperfecta: supercontexere herbida lapsos + Pondera, et in tumuli concessit cespes honorem. + Vix uni mens digna viro, novisse minores + Quam deceat, pretiumque operis sit tradere famae. 45 + Cantaber ingenio membrorum et mole timeri + Vel nudus telis poterat Larus: hic fera gentis + More securigera miscebat praelia dextra. + Et, quamquam fundi se circum pulsa videret + Agmina, deleta gentilis pube catervae, 50 + Caesorum inplebat solus loca: seu foret hostis + Comminus, expleri gaudebat vulnere frontis + Adversae; seu laeva acies in bella vocaret, + Obliquo telum reflexum Marte rotabat. + At, quum pone ferox aversi in terga veniret 55 + Victor, nil trepidans retro jactare bipennem + Callebat, nulla belli non parte timendus. + Huic ducis invicti germanus turbine vasto + Scipio contorquens hastam, cudone comantes + Disjecit crines; namque altius acta cucurrit 60 + Cuspis, et elata procul est ejecta securi. + At juvenis, cui telum ingens adcesserat ira, + Barbaricam adsiliens magno clamore bipennem + Incutit: intremuere acies, sonuitque per auras + Pondere belligero pulsati tegminis umbo. 65 + Haud inpune quidem; remeans nam dextera ab ictu + Decisa est gladio, ac dilecto inmortua telo. + Qui postquam murus miseris ruit, agmina concors + Avertit fuga confestim dispersa per agros. + Nec pugnae species, sed poenae tristis imago 70 + Illa erat, hinc tantum caedentum, atque inde ruentum. + Per medios Hannon, palmas post terga revinctus, + Ecce trahebatur, lucemque (heu dulcia caeli + Lumina!) captivus lucem inter vincla petebat. + Cui rector Latius: "Tanta, en, qui regna reposcant, 75 + Quis cedat toga, et armiferi gens sacra Quirini! + Servitio si tam faciles, cur bella refertis?" + Haec inter celerare gradum, conjungat ut arma, + Hasdrubalem ignarum cladis praenuntius adfert + Explorator eques: raptat dux obvia signa. 80 + At, postquam optatam laetus contingere pugnam + Vidit, et ad letum magno venientia cursu + Agmina, suspiciens caelum, "Nihil amplius, inquit, + Vos hodie posco, Superi; protraxtis ad arma + Quod profugos, satis est: in dextra cetera nobis 85 + Vota, viri: rapite, ite, precor; vocat ecce furentes + Hinc pater, hinc patruus; gemina o mihi numina belli, + Ducite, adeste; sequor: dignas spectabitis, haud me + Praescia mens fallit, vestro jam nomine caedes. + Nam quis erit tandem campis telluris Hiberae 90 + Bellandi modus? en unquam lucebit in orbe + Ille dies, quo te armorum, Carthago, meorum + Adspiciam sonitus admotaque bella trementem?" + Dixerat; et raucus stridenti murmure clangor + Increpuit; tonuere feris clamoribus astra. 95 + Concurrunt; quantumque rapit violentia ponti, + Et Notus, et Boreas, et inexorabilis Auster, + Quum mergunt plenas tumefacta sub aequora classes; + Aut quum letiferos adcendens Sirius ignes, + Torret anhelantem saevis ardoribus orbem; 100 + Tantum acies hominumque ferox discordia ferro + Demetit: haud ullus terrarum aequarit hiatus + Pugnarum damna; aut strages per inhospita lustra + Unquam tot dederit rabies horrenda ferarum. + Jam campi vallesque madent, hebetataque tela. 105 + Et Libys obcubuere, et amantes Martis Hiberi. + Stat tamen una loco perfossis debilis armis, + Luctaturque acies, qua concutit Hasdrubal hastam. + Nec finem daret ille dies animosaque virtus, + Ni perlapsa viro loricae tegmine arundo, 110 + Et parco summum violasset vulnere corpus, + Suasissetque fugam: rapido certamina linquit + In latebras evectus equo, noctisque per umbram + Ad Tartessiacos tendit per litora portus. + Proximus in pugna ductori Marte manuque 115 + Regnator Nomadum fuerat; mox foedere longo + Cultuque Aeneadum nomen Masinissa superbum. + Huic fesso, quos dura fuga et nox suaserat atra, + Carpenti somnos subitus rutilante coruscum + Vertice fulsit apex, crispamque involvere visa est 120 + Mitis flamma comam, atque hirta se spargere fronte. + Concurrunt famuli, et serpentes tempora circum + Festinant gelidis restinguere fontibus ignes. + At grandaeva, Deum praenoscens omina, mater, + "Sic sit, Caelicolae; portentaque vestra secundi 125 + Condite, ait; duret capiti per secula lumen. + Ne vero, ne, nate, Deum tam laeta pavesce + Prodigia, aut sacras metue inter tempora flammas. + Hic tibi Dardaniae promittit foedera gentis, + Hic tibi regna dabit, regnis majora paternis, 130 + Ignis, et adjunget Latiis tua nomina fatis." + Sic vates, juvenisque animum tam clara movebant + Monstra, nec a Poenis ulli virtutis honores, + Hannibal ipse etiam jam jamque modestior armis. + Aurora obscuri tergebat nubila caeli, 135 + Vixque Atlantiadum rubefecerat ora sororum: + Tendit ad Ausonios et adhuc hostilia castra. + Atque, ubi se vallo intulerat, ductorque benigno + Adcepit Latius vultu, rex talibus infit: + "Caelestum monita et sacrae responsa parentis, 140 + Disque tua, o Rutulum rector, gratissima virtus + Avulsum Tyriis huc me duxere volentem. + Si tibi non segnes tua contra fulmina saepe + Visi stare sumus, dignam te, nate Tonantis, + Adferimus dextram; nec nos aut vana subegit 145 + Incertae mentis levitas, et mobile pectus; + Aut spes et laeti sectamur praemia Martis. + Perfidiam fugio et perjuram ab origine gentem. + Tu, quando Herculeis finisti praelia metis, + Nunc ipsam belli nobiscum invade parentem. 150 + Ille tibi, qui jam gemino Laurentia lustro + Possedit regna, et scalas ad moenia Romae + Admovet, in Libyam flammis ferroque trahendus." + Sic Nomadum ductor: tunc dextra Scipio dextram + Amplexus, "Si pulchra tibi Mavorte videtur, 155 + Pulchrior est gens nostra fide; dimitte bilingues + Ex animo socios; magna hinc te praemia clarae + Virtutis, Masinissa, manent; citiusque vel armis, + Quam gratae studio vincetur Scipio mentis. + Cetera quae in Libyam portari incendia suades, 160 + Expediet tempus; nec enim sunt talia rerum + Non meditata mihi, et mentem Carthago fatigat." + Hinc juveni dona insignem velamine picto + Dat chlamydem, stratumque ostro, quem ceperat ipse + Dejecto victor Magone animique probarat, 165 + Cornipedem; tum, qua Divum libabat ad aras + Hasdrubal, ex auro pateram, galeamque comantem. + Exin, firmato sociali foedere regis, + Vertendas agitat jam nunc Carthaginis arces. + Massylis regnator erat ditissimus oris, 170 + Nec nudus virtute, Syphax: quo jura petebant + Innumerae gentes, extremaque litore Tethys. + Multa viro terra, ac sonipes, et bellua, terror + Bellorum, nec non Marti delecta juventus. + Nec foret, aut ebore, aut solido qui vinceret auro, 175 + Gaetulisve magis fucaret vellus ahenis. + Has adjungere opes avidus, reputansque laborem, + Si vertat rex ad Poenos, dare vela per altum + Imperat, atque animo jam tum Africa bella capessit. + Verum ubi perventum, et portus tenuere carinae, 180 + Jam, trepida fugiens per proxima litora puppe, + Hasdrubal adflictis aderat nova foedera quaerens + Rebus, et ad Tyrios Massylia signa trahebat. + Audito, pariter populorum in regna duorum + Advenisse duces, qui tota mole laborent, 185 + Disceptentque armis, terrarum uter imperet orbi, + Celsus mente Syphax adciri in tecta benigne + Imperat, et tanto regni se tollit honore. + Tum laetos volvens oculos adversa per ora, + Sic Latium adfatur juvenem, ac prior incipit ultro: 190 + "Quam te, Dardanida pulcherrime, mente serena + Adcipio, intueorque libens! quamque ora recordor + Laetus Scipiadae: revocat tua forma parentem. + Nam repeto, Herculeas Erythia ad litora Gades + Quum studio pelagi et spectandis aestibus undae 195 + Venissem, magnos vicina ad flumina Baetis + Ductores miro quondam me cernere amore. + Tum mihi dona viri praeda delecta tulere, + Arma simul, regnoque meo tum cognita primum + Cornipedum frena, atque arcus, quis cedere nostra 200 + Non norunt jacula, et veteres tribuere magistros + Militiae, qui dispersas sine lege catervas + Vestro formarent ritu ad certamina Martis. + Ast ego, quum nostra (in nostris quae copia regnis) + Nunc auri ferrem, nivei nunc munera dentis, 205 + Nil valui precibus; solos sibi cepit uterque, + Quos cohibebat ebur vaginae sectilis, enses. + Quare, age, laetus habe nostros intrare penates, + Ac, mea quando adfert Libycum fortuna per undas + Ductorem, facili, quae dicam, percipe mente. 210 + Et vos, qui Tyriae regitis Carthaginis arces, + Hasdrubal, huc aures, huc, quaeso, advertite sensus. + "Quanta per Ausonios populos torrentibus armis + Tempestas ruat, et Latio suprema minetur, + Utque bibant Tyrium bis quinos saeva per annos 215 + Sicana nunc tellus, nunc litora Hibera cruorem, + Cui nescire licet? quin ergo tristia tandem + Considunt bella, et deponitis arma volentes? + Tu Libya, tu te, Ausonia, cohibere memento. + Haud deformis erit vobis ad foedera versis 220 + Pacator mediusque Syphax." Subjungere plura + Non passus, gentis morem arbitriumque Senatus + Scipio demonstrat; vanique absistere coepti + Spe jubet, et Patres docet haec expendere solos. + Suadendi modus hic: quodque est de parte diei 225 + Exacti super, ad mensas et pocula vertunt. + Atque, epulis postquam finis, dant corpora somno, + Et dura in noctem curarum vincula solvunt. + Jamque novum terris pariebat limine primo + Egrediens Aurora diem, stabulisque subibant 230 + Ad juga solis equi, necdum ipse adscenderat axem, + Sed prorupturis rutilabant aequora flammis: + Exigit e stratis corpus, vultuque sereno + Scipio contendit Massyli ad limina regis. + Illi mos patrius fetus nutrire leonum, 235 + Et catulis rabiem atque iras expellere alendo. + Tum quoque fulva manu mulcebat colla jubasque, + Et fera tractabat ludentum interritus ora. + Dardanium postquam ductorem adcepit adesse, + Induitur chlamydem, regnique insigne vetusti 240 + Gestat laeva decus: cinguntur tempora vitta + Albente, ac lateri de more adstringitur ensis. + Hinc in tecta vocat, secretisque aedibus hospes + Sceptrigero cum rege pari sub honore residunt. + Tum prior his infit terrae pacator Hiberae: 245 + "Prima mihi, domitis Pyrenes gentibus, ire + Ad tua regna fuit properantem et maxima cura, + O sceptri venerande Syphax; nec me aequore saevus + Tardavit medio pontus: non ardua regnis + Quaesumus aut inhonora tuis; conjunge Latinis 250 + Unanimum pectus, sociusque adcede secundis. + Non tibi Massylae gentes, extentaque tellus + Syrtibus, et latis proavita potentia campis + Amplius adtulerint decoris, quam Romula virtus + Certa juncta fide, et populi Laurentis honores. 255 + Cetera quid referam? non ullus scilicet ulli + Aequus Caelicolum, qui Dardana laeserit arma." + Audivit laeto Massylus et adnuit ore, + Complexusque virum, "Firmemus prospera, dixit, + Omina, nec votis Superi concordibus absint, 260 + Cornigerumque Jovem Tarpeiumque ore vocemus." + Et simul exstructis cespes subrexerat aris; + Victimaque admotae stabat subjecta bipenni; + Quum subito abruptis fugiens altaria taurus + Exsiluit vinclis, mugituque excita late 265 + Inplevit tecta, et, fremitu suspiria rauco + Congeminans, trepida terrorem sparsit in aula; + Vittaque, majorum decoramen, fronte sine ullo + Delapsa adtactu, nudavit tempora regis. + Talia Caelicolae casuro tristia regno 270 + Signa dabant, saevique aderant gravia omina fati. + Hinc fractum bello regem solioque revulsum, + Tempus erit, quum ducet agens ad templa Tonantis, + Qui tunc orabat socialia foedera supplex. + His actis repetit portum, puppesque secundo 275 + Dat vento, et notis reddit se Scipio terris. + Concurrere avidae gentes, variosque subacta, + Pyrene misit populos: mens omnibus una. + Concordes regem adpellant, regemque salutant. + Scilicet hunc summum norunt virtutis honorem. 280 + Sed, postquam miti rejecit munera vultu, + Ausonio non digna viro, patriosque vicissim + Edocuit ritus, et Romam nomina regum + Monstravit nescire pati, tum versus in unam, + Quae restat, curam, nullo super hoste relicto, 285 + Et Latios simul, et vulgum Baetisque Tagique + Convocat, ac medio in coetu sic deinde profatur: + "Quando ita Caelicolum nobis propensa voluntas + Adnuit, extremo Libys ut dejectus ab orbe, + Aut his occideret campis, aut, axe relicto 290 + Hesperio, patrias exsul lustraret arenas: + Jam vestra tumulos terra celebrare meorum + Est animus, pacemque dare exposcentibus umbris. + Mente favete pari, atque aures advertite vestras. + Septima quum solis renovabitur orbita caelo, 295 + Quique armis ferroque valent, quique arte regendi + Quadrijugos pollent currus, quis vincere planta + Spes est, et studium jaculis inpellere ventos, + Adsint, et pulchrae certent de laude coronae. + Praemia digna dabo, e Tyria spolia incluta praeda; 300 + Nec quisquam nostri discedet muneris expers." + Sic donis vulgum laudumque cupidine flammat. + Jamque dies praedicta aderat, coetuque sonabat + Innumero campus, similatasque ordine justo + Exsequias rector lacrimis ducebat obortis. 305 + Omnis Hiber, omnis Latio sub nomine miles + Dona ferunt, tumulisque super flagrantibus addunt. + Ipse, tenens nunc lacte, sacro nunc plena Lyaeo + Pocula, odoriferis adspergit floribus aras. + Tum manes vocat excitos, laudesque virorum 310 + Cum fletu canit, et veneratur facta jacentum. + Inde refert sese circo, et certamina prima + Inchoat, et rapidos cursus proponit equorum. + Fluctuat aequoreo fremitu rabieque faventum, + Carceribus nondum reseratis, mobile vulgus, 315 + Atque fores oculis et limina servat equorum. + Jamque, ubi prolato sonuere repagula signo, + Et toto prima emicuit vix ungula cornu, + Tollitur in caelum furiali turbine clamor: + Pronique, ac similes certantibus, ore sequuntur 320 + Quisque suos currus, magnaque volantibus idem + Voce loquuntur equis: quatitur certamine circus + Certantum, ac nulli mentem non abstulit ardor. + Instant praecipites, et equos clamore gubernant. + Fulvus, arenosa surgens tellure, sub auras 325 + Erigitur globus, atque operit caligine densa + Cornipedumque vias, aurigarumque labores. + Hic studio furit aeris equi, furit ille magistri. + Hos patriae favor, hos adcendit nobile nomen + Antiqui stabuli: sunt, quos spes grata fatiget, 330 + Et nova ferre jugum cervix: sunt, cruda senectus + Quos juvet, et longo sonipes spectatus in aevo. + Evolat ante omnes, rapidoque per aera cursu + Callaicus Lampon fugit, atque ingentia tranat + Exsultans spatia, et ventos post terga relinquit. 335 + Conclamant, plausuque fremunt, votique peractam + Majorem credunt praecepto limite partem. + At, quis interior cura, et prudentia circi + Altior, effusas primo certamine vires + Damnare, et cassis longe increpitare querelis 340 + Indispensato lassantem corpora nisu: + "Quo nimius, quo, Cyrne, ruis? (nam Cyrnus agebat) + Verbera dimitte, et revoca moderatus habenas." + Heu surdas aures! fertur securus equorum, + Nec meminit, quantum campi decurrere restet. 345 + Proximus, a primo distans, quantum aequore currus + Occupat ipse, loci tantum: sed proximus ibat + Astur Panchates, patrium frons alba nitebat + Insigne, et patrio pes omnis concolor albo: + Ingentes animi, membra haud procera, decusque 350 + Corporis exiguum; sed tum sibi fecerat alas + Concitus, atque ibat campo indignatus habenas. + Crescere sublimem, atque augeri membra putares. + Cinyphio rector cocco radiabat Hiberus. + Tertius aequata currebat fronte Peloro 355 + Caucasus: ipse asper, nec qui cervicis amaret + Adplausae blandos sonitus, clausumque cruento + Spumeus admorsu gauderet mandere ferrum. + At, docilis freni et melior parere, Pelorus + Non unquam effusum sinuabat devius axem; 360 + Sed laevo interior stringebat tramite metam. + Insignis multa cervice, et plurimus idem + Ludentis per colla jubae; (mirabile dictu!) + Nullus erat pater: ad Zephyri nova flamina campis + Vettonum eductum genitrix effuderat Harpe. 365 + Nobilis hunc Durius stimulabat in aequore currum: + Caucasus antiquo fidebat Atlante magistro. + Ipsum Aetola, vago Diomedi condita, Tyde + Miserat: exceptum Trojana ab origine equorum + Tradebant, quos Aeneae Simoentis ad undas 370 + Victor Tydides magnis abduxerat ausis. + Jamque, fere medium evecti certamine campum, + In spatia addebant; nisusque adprendere primos + Panchates animosus equos, super altior ire, + Et praecedentem jam jamque adscendere currum 375 + Pone videbatur, curvatisque ungula prima + Callaicum quatiens pulsabat calcibus axem. + At postremus Atlas; sed non et segnior ibat + Postremo Durio: pacis de more putares + Aequata fronte et concordi currere freno. 380 + Sensit ut exhaustas, qui proximus ibat, Hiberus + Callaicas Cyrni vires, nec, ut ante, salire + Praecipitem currum, et fumantes verbere cogi + Adsiduo violenter equos, ceu monte procella + Quum subita ex alto ruit, usque ad colla repente 385 + Cornipedum protentus, et in capita ardua pendens, + Concitat ardentem, quod ferret lora secundus, + Panchaten, vocesque addit cum verbere mixtas: + "Tene, Astur, certante feret quisquam aequore palmam + Erepto? consurge, vola, perlabere campum 390 + Adsuetis velox pennis; decrescit anhelo + Pectore consumtus Lampon, nec restat hianti, + Quem ferat ad metas, jam spiritus." Haec ubi dicta, + Tollit se sonipes, ceu tunc e carcere primo + Conriperet spatium, et, nitentem obponere curvos 395 + Aut aequare gradus, Cyrnum post terga relinquit. + Confremit et caelum, et percussus vocibus altis + Spectantum circus: fertur sublime per auras + Altius adtollens cervicem victor ovantem + Panchates, sociosque trahit prior ipse jugales. 400 + At postremus Atlas, Durius postremus in orbem + Exercent artes, laevos nunc adpetit ille + Conatus, nunc ille premit, certatque subire + Dexter, et alterni nequidquam fallere tentant; + Donec, confisus primaevae flore juventae, 405 + Obliquum Durius conversis pronus habenis + Obposuit currum, atque eversum propulit axem + Atlantis senio invalidi, sed justa querentis: + "Quo ruis? aut quinam hic rabidi certaminis est mos? + Et nobis et equis letum commune laboras." 410 + Dumque ea proclamat, perfracto volvitur axe + Cernuus, ac pariter fusi (miserabile) campo + Discordes sternuntur equi: quatit aequore aperto + Lora suis victor, mediaque Pelorus arena + Surgere nitentem fugiens Atlanta reliquit. 415 + Nec longum Cyrni defessos prendere currus. + Hunc quoque, cunctantem et sero moderamina equorum + Discentem, rapido praetervolat incitus axe: + Inpellit currum clamor vocesque faventum. + Jamque etiam dorso atque humeris trepidantis Hiberi 420 + Ora superposuit sonipes, flatusque vapore + Terga premi, et spumis auriga calescere sentit. + Incubuit campo Durius, misitque citatos + Verbere quadrupedes, nec frustra: aequare videtur, + Aut etiam aequavit juga praecedentia dexter. 425 + Adtonitus tum spe tanta, "Genitore, Pelore. + Te Zephyro eductum nunc nunc ostendere tempus. + Discant, qui pecudum ducunt ab origine nomen, + Quantum divini praecellat seminis ortus. + Victor dona dabis, statuesque altaria patri." 430 + Et, ni successu nimio laetoque pavore + Proditus elapso foret inter verba flagello, + Forsan sacrasset Zephyro, quas voverat, aras. + Tum vero infelix, veluti delapsa corona + Victoris capiti foret, in se versus ab ira, 435 + Auratam medio discindit pectore vestem, + Ac lacrimae simul et questus ad sidera fusi: + Nec jam subducto parebat verbere currus. + Pro stimulis dorso quatiuntur inania lora. + Interea metis, certus jam laudis, agebat 440 + Sese Panchates, et praemia prima petebat + Arduus; effusas lenis per colla, per armos + Ventilat aura jubas: tum, mollia crura superbi + Adtollens gressus, magno clamore triumphat. + Par donum solido argento caelata bipennis 445 + Omnibus, at vario distantia cetera honore. + Primus equum volucrem, Massyli munera regis + Haud spernenda, tulit: tulit huic virtute secundus + E Tyria, quae multa jacet, duo pocula, praeda, + Aurifero perfusa Tago: villosa leonis 450 + Terga feri, et cristis horrens Sidonia cassis + Tertius inde honor: et postremo munere Atlanta, + Quamvis perfracto senior subsederat axe, + Adcitum donat ductor, miseratus et aevum + Et sortem casus: famulus florente juventa 455 + Huic datur, adjuncto gentilis honore galeri. + His actis ductor laeta ad certamina plantae + Invitat, positisque adcendit pectora donis: + "Hanc primus galeam (hac acies terrebat Hiberas + Hasdrubal); hunc ensem, cui proxima gloria cursus, 460 + Adcipiet; caeso pater hunc detraxit Hyempsae. + Tertius extremam tauro solabere palmam. + Cetera contenti discedent turba duobus + Quisque ferox jaculis, quae dat gentile metallum." + Fulgentes pueri Tartessos et Hesperos ora 465 + Ostendere simul vulgi clamore secundo. + Hos Tyriae misere domo patria incluta Gades. + Mox subit, adspersus prima lanugine malas, + Baeticus: hoc dederat puero cognomen ab amne + Corduba; et haud parvo certamina laeta fovebat. 470 + Inde, comam rutilus, sed cum fulgore nivali + Corporis, inplevit caveam clamoribus omnem + Eurytus: excelso nutritum colle crearat + Saetabis, atque aderant trepidi pietate parentes. + Tum Lamus, et Sicoris, proles bellacis Ilerdae, 475 + Et Theron potator aquae, sub nomine Lethes + Quae fluit, inmemori perstringens gurgite ripas. + Qui postquam adrecti plantis et pectora proni, + Pulsantesque aestu laudum exsultantia corda, + Adcepere tuba spatium, exsiluere per auras 480 + Ocius effusis nervo exturbante sagittis. + Diversa et studia et clamor, pendentque faventes + Unguibus; atque suos, ut cuique est gratia, anheli + Nomine quemque cient: grex inclutus aequore fertur, + Nullaque tramissa vestigia signat arena. 485 + Omnes primaevi, flaventiaque ora decori, + Omnes ire leves, atque omnes vincere digni. + Extulit, incumbens medio jam limite, gressum + Eurytus, et primus brevibus, sed primus, abibat + Praecedens spatiis. Instat non segnius acer 490 + Hesperos, ac prima stringit vestigia planta + Progressae calcis: satis est huic esse priori; + Huic sperare sat est, fieri se posse priorem. + Acrius hoc tendunt gressus, animique vigore + Corpora agunt; auget pueris labor ipse decorem. 495 + Ecce, levi nisu postremoque agmine currens, + Postquam sat visus sibi concepisse vigoris, + Celsus inexhaustas effundit turbine vires + Non exspectato, subitusque erumpit, et auras + Praevehitur Theron: credas Cyllenida plantam 500 + Aethereo nexis cursu talaribus ire. + Jamque hos, jamque illos, populo mirante, relinquit: + Et modo postremus, nunc ordine tertia palma, + Hesperon infestat sua per vestigia pressum. + Nec jam quem sequitur tantum, sed prima coronae 505 + Spes trepidat tantis venientibus Eurytus alis. + Quartus sorte loci, sed, si tres ordine servent + Inceptos cursus, nequidquam vana laborans, + Tartessos fratrem medio Therone premebat. + Nec patiens ultra tollit sese aequore Theron 510 + Igneus, et plenum praetervolat Hesperon irae. + Unus erat super, et metae propioribus aegros + Urebat finis stimulis: quascumque reliquit + Hinc labor, hinc penetrans pavor in praecordia vires, + Dum sperare licet, brevia ad conamina uterque 515 + Advocat: aequantur cursus; pariterque ruebant. + Et forsan gemina meruissent praemia palma, + Pervecti simul ad metas, ni, terga secutus + Theronis, fusam late per lactea colla + Hesperos ingenti tenuisset saevus ab ira, 520 + Traxissetque comam: tardato laetus ovansque + Eurytus evadit juvene, atque ad praemia victor + Emicat, et galeae fert donum insigne coruscae. + Cetera promisso donata est munere pubes, + Intonsasque comas viridi redimita corona 525 + Bina tulit patrio quatiens hastilia ferro. + Hinc graviora virum certamina, comminus ensis + Destrictus, bellique feri simulacra cientur. + Nec, quos culpa tulit, quos crimina noxia vitae, + Sed virtus animusque ferox ad laudis amorem, 530 + Hi crevere pares ferro; spectacula digna + Martigena vulgo, suetique laboris imago. + Hos inter gemini (quid jam non regibus ausum? + Aut quod jam regnis restat scelus?) inpia Circo + Innumero fratres, cavea damnante furorem, 535 + Pro sceptro armatis inierunt praelia dextris. + Is genti mos dirus erat; patriumque petebant + Orbati solium lucis discrimine fratres. + Concurrere animis, quantis confligere par est, + Quos regni furor exagitat; multoque cruore 540 + Exsatiata simul portantes corda sub umbras + Obcubuere: pari nisu per pectora adactus + Intima descendit mucro; superaddita saevis + Ultima vulneribus verba; et, convicia volvens, + Dirus in invitas effugit spiritus auras. 545 + Nec manes pacem passi; nam corpora junctus + Una quum raperet flamma rogus, inpius ignis + Dissiluit, cineresque simul jacuisse negarunt. + Cetera distincto donata est munere turba, + Ut virtus et dextra fuit: duxere juvencos, 550 + Inpressis dociles terram proscindere aratris: + Duxere adsuetos lustra exagitare ferarum + Venatu juvenes, quos dat Maurusia praeda. + Nec non argenti, nec non insignia vestis + Captivae pretia, et sonipes, et crista nitenti 555 + Insurgens cono, spolia exuviaeque Libyssae. + Tum jaculo petiere decus, spectacula Circi + Postrema, et metae certarunt vincere finem + Burrus avis pollens, quem misit ripa metalli, + Qua Tagus auriferis pallet turbatus arenis, 560 + Et Glagus, insignis ventos anteire lacerto, + Et, cujus numquam fugisse hastilia cervi + Praerapida potuere fuga, venator Aconteus, + Indibilisque, diu laetus bellare Latinis, + Jam socius, volucresque vagas deprendere nube 565 + Adsuetus jaculis, idem et bellator, Ilerdes. + Laus Burri prima, infixit qui spicula metae: + Est donum serva, albentes invertere lanas + Murice Gaetulo docta. At, quem proxima honorant + Praemia, vicinam metae qui propulit hastam, 570 + Adcepto laetus puero discessit Ilerdes, + Cui ludus, nullam cursu non tollere damam. + Tertia palma habuit geminos insignis Aconteus + Nec timidos agitare canes latratibus aprum. + Quos postquam clamor plaususque probavit honores, 575 + Germanus ducis atque effulgens Laelius ostro + Nomina magna vocant laeti manesque jacentum, + Atque hastas simul effundunt: celebrare juvabat + Sacratos cineres, atque hoc decus addere ludis. + Ipse etiam, mentis testatus gaudia vultu, 580 + Ductor, ut aequavit meritis pia pectora donis, + Et frater thoraca tulit multiplicis auri, + Laelius Asturica rapidos de gente jugales, + Contorquet magnis victricem viribus hastam + Consurgens, umbrisque dari testatur honorem. 585 + Hasta volans (mirum dictu!) medio incita campo + Substitit ante oculos, et terrae infixa cohaesit. + Tum subitae frondes, celsoque cacumine rami, + Et latam spargens quercus, dum nascitur, umbram. + Ad majora jubent praesagi tendere vates; 590 + Id monstrare Deos, atque hoc portendere signis. + Quo super augurio, pulsis de litore cunctis + Hesperio Poenis, ultor patriaeque domusque + Ausoniam repetit, fama ducente triumphum. + Nec Latium curis ardet flagrantius ullis, 595 + Quam juveni Libyam et summos permittere fasces. + Sed frigens animis, nec bello prospera turba + Ancipiti senior temeraria coepta vetabant, + Magnosque horrebant cauta formidine casus. + Ergo, ubi delato consul sublimis honore 600 + Ad Patres consulta refert, deturque potestas, + Orat, delendae Carthaginis, altius orsus + Hoc grandaeva modo Fabius pater ora resolvit: + "Haud equidem metuisse queam, satiatus et aevi + Et decoris, cui tam superest et gloria et aetas, 605 + Ne credat nos invidiae certamine consul + Laudibus obtrectare suis: satis incluta nomen + Gestat fama meum, nec egent tam prospera laude + Facta nova; verum et patriae, dum vita manebit, + Deesse nefas, animumque nefas scelerare silendo. 610 + Bella nova in Libyae moliris ducere terras? + Hostis enim deest Ausoniae; nec vincere nobis + Est satis Hannibalem: petitur quae gloria major + Litore Elissaeo? stimuli si laudis agunt nos, + Hanc segetem mete: composuit propioribus ausis 615 + Dignum te Fortuna parem; vult Itala tellus + Ductoris saevi, vult tandem, haurire cruorem. + Quo Martem, aut quo signa trahis? restinguere primum est + Ardentem Italiam: tu fessos obvius hostes + Deseris, ac septem denudas proditor arces. 620 + "An, quum tu Syrtim ac steriles vastabis arenas, + Non dira illa lues notis jam moenibus urbis + Adsiliet? vacuumque Jovem sine pube, sine armis + Invadet? quanti, ut cedas, Romamque relinquas + Emerito, est? tanto perculsi fulmine belli 625 + Siccine te, ut nuper Capua est adcitus ab alta + Fulvius, aequoreis Libyae revocabimus oris? + Vince domi, et trinis moerentem funera lustris + Ausoniam purga bello: tum tende remotos + In Garamantas iter, Nasamoniacosque triumphos 630 + Molire; angustae prohibent nunc talia coepta + Res Italae: pater ille tuus, qui nomina vestrae + Addidit haud segnis genti, quum consul Hiberi + Tenderet ad ripas, revocato milite primus + Descendenti avide superatis Alpibus ultro 635 + Obposuit sese Hannibali: tu consul abire + A victore paras hoste, atque avellere nobis + Scilicet hoc astu Poenum? si deinde sedebit + Inpavidus, nec te in Libyam tuaque arma sequetur, + Capta damnabis consulta inprovida Roma. 640 + Sed fac turbatum convertere signa, tuaeque + Classis vela sequi: nempe idem erit Hannibal, idem, + Cujus tu vallum vidisti e moenibus urbis." + Haec Fabius: seniorque manus paria ore fremebant. + Tum contra consul: "Caesis ductoribus olim 645 + Magnanimis leto gemino, quum tota subisset + Sidonium possessa jugum Tartessia tellus, + Non Fabio, non, quis eadem est sententia cordi, + Quoquam ad opem verso, fateor, primoribus annis + Excepi nubem belli, solusque ruenti 650 + Objeci caelo caput, atque in me omnia verti. + Tum grandaeva manus, puero male credita bella, + Atque idem hic vates temeraria coepta canebat. + Dis grates laudemque fero, sub numine quorum + Gens Trojana sumus; puer ille, et futilis aetas, 655 + Inbellesque anni, necdum maturus ad arma + Scipio, restituit terras inlaesus Hiberas + Trojugenis: pepulit Poenos, solisque secutus + Extremas ad Atlanta vias, exegit ab orbe + Hesperio nomen Libyae, nec rettulit urbi 660 + Signa prius, quam fumantes circa aequora vidit + Romano Phoebum solventem litore currus. + Adscivit reges idem: nunc ultimus actis + Restat Carthago nostris labor: hoc sator aevi + Jupiter aeterni monet. Hannibali ecce senectus 665 + Intremit, aut aegros simulat mentita timores, + Ne finem longis tandem peperisse ruinis + Sit noster titulus. Certe jam dextera nobis + Experta, et robur florentibus auximus annis. + "Ne vero fabricate moras; sed currere sortem 670 + Hanc sinite ad veterum delenda opprobria cladum + Quam mihi servavere Dei. Sat gloria cauto + Non vinci pulchra est Fabio, peperitque sedendo + Omnia Cunctator nobis: nec Mago, nec Hannon, + Nec Gisgone satus, nec Hamilcare terga dedissent, 675 + Si segnes clauso traheremus praelia vallo. + Sidoniusne puer, vix pubescente juventa, + Laurentes potuit populos et Troia adire + Moenia, flaventemque sacro cum gurgite Thybrim? + Et potuit Latium longo depascere bello? 680 + Nos Libyae terris tramittere signa pigebit? + Et Tyrias agitare domos? Secura pericli + Litora lata patent, et opima pace quieta + Stat tellus; timeat tandem Carthago, timeri + Adsueta, et nobis, quamvis Oenotria nondum 685 + Hannibale arva vacent, superesse intelligat arma. + "Illum ego, quem vosmet cauti consultaque vestra + In Latio fecere senem, cui tertia large + Fundenti nostrum ducuntur lustra cruorem, + Illum ego ad incensas trepidantem et sera paventem 690 + Avertam patriae sedes: an Roma videbit + Turpia Agenoreae muris vestigia dextrae? + Carthago inmunis nostros secura labores + Audiet interea, et portis bellabit apertis? + Tum vero pulset nostras iterum inprobus hostis 695 + Ariete Sidonio turres, si templa suorum + Non ante audierit Rutulis crepitantia flammis." + Talibus adcensi Patres, fatoque vocante, + Consulis adnuerunt dictis, faustumque precati + Ut foret Ausoniae, tramittere bella dederunt. 700 + + + + +LIBER DECIMUS SEPTIMUS. + + +ARGUMENTUM. + +Quum inventum esset carmen in libris Sibyllinis inspectis, _hostem +pelli Italia vincique posse, si mater Idaea a Pessinunte Romam +transportata esset_; quumque oraculum Delphicum dedisset responsum, +Deam hospitio excipiendam esse ab eo, qui vir optimus Romae esset: +missa in Phrygiam nave advehitur Cybele, et Scipio Nasica, quem Patres +judicaverant in tota civitate virum bonorum optimum esse, Ostiam ire +jussus obviam Deae, eam adcipit de nave, quae deinde inter cymbalorum +tympanorumque strepitus, saltationes et cantus a matronis per Tiberim +trahitur; 1-22. + +Eadem mox in vado fluminis haeret; at Claudia Quinta propalam precata, +ut ita demum se sequeretur, si pudicitia, a multis in dubium vocata, +sibi constaret, facili eam negotio sola movet; 23-45. + +Tum laeta spes belli tandem feliciter conficiendi omnium animos tenet, +et Scipio e Sicilia cum classe profectus, mactata victima aquilisque +viam monstrantibus, in Africam trajicit; 46-58. + +Expositis ibi copiis, ad Syphacem, qui, ducta in matrimonium +Hasdrubalis filia, a Romanis desciverat ad Poenos, literas dat, quibus +etiam atque etiam monet eum, ne jura hospitii secum, neu cum populo +Romano initae societatis fallat; 59-82. + +Quo quum nihil profecisset, castra Numidarum et mapalia arundine texta +noctu incendit; 83-91. + +Flamma late effusa uno repente omnia haurit incendio, et rex ipse vix +e somno expergefactus a satellite effugit; 92-108. + +Mox Syphax, ira, pudore precibusque conjugis motus, residuam +juventutem excit ex regno, et Hasdrubali junctus concitato inpetu in +Romanos incurrit: at, equo graviter icto effusus, vivus capitur; +109-145. + +Quo facto Hasdrubal cum reliquiis Numidarum Poenorumque iterum fugam +capessit, jamque omnis spes Carthaginis sita est in Hannibale, ad quem +propere senatus mittendos censet, qui ex Italia eum arcessant; +146-157. + +Is quum somnio perterritus surrexisset, de summo patriae periculo +certior fit per legatos, ac frendens indignatur, nunc auxilium +inplorari suum ab iis, a quibus ipse nec subplemento nec pecunia +adjutus esset: 158-200. + +Terram tamen hostilem, etsi invitus moestusque, relinquit, nec Romani +duces discessum ejus remorantur; 201-217. + +Enimvero ubi vix in altum evectus e conspectu Italiae aufertur, illuc +redeundi Romamque obpugnandi consilia agitat; 218-235. + +Iis desistit, acerrima tempestate a Neptuno commota, qua saeviente +tristem lamentatur sortem suam; 236-282. + +Veneris autem interventu ira Neptuni ventique remittunt, et Hannibal +classem adpellit ad Libyam, ubi castris Scipionis sua obponit; +283-291. + +Tum acie utrimque instructa Hannibal concionem ad milites habet, qua +ad virtutem eos acuit, et res in Italia gestas, tot duces Romanos, tot +exercitus occidione occisos, et sua cuique decora, ubi ad insignem +alicujus pugnae memoria militem venit, refert; 292-337. + +Romani contra milites morae inpatientes signum praelii committendi +poscunt; 338-340. + +Magna haec rerum molimina procul e nubibus moesto vultu lustrat Juno, +quam Jupiter exhortatur, ut tandem aliquando Poenos adjuvare desinat, +neque amplius fini hujus belli imperioque Romanorum, quod fato fixum +sit, inferat moram; 341-356. + +Respondet Juno, se non eo consilio pugnam contemplari, ut fata mutare +et trahere bellum conetur, sed id unum petere a conjuge ac fratre, ut +neque Hannibalem perire vel vivum capi, neque Carthaginem dirui +patiatur; 357-369. + +His precibus cedit Jupiter et sorori hanc veniam dat, ut Hannibalem +praesenti eripiat periculo, sed docet quoque in fatis ita esse, ut ille +nunquam repetat Italiam, et Carthago mox ab alio Scipione exscindatur; +370-384. + +Dum fata pandit rex deorum, in supremum de imperio orbis terrarum +certamen descendunt duorum opulentissimorum populorum duo longe +clarissimi duces, duo fortissimi exercitus, multa ante parta decora +aut cumulaturi eo die, aut eversuri; 385-405. + +Hastis primo inpetu effusis, res gladiis geritur, et Masinissa, acer +juvenis, in Macedonum legionem incursans viam facit Romanis, in +turbatos submotosque gradum inferentibus; 406-431. + +Laelius etiam Bruttios milites, Hannibalem ex Italia decedentem +sequutos, acerrime increpat et in fugam vertit; 432-443. + +Aciem vero inclinatam restituit Hannibal, caesisque Herio ac Pleminio +fratribus, reliquos hostes profligat; 444-478. + +Alia campi parte Scipio Poenos, usu militiae famaque rerum gestarum +Romanis pares, ingenti clade prosternit, et terrorem addit perculsis; +479-508. + +Mox ipsum quaerit Hannibalem, et ad certamen singulare provocat; +509-521. + +Sollicita de ejus vita Juno periculum propulsat, objecta illi falsa +Scipionis imagine; 522-533. + +Eam Hannibal infesta petit hasta, et fugientem persequitur, donec +procul a praelio simulacrum repente oculis ipsius subducitur; 534-547. + +Ubi dolum sibi a Deo aliquo nexum esse sentit, furibundus repetit +campum sed equus febri, a Junone ipsi inmissa, conreptus subito +conlabitur; 548-557. + +Tum Poenus iterum inlusus et instinctus furore necem sibi consciscere +in animum inducit; 558-566. + +Juno autem, in formam habitumque pastoris mutata, et similans, se +erranti proximam ad Scipionem viam monstraturam esse, longius eum a +campo removet; 567-580. + +Interea Poeni, ducem suum vel periisse, vel spe omni abjecta acie +excessisse rati, pavidi terga vertunt, et per patentem circa campum +late fuga sparguntur; 581-596. + +Hannibalem vero fessum Juno ad tumulum propinquum ducit, in quo omnis +pugnae stragisque facies ante oculos ei versatur; 597-604. + +Tandem et ipse, Romanis colli adpropinquantibus, at ne nunc quidem +sine fastu ac minis, fugientibus inmistus montium latebras quaerit; +605-617. + +Ita praelio belloque finito conditiones pacis conveniunt, et Scipio +Romam profectus non modo primus imperator nomine devictae a se gentis +ac terrae nobilitatur, sed etiam triumpho omnium clarissimo urbem +invehitur; 618-628. + +Currum ejus praecedunt Syphax et Hannon cum reliquis captivis, et +tabulae victorum regum, populorum, terrarum, urbium, fluminumque in +ferculis praeferuntur: tum Scipio ipse, Bacchi Herculisque instar, +insignis habitu ac ore invehitur curru, et, velut alter Romulus aut +Camillus, laudibus in caelum tollitur; 629-654. + + + Hostis ut Ausoniis discederet advena terris, + Fatidicae fuerant oracula prisca Sibyllae, + Caelicolum Phrygia genetricem sede petitam + Laomedonteae sacrandam moenibus urbis: + Advectum exciperet numen, qui, lectus ab omni 5 + Concilio Patrum, praesentis degeret aevi + Optimus: heu nomen melius majusque triumphis! + Jamque petita aderat, Latia portante Cybebe + Puppe, adque os amnis, magno censente Senatu, + Obvius adcitis properabat Scipio sacris, 10 + Qui, genitus patruo ductoris ad Africa bella + Tunc lecti, multa fulgebat imagine avorum. + Isque ubi longinquo venientia numina ponto + Adcepit supplex palmis, Tuscique sonora + Thybridis adducit sublimis ad ostia puppim, 15 + Femineae tum deinde manus subiere, per amnem + Quae traherent celsam religatis funibus alnum. + Circum arguta cavis tinnitibus aera, simulque + Certabant rauco resonantia tympana pulsu; + Semivirique chori, gemino qui Dindyma monte 20 + Casta colunt; qui Dictaeo bacchantur in antro; + Quique Idaea juga et lucos novere silentes. + Hos inter fremitus ac laeto vota tumultu, + Substitit adductis renuens procedere vinclis + Sacra ratis, subitisque vadis inmobilis haesit. 25 + Tum puppe e media magno clamore sacerdos, + "Parcite pollutis contingere vincula palmis, + Et procul hinc, moneo, procul hinc, quaecumque profanae, + Ferte gradus, nec vos casto miscete labori; + Dum satis est monuisse Deae: quod si qua pudica 30 + Mente valet, si qua inlaesi sibi corporis adstat + Conscia, vel sola subeat pia munera dextra." + Hic, prisca ducens Clausorum ab origine nomen, + Claudia, non aequa populi mala credita fama, + In puppim versis palmisque oculisque profatur: 35 + "Caelicolum genitrix, numen, quod numina nobis + Cuncta creas, cujus proles terramque, fretumque, + Sideraque, et manes regnorum sorte gubernant, + Si nostrum nullo violatum est crimine corpus, + Testis, Diva, veni, et facili me absolve carina." 40 + Tum secura capit funem; fremitusque leonum + Audiri visus subito, et graviora per auras + Nulla pulsa manu sonuerunt tympana Divae. + Fertur prona ratis (ventos inpellere credas), + Contraque adversas ducentem praevenit undas. 45 + Extemplo major cunctis spes pectora mulcet, + Finem armis tandem, finemque venire periclis. + Ipse alacer Sicula discedens Scipio terra + Abscondit late propulsis puppibus aequor, + Cui numen pelagi placaverat hostia taurus, 50 + Jactaque caeruleis innabant fluctibus exta. + Tunc a sede Deum purumque per aethera lapsae + Armigerae Jovis ante oculos coepere volucres + Aequoreas monstrare vias, ac ducere classem. + Augurium clangor laetum dabat: inde, secuti 55 + Tantum progressos liquida sub nube volatus, + Quantum non frustra speculantum lumina servant, + Litora Agenoreae tenuerunt perfida terrae. + Nec segnis, tanta in semet veniente procella, + Africa terribilem magno sub nomine molem 60 + Regis opes contra et Massyla paraverat arma: + Spesque Syphax Libycis una, et Laurentibus unus + Terror erat: campos pariter vallesque refusas + Litoraque inplerat, nullo decorare tapete + Cornipedem Nomas adsuetus, densaeque per auras 65 + Condebant jaculis stridentibus aethera nubes. + Inmemor is dextraeque datae junctique per aras + Foederis, et mensas testes, atque hospita jura, + Fasque, fidemque simul, pravo mutatus amore, + Ruperat, atque toros regni mercede pararat. 70 + Virgo erat eximia specie claroque parente, + Hasdrubalis proles: thalamis quam cepit ut altis, + Ceu face subcensus prima taedaque jugali, + Vertit opes gener ad Poenos, Latiaeque soluto + Foedere amicitiae, dotalia transtulit arma. 75 + Sed non Ausonio curarum extrema Syphacem + Ductori monuisse fuit, missique minantur, + Stet regno, reputet Superos, pacta hospita servet: + Longe conjugia, ac longe Tyrios Hymenaeos + Inter Dardanias acies fore; sanguine quippe, 80 + Si renuat, blando nimium facilique marito + Statura obsequia et thalami flagrantis amores. + Sic Latius permixta minis, at cassa movebat + Ductor; nam surdas conjux obstruxerat aures. + Ergo, asper monitis frustra nitentibus, enses 85 + Advocat, et, castas polluti foederis aras + Testatus, varia Martem movet inpiger arte. + Castra, levi calamo cannaque intecta palustri, + Qualia Maurus amat dispersa mapalia pastor, + Adgreditur, furtum armorum tutantibus umbris, 90 + Ac tacita spargit celata incendia nocte. + Inde, ubi conlecti rapidam diffundere pestem + Coeperunt ignes, et se per pinguia magno + Pabula ferre sono, clare exspatiantur in auras, + Et frenos volucri propellunt lumine flammae. 95 + It totis inimica lues cum turbine castris, + Atque alimenta vorat strepitu Vulcanus anhelo + Arida, et ex omni manant incendia tecto. + Sentitur plerisque prius, quam cernitur, ignis + Excitis somno, multorumque ora vocantum 100 + Auxilium invadunt flammae: fluit undique victor + Mulciber; et rapidis amplexibus arma virosque + Conripit: exundat pestis, semiustaque castra + Ardenti volitant per nubila summa favilla. + Ipsius ingenti regis tentoria saltu 105 + Lugubre increpitans late circumvolat ardor; + Hausissetque virum, trepidus ni clade satelles + E somno ac stratis rapuisset multa precantem. + Verum, ubi mox juncto sociarant aggere vires + Massylus Tyriusque duces, adcitaque regno 110 + Lenierat pubes infaustae vulnera noctis, + Ira, pudorque dabant, et conjux, tertius ignis, + Inmanes animos; adflataque barbarus ora + Castrorum flammis, et se velamine nullo + Vix inter trepidas ereptum ex hoste catervas 115 + Frendebat minitans: sed enim non luce Syphacem, + Nec claro potuisse die, nec sole tuente, + A quoquam vinci: jactarat talia vecors; + Sed jam claudebat flatus, nec plura sinebat + Atropos; et tumidae properantur stamina linguae. 120 + Namque, ubi prosiluit castris, ceu turbidus amnis, + Qui, silvas ac saxa trahens, per devia praeceps + Volvitur, et ripas spumanti gurgite laxat, + Ante omnes praevectus equo, trahit agmina voce. + Contra nava manus Rutuli, celsusque ruebat 125 + Viso rege procul raptis exercitus armis. + Ac sibi quisque, "Videsne, videsne, ut in agmine primo + Massylus volitet, deposcens praelia, rector? + Fac nostrum hoc, mea dextra, decus: violavit et aras + Caelicolum, et casti ductoris foedera rupit. 130 + Sit satis hunc castris semel effugisse crematis." + Sic secum taciti, et certatim spicula fundunt. + Prima in cornipedis sedit spirantibus ignem + Naribus hasta volans, erexitque ore cruento + Quadrupedem, elatis pulsantem calcibus auras. 135 + Corruit asper equus, confixaque cuspide membra + Huc illuc jactans, rectorem prodidit hosti. + Invadunt, vanumque fugae, atque adtollere fessos + Adnitentem artus, revocato a vulnere telo, + Conripiunt: tum vincla viro manicaeque (pudendum) 140 + Addita, et, exemplum non unquam fidere laetis, + Sceptriferas arta palmas vinxere catena. + Ducitur ex alto dejectus clumine regni, + Qui modo sub pedibus terras, et sceptra, patensque + Litora ad Oceani sub nutu viderat aequor. 145 + Prostratis opibus regni Phoenissa metuntur + Agmina, et invisus Marti, notusque fugarum + Vertit terga citus damnatis Hasdrubal ausis. + Stabat Carthago, truncatis undique membris + Uni nixa viro, tantoque fragore ruentem 150 + Hannibal absenti retinebat nomine molem. + Id reliquum fessos opis auxiliique ciere + Rerum extrema jubent: huc confugere paventes, + Postquam se Superum desertos numine cernunt. + Nec mora: propulsa sulcant vada salsa carina, 155 + Qui revocent, patriaeque ferant mandata monentis, + Ne lentus nullas videat Carthaginis arces. + Quarta Aurora ratem Dauni devexerat oras, + Et fera ductoris turbabant somnia mentem. + Namque gravis curis carpit dum nocte quietem, 160 + Cernere Flaminium, Gracchumque, et cernere Paulum + Visus erat simul adversos mucronibus in se + Destrictis ruere, atque Itala depellere terra: + Omnisque a Cannis, Trasymenique omnis ab undis + In pontum inpellens umbrarum exercitus ibat. 165 + Ipse, fugam capiens, notas evadere ad Alpes + Quaerebat, terraeque ulnis amplexus utrisque + Haerebat Latiae; donec vis saeva profundo + Truderet, et rapidis daret absportare procellis. + His aegrum visis adeunt, mandata ferentes, 170 + Legati, patriaeque extrema pericula pandunt: + Massyla ut ruerint arma, ut cervice catenas + Regnator tulerit Libyae, letoque negato, + Servetur nova pompa Jovi: Carthago laboret + Ut trepidi Hasdrubalis, qui rerum agitarit habenas, 175 + Non una concussa fuga: se, triste profatu, + Vidisse, arderent quum bina in nocte silenti + Castra, et luceret sceleratis Africa flammis. + Praerapidum juvenem minitari, Bruttia servet + Litora dum Poenus, detracturum ignibus atris, 180 + In quam se referat, patriam, suaque incluta facta. + Haec postquam dicta, et casus patuere metusque, + Effundunt lacrimas, dextramque ut numen adorant. + Audivit torvo obtutu defixus, et aegra + Expendit tacite cura secum ipse volutans, 185 + An tanti Carthago foret: sic deinde profatur: + "O dirum exitium mortalibus! o nihil unquam + Crescere, nec magnas patiens exsurgere laudes, + Invidia! eversam jam pridem exscindere Romam, + Atque aequasse solo potui, traducere captam 190 + Servitum gentem, Latioque inponere leges. + Dum sumtus, dumque arma duci, fessosque secundis + Submisso tirone negant recreare maniplos, + Dumque etiam Cerere et victu fraudasse cohortes + Hannoni placet, induitur tota Africa flammis: 195 + Pulsat Agenoreas Rhoeteia lancea portas. + Nunc patriae decus, et patriae nunc Hannibal unus + Subsidium; nunc in nostra spes ultima dextra. + Vertentur signa, ut Patres statuere; simulque + Et patriae muros, et te servabimus, Hannon." 200 + Haec ubi detonuit, celsas e litore puppes + Propellit, multumque gemens movet aequore classem. + Non terga est ausus cedentum invadere quisquam, + Non revocare virum: cuncti praestare videntur, + Quod sponte abscedat, Superi, tandemque resolvat 205 + Ausoniam: ventos optant; et litora ab hoste + Nuda videre sat est: ceu flamina comprimit Auster + Quum fera, et abscedens reddit mare, navita parco + Interea voto non auras poscit amicas, + Contentus caruisse Noto, pacemque quietam 210 + Pro facili cursu reputat salis. Omnis in altum + Sidonius visus converterat undique miles; + Ductor defixos Itala tellure tenebat + Intentus vultus, manantesque ora rigabant + Per tacitum lacrimae, et suspiria crebra ciebat. 215 + Haud secus ac patriam pulsus dulcesque penates + Linqueret, et tristes exsul traheretur in oras. + Ut vero adfusis puppes procedere ventis, + Et sensim coepere procul subsidere montes, + Nullaque jam Hesperia, et nusquam jam Daunia tellus; 220 + Haec secum infrendens: "Mentisne ego compos, et hoc nunc + Indignus reditu, qui memet finibus unquam + Amorim Ausoniae? flagrasset subdita taedis + Carthago, et potius cecidisset nomen Elissae. + Quid tunc? sat compos, qui non ardentia tela 225 + A Cannis in templa tuli Tarpeia, Jovemque + Detraxi solio? sparsissem incendia montes + Per septem bello vacuos, gentique superbae + Iliacum exitium et proavorum fata dedissem. + Cur porro haec angant? nunc, nunc invadere ferro 230 + Quis prohibet, rursumque ad moenia tendere gressus? + Ibo; et, castrorum relegens monimenta meorum, + Qua via nota mihi est, remeabo Anienis ad undas. + Flectite in Italiam proras, avertite classem. + Faxo, ut vallata revocetur Scipio Roma." 235 + Talibus ardentem furiis Neptunus ut alto + Prospexit, vertique rates ad litora vidit, + Quassans caeruleum genitor caput aequora fundo + Eruit, et tumidum movet ultra litora pontum. + Extemplo ventos, imbresque, et rupe procellas 240 + Concitat Aeolias, ac nubibus aethera condit. + Tum, penitus telo molitus regna tridenti + Intima, ab occasu Tethyn inpellit et ortu, + Ac totum Oceani turbat caput. Aequora surgunt + Spumea, et inlisu scopulus tremit omnis aquarum. 245 + Primus, se adtollens Nasamonum sedibus, Auster + Nudavit Syrtim conrepta nubilus unda. + Insequitur sublime ferens nigrantibus alis + Abruptum Boreas ponti latus: intonat acer + Discordi flatu, et partem rapit aequoris, Eurus. 250 + Hinc rupti reboare poli, atque hinc crebra micare + Fulmina, et in classem ruere inplacabile caelum. + Consensere ignes, nimbique, et fluctus, et ira + Ventorum, noctemque freto inposuere tenebrae. + Ecce, intorta Noto, veniensque a rupe procella 255 + Antennae inmugit, stridorque inmite rudentum + Sibilat, ac similem monti, nigrante profundo, + Ductoris frangit super ora trementia fluctum. + Exclamat, volvens oculos caeloque fretoque: + "Felix, o frater, Divisque aequate cadendo, 260 + Hasdrubal! egregium fortis cui dextera in armis + Pugnanti peperit letum, et cui fata dedere, + Ausoniam extremo tellurem adprendere morsu. + At mihi Cannarum campis, ubi Paulus, ubi illae + Egregiae obcubuere animae, dimittere vitam 265 + Non licitum: vel, quum ferrem in Capitolia flammas, + Tarpeio Jovis ad manes descendere telo." + Talia dum maeret, diversis flatibus acta + In geminum ruit unda latus, puppimque sub atris + Aequoris aggeribus tenuit, ceu turbine mersam. 270 + Mox, nigris altae pulsa exundantis arenae + Vorticibus, ratis aethereas remeavit ad auras, + Et fluctus supra, vento librante, pependit. + At geminas Notus in scopulos atque horrida saxa + Dura sorte rapit (miserandum et triste!) biremes. 275 + Increpuere ictu prorae; tum murice acuto + Dissiliens sonuit, rupta compage, carina. + Hic varia ante oculos facies: natat aequore toto + Arma inter, galeasque virum, cristasque rubentes, + Florentis Capuae gaza, et seposta triumpho 280 + Laurens praeda ducis, tripodes, mensaeque Deorum, + Cultaque nequidquam miseris simulacra Latinis. + Quum Venus, emoti facie conterrita ponti, + Talibus adloquitur regem maris: "Hoc satis irae + Interea, genitor: satis ad majora minarum. 285 + Cetera parce, precor, pelago: ne tollat acerba + Hoc Carthago decus, nullo superabile bello + Progenuisse caput, nostrosque in funera Poeni + Aeneadas undis totoque eguisse profundo." + Sic Venus: et tumidi considunt gurgite fluctus; 290 + Obviaque adversis propellunt agmina castris. + Dux vetus armorum, scitusque adcendere corda + Laudibus, ignifero mentes furiabat in iram + Hortatu, decorisque urebat pectora flammis. + "Tu mihi Flaminii portas rorantia caesi 295 + Ora ducis: nosco dextram: tu primus in ictus + Ingentis Pauli ruis, ac defigis in ossa + Mucronem; tibi pugnacis gestantur opima + Marcelli: Gracchusque cadens tibi proluit ensem. + Ecce manus, quae te pulsantem, belliger Appi, 300 + Moenia sublimis Capuae de culmine muri + Excelso fusa moribundum propulit hasta. + Ecce aliud fulmen dextrae, quo nobile nomen + Fulvius excepit non unum pectore vulnus. + Huc prima te siste acie, cui consul in armis 305 + Crispinus cecidit: me tu comitare per hostes, + Qui nobis (memini) ad Cannas laetissimus irae + Servili fers ora ducis subfixa veruto. + "Cerno flagrantes oculos; vultumque timendum + Non ipso minus ense tuum, fortissime Poenum 310 + O juvenis: qualem vidi, quum flumine saevo + Insignis Trebiae complexum ingentibus ulnis + Mersisti fundo luctantem vana tribunum. + At tu, qui gelidas Ticini primus ad undas + Scipiadae patris tinxisti sanguine ferrum, 315 + Incepta exsequere, et nati mihi redde cruorem. + Horrescamne ipsos, veniant ad praelia, Divos, + Quum stetis turmae, vidi certantia caelo + Quas juga calcantes summas volitare per Alpes? + Quum videam, quorum ferro manibusque capaces 320 + Arsere Argyripae campi, num segnior ibis + Nunc mihi, qui primus torques in moenia telum + Dardana, nec nostrae facilis concedere laudi? + "Te vero, te, te exstimulem; qui fulmina contra, + Et nimbos, tonitrusque, ac summi numinis iras 325 + Quum starem, perferre ferox haec vana jubebas + Nubila, et ante ducem Capitolia celsa petebas? + Quid vos, quis claro deletum est Marte Saguntum, + Exhorter, quos nobilitant primordia belli? + Ut meque et vobis dignum, defendite, quaeso, 330 + Praeteritas dextrae laudes. Divum ipse favore, + Vincendoque senex patriam post trina labantem + Lustra, et non visos tam longa aetate penates, + Ac natum, et fidae jam pridem conjungis ora, + Confisus vobis, repeto: non altera restat 335 + Jam Libye; nec Dardaniis pugna altera restat. + Certatus nobis hodie dominum adcipit orbis." + Hannibal haec: sed non patiens remorantia verba + Ausonius miles, quoties dux coeperat ora + Solvere ad adfatus, signum pugnamque petebant. 340 + Haec procul aeria speculantem nube sororem + Ut vidit Divum genitor, moestosque sub acri + Obtutu vultus, sic ore effutus amico est: + "Qui te mentis edunt morsus, da noscere, conjux: + Num Poeni casus ducis, et Carthaginis angit 345 + Cura tuae? sed enim reputa tecum ipsa furores + Sidonios: gentem contra et fatalia regna + Teucrorum quis erit, quaeso, germana, rebelli + Fractis foederibus populo modus? Ipsa malorum + Non plus Carthago tulit, exhausitque laboris, 350 + Quam pro Cadmea tu exercita gente tulisti. + Turbasti maria ac terras, juvenemque ferocem + Inmisti Latio; tremuerunt moenia Romae, + Perque bis octonos primus fuit Hannibal annos + Humani generis: tempus componere gentem. 355 + Ad finem ventum; et claudenda est janua belli." + Tum supplex Juno: "Neque ego, mutare laborans, + Quis est fixa dies, pendenti nube resedi: + Nec revocare acies, bellumve extendere quaero: + Quae donare potes, quoniam mihi gratia languet, 360 + Et cecidit jam primus amor, nil fila sororum + Adversus posco: vertat terga Hannibal hosti, + Ut placet, et cineres Trojae Carthagine regnent. + Illud te gemini per mutua pignora amoris + Et soror et conjux oro, tranare pericla 365 + Magnanimum patiare ducem, vitamque remittas, + Neve sinas captum Ausonias perferre catenas. + Stent etiam contusa malis mea moenia, fracto + Nomine Sidonio, et nostro serventur honori." + Sic Juno, et contra breviter sic Jupiter orsus: 370 + "Do spatium muris, ut vis, Carthaginis altae. + Stent lacrimis precibusque tuis; sed percipe, conjux, + Quatenus indulsisse vacet: non longa supersunt + Fata urbi, venietque pari sub nomine ductor, + Qui nunc servatas evertat funditus arces. 375 + Aethereas quoque, uti poscis, trahat Hannibal auras, + Ereptus pugnae: miscere hic sidera ponto, + Et terras inplere volet redeuntibus armis. + Novi feta viri bello praecordia; sed lex + Muneris haec esto nostri: Saturnia regna 380 + Ne posthac videat, repetat neve amplius unquam + Ausoniam; nunc instanti raptum avehe leto; + Ne, si miscebit latis fera praelia campis, + Romulei nequeas juvenis subducere dextrae." + Dum statuit fata omnipotens urbique ducique, 385 + Invadunt acies pugnam, et clamore lacessunt + Sidera: non alio graviores tempore vidit + Aut populos tellus, aut, qui patria arma moverent, + Majores certare duces; discriminis alta + In medio merces, quidquid tegit undique caelum. 390 + Ibat Agenoreus praefulgens ductor in ostro, + Excelsumque caput penna nutante levabat + Crista rubens, saevus magno de nomine terror + Praecedit, Latioque micat bene cognitus ensis. + At contra ardenti radiabat Scipio cocco, 395 + Terribilem ostentans clipeum, quo patris et una + Caelarat patrui spirantes praelia dira + Effigies: flammam ingentem frons alta vomebat. + Sub tanta cunctis vi telorumque virorumque, + In ducibus stabat spes et victoria solis. 400 + Quin etiam, favor ut subigit plerosque metusve, + Scipio si Libycis esset generatus in oris, + Sceptra ad Agenoreos credunt ventura nepotes. + Hannibal Ausonia genitus si sede fuisset, + Haud dubitant terras Itala in ditione futuras. 405 + Contremuere aurae, rapido vibrantibus hastis + Turbine, et horrificam traxere per aethera nubem. + Inde ensis, propiorque acies, et comminus ora + Admota, ac dira flagrantia lumina flamma. + Sternitur in medium contemtrix turba pericli, 410 + Quae primis se praecipitem tulit obvia telis, + Gentilemque bibit tellus invisa cruorem. + Fervidus ingenii Masinissa, et fervidus aevi, + In primas Macetum turmas inmania membra + Infert, et jaculo circumvolat alite campum. 415 + Caerulus haud aliter, quum dimicat, incola Thules + Agmina falcifero circumvenit arta covino. + Graia phalanx patrio densarat more catervas, + Intentisque adstat nulli penetrabilis hastis. + Inmemor has pacti post foedus in arma Philippus 420 + Miserat, et quassam refovebat Agenoris urbem. + Rarescit multo laxatus vulnere miles, + Atque aperit patulas prostrato corpore late + Inter tela vias; inrumpit mole ruinae + Ausonius globus, et perjuria Graia resignat. 425 + Archemorum Rullus, Teucrum Norbanus, et ambo + Mantua labenti genitrix dimiserat aevo. + Obtruncat Samium bellacis dextra Caleni. + At Clytium Selius, Pellaeum et vana tumentem + Ad nomen patriae Clytium; sed gloria Pellae 430 + Haud valuit misero defendere Daunia tela. + Saevior his Latios vastabat Bruttia signa + Laelius increpitans: "Adeone Oenotria tellus + Detestanda fuit, quam per maria aspera, perque + Insanos Tyrio fugeretis remige fluctus? 435 + Sed fugisse satis fuerit. Latione cruore + Insuper externas petitis perfundere terras?" + Haec dicens Silarum, meditantem in praelia, telo + Praevenit: hasta volans imo sub gutture sedit, + Et vitae vocisque vias simul incita clausit. 440 + Virgilio Caudinus, acerbo Sarris Amano + Sternitur: adcendunt iras vultusque virorum, + Armorumque habitus noti, et vox consona linguae. + Quos ubi nudantes conspexit Hamilcare cretus + Terga fuga, "state, ac nostram ne prodite gentem," 445 + Vociferans subit, et convertit praelia dextra. + Qualis in aestiferis Garamantum feta veneno + Adtollit campis ferventi pastus arena + Colla Paraetonius serpens, lateque per auras + Undantem torquet perfundens nubila tabem. 450 + Continuo infesta portantem cuspide vulnus + Inpedit antevolans Herium; cui nobile nomen + Marrucina domus, clarumque Teate ferebat. + Atque illi magnum nitenti, et laudibus hostis + Adrecto, capuli ad finem manus ilia fodit, 455 + Quaerebatque miser morienti lumine fratrem, + Quum juvenis subit, et, leto stimulatus acerbo, + Pleminius saevum mucronem ante ora coruscat, + Ac fratrem magno minitans clamore reposcit. + Huic proles Barcae: "Germanum reddere vero 460 + Si placet, haud renuo: maneant modo foedera nostra, + Hasdrubalem revocare umbris: egone aspera ponam + Unquam in Romanos odia? aut mansuescere corda + Nostra sinam? parcamque viro, quem terra crearit + Itala? tum manes inimicos aede repellat 465 + Aeterna, socioque abigat me frater Averno." + Sic ait, et clipei propulsum pondere toto, + Lubrica qua tellus lapsantis sanguine fratris + Fallebat nisus, prosternit, et occupat ense. + Extendit labens palmas, Heriumque jacentem 470 + Amplexus, juncta lenivit morte dolorem. + Tum Libys invadit mixtae certamina turbae, + Convertitque ruens per longum hostilia terga: + Ut quum fulminibus permixta tonitrua mundum + Terrificant, summique labat domus alta parentis, 475 + Omne hominum in terris trepidat genus; ipsaque ob ora + Lux atrox micat, et praesens adstare viritim + Creditur intento perculsis Jupiter igne. + Parte alia, ceu sola forent discrimina campo, + Qua miscebat agens truculentus Scipio Martem, 480 + Aspera pugna novas varia sub imagine leti + Dat formas. Hic ense jacet prostratus adacto; + Hic saxo perfracta gemit lacrimabilis ossa; + Ast hos (turpe) pavor fusos projecit in ora; + Horum adversa dedit Gradivo pectora virtus. 485 + Ipse super strages ductor Rhoeteius instat; + Qualis apud gelidum currus quatit altior Hebrum, + Et Geticas solvit ferventi sanguine Mavors + Laetus caede nives, glaciemque Aquilonibus actam + Perrumpit stridens sub pondere belliger axis. 490 + Jamque ardore truci lustrans fortissima quaeque + Nomina obit ferro: claris spectata per orbem + Stragibus obcumbit late inter tela juventus. + Qui muros rapuere tuos, miserasque nefandi + Principium belli fecere, Sagunte, ruinas; 495 + Qui sacros, Trasymene, lacus, Phaethontia quique + Polluerant tabo stagna; ac fiducia tanta + Quos tulit, ut Superum regi soliumque domosque + Irent direptum, mactantur comminus uno + Exitio; redduntque animas, temerata ferebant 500 + Qui secreta Deum, et primo reserasse negatas + Gressibus humanis Alpes: formidinis hujus + Plena acies propere retro exanimata ruebat. + Haud secus, ac tectis urbis Vulcania pestis + Quum sese infundit, rapidusque incendia flatus 505 + Ventilat, et volucres spargit per culmina flammas: + Adtonitum erumpit subita formidine vulgus, + Lateque ut capta passim trepidatur in urbe. + Verum ubi cunctari taedet dispersa virorum + Praelia sectantem, et leviori Marte teneri, 510 + Omnes in caussam belli auctoremque malorum + Vertere jam vires tandem placet. Hannibal unus + Dum restet, non, si muris Carthaginis ignis + Subdatur, caesique cadant exercitus omnis, + Profectum Latio: contra, si concidat unus, 515 + Nequidquam fore Agenoreis cuncta arma virosque. + Illum igitur lustrans circumfert lumina campo, + Rimaturque ducem: juvat in certamina summa + Ferre gradum, cuperetque viro concurrere, tota + Spectante Ausonia; celsus clamore feroci 520 + Provocat increpitans hostem, et nova praelia poscit. + Quas postquam audivit voces conterrita Juno, + Ne Libyci ducis inpavidas ferrentur ad aures, + Effigiem informat Latiam, propereque coruscis + Adtollit cristis: addit clipeumque jubasque 525 + Romulei ducis, atque humeris inponit honorem + Fulgentis saguli: dat gressum habitusque cientis + Praelia, et audaces adicit sine corpore motus. + Tum par effigies fallacis imagine vana + Cornipedis moderanda cito per devia passu 530 + Belligerae datur ad speciem certaminis umbrae. + Sic Poeni ducis ante oculos exsultat, et ultro + Scipio Junoni similatus tela coruscat. + At, viso laetus rectore ante ora Latino, + Et tandem propius sperans ingentia, Poenus 535 + Quadrupedi citus inponit velocia membra, + Et jacit adversam properati turbinis hastam. + Dat terga, et, campo fugiens, volat ales imago, + Tramittitque acies: tum vero, ut victor, et alti + Jam compos voti, ferrata calce cruentat 540 + Cornipedem, et largas Poenus quatit asper habenas. + "Quo fugis, oblitus nostris te cedere regnis? + Nulla tibi Libyca latebra est, o Scipio, terra." + Haec ait, et stricto sequitur mucrone volantem, + Donec longinquo frustratum duxit in arva 545 + Diversa spatio procul a certamine pugnae. + Tum fallax subito simulacrum in nubila cessit. + Fulmineus ductor, "Quisnam se lumine caeco + Composuit nobis, inquit, Deus? aut latet idem + Cur monstro? tantumne obstat mea gloria Divis? 550 + Sed non avelles unquam, quicumque secundus + Caelicolum stas Ausoniae, non artibus hostem + Eripies verum nobis." Frena inde citati + Convertit furibundus equi, campumque petebat, + Quum subitae occulto pestis conlapsa tremore 555 + Cornipedis moles ruit, atque efflavit anhelo + Pectore, Junonis curis, in nubila vitam. + Tum vero inpatiens, "Vestra est haec altera, vestra + Fraus, inquit, Superi: non fallitis: aequore mersum + Texissent scopuli, pelagusque hausisset et undae. 560 + Anne huic servabar leto? Mea signa secuti, + Quis pugnae auspicium dedimus, caeduntur; et absens + Adcipio gemitus vocesque et verba vocantum + Hannibalem; quis nostra satis delicta piabit + Tartareus torrens?" Simul haec fundebat, et una 565 + Spectabat dextram, ac leti fervebat amore. + Tum Juno, miserata virum, pastoris in ora + Vertitur, ac silvis subito procedit opacis, + Atque his adloquitur versantem ingloria fata: + "Quaenam te silvis adcedere caussa subegit 570 + Armatum nostris? num dura ad praelia tendis, + Magnus ubi Ausoniae reliquos domat Hannibal armis? + Si velox gaudes ire, et compendia grata + Sunt tibi, vicino in medios te tramite ducam." + Adnuit, atque onerat promissis pectora largis 575 + Pastoris, Patresque docet Carthaginis altae + Magna repensuros, nec se leviora daturum. + Praecipitem et vasto superantem proxima saltu + Circumagit Juno, et, fallens regione viarum, + Non gratam invito servat celata salutem. 580 + Interea Cadmea manus, deserta pavensque, + Non ullum Hannibalem, nusquam certamina cernit + Saevi nota ducis: pars ferro obcumbere credunt, + Pars damnasse aciem, et Superis cessisse sinistris. + Ingruit Ausonius, versosque agit aequore toto 585 + Rector, jamque ipsae trepidant Carthaginis arces. + Inpletur terrore vago cuncta Africa pulsis + Agminibus, volucrique fuga sine more ruentes + Tendunt adtonitos extrema ad litora cursus, + Ac Tartessiacas profugi sparguntur in oras: 590 + Pars Batti petiere domos, pars flumina Lagi. + Sic ubi, vi caeca tandem devictus, ad astra + Evomuit pastos per secula Vesbius ignes, + Et pelago et terris fusa est Vulcania pestis, + Videre Eoi (monstrum admirabile!) Seres 595 + Lanigeros cinere Ausonio canescere lucos. + At fessum tumuto tandem regina propinquo + Sistit Juno ducem, facies unde omnis, et atrae + Adparent admota oculis vestigia pugnae. + Qualem Gargani campum, Trebiaeque paludem, 600 + Et Tyrrhena vada, et Phaethontis viderat amnem + Strage virum undantem; talis (miserabile visu!) + Prostratis facies aperitur dira maniplis. + Tum superas Juno sedes turbata revisit. + Jamque propinquabant hostes, tumuloque subibant, 605 + Quum secum Poenus: "Caelum licet omne soluta + In caput hoc compage ruat, terraeque dehiscant, + Non ullo Cannas abolebis, Jupiter, aevo; + Decedesque prius regnis, quam nomina gentes + Aut facta Hannibalis sileant: nec deinde relinquo 610 + Securam te, Roma, mei; patriaeque superstes + Ad spes armorum vivam tibi; nam modo pugna + Praecellis, resident hostes: mihi satque superque, + Ut me Dardaniae matres atque Itala tellus, + Dum vivam, exspectent, nec pacem pectore norint." 615 + Sic rapitur, paucis fugientum mixtus, et altos + Inde petit retro montes tutasque latebras. + Hic finis bello: reserantur protinus arces + Ausonio jam sponte duci. Jura inproba ademta, + Armaque, et incisae leges, opibusque superbis 620 + Vis fracta, et posuit gestatas bellua turres. + Excelsae tum saeva rates spectacula Poenis + Flammiferam adcepere facem, subitaque procella + Arserunt maria, atque expavit lumina Nereus. + Mansuri compos decoris per secula rector, 625 + Devictae referens primus cognomina terrae, + Securus sceptri, repetit per caerula Romam, + Et patria invehitur sublimi tecta triumpho. + Ante Syphax, feretro residens, captiva premebat + Lumina, et auratae servabant colla catenae. 630 + Hic Hannon, clarique genus Phoenissa juventa, + Et Macetum primi, atque incocti corpora Mauri, + Tum Nomades, notusque sacro, quum lustrat arenas, + Hammoni Garamas, et semper naufraga Syrtis. + Mox victas tendens Carthago ad sidera palmas 635 + Ibat, et effigies orae jam lenis Hiberae, + Terrarum finis Gades, ac laudibus olim + Terminus Herculeis Calpe, Baetisque lavare + Solis equos dulci consuetus fluminis unda: + Frondosumque apicem subigens ad sidera mater 640 + Bellorum fera Pyrene, nec mitis Hiberus, + Quum simul inlidit ponto, quos adtulit, amnes. + Sed non ulla magis mentesque oculosque tenebat, + Quam visa Hannibalis campis fugientis imago. + Ipse, adstans curru, atque auro decoratus et ostro, 645 + Martia praebebat spectanda Quiritibus ora. + Qualis odoratis descendens Liber ab Indis + Egit pampineos frenata tigride currus. + Aut quum Phlegraeis, confecta mole Gigantum, + Incessit campis tangens Tirynthius astra. 650 + Salve, invicte parens, non concessure Quirino + Laudibus, ac meritis non concessure Camillo. + Nec vero, quum te memorat de stirpe Deorum, + Prolem Tarpeii mentitur Roma Tonantis. + + + + +FINIS. + + + * * * * * + + +Errata + + I.505 + "Conditor Alcide [_open quote conjectural_] + III.712 + ... in terris Hannibal auras."" [_second " added by transcriber_] + V.549 + conlapsaque membra [-labsa-] + VII.458,472 + "Dumque hic aligeris ... + "Sed victae fera bella Deae + [_continuing " added by transcriber_] + VIII Argumentum + 278-297 [278-279] + VIII.49 + ... breviterque antiqua revolvam." [_close quote conjectural_] + VIII.152 + "Adcepi infelix ... [_open quote conjectural_] + VIII.533 + ... multo cum milite Graia, [_no line-end punctuation_] + IX.216 + ... tende in Capitolia cursum." [_close quote missing_] + XII.658 + Quo tremat et Rhodope [RRodope] + XIV Argumentum + Ornytos ... natat; 477-480. / et Scyron ... transfigitur; 481-486. + [_punctuation and capitalization unchanged_] + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Punicorum Libri Septemdecim, by +Caius Silius Italicus + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK PUNICORUM LIBRI SEPTEMDECIM *** + +***** This file should be named 27219.txt or 27219.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/7/2/1/27219/ + +Produced by Louise Hope, Robert Connal and the Online +Distributed Proofreading Team at https://www.pgdp.net (This +file was produced from images generously made available +by the Bibliothèque nationale de France (BnF/Gallica) at +http://gallica.bnf.fr) + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |