diff options
Diffstat (limited to '26359.txt')
| -rw-r--r-- | 26359.txt | 3838 |
1 files changed, 3838 insertions, 0 deletions
diff --git a/26359.txt b/26359.txt new file mode 100644 index 0000000..3298492 --- /dev/null +++ b/26359.txt @@ -0,0 +1,3838 @@ +The Project Gutenberg EBook of Vivo de Zamenhof, by Edmond Privat + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Vivo de Zamenhof + +Author: Edmond Privat + +Release Date: August 19, 2008 [EBook #26359] + +Language: Esperanto + +Character set encoding: ASCII + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VIVO DE ZAMENHOF *** + + + + +Produced by David G. Simpson + + + + + + + + + + + + +VIVO DE ZAMENHOF + + + + +EDMOND PRIVAT + + +1920 + + + + + + +TABELO DE ENHAVO + + +ANTAUXPAROLO + +AVERTO + +CXAPITRO I. -- La Gentoj en Litva lando. + Litva lando. -- El Mickievicx. -- Historio. -- Litovoj. -- + Germanoj. -- Hebreoj. -- El Biblio. -- Poloj. -- + Blankrutenoj. -- Rusa regado. -- Mesianismo pola. -- + Profetajxo Mickievicxa. -- Mesianismo hebrea. -- Profetajxo + Jesaja. -- Militoj en Euxropo inter 1850 kaj 1870. + +CXAPITRO II. -- Infano en Bjalistok. + La patro. -- La patrino. -- La hejmo. -- La gefratoj. -- + Karaktero. -- Amo al patrino. -- Revo kaj realo. -- Scenoj + sur la stratoj. -- Intergenta fremdeco. -- Popolaj + antauxjugxoj. + +CXAPITRO III. -- Gimnaziano en Varsovio. + Pogromo Bjalistoka. -- Muroj inter popoloj. -- Ideo pri + mondlingvo. -- Trakrompreno de Historio. -- Fervoro je latina + lingvo. -- Nekrasof. -- Simpatio al laboristoj. -- Lingva + sercxado. -- Vortaro kaj logiko. -- El letero al Borovko. -- + Sufiksoj. -- Pri angla gramatiko. -- Lingva projekto en 1878. + -- Kolegaro. -- Fino de Gimnazio. -- Patra malpermeso. + +CXAPITRO IV. -- Studentaj jaroj. + Moskvo. -- Medicina studento. -- Vivado malfacila. -- Cionismo. + -- Poemo al Hebreoj. -- Malsxato je sxovinismo. -- Reveno + hejmen. -- Bruligitaj kajeroj. -- Reverko lingva. -- "En + songxo". -- Perfektigado. -- Longa pacienco. -- Spirito de la + lingvo. -- Turmenta silento. -- Soleco. -- "Mia penso". + +CXAPITRO V. -- Doktoro Esperanto. + Klara Zilbernik. -- Vaganta kuracisto. -- Ekscio pri + Volapuk. -- Nova turmento. -- Fiancxigxo. -- Helpema + bopatro. -- Eldono de l' Unua Libro. -- Ekscito antaux + Rubikono. -- "Ho, mia kor'!". -- Apero de la lingvo -- + Edzigxo. -- Dissendado de brosxuroj. -- Respondoj kaj + aligxoj. -- La Dua Libro. -- Akrajxoj de l' sorto. -- "La + Esperantisto". -- Premanta situacio. -- Trompeter. -- Morto + de l' patrino. -- Translogxo al Grodno. -- Tolstoj. -- Rusa + cenzuro. + +CXAPITRO VI. -- Idealista profeto. + Patro kaj gefratoj. -- Reveno al Varsovio en 1898. -- Okulisto + de malricxuloj. -- Vespera verkado. -- "Al la fratoj". -- + Hilelismo. -- Pri hebreaj partioj. -- Esperanto inter 1900 + kaj 1905. -- Vizito al Parizo. -- Bulonja Kongreso. -- + Internacia fratigxo. -- Profeta parolado. -- Pregxo al Forto + mistera. -- Horo neforgesebla. + +CXAPITRO VII. -- Homarano. + Sperto Bulonja. -- Rusa revolucio 1905. -- Pogromoj. -- Bucxado + en Kauxkazo. -- Kontrastaj impresoj. -- "Homaranismo". -- + Lingvo kaj Religio. -- Neuxtrala Fundamento. -- Kredo kaj + moroj.-- Oriento kaj Okcidento. -- Naciaj deklaroj. -- + Homarana deklaro. -- Dek du punktoj. -- Nomoj de landoj. -- + Pri neuxtrala Templo. + +CXAPITRO VIII. -- Kongresaj Paroladoj. + La "interna ideo". -- De Beaufront: "nur lingvo". -- Bulonja + deklaro. -- Gxeneva parolado 1906. -- Indigno de Zamenhof. -- + Celo de l' Kongresoj. -- Kembrigxo 1907. -- Gxojiga impreso. + -- Modesta kaj libera. -- Kontraux vorto "Majstro". -- Pri + taskoj esperantismaj. -- Akcepto en Londono. -- Pri + patriotismo. -- Parolado en Guildhall. + +CXAPITRO IX. -- Lingvisto. + Reforma agitado en 1894. -- "Delegitaro" kaj Ido en 1907. -- + "Iniciatinto, ne kreinto". -- Zamenhof kaj de Beaufront. -- + Vivo kaj arbitreco. -- El "Aldono al la Dua Libro". -- Natura + legxo. -- Teorio kaj praktiko. -- Amerikaj filozofoj. -- + William James. -- Henry Philipps. -- Senrompa disvolvigxo. -- + Parolado en Dresdeno 1908. -- Washington 1910. + +CXAPITRO X. -- Verkisto. + Verkema inspiro. -- Pri Dante. -- Goethe pri mondliteraturo. -- + Tradukado. -- El Malnova Testamento. -- El "Hamlet" de + Shakespeare. -- Komenca fundamento. -- Originalaj prozajxoj. + -- Pri muziko. -- La stilo. -- Pruva batalemo. -- La koro. -- + Versajxoj. -- El "La Vojo". -- Popola poeto. + +CXAPITRO XI. -- Etika Pensulo. + En Barcelono 1909. -- Pri U.E.A. -- Al Kongreso de Rasoj 1911. + -- Ondo sxovinista. -- Eksigxo Krakova 1912. -- Pri + Homaranismo. -- Religio kaj Etiko. -- Liberkredanoj. -- + Neuxtrale-homa religio. -- El nepresita manuskripto. -- Eduko + al infanoj. -- Bezono je kadro. -- Al Kongreso Pariza. -- + Ekmilito. + +CXAPITRO XII. -- Homo cxe Morto. + Milito. -- En Varsovio. -- Pri hebrea nacianismo. -- Letero al + Diplomatio. -- Batalo kaj mizero. -- Cxagreno de la Majstro. + -- La vivcelo. -- Letero pri homaranismo. -- Projektita + Kongreso. -- Rusa Revolucio. -- Lasta korbato. -- Enterigo. + Lia kredo. -- Pri senmorteco de l' animo. -- Pri junula krizo. + -- Pri Krista instruo. -- Abdul-Baha. -- Kuracisto de l' + Homaro. -- Grandeco de Zamenhof. + + + + +LIBRARO HAROLD BOLINGBROKE MUDIE + + +ANTAUXPAROLO + + +Harold Bolingbroke Mudie estis unu el la plej fervoraj kaj plej +fidelaj propagandistoj de la lingvo Esperanto, genia kreajxo de +Ludoviko Lazaro Zamenhof. + +Esperante cxiam konservi la memoron de sia amata Prezidinto, +Bolingbroke Mudie, kiu perdis sian vivon dejxorante en Francujo +dum la granda milito (je la 6-a de Januaro 1916, en la +tridek-sesa jaro de sia agxo), la Brita Esperantistaro donacis +kelkajn milojn da spesmiloj, por ebligi, ke la Brita +Esperanto-Asocio eldonu, sub la suprenomita titolo, serion da +bonstile verkitaj libroj -- originalajxoj kaj tradukoj -- kiuj, +laux tipografio, presado, formato, kaj enhavo, iom post iom +farigxu ne nur inda trezoro de Esperanta Literaturo, sed vivanta +atesto de amo kaj estimo por nia nobla kaj neforgesebla amiko. + +Ni, kiuj havis la grandan privilegion kunlabori kaj konatigxi +intime kun Harold Bolingbroke Mudie, neniam povos forgesi lian +sindonan kaj sukcesan laboradon por Esperanto, lian agemecon en +konsiligxado, lian fluan kaj trafan elokventecon cxe propagandaj +kunvenoj, lian grandan organizan talenton, kaj lian plenan fidon +pri la fina venko de nia afero. Cxio, kion li faris por +Esperanto, estas bone konata al ni. + +Ni esperas, ke per cxi tiu Libraro estontaj samideanoj ankaux +ricevos kauxzon beni lian nomon, kaj ke lia entuziasma kaj +glorinda laborado por Esperanto staros cxiam antaux ili, kiel +brila lumo gvidanta iliajn pasxojn al la dezirata celo. + +Nur la plej bonaj verkoj havos lokon en la "Ho-Bo-Mo" serio; cxar +ni deziras, ke la Libraro estu tauxga memorajxo pri nia amata +amiko, kaj glorkrono por nia Majstro Zamenhof kaj lia lingvo +Esperanto. + +Ni povas nin gratuli, sukcesinte akiri por la unua verko de la +librara serio la sindonan helpon de tiel sperta, fervora, kaj +talenta Esperantisto, kiel nia kolego Doktoro Edmond Privat, al +kiu ni sxuldas sinceran dankon pro cxi tiu bona kaj simpatia +historio de la vivo de nia Majstro. + + John Mabon Warden, + John Pollen, + Bertram Chatterton, + John Merchant, + + Kuratoroj de la Memoriga Kaso Bolingbroke Mudie. + + + + +AVERTO DE L' AUXTORO + + +Tie cxi ne kusxas historio de la lingvo Esperanto, nek rakonto +pri la movado esperantista. + +La celo estis ja skizo pri la vivo kaj la penso de Ludoviko +Zamenhof. La zorgo ne estis tia, cxu gxi placxos al unu aux alia; +nur tia, cxu suficxe fidele kaj ame gxi sekvos la gxustan veron. + +Animo la plej granda, genio la plej pura sxuldas formon al +cxirkauxa mondo. Tial, per deveno kaj naskigxa lando necesis ja +komenci. Kion sxuldas ni al memoro de l' mortinto, cxiam viva per +inspiro, tion kare ni konservas cxiuj en la koro, kiel lumo. + + E. P. + + Gxenevo, julio 1920. + + + + +VIVO DE ZAMENHOF + + + + +CXAPITRO I. + +La Gentoj en Litva lando. + + Litva lando. -- El Mickievicx. -- Historio. -- Litovoj. -- + Germanoj. -- Hebreoj. -- El Biblio. -- Poloj. -- + Blankrutenoj. -- Rusa regado. -- Mesianismo pola. -- + Profetajxo Mickievicxa. -- Mesianismo hebrea. -- Profetajxo + Jesaja. -- Militoj en Euxropo inter 1850 kaj 1870. + + +Meze inter Oriento kaj Okcidento kusxas Litva lando, kantita de +Mickievicx en _Sinjoro Tadeo_: + + Litvo! Patrujo mia! simila al sano, + Vian grandan valoron ekkonas litvano, + Vin perdinte. Belecon vian mi admiras, + Vidas gxin kaj priskribas, cxar mi hejmosopiras . . . + Al montetoj arbaraj, herbejoj verdantaj, + Largxe apud lazura Njemen tirigxantaj . . . [1] + +Sur tiu dolcxa tero vivas jam de miljaroj unu el plej malnovaj +gentoj de l' aria mondo. En norda parto paroligxas ankoraux +antikva lingvo litova, proksima je sanskrita. En puraj moroj kaj +popolaj kantoj iel regas atmosfero mistera kun influoj el Hindujo +pratempa. + +Longe vivadis en paco tiu gento trankvila, de Kristanismo +netusxita gxis dek-tria centjaro. De l' cetera mondo forkasxita +per marcxoj kaj per densaj arbaregoj, kie kuras gxis nun sovagxaj +urbovoj, la popolo dauxris adori la fortojn de l' naturo sub +gigantaj kverkoj, vivanta templo de la dioj. + +Tie tamen ekbatalis okcidenta volo kun orienta pacienco. En +Mezagxo teuxtonaj kavaliroj tiun landon almilitis, polaj nobeloj +gxin ligis al sia sxtato, moskova caro gxin atakis. Dume +alkuradis el tuta mondo persekutataj Hebreoj por starigi +manlaboron kaj komercon laux invito regxa. Tiel alia gento tre +maljuna trovis tie novan Palestinon kaj fondis urbojn aux +plenigis ilin. + +Kun si gxi enportis industrion kaj negocon, sed ankaux sian +lingvon german-judan, propran kredon kaj Sabaton, ecx apartajn +vestojn. Ekstere montris la Hebreoj heredan timemon pro kutimaj +batoj, interne la fieran fidelecon al profetaj tradicioj: + + Auxskultu min, vi, kiuj konas la veron, + Popolo, havanta mian instruon en koro: + Ne timu ofendon de homoj, + Ne tremu antaux insultoj. + + Levigxu, levigxu, vin vestu per forto, + Ho brako de l' Eternulo; + Levigxu, kiel en tempoj antikvaj, + Cxu ne vi dishakis Fierulon? + Cxu ne vi sekigis la maron? [2] + +Kiam disfalis litvo-pola Respubliko je l' fino de l' centjaro +dek-oka, preskaux tuta litva nobelaro de longe jam forlasis la +prapatran lingvon kaj farigxis pola kore kaj parole. Litovan +lingvon dauxris uzi vilagxanoj en la nordo, blankrutenan tiuj en +la sudo. Pola sonis en kasteloj, en pregxejoj katolikaj, en la +Vilnaj altlernejoj, kaj en domoj societaj. En urboj, ecx Germanoj +havis propran kolonion kaj kvartalon, sed, en stratoj de l' +komerco, juda lingvo sonis cxefe. Super tiu diverseco pezigis +ursan manon rusa Imperio dum tuta centjaro dek-nauxa. En cxiuj +urboj amasigxis armeo da soldatoj, oficiroj, oficistoj rusaj +cxiugradaj. En palaco logxis rusa guberniestro. Sur cxefa placo +brilis oraj turoj de rusa pregxejo. + +Dufoje provis Poloj kaj Litvanoj forskui fremdan premon per +armiloj. En 1831 kaj 1863 tra tuta mondo sonis la sanga plendo de +l' heroaj ribelantoj. Ambauxfoje sur la landon refalis despli +peze la vengxa krueleco de l' venkinto. Ecx lingvo rusa jam +trudigxis devige en lernejoj. + +Kiam estis sesjara knabeto Zamenhof en urbo Bjalistok, jxus +finigxis dua revolucio kaj postlasis cxie sangon, larmojn, akrajn +sentojn. Por disceligi la koleron de l' popolo, klopodis rusa +registaro perfide jxeti gentojn kontraux unu la aliaj. "_Divide +ut imperes_" farigxis oficiala sistemo. Tia incitado estis tiom +pli facila, ke cxiu gento jam vivadis tre aparte de l' ceteraj. +Ankaux per kondicxoj materiaj, la registaro pliakrigis la naciajn +diferencojn. Lerta legxo liberigis vilagxanojn de sklaveco al +termastroj, sed samtempe lasis ilin sen ia propra kampo. Tial ili +devis tamen pagi luon per laboro sia, kaj barakti pli jxaluze kun +la ricxaj posedantoj. Cxar la mastroj estis polaj, dum litovaj +aux blankrusaj restis cxiuj kamparanoj, gentajn sentojn jam +venenis la disputo. + +Pli malfrue renaskigxis en la lando movado nacia de Litovoj, kies +literaturo kaj aparta patriotismo refloris kun fervoro. Tion +baldaux persekutis Rusoj kaj malsxatis Poloj, pro suspekto kaj +jxaluzo. Pli diabla ruzo estis cara politiko rilate al Hebreoj. +Ilin oni pelis okcidenten el diversaj partoj de Ruslando, per +cxiaj legxoj kaj reguloj, kun la celo supersxuti polajn urbojn +kaj malfortigi reziston. Kiel sxafaro forvipita, miloj da Hebreoj +malfelicxaj enlogxadis en Polujon cxiujare. Edukitaj ruse, +fremdaj al kutimo kaj al lingvo de la lando, komercemaj, +baraktemaj por ne morti pro malsato, ili estis cxiel abomenataj +de la pola societo kvazaux grava malhelpajxo al defendo kontraux +Rusoj. + +Cxe premataj nacioj suferado konstanta naskas ofte plej potencan +sopiregon de la penso, kvazaux inspiro cxiela. Litva pola poeto +Mickievicx, el Vilno forpelita de la rusa registaro, sonigis tra +Euxropo genian alvokon al sanktigxo de sia popolo por savi cxiujn +gentojn de l' mondo. Ecx antaux lia renkonto mistera kun +mistikulo Tovianski, li jam predikis al Poloj plenan mesianismon. +Kiel Kristo krucumita pro la kulpoj homaj, tiel Polujo dissxirita +punpagis la pekojn de l' sxtatoj. Sed estis ankaux por gxi +sononta la horo de korpa renaskigxo, kaj tiam ekregos paco sur +tero: + + Kiel Kristo ja venkis la tombon, + tiel ankaux Polujo revivos, + por savi popolojn kaj Ligon + ilian sigeli por dauxra justeco. [3] + +Cxe polaj rondoj en litvaj urboj revarmigxis la koroj per espero +tia. Dume cxe Hebreoj, aparte logxantaj, ankaux sentigxis revado +mesiana. Kiu de l' ekstera mondo ricevas nur malsxaton, rebaton +kaj doloron, tiu sercxas en si mem ian gxojon por spirito kaj al +si kreas propran vivadon internan. + +Tiel disvastigxis inter judaj rondoj, en Polujo kaj apude, +sopirado je patrujo palestina kaj je fina regrupigxo de l' Mosea +familio sur la tero promesita. Ankaux regis inter ili fido +sensxancela je rolo sankta de l' Hebreoj, popolo de Dio elektita +kaj per sufero preparita al granda tasko nekonata. Tion anoncis +jam profetoj de l' antikva tempo, kaj premitaj koroj ja rajtas +esperi: + + Gxoju kun Jerusalem, + Kaj estu gajaj pri gxi . . . + + Jen Mi fluigos sur gxin + Pacon kiel riveron, + Kaj la ricxajxon de l' popoloj . . . + + Venis la tempo + Kolekti cxiujn gentojn kaj popolojn, + Ke ili venu kaj vidu Mian gloron. [4] + +En atmosfero pensa flugadis do la grandaj inspiroj mesianaj, kaj +ili semigxis en spiritojn. Sur tia tero de l' akra sopirado +genioj kreskas plej favore, sed plejparte ja perdigxas la semoj +en sablo, cxar amaso ne komprenas plej altan sencon de l' +inspiroj. Nur nacian flankon la popoloj vidas klare. + +Al simpla regxa kandidato la Hebreoj malaltigis Kriston liatempe. +Nur pri pola sxtato pensis Poloj, kaj ekmiris kiam frate parolis +Mickievicx al Rusoj. Pri lia homarama spirito el hindo-litovaj +prapatroj ili restis preskaux blindaj. + +En Euxropo dispafadis militoj pro naciaj celoj: por itala +liberigo, por unueco germana. Popolojn premis en Kauxkazo kaj +subtenis en Balkano rusa caro. Lin batis imperiestro franca, kaj +tiun venkis prusa regxo. Lastan ribelon de l' Poloj per sango +subakvigis rusaj generaloj. Cxie progresadis tekniko milita kaj +akrigxis incitoj naciaj, sed en Okcidento la gentojn dividas ja +limoj naturaj, dum en Oriento vivas ili miksite. + +Sur litva tero kvar gentoj malsamaj logxadis en urboj, kun celoj +kontrauxaj, kun lingvoj diversaj, kun kredoj malamikaj. De strato +al strato ja regis malfido, suspekto, sur placoj ofendo cxiutaga, +vengxemo, persekuto kaj malamo. Sur tiu tero malfelicxa naskigxis +Zamenhof. En kiu loko pli nature elkreskus tia geniulo, kies vido +pli profunden trapenetris, kaj pli alten superflugis trans naciaj +egoismoj al pure homa mondrigardo? + +[1] _Sinjoro Tadeo_, traduko de Grabowski, kies diferencigo inter +Litvano kaj Litovo estas akceptita tie cxi. La sendependa pola +Respubliko konsistis el du cxefaj partoj: Pola krono kaj Litvo. +Ne cxiuj Litvanoj estas Litovoj, t.e. anoj de la litova gento. + +[2] Jesaja LI, 7, 9, 10. + +[3] El _Libro de l' Polaj Pilgrimantoj_, de Adamo Mickievicx, +nacia poeto, mortinta en 1855. + +[4] Jesaja LXVI, 10, 12, 18. + + + + +CXAPITRO II. + +Infano en Bjalistok. + + La patro. -- La patrino. -- La hejmo. -- La gefratoj. -- + Karaktero. -- Amo al patrino. -- Revo kaj realo. -- Scenoj + sur la stratoj. -- Intergenta fremdeco. -- Popolaj + antauxjugxoj. + + +De la patrino la koro, de la patro la cerbo, de la loko la +impreso: jen tri cxefaj elementoj en la formado de Zamenhofa +genio. + +Konscienca pedagogo estis la patro Markus Zamenhof, naskita de +hebreaj gepatroj la 27. de januaro 1837 en Tikocin, cxe landlimo +inter pola kaj litva landoj, tiam regataj de rusa caro. Dudekjara +junulo, li fondis lernejon en urbo najbara Bjalistok, kaj +edzigxis kun filino de hebrea komercisto tie, Rozalja Sofer, +naskita en 1839. Ne multaj estis la lernantoj, kaj nericxa la +paro. + +La 15. de decembro 1859 naskigxis Ludoviko Lazaro, la unua filo. +Kvar aliaj kaj tri filinoj poste venis. Gxojo granda, sed zorgo +peza. Baldaux oficialan postenon akceptis la patro: cxe mezaj +sxtatlernejoj li farigxis instruisto de geografio kaj modernaj +lingvoj. En 1873 li translogxis al Varsovio kun la tuta familio, +kaj de tiam instruis la germanan lingvon cxe Veterinara Instituto +kaj Reala Gimnazio. + +Grandigxis la infanaro kaj estis nesuficxa la salajro. La hejmo +devis malfermigxi al dek kvin gxis dudek pensionanoj. Ecx tio ne +tro helpis. Baldaux vidis la gefiletoj, ke la patro jam aldonis +novan laboron al sia kutima korektado de knabaj skribajxoj: +akceptinte plian cenzuran oficon, li cxiuvespere sub la lampo +malligis dikan amason da fremdaj gazetoj, kaj, prenante rugxan +krajonon en la mano, tralegadis jxurnalon post jxurnalo. Tian +plian oficon oni komisiis al li pro lia rimarkinda kono de +fremdaj lingvoj; sed la pedagoga tasko pli tauxgis laux lia +naturo. Pri geografio li publikigis en la rusa lingvo tre +praktikajn lernolibrojn. + +Per cxiutaga senripoza penado sukcesis la gepatroj havigi al siaj +infanoj plenan edukadon en gimnazio kaj universitato. Tri +farigxis iam kuracistoj, kaj unu farmaciisto. + +Sagxa kaj severa estis la patro, viro skeptika je revoj, sed +obstina je laboro. Religian kredon li havis nur unu solan, nome +la plej fidelan akuratecon al devo cxiutaga. + +Dolcxan angxelan naturon havis la patrino. Bonkora, sentema kaj +cxiel modesta, sxi tutkore sindonis al siaj infanoj kaj al sia +mastrumado. Blinde fidema je la sagxo kaj justeco de l' edzo, sxi +tamen klopodis por moligi liajn jugxojn en okazo de puno. + +Kiam eliris el patra skribocxambro malfelicxa kulpuleto, li +preskaux cxiam renkontis survoje, kvazaux hazarde, la patrinon +pretan por lin ankaux "severe" admoni, dum sxi glatis lian +kapeton kun larmoj en okuloj. "Plej certe sxia kispuno pli +efikis, ol la mano de l' patro", skribis unu el fratoj de +Ludoviko multjarojn poste. "Kiam unu el ili restis sen tagmangxo +laux ordono patra, nevidebla angxelozorganto sendis al li porcion +pere de maljuna kuiristino, dum la posttagmeza dormeto de l' +familiestro, kaj cxiam kompreneble nur hodiaux por la lasta +fojo". [1] + +Sed ne al Ludoviko, nur al liaj petolemaj gefratetoj okazis tiaj +aventuroj, cxar lin respektis lia patro kaj la tuta familio, +kvazaux plenagxulon. Sagxa, modesta, pensema, studema, neniam +lauxta, kvankam obstineta, li cxiam evitis suferigi iun ajn. Cxe +klaso li jam aperigis kleron neordinaran kaj talenton por +verkado. Instruantoj admiris lin. Amikoj nomis lin "barono", pro +lia trankvila sintenado kaj gxentilaj manieroj. Tamen tute ne +superulo malridema li sin montris en la hejmo kaj lernejo. Pala +kaj malforta li estis ja kiel infaneto, sed jam vigla kaj gxojema +knabo li farigxis, bonega arangxisto de festetoj kaj ekskursoj. +Kiel cxefon kaj animon de l' amuzoj, lin cxirkauxis gefratetoj +aux kolegoj. Li plej sxatis la dancadon, sed por problemoj +malfacilaj de lerneja tasko li estis ankaux tre helpema +konsilanto. + +De sia patrino li heredis la senteman bonkorecon, kaj sxin li +adoris, kvazaux dian angxelinon. Ofte malsanan, li sxin flegis +kun zorgemo kortusxanta, kaj cxiujn deziretojn sxiajn li +antauxplenumis delikate. Lin la patrino kompreneble jam rigardis +frue kiel trezoron la plej karan. Sxi amis lin kiel okulpupilon, +kaj en la tuta mondo ekzistis laux sxi neniu ajn pli bona. +Kredeble prave. Kio staras super amo patrina? Tra doloroj +sensxancela, komprenema kaj fidela, gxi sin donas, kaj donas gxis +morto . . . kaj poste gxi helpas ankoraux. + +Similaj amoj inter filo kaj patrino cxe multaj geniuloj estas +ofte rimarkeblaj. Pope, Musset, Lamartine adoris la patrinon +sian, kaj al sxi tre multon sxuldis. Same Zamenhof. Sxi faris lin +idealisto, kaj fidis grandecon lian kun espero konstanta. Pie sxi +gardis tiun flamon, kvazaux lumbrileton de lampo sankta. Simpla +virino sxi estis, kaj tial lin edukis, ke cxiuj homoj estas +fratoj kaj egalaj antaux Dio. + +Sagxa patro lin revokis al realo for de l' revoj. La knabo ja +vidis la faktojn cxirkaux si en stratoj Bjalistokaj: + +Preter la fenestroj de la ligna domo Zamenhofa, sur la strato +Verda, pasis aro da Hebreoj kun la tipaj longaj barboj . . . Al +vizagxoj jen celtrafas negxaj kugloj en pafado. Frapon sub okulo. +Sangas vango. Plendas maljunulo . . . "Ne bleku, judacxoj! +hundoj!" krias knaboj el kristana gento, kaj diskuras for, +mokante judan lingvon nekonatan: "Hra, hre, hri, hro, hru." Tion +ridas kaj aplauxdas rusa leuxtenanto: "Formarsxu de l' trotuaro, +vi, raso de sxtelistoj! . . ." kaj kracxas oficiro pro malsxato. + +Sur vendoplaco movigxas la popolamaso. Bruadas pasxoj kaj paroloj +en zumado lauxta. Brilas koloroj inter korboj kaj legomoj: verdaj +sxaloj de virinoj el kamparo litva, sxafaj peltoj, grizaj vestoj +de soldatoj, manteloj kamelharaj, bluaj uniformoj de la rusaj +oficistoj, blankaj zonoj, rugxaj kolumoj, oraj agloj, argxentaj +ornamajxoj . . . Disputas vendistinoj kun germana marcxandulo. +Alkuras homoj. Arigxas videmuloj. Gxendarmoj intervenas. Jen +plendas la virinoj en dialekto litva. Policanoj ne komprenas. +"Ruse parolu!" minacas la oficiro, "nur ruse, ne lingvacxe! cxi +tie estas rusa lando! . . ." Protestas Polo el amaso . . . Kie? +. . . Jen la viro. Jam lin kaptas la gxendarmoj. Tremas +cxeestantoj, ecx nevole. Inter trancxaj bajonetoj li formarsxas, +arestite. Silentas vilagxanoj. Per saluto cxiuj Poloj honoras la +martiron, sed Germanoj kaj Hebreoj ne forprenas sian cxapon. "Jam +li cxesos nin insulti", murmuras longbarbulo. Kolero fajras en +okuloj polaj, mokemo en la rusaj. + +Kion scias tiuj homoj unuj pri l' aliaj? Ke ankaux ili havas +koron, konas gxojon kaj doloron, amas hejmon kun edzino kaj +infanoj? Ecx penso tia ne okazas. Ekzistas nur Hebreoj, Rusoj, +Poloj, Germanoj . . . ne homoj, sole gentoj. En sia domo cxiu +akceptas nur samgentanojn. Kun malbeno de l' gepatroj forpeligxas +el la hejmo pola junulino, se al Ruso sxi promesis fidon. Pri +Litovoj oni ridas: "Estas ja nur vilagxanoj!" Ilia poezio kaj +nacia revekigxo? Laux Poloj "intrigo rusa", laux Rusoj "germana +pagitajxo". Ecx ion pli neniu scias pro lingvo malfacila. Pri +Hebreoj rakontigxas strangaj misterajxoj cxe vespera babilado +inter slavaj flikistinoj. "Malaperis bubo du tagojn antaux juda +Pasko. Sur la pordo sinagoga vidigxas makuleto rugxa sub +skribajxo nelegebla. Kiu povas ja kompreni la hebrean literacxon? +Terure gxi aspektas . . . Ankaux strange sxajnis la rigardoj de +l' amaso juda sur sxtuparo de la sinagogo. Cxu Hebreoj ne +mortigus bubojn por havigi sangon laux kasxita rito? Por ili la +panisto kuiras kukojn ja misterajn . . ." Tiel kuras murmurado. +Poste bubo retrovigxas, sed vastigxis jam la famo kaj efikis en +spiritoj. + +Pri tiaj kalumnioj indignis jam knabeto Zamenhof en Bjalistok. +Kion fari, por ke homoj ne eraru tiel abomene? El tiaj kredoj kaj +incitoj rezultas iam veraj katastrofoj. + +[1] El privata letero de Feliks Zamenhof. + + + + +CXAPITRO III. + +Gimnaziano en Varsovio. + + Pogromo Bjalistoka. -- Muroj inter popoloj. -- Ideo pri + mondlingvo. -- Trakompreno de Historio. -- Fervoro je latina + lingvo. -- Nekrasof. -- Simpatio al laboristoj. -- Lingva + sercxado. -- Vortaro kaj logiko. -- El letero al Borovko. -- + Sufiksoj. -- Pri angla gramatiko. -- Lingva projekto en 1878. + -- Kolegaro. -- Fino de Gimnazio. -- Patra malpermeso. + + +Kvardek jarojn pli malfrue, en 1905, rusaj bandoj militistaj +sangumis Bjalistokon per pogromo plej terura: + + "En la stratoj de mia malfelicxa urbo de naskigxo, sovagxaj + homoj kun hakiloj kaj feraj stangoj sin jxetis kiel plej krudaj + bestoj kontraux trankvilaj logxantoj, kies tuta kulpo konsistis + nur en tio, ke ili parolis alian lingvon kaj havis alian gentan + religion, ol tiuj cxi sovagxuloj. Pro tio oni frakasis la + kraniojn kaj elpikis la okulojn al viroj kaj virinoj, kadukaj + maljunuloj kaj senhelpaj infanoj . . . + + "Oni scias nun tute klare, ke kulpa estas aro da abomenindaj + krimuloj, kiuj per diversaj plej ruzaj kaj plej malnoblaj + rimedoj, per amase dissemataj mensogoj kaj kalumnioj, arte + kreas teruran malamon inter unuj gentoj kaj aliaj. Sed cxu la + plej grandaj mensogoj kaj kalumnioj povus doni tiajn terurajn + fruktojn, se la gentoj sin reciproke bone konus, se inter ili + ne starus altaj kaj dikaj muroj, kiuj malpermesas al ili libere + komunikigxadi inter si kaj vidi, ke la membroj de aliaj gentoj + estas tute tiaj samaj homoj kiel la membroj de nia gento, ke + ilia literaturo ne predikas iajn terurajn krimojn, sed havas + tiun saman etikon kaj tiujn samajn idealojn kiel nia? Rompu, + rompu la murojn inter la popoloj! . . ." + +Tiel paroladis Zamenhof en 1906 dum Kongreso en Gxenevo. Preskaux +la samon li jam pensis, estante bonkora knabeto en Bjalistok. +Doloris li pro la fremdeco inter logxantoj de la sama lando. +Doloris li pro la malamoj en la tuta mondo. En lia pensema kapeto +formigxis jam plano kaj volo ke "pli malfrue", kiam li estos +"grandagxulo", li nepre forigos tiun cxi malbonon. + +Diversajn revojn utopiajn li forjxetis unu post la alia, sed unu +cxefa restis por li cxiam pripensinda: tio estis la ideo pri unu +homa lingvo. "Se nur la homoj povus komprenigxi!" li sopiris, kaj +infane kalkuladis kiun lingvon oni povus alpreni por tutmondo. +Poloj malsxatus rusan, Rusoj ne volus germanan, Germanoj ne +tolerus francan, Francoj malakceptus anglan. Kion fari? Nur +neuxtrala lingvo povus cxiujn kontentigi, sen ofendo nek jxaluzo. +Se tian lingvon internacian cxiuj homoj lernus krom la sia, tiam +ili povus mem ekkoni unu la aliajn de popolo al popolo. Rekte +rilatus ili kune. Cxesus la blinda fido je gazetoj politikaj aux +incitoj diplomataj, por decidi kredon gxeneralan pri najbaraj +gentoj. + +Kiam el reallernejo Bjalistoka li transiris al cxefurbo pola kun +gepatroj, Ludoviko Zamenhof enigxis gimnazion varsovian por +klasikaj studoj. Historion oficialan lia klara komprenemo +trapenetris gxis la funda vero. Pri militoj kaj lertajxoj +politikaj temis ja la tuta instruado. Ne nur en litva lando +malfelicxa, la gentoj sin malkonis kaj malamis reciproke. Ne nur +tie floris la incitoj anonimaj. Cxe potencaj sxtatoj registaroj +zorgis tion. De centjaroj ili jam kutimis gvidi la publikan +opinion kontraux unu aux alia gento, laux la celoj politikaj de +l' momento. Dum pafilegoj fabrikigxis, jam laboris gazetistoj, +parolistoj, ecx poetoj sxovinistaj, por formi senton gxeneralan. + +Agentoj oficialaj disvastigis cxie rakontajxojn, suspekton, kaj +eksciton. Per bildoj kaj presajxoj ili tusxis korojn de l' +virinoj, vekis la indignon de l' popolo, kreis ecx koleron -- +cxion nur por preni peceton de lando aux afrikan kolonion. +Eksplodis milito. Amase falis junaj viroj. Funebris la virinoj. +Mizeris logxantaro de vilagxoj detruitaj. Paco farigxis. La +sxtato perdis cent mil homojn proprajn, kaj aneksis kvindek mil +nigrulojn. Gloras generaloj, bruas tamburoj, sonas muzikoj. +Mirinda la sukceso. La venkita sxtato petas aliancon. Jam +finigxis incitado. De nun vidu la bonajxojn, kaj forgesu cxiujn +pekojn! Sed amiko jam malnova ekjxaluzas, postulas +"kompensajxon". Kontraux tiu nun ekmarsxu la impresmasxino, kaj +cxio same rekomencu! . . . k.t.p. + +En genia cerbo de junulo disvolvigxis tiu bildo kun precizo +frapa. Rompu, rompu murojn inter la popoloj! pensis knabo +Zamenhof. Ili estas ja lulilo en la manoj de gvidantoj anonimaj. +Cxesu malkompreno pro nekono reciproka! Nur intrigantoj gxin +profitas. Nacioj devas mem kontroli la eksteran mastrumadon. Ili +devas mem rilati kun ceteraj. Cxesu monopolo de kelkaj +malpaculoj! Nur de nescio tenas ili la tutpovon. Falu muroj, ili +falos kune. Nur en mallumo vivas la vampiroj. Brilu suno, ili +malaperos. + +Kun fervoro li lernadis grekan lingvon kaj latinan. Jam li sin +vidis veturanta tra la mondo, kaj per flamaj paroladoj +predikanta, por ke homoj revivigu tian lingvon de l' antikva +tempo kaj gxin uzu por komunaj celoj. Cxu ne parolis greke la +tuta mondo kulturita en epoko aleksandra? Cxu ne diskutis per +latinaj vortoj cxiuj scienculoj kaj kleruloj en Euxropo dum +centjaroj de la brila Renaskigxo? Cxu ne latine verkis Kalvino +kaj Erasmo por dudek popoloj? + +Tamen ecx latina estas malfacila, plena je antikvaj formoj +senutilaj, manka je modernaj esprimiloj. Pli simpla, pli tauxga +por uzado nuna devus esti la revita lingvo. Gxi devus esti tuj +lernebla kaj uzebla de la popoloj mem, ne nur de kleruloj. + +Pri laboristoj, pri malricxaj homoj penantaj tutan tagon, +gimnaziano Zamenhof pensadis pli kaj pli. En rondo familia li +sxatis legi lauxte el versajxoj de poeto rusa Nekrasof, +antauxmajstro de Gorki. Pri klopodoj kaj suferoj, pri malbelaj +domoj, kie morto kaj mizero dancas kune, kantis la verkisto plej +sxatata. Dum tuta vivo Zamenhof amis la popolon laboreman kaj +preferis logxi en kvartaloj gxiaj for el mondana societo. + +Tiuj homoj estas fine la oferoj cxefaj de l' incitoj intergentaj. +En okazoj de bucxado, ili cxiam unuarange devas pagi per sango +sia kaj trankvilo. Tra tuta mondo malricxuloj ja sopiras al paco +kaj progreso. Kiam ili vespere, lacaj, revenas al hejmo griza, +ilia penso sercxas al lumo, ilia sento revas al manoj por premi +frate en la siaj trans maroj kaj sxtatlimoj. "Laboristoj +cxiulandaj unuigxu!" baldaux poste jam farigxis devizo de l' +amasoj. Sed muroj staras inter ili, dikaj, altaj, cxefe lingvaj. +Rompu, rompu tiujn murojn! pensadis juna Zamenhof. La lingvo +helpa de l' homaro devas esti por cxiuj facila. Rapido, logiko +devas regi gxian fundamenton. + +De tiam li komencis sercxadi ion novan per provajxoj artaj. + +Cxu lingvo povas arte konstruigxi, bazite sur sola logiko? +demandis sin la junulo, kaj sercxis materialon por vortaro. Kial +ne konsenti pri vortetoj plej mallongaj, kiel _ba_, _ca_, _da_, +_be_, _ce_, _de_, _ab_, _ac_, _ad_, _eb_, _ec_, _ed_, kaj arbitre +fiksi cxies sencon difinitan? Ne eble, li ekvidis tuj. Tiajn +vortojn ecx li mem ne povis lerni. Ilin memori superus homan +forton. + +Vivantajn vortojn lingvo devas havi, se gxi celas vivi mem. +Cxerpi el komuna fonto de euxropaj lingvoj, jen la solvo. Vortaro +latina-germana estus la plej internacia. Angloj, Francoj, +Hispanoj kaj Italoj, Holandanoj, Germanoj, Skandinavoj kaj ecx +Slavoj konus gxiajn elementojn kiel eble la plej multajn. Vortoj +kiel _horo_, _karto_, _vino_, _bruna_, kaj ceteraj apartenas ja +samtempe al dek tri gxis dudek lingvoj. Elekto devus esti kvazaux +vocxdonado de l' plejmulto. Tamen homa lingvo estas afero +grandega. Ricxegaj gramatikoj, dikaj vortaroj, dek miloj da +esprimoj timigis junan Zamenhof. Kiel iri gxis plenfino? + +Iam, sur la strato, fajrera ekkompreno trankviligis lin. "Unu +fojon, kiam mi estis en la sesa aux sepa klaso de la gimnazio, mi +okaze turnis la atenton al la surskribo _sxvejcarskaja_ +(pordistejo), kiun mi jam multajn fojojn vidis, kaj poste al la +elpendajxo _konditorskaja_ (sukerajxejo). Cxi tiu _-skaja_ +ekinteresis min, kaj montris al mi, ke la sufiksoj donas la +eblon, el unu vorto fari aliajn vortojn, kiujn oni ne bezonas +aparte ellernadi. Cxi tiu penso ekposedis min tute, kaj mi subite +eksentis la teron sub la piedoj. Sur la terurajn grandegajn +vortarojn falis radio de lumo, kaj ili komencis rapide +malgrandigxadi antaux miaj okuloj." [1] + +De tiam li studadis la sistemon de sufiksoj kaj prefiksoj en +diversaj lingvoj. Kia ricxa fonto! Kia mirinda povo por kreskado +kaj multigxo! La plej multaj lingvoj uzas ilin blinde kaj +senorde. Per vere plena kaj regula utiligo de tiu forto, ricxa +vortarego disflorus el malgranda radikaro. Nur _-ino_, _-ajxo_, +_-isto_, _-ema_, _-igi_, _-igxi_ centobligus gxin. Dek mil vortoj +memformigxus sen aparta lerno. + +Liaj instruantoj en lernejo rigardis Ludovikon Zamenhof kiel +lingviston rimarkindan. Tre juna li jam lernis francan kaj +germanan. Cxe kvina klaso gimnazia li ekstudis anglan. Elparolo +malfacila, ortografio malpreciza, sed kia forto kaj rapido en la +frazoj! Gramatiko? Tre malmulta. Nur kelkaj antikvajxoj +malregulaj. Ricxa lingvo do bezonas tute ne deklinaron, +konjugaron, aux sintakson malfacilajn. Kelkaj montriloj cxiam +samaj suficxas por la verbaj tempoj. Finigxoj pliaj kiel _o_, +_a_, _e_, utilu kvazaux nur sufiksoj, por formi nomojn el verboj, +el verboj adjektivojn, kaj adverbojn el ceteraj. + +Samtempe krom la lingva, alia ellaboro okupis Zamenhof en tiuj +jaroj. Lia patrino estis kredantino. Lia patro ateisto. Li mem +knabe perdis jam la fidon religian. Lia logiko ne permesis lin +kredadi la instruon de la pastroj. Sed, estante deksesjara, li +suferis pro malpleno en la koro. Li ne vidis ian sencon en la +vivo. Por kio li laboras? Pro kio li ekzistas? Kio estas homoj? +Kial ne tuj morti? Cxio sxajnis al li vana kaj nauxza. Por li tre +turmenta estis tiu tempo. Tiama portreto, iom kruda kaj +maldolcxa, montras la malgxojon de l' gimnaziano. + +Interna krizo lin savis. Iom post iom li ektrovis veron por si +mem. Li komprenis ian sencon en la naturo. Li sentis altan vokon +pli precizan al homara celo. Li formis propran kredon pri vivo +kaj pri morto. Deksepjare li akiris novan fidon kaj felicxon de +l' animo ekster dogmoj. Li sentis fortan inspiron en la koro. Pli +fervore li revenis al verkado. [2] Posta portreto montras la +sxangxon en okuloj. Dolcxeco regas. + +En jaro 1878, Zamenhof sidis en la lasta klaso de la Gimnazio. +Tiam estis preta jam projekto de lia lingvo, ankoraux ne tute +simila al la nuna Esperanto. Kelkaj kolegoj interesigxis je lia +longa laborado. Al ili gxoje li konigis la novan lingvon. Ion +tiel simplan kaj facilan neniu el ili antauxkredis. Fervore ses +aux sep ellernis la sistemon. + +En la gepatra logxejo cxe strato Novolipie, Ludoviko havis +propran cxambron izolitan sur la teretagxo. Tie kunvenis amikaro +lia cxe l' amata grupestro. Kune cxiuj fervoradis pri la homa +refratigxo. Alta la revo, granda la tasko. La 5. de decembro ili +festis la vivigon de la lingvo. Cxirkaux kuko, de l' patrino ame +kuirita, sidis Ludoviko kun kolegoj entuziasmaj. Unuan fojon +sonis lia "lingwe universala". Post paroloj esperplenaj, ili +kantis himnon de l' frateco: + + Malamikete de las nacjes + Kado, kado, jam temp' esta! + La tot' homoze in familje + Konunigare so deba. + + (Malamikeco de la nacioj + Falu, falu, jam temp' estas! + La tuta homaro en familio + Kununuigi sin devas.) + +En junio 1879 finigxis gimnazia kurso, kaj cxiuj kolegoj disiris. +La persono de ilia cxefamiko lasis cxe ili tiel fortan impreson, +ke ili ecx komencis propagandi liajn ideojn kaj paroli pri la +nova lingvo. Sed, kiel Zamenhof malgaje konstatis pli malfrue, +"renkontinte la mokojn de l' homoj maturaj, ili tuj rapidis +malkonfesi la lingvon, kaj mi restis tute sola". Tiel okazas +preskaux senescepte cxe la grandaj inspiritoj tra tuta homara +historio. Ankaux hejme li devis suferi baton pli kruelan. Gxis +tiu tempo la patro lauxsxajne ne malaprobis lian laboradon, cxar +la knabo tamen brile sukcesis cxiujn ekzamenojn. Sed kiam venis +la momento forlasi gimnazion kaj elekti profesion, tiam blovis +kriza vento. + +Jam ofte konatuloj aux kolegoj profesoraj de Markus Zamenhof +admonis lin pri lia filo. "Ideo tiel fiksa en kapo junula +minacas ja frenezon. Domagxe estus lasi tian talentulon perdigxi +en hximeroj. Baldaux li malsanigxos, se li dauxras plu!" Tiel +babilis konsilantoj bonintencaj. + +Pri la estonteco de la knabo cxefe zorgis lia patro. Kion li +faros en la vivo, se cxiuj lin rigardos kiel viron neseriozan, +nur "revulon"? Kuracista estis tiam unu el la solaj karieroj +permesitaj al Hebreoj en la rusa Imperio. Utila studo, ne +revajxoj, tiam urgxis antaux cxio. Tial Ludoviko devis ecx +promesi, ke li forlasos la aferon pri mondlingvo, almenaux +provizore. Peza kaj dolora estis la ofero. + +Tie staris la altaro. Sur tablo kusxis la kajeroj kun vortaro, +gramatiko, versajxoj, kaj tradukoj en la nova lingvo. Karaj +manuskriptoj, rezultato de multjara pripensado kaj sercxado. Cxu +fordoni tuton? La patro gxin postulis. En lian sxrankon malaperis +cxio. Dika sxnuro ligis la pakajxon. Fermigxis pordo. + +[1] El la Letero al N. Borovko pri la Deveno de Esperanto, el +rusa lingvo tradukita de V. Gernet (_Lingvo Internacia_ 1896, +n-ro 6-7; _Esperantaj Prozajxoj_, p. 239). + +[2] Vidu antauxmortan konfeson pri tiu krizo en cxapitro XII. + + + + +CXAPITRO IV. + +Studentaj jaroj. + + Moskvo. -- Medicina studento. -- Vivado malfacila. -- Cionismo. + -- Poemo al Hebreoj. -- Malsxato je sxovinismo. -- Reveno + hejmen. -- Bruligitaj kajeroj. -- Reverko lingva. -- "En + songxo". -- Perfektigado. -- Longa pacienco. -- Spirito de la + lingvo. -- Turmenta silento. -- Soleco. -- "Mia penso". + + +Post longa kiso de l' patrino la studento forveturis Moskvon. +Urbego vasta. Universitato plenega. Brilas Kremlaj turoj. Sur +stratoj negxo blanka. Kuras glitveturiloj, tintadas sonoriletoj. +Rapidas cxevaloj longharaj. Cxie vivo gaja, vigla. + +Malricxe logxis la junulo. Per lecionoj li gajnetis iom. Sed +malfacile juna hebreo trovas ecx okazojn por instrui. Ankaux li +verketis iom por gazeto, la _Moskovskie Viedomosxti_. Hejme la +gepatroj time zorgis. "Nur dek naux rublojn mi elspezas en +monato", li skribis por ilin trankviligi. Sed kiel li sin +nutris! + +Konscience li studadis medicinon. Ankaux li klinigxis siavice +super korpoj de mortintoj en cxambrego dissekca. Simpatie li +malkovris la internan mehxanismon de la homa formo. Ecx tie lin +sekvadis lia revo. Cxu ne similaj estas cxiuj homoj, kun samaj +organoj, samaj bezonoj, samaj timoj kaj deziroj dum la vivo? +Cxu lingvaj aux koloraj diferencoj sxangxas tion? Malkono inter +gentoj devus cxesi. + +Li plenumis tamen la promeson. "Por pensadi pri homaro, atendu +kelkajn jarojn!" sonis admono patra. Sed granda malpleno doloris +en koro. Kiel vivi sen celo ideala? Lia penso kompatema sercxis +materialon. Gxi sin turnis tiam al suferoj de l' Hebreoj. Legajxo +en jxurnalo atentigis lin. La cionista revekigxo lin allogis. +Ankaux lia gento, kiel cxiuj, rajtas esti rekonata kaj sxatata. +Kial nur Hebreoj devus kasxi aux prihonti sian naciecon? Ankaux +ili rajtas havi propran centron de kulturo. Nepoj de Moseo staras +cxie dissemitaj. Malfelicxo premas multajn. Trans maro blua de l' +Helenoj kusxas antikva Palestino. Laborado, kolektado, volo +pacienca kondukos al miraklo. Iam eble staros tie sur tero de l' +profetoj nova hejmo de l' Hebreoj. Instruejo, kongresejo +malfermos siajn pordojn. Kolonianoj eklogxos en cxirkauxo. Nur +justa povis esti tia plano. La disa popolo regajnu l' esperon. +Ecx pli juna, Zamenhof jam verkis versojn en la rusa lingvo. +Poemon al Hebreoj li presigis nun en la _Ruski Jevrej_: + + Al altar' de libereco, fratoj nun rapidu! + Por konstrui propran hejmon cxiu portu brikon. + Ecx se multajn jam forsxovos vento, akvo, kaj malsagxo, + Ne pereos sub la tero via semo kaj laboro. + + Vekigxu, popolo kutima je batoj! + En tia tempo dormo estus honta. + Per ondo forta de l' amaso + Ni svingu flagon al la vivo! + Se ricxuloj pro la oro + Kisas sklave manojn potenculajn, + Ni, malricxaj, per moneroj de l' laboro + Disbatos la katenojn. + Al altar' de libereco, fratoj nun rapidu . . . + +Elokvente sonis alvoko junula. Tamen Zamenhof ne farigxis iam ecx +gvidanto inter la cionistoj. Cxia trograndigo pri l' merito de l' +Hebreoj lin doloris. Konstanta redirado pri "nacio sankta super +cxiuj" vundis lian senton, kvazaux ofendado al ceteraj gentoj. +Akra mallauxdo kontraux Poloj, Rusoj, aux Rumanoj malplacxis al +li. Plendoj pri premantaj registaroj sxajnis al li pravaj, sed ne +malamo al popoloj. Ecx inter liaj samgentanoj la plej malgranda +vorto sxovinista lin repelis. + +Ankaux la Hebreoj tre bezonis pli proksime koni la ceterajn +gentojn. Ankaux por ili urgxis lingvo internacia. Ke ili +ekkomprenu diferencon inter amasoj kaj sekretaj incitantoj, ke +ili sciu historion de l' aliaj: ankaux la ceteraj ja suferis, +ankaux ilin premis potenculoj, ankaux ilin ekspluatas +malgrandnombro da lertuloj. Hebreoj amu sian Legxon, sian genton +kaj kutimojn, sed ili super cxio amu la homaron kaj gxin servu +kiel fratoj. Tiel sentis la studento pripensema, kaj revenis al +sia revo. + +Ecx la "dek naux rubloj" ne trovigxis tro facile cxe l' komenco +de l' monato, kaj ili ne suficxis. Zamenhof ne sxatis trudi +elspezadon al gepatroj. Du jaroj jam forpasis. En somero 1881 li +revenis hejmen. + +En Varsovio li dauxrigos studadon medicinan cxe l' Universitato. +Al amata la patrino li rakontis pri la pezo de l' promeso al +patro. Lia vivcelo restis la sama. Homoj devas refratigxi. Kie +kusxas la paperoj kaj provajxoj de la lingvo intergenta? En +libertempo li ja povos ilin trarigardi kaj reveni al laboro kara. + +Kun larmoj pala sidis la patrino. Sxi silentis. Sxia blanka mano +dolcxe glatis la kapon de l' granda filo. Jam dudekdujara li +estis. Kiel auxdos li la veron? Unu tagon sxia edzo ja bruligis +liajn manuskriptojn. Sagxa kaj severa, nur pro amo patra li gxin +faris. Li kredis, ke li tiel "savos" sian filon. Ofte sxi jam +ploris pri tiu ekzekuto. Nun revenis ploroj. Sxi silentis. + +Ludoviko sxin komprenis. La tutan dramon li divenis. Tuj la +patron li nur petis redoni la promesparolon. Urgxas libereco. +Nepre lin vokas certa devo. Li nur promesos tion al si mem, ke al +neniu li parolos pri sia celo kaj laboro, gxis li finos +universitaton. + +Fakte ne tro grava estis la perdigxo de l' skribajxoj. Efektive +li memoris cxion parkere. Kun fervoro li refaris sian verkon. + +Sur kajeroj de auxgusto 1881 reaperas preskaux sama lingvo kiel +en 1878. Tamen estis jam progreso. La bela balado de Heine "En +songxo" estis jene tradukita el germana: + + Mo bella princino il sonto vida + Ko zuoj malsesxaj e palaj, + Sul dillo, sul verda no koe sida + Il armoj amizaj e kalaj. + + "La kron' de ta padro fio pu mo este, + La ora, la redza ra sello! + La skepro diantiza, rol mo ne vole, + Tol mem koj vole mo, ma bella." + + "To et ne estebla", sxo palla a mo, + "Kor et si la tombo kusxe mo + E koj i la nokto vione mo a to, + Kor tol fe prekale ame mo!" + +Dum ses jaroj Zamenhof laboris cxiutage, bonigante kaj provante +sian lingvon. Li tradukis pecojn el auxtoroj diverslandaj. Li +skribis verkojn originalajn. Li lauxte legis al si la skribitajn +pagxojn. Multaj formoj sxajnis bonaj teorie, sed praktiko montris +ilin maloportunaj. Jen tio estis peza, kaj cxi tio malbelsona. + + "Multon mi devis cxirkauxhaki, anstatauxi, korekti, kaj radike + transformi. Vortoj kaj formoj, principoj kaj postuloj pusxis + kaj malhelpis unu la alian, dume en la teorio, cxio aparte kaj + en mallongaj provoj, ili sxajnis al mi tute bonaj. Tiaj + objektoj kiel ekzemple la universala prepozicio _je_, la elasta + verbo _meti_, la neuxtrala, sed difinita finigxo _aux_, k.t.p., + kredeble neniam enfalus en mian kapon teorie. Kelkaj formoj, + kiuj sxajnis al mi ricxajxo, montrigxis nun en la praktiko + senbezona balasto; tiel ekzemple mi devis forjxeti kelkajn + nebezonajn sufiksojn." [1] + +Dum tiu puriga laborado ankaux forigxis el la lingvo kelkaj +latinaj radikoj, kiel ekzemple _anno_ kaj _diurno_, kaj +anstatauxigxis per _jaro_ kaj _tago_. Efektive _-ano_ jam estis +sufikso kun senco malsama, kaj aliflanke Zamenhof ne volis +vortojn kun duobla litero. _Diurno_ tre malbele sonis en +kunmetitaj vortoj kiel _cxiudiurne_ aux _diurnmeze_, kaj ankaux +estis internacia fakte nur por malgranda nombro da homoj kleraj, +kiuj konas latinan lingvon aux tiajn vortojn francajn kiel +_diurne_, neniam uzatajn de l' popolo. Dume _tago_ estas almenaux +tuj konata de pluraj grandaj popoloj per uzado cxiutaga, do fakte +multe pli internacia. Same plibelsona _kaj_ el greka lingvo +anstatauxis _e_ latinan, ne suficxe klaran al oreloj por dividi +frazojn sen konfuzo. + +Kiam poste eksteruloj volis "perfektigi" la vortaron, ili ofte +nur revenis al unua formo, kaj nur marsxis malantauxen sur la +vojo jam pasxita de viro pli sperta kaj pli zorga. Teorie diris +ili, "tiu formo estus certe pli scienca ol cxi tiu". Ankaux +Zamenhof jam trovis samon antaux ili, sed multjara praktikado +vidigis al li gravan maltauxgecon de l' unua kaj neceson gxin +forigi per plibona. + +Ke "genio estas longa pacienco", kiel kantis Viktor Hugo, tion +montris la ses jaroj de sencxesa polurado per provado. En infanaj +jaroj Zamenhof fervoris por muziko. Li ludis fortepianon, kaj li +sxatis kanti. Tial harmonio cxiam regis lian guston. + +Ne li kredis, ke suficxas gramatiko kaj vortaro por vivigi +lingvon. Cxiu malgracio aux pezeco en la frazoj lin akre +suferigis. Longe li plendadis al si mem, ke la lingvo ne suficxe +"fluas". Tial li komencis nun eviti lauxvortan tradukadon el +tiu aux alia lingvo. Li penis rekte pensi en la nova. + +Iom post iom gxi ekiris mem. Gxi malpezigxis. Gxi pli rapidis. +Gxi jam cxesis esti ombro de l' ceteraj. Gxi ricevis sian vivon, +sian spiriton, sian karakteron propran. Gxi nun dolcxe pusxis for +la influojn de l' ekstero. Gxi jam fluis tiam, flekseble, gracie, +kaj "tute libere, kiel la viva gepatra lingvo". + +Tiam estis la vera naskigxo de la lingvo internacia. Cxar kiel +helpus la homaron senviva kolekto da vortoj? Kiom gxi valorus, +ecx kun aprobo de nauxdek scienculoj? Cxiu tirus siaflanke. +Mankus fundamento. Ne estus ia stilo komuna. Ne ekzistus ia +kutimo por reguligi liberecon. Kontrauxe, pro Zamenhofa +pacienco kaj genio la lingvo jam vivis, kiam gxi aperis. En si +gxi jam portis certan forton, cxar granda homo gxin uzadis. +Gramatiko kaj vortaro estis ja sciencaj kaj tial nepersonaj, krom +elektoj aux preferoj de finigxoj aux vortetoj. Sed la spirito +kunliganta, la stila fundamento, jam estis sigelitaj per mano tre +persona. En gxin Zamenhof metis multon el si mem. Per gxi li +esprimis novan senton, novan homan sopiradon. + +Impresanta estis lia personeco, modesta pri si mem, sed obstina +pri la celo. Gxi simbolis revon de multaj koroj nekonataj. Tial +gxi influis poste l' unuan rondon de l' verkantoj en la nova +lingvo. + +Nacia literaturo komencigxas gxenerale per milita poemaro. Gxian +stilon kaj spiriton signas fama kantisto pri bataloj. Okazis male +por lingvo Zamenhofa. En pacaj kantoj gxi eliris al publiko. Pri +homa refratigxo ankaux skribis la sekvantoj de la Majstro. + +Ankaux propran animstaton li esprimis. Dum ses jaroj li restadis +sub silento. Gxi estis tempo malfacila. Al neniu li parolis pri +sia laborado. La kasxeco lin turmentis. Tial li malsxatis +eliradi. Nenie li cxeestis, en nenio partoprenis. En rondoj +societaj li sentis sin fremdulo. Tiel pasis for la plej belaj +jaroj de la vivo, la studentaj, malgaje kaj dolore. Tiun fajron +kaj suferon sub silento li pentris per tiama la versajxo: + + MIA PENSO + + Sur la kampo, for de l' mondo, antaux nokto de somero + Amikino en la rondo kantas kanton pri l' espero. + Kaj pri vivo detruita sxi rakontas kompatante -- + Mia vundo refrapita min doloras resangante. + + "Cxu vi dormas? Ho, sinjoro, kial tia senmoveco? + Ha, kredeble rememoro el la kara infaneco?" + Kion diri? Ne ploranta povis esti parolado + Kun frauxlino ripozanta post somera promenado! + + Mia penso kaj turmento, kaj doloroj kaj esperoj! + Kiom de mi en silento al vi iris jam oferoj! + Kion havis mi plej karan -- la junecon -- mi ploranta + Metis mem sur la altaron de la devo ordonanta! + + Fajron sentas mi interne, vivi ankaux mi deziras; + Io pelas min eterne, se mi al gajuloj iras . . . + Se ne placxas al la sorto mia peno kaj laboro, + Venu tuj al mi la morto, en espero -- sen doloro! + +[1] Letero al Borovko. + + + + +CXAPITRO V. + +Doktoro Esperanto. + + Klara Zilbernik. -- Vaganta kuracisto. -- Ekscio pri Volapuk. + -- Nova turmento. -- Fiancxigxo. -- Helpema bopatro. -- + Eldono de l' Unua Libro. -- Ekscito antaux Rubikono. -- + "Ho, mia kor'!". -- Apero de la lingvo. -- Edzigxo. -- + Dissendado de brosxuroj. -- Respondoj kaj aligxoj. -- La Dua + Libro. -- Akrajxoj de l' sorto. -- "La Esperantisto". -- + Premanta situacio. -- Trompeter. -- Morto de l' patrino. -- + Translogxo al Grodno. -- Tolstoj. -- Rusa cenzuro. + + +Tamen iam "l' amikino en la rondo" divenis la misteron. Klara +Zilbernik, filino de Kovna komercisto, renkontis Zamenhof cxe +bofrato sia. Sprita, gaja, energia, kaj bonkora, sxi atente +rimarkadis la junulon silenteman kaj timeman. Granda frunto pura +kaj pensema; sub okulvitroj rigardo luma kaj profunda. + +Amo venis inter ili. Unu tagon li konfesis al sxi siajn du +sekretojn. Sxi komprenis, kaj decidis partopreni lian vivon de +sindono. + +Sxi povis antauxvidi ekzistadon malfacilan, kaj tial agis tre +kuragxe. La diplomon kuracistan Ludoviko Zamenhof ricevis jam du +jarojn antaux tio; sed inter 1885 kaj 1887 li vane sercxis tujan +vivrimedon. De loko al loko tre malgxoje li provadis trovi la +suficxan klientaron. La komenco estis neprospera. Ankaux lia +modesteco kaj sentemo lin malhelpis. Tre sxatata de malricxaj +malsanuloj, li ne sciis gajni grandajn sumojn. En Plock unu +vesperon oni lin venigis en domon de ricxuloj. Kusxis maljuna +sinjorino, kaj apude tri doktoroj. Stato malespera. Post du +tagoj sxi pereis. Al la kvar vokitaj kuracistoj la gefiloj sendis +altan pagon. Zamenhof rifuzis sian. Kial preni monon, kiam mortis +la kliento? + +En Vejsieje, la urbeto litva, li cxeestis morton de bubino. Febro +sxin bruligis for. Pro doloro la patrino malfelicxa preskaux +frenezigxis. Dum monatoj poste li auxdadis sxiajn plorojn kaj +gxemadon. Li decidis lasi gxeneralan praktikadon kaj elekti fakon +okulistan. + +Tial li vojagxis al Vieno por studadi oftalmologion cxe speciala +kurso. En auxtuno 1886 li revenis Varsovion al gepatra hejmo. Tie +li malfermis akceptejon kiel okulisto. Dum sama vintro li ekkonis +sian fiancxinon kaj ricevis kuragxigon por eldoni sian verkon al +publiko. + +Jam de jaroj li ja sercxis eldoniston. Klopodo sensukcesa. Neniu +volis riski monon. Ankaux tiel li ekspertis la maldolcxon de l' +financa flanko en la mondo. Nova turmento komencigxis. + +Tamen urgxis aperigi lian lingvon. Dum silente li gxin +perfektigis, ekfloris okcidente "Volapuk" de l' abato +Sxlejer el Konstanco. La vortaro estis malfacila kaj arbitra. Dum +longa tempo Zamenhof nenion sciis pri tiu provajxo. Kiam gxia +famo lin atingis, unue li tre gxojis, sed konstatis poste, ke la +solvo mem ne tauxgas. Baldaux la movado jam malkreskis. Multaj +homoj malkuragxis, kaj forlasis la aferon. Urgxis montri al la +mondo, ke la celo restas prava. Nur la sistemo estis malbona. +Lingvo devas esti ja internacia kaj vivanta, ne arte fabrikita. + +Tiam intervenis homo tre helpema. Li estis la patro de Klara +Zilbernik. Lia filino fiancxigxis en printempo [1] kun D-ro +Zamenhof. La juna scienculo kaj idealisto tre placxis al li. Pri +lia plano li demandis lin. Grandega la projekto! Nobla la celo! +Simpla komercisto li mem estis, sed amanto je ideoj. Je kio do +utilus gajni monon kaj sxpareti? Cxu ne por igi vojon pli facila +al unu pli klera ol li mem kaj pli valora por homaro? + +Multaj patroj en lia loko malkonsilus la filinon. Nur dirus ili: +"Veran viron mongajnantan kaj realan vi elektu, ne revulon!" Tiel +ili paroladus, frizante la lipharojn. Malsame Zilbernik: "Geniulo +estas via Ludoviko", li diris; "filineto mia, vi havos sanktan +taskon. Jxaluze ankaux mi dezirus helpi lin." + +Tial proponis la bopatro, ke la edzigxo jam farigxu en somero, +kaj antauxe jam presigxu je lia kosto la libretoj pri mondlingvo. +Tiel okazis. Dum du monatoj presprovajxoj atendadis cxe la +cenzuristo. Felicxe tiu estis bonkonato de la patro de Zamenhof. +Fine la 14. de julio [2] li allasis la permeson al presisto. La +verko kredeble sxajnis al li sendangxera naivajxo. La auxtoro +estis maltrankvila. Unuflanke malpacienco, aliflanke timo lin +agitis. + + "Mi estis tre ekscitita antaux tio cxi; mi sentis, ke mi + staras antaux Rubikono, kaj ke de la tago, kiam aperos mia + brosxuro, mi jam ne havos la eblon reiri; mi sciis, kia sorto + atendas kuraciston, kiu dependas de la publiko, se cxi tiu + publiko vidas en li fantaziulon, homon, kiu sin okupas je + 'flankaj aferoj'; mi sentis, ke mi metas sur la karton tutan + estontan trankvilecon kaj ekzistadon mian kaj de mia familio; + sed mi ne povis forlasi la ideon, kiu eniris mian korpon kaj + sangon, kaj . . . mi transiris Rubikonon." + +En tiaj tagoj Zamenhof verkis versajxon tre mallongan: _Ho, mia +kor'!_ Gxi sonas iom kiel spirado malfacila de homo suprenkurinta +kvin etagxojn de sxtuparo kaj staranta antaux pordo halte: + + Ho, mia kor', ne batu maltrankvile, + El mia brusto nun ne saltu for! + Jam teni min ne povas mi facile, + Ho, mia kor'! + + Ho, mia kor'! Post longa laborado + Cxu mi ne venkos en decida hor'! + Suficxe! trankviligxu de l' batado, + Ho, mia kor'! + +La unua libreto aperis en la rusa lingvo. Baldaux poste sekvis +eldonoj pole, france, germane kaj angle. Cxiuj entenis saman +enkondukon, tekstojn en lingvo internacia: Krista pregxo _Patro +nia_, El Biblio, Letero, Versajxoj, plenan gramatikon el dek ses +reguloj, dulingvan vortareton el nauxcent radikoj. Ankaux estis +aligxiloj kun promeso tuj komenci la lernadon, kiam dek milionoj +da personoj estos same promesintaj. Per deklaro sur la dua pagxo +la auxtoro jam forlasis cxiajn rajtojn siajn, cxar "lingvo +internacia, kiel cxiu nacia, estas komuna proprajxo". La tuta +verko estis subskribita per belsenca pseuxdonimo: "Doktoro +Esperanto". + +La 9. de auxgusto [3] Zamenhof edzigxis, kaj enlogxis tre +modestan cxambrareton sur la strato Przejazd 9, en Varsovio. Tie +kun edzino li komencis dissendadon de l' brosxuro al gazetoj kaj +personoj cxiulandaj. Sxi skribadis nomojn kaj adresojn, +enpresigis anoncetojn en jxurnaloj. Tiel pasis la monatoj de l' +komenca kunvivado. Felicxaj, kiuj scias eternigi sian amon per +tuja semo de komuna idealo. + +Kiel estos akceptita la libreto? Cxu gxi simple falos en silenton +kaj forgeson? Cxu homoj blinde ecx ne legos frukton de dekjara +laborado? Minacis dubo malespera. En tiaj horoj ofte kusxas en +la manoj de virino, cxu blovi kuragxigxon sur flameton fidan aux +gxin estingi per ploretoj de plendado bagatela. Granda sxi +estas, se sxi gardas la flamon. + +Unu post unu ekvenis respondoj. Demandoj, konsiloj, aproboj, aux +fervoraj leteroj. Ecx kelkaj estis jam skribitaj en la nova +lingvo. Gxi farigxis do vivanta, cxar uzata. Baldaux multaj +anoncigxis aligxantoj. Formigxis rondo familia. Duoble cxesis la +soleco Zamenhofa. + +Estis por li granda gxojo, senti sin de tiam cxirkauxata de +fervoraj samideanoj. Ecx ankoraux pli kontente li pensis, ke la +lingvo jam trovis nun anaron, kaj povus baldaux kreski per si +mem. Laux lia espero "la auxtoro tiam tute foriros de la sceno, +kaj estos forgesita. Cxu mi post tiam ankoraux vivos, cxu mi +mortos, cxu mi konservos la forton de mia korpo kaj animo, cxu mi +gxin perdos, la afero tute ne dependos de tio; kiel la sorto de +ia vivanta lingvo tute ne dependas de la sorto de cxi tiu aux +alia persono". + +Tiel li skribis en la _Dua Libro_, kiun li eldonis nur en la +lingvo mem, jam en komenco de la jaro 1888. Kun multaj aligxintoj +li korespondadis ja persone. Sed plej ofte li devis rediradi pri +la samaj temoj. Tial li respondis kolektive per unu brosxuro +gxenerala. [4] + +"Mia profunda kredo je la homaro min ne trompis", li skribis +en antauxparolo, "la bona genio de l' homaro vekigxis: de +cxiuj flankoj al laboro cxiuhoma venas junaj kaj maljunaj . . . +viroj kaj virinoj rapidas porti iliajn sxtonojn por la granda, +grava kaj utilega konstruo." + +Ne nur kun Zamenhof korespondis la novaj adeptoj, sed ankaux +inter si. Antono Grabowski tradukis jam verkojn el Goethe kaj +Pusxkin. + +En oktobro 1889 aperis la unua adresaro, kun mil nomoj +diverslandaj. Laux uzado gxenerala, la "lingvo de Esperanto" +baldaux nomigxis "Esperanto" tute simple. Al gxi konvertigxis +en Nurnbergo Leopold Einstein kaj la tuta klubo mondlingvista. +Ili fondis saman jaron gazeton monatan _La Esperantisto_. Gxi +anoncis grupojn en Sofjo kaj Moskvo. Kreigxis internacia movado. + +Samtempe la maldolcxo de l' eksteraj cirkonstancoj returmentis +la doktoron. Klientaro ne plenigis lian akceptejon. De l' bopatro +li ricevis monon por presigi la brosxurojn. Sed por hejmo li ne +volis akcepti lian helpon. Li deziris nepre perlabori vivrimedon. +Jam naskigxis gefiletoj Adamo kaj Sofio. La edzino reveturis +Kovnon en logxejon de l' gepatroj. Dume la juna okulisto denove +sercxis praktikadon en alia loko. En Hxerson, apud Nigra Maro, +li klopodis sensukcese. En marto 1890 ambaux retrovigxis en +cxefurbo pola. + +Tie Zamenhof ekprenis sur sin la eldonon de _La Esperantisto_, +laux deziro de l' samideanoj. Preskaux cxiuj estis malricxuloj, +kaj nur cento pagis abonprezon. Post kelka tempo li forspezis +cxiujn fortojn kaj rimedojn siajn. Kun edzino kaj infanoj li +trovigxis en premanta malfacilo. Gxuste tiam tre malsanis la +patrino, kiun amis li el tuta koro. Cxagreno lin sufokis. Cxio +sxajnis nigre malespera. La sorto minacis senigi lin je patrino +adorata kaj ankaux je lia vivcelado. Se li mem malaperus, la +lingvo povus tamen prosperadi, li opiniis. Sed, se li haltigos la +presadon de l' organo centra, baldaux disvelkos la tuta progreso. +"Se la trunko cxesos vivi", li skribis en alvoko lasta, "cxiuj +esperoj estos perditaj. La esperantistoj devas zorgi. . . . Mia +situacio atingis lastan gradon de neebleco." + +Tiam aperis amiko en la plej nobla senco de la vorto. +Termezuristo laborema kaj modesta estis W.H. Trompeter, el +Schalk en Vestfalio. Esperantisto de l' unua horo, li komprenis +la grandecon de Zamenhof kaj de lia celo. La tuta afero, tiel +grava por homaro, nagxis kiel nukseto sur la vasta maro. +Malgranda, malforta, nekonata, se gxin dronigus ondeto, la mondo +ecx ne scius. Sed se gxi vivos, kia mirinda kreskajxo disflorados +iam el nukseto kaj etendos bonfarantan foliaron super la popoloj +fratigitaj! + +Ni savu la nukseton! decidis Trompeter. El sia propra salajro li +elcxerpos. Kvankam nericxa, li proponis anonime certan sumon por +dauxrigi la gazeton dum tri jaroj. Al redaktisto li dedicxis +centmarkan monatpagon. Gxis 1894 la vivo estis certigita. "Sen +Trompeter nia afero tute ne ekzistus", parolis Zamenhof en +Bulonjo. "Neniam parolante pri si, postulante por si nenian +dankon", li estis plej fidela kaj sincera konsilanto. Inter tiuj +maloftaj viroj li estis, kiuj scias oferi ecx parton de sia +necesajxo por helpi geniulon. + +Dum tri jaroj Zamenhof do povis pace laboradi; sed novaj +malfelicxoj lin ekfrapis. En auxgusto 1892 jam mortis la patrino +tiel kara. Kiu vartis lin bubeto, kiu glatis lian kapon de +knabeto, kiu faris lin sentema kaj homama, tiu cxi nun estis for. +La bato lasis cxe li vundon neflegeblan. En 1894 la demando +materia refarigxis premanta. Kun sia familieto la Doktoro devis +translogxi al Grodno. + +Kvar jarojn li restadis tie. Granda gxojo kaj cxagreno lin +atendis. Dum tuta juneco li fervore legis novajn verkojn de +Tolstoj. Nun la famo de l' granda Ruso disvastigxis tra la mondo. +Kontraux jxaluzo kaj perforto li admonis la homaron. Lia nobla +vocxo sonis, vokante cxiujn homojn al amo kaj fratigxo. Post +brila novelista kariero, la ricxa grafo konvertigxis al simila +idealo, pri kia Zamenhof jam vivis de post infaneco. Li forlasis +nobelaron, kaj sin turnis al simpleco. La vilagxanoj farigxis +liaj fratoj. Al nacioj kaj eklezioj li riprocxis malamon inter +si. + +Kiu pli bone povus ja konsenti kun la Bjalistoka modestulo? Pro +sia timemo delikata, li ne kuragxis trudi sin al Tolstoj. Nur +inter ceteraj li sendis al li la libreton en 1888. Respondo ne +venis. La semo tamen estis jxetita. Post ses jaroj gxi levigxis +antaux la publiko. La popola rusa eldonejo "Posrednik" +interesigxis pri Esperanto, kaj petis opinion de la fama pensulo. +"Ricevinte antaux ses jaroj esperantan gramatikon, vortaron kaj +artikolojn skribitajn en cxi tiu lingvo", respondis Tolstoj, "mi +post ne pli ol du horoj da okupado povis jam, se ne skribi, +almenaux libere legadi en la lingvo. . . . Mi vidis multfoje, +kiel homoj rilatis malamike nur dank' al materiala malhelpo je +reciproka komprenado. La lernado de Esperanto kaj gxia disvastigo +estas do sendube kristana afero, kiu helpas al kreo de la Regno +de Dio, kio estas la cxefa kaj sola celo de la homa vivo." +(_Jasnaja Poljana_, 27. aprilo 1894.) + +Tia parolo estis granda kuragxigo. La letero enpresigxis en _La +Esperantisto_, kaj varmigis entuziasmon. Ankaux aperis pli +malfrue, en la dua numero de 1895, tradukajxo el Tolstoja _Kredo +kaj Prudento_. Pro tio la rusa cenzuro malpermesis la gazeton en +la Imperio. Terura bato: cxar tie gxi havis la plej multajn +abonantojn. La elirado devis cxesi. Oficiala elefanto pasxpremis +nur musxeton. Sed tiel mortis la ligilo de l' Esperantistoj. +Malgxojo kaj mallumo regis en la rondeto. Dume Zamenhof denove +baraktadis kun akrajxoj de l' vivado. + +Sur alia tero, felicxe, grenero semita elkreskis. Jam en decembro +saman jaron eliris _Lingvo Internacia_. Upsala Klubo Esperanta +eldonis la gazeton en Svedujo. De post tiam la movado ne haltis +iam plu. + +[1] La 30. de marto 1887. + +[2] 1887. + +[3] 1887. + +[4] D-ro Esperanto: _Dua Libro de l' Lingvo Internacia_. Kajero +n-ro 1, Varsovio 1888 (Cenzuro 18/30 januaro). + + + + +CXAPITRO VI. + +Idealista profeto. + + Patro kaj gefratoj. -- Reveno al Varsovio en 1898. -- Okulisto + de malricxuloj. -- Vespera verkado. -- "Al la fratoj". -- + Hilelismo. -- Pri hebreaj partioj. -- Esperanto inter 1900 + kaj 1905. -- Vizito al Parizo. -- Bulonja Kongreso. -- + Internacia fratigxo. -- Profeta parolado. -- Pregxo al Forto + mistera. -- Horo neforgesebla. + + +Post la morto de l' patrino, la gefratoj Zamenhof proksimigxis al +la patro, kies koro plimoligxis. Granda estis lia vivcxagreno, +kaj li farigxis tre sentema. Komuna funebro ligis al li cxiujn +filojn kaj filinojn. Doloro kaj memoro pri l' amata mortintino +kunigis ilin cxirkaux amo kaj spirito sxia. Por dolcxigi la vivon +de l' patro malfelicxa, ili cxiuj zorgis. Li farigxis amiko la +plej kara. Pro tio, forflugintoj el la nesto penis reveturi +Varsovion tiel baldaux kiel eble. Unu post unu revenis ili kun +edzino kaj infanoj, kaj reprenis sian lokon en la rondo +familia. + +Tial ankaux Ludoviko revenis en 1898. Li enlogxis kun la siaj en +malricxa strato de l' hebrea kvartalo, Ulica Dzika, 9. Gxis la +mondmilito li restadis tie. Kiel okulisto, li komencis tre +malkaran praktikadon. Klientoj pagis nur kvardek kopekojn -- +kelkaj ecx nenion. Sed, kvankam tre sxparemaj, la Hebreoj ja +malsxatas sxuldojn. Ordinaraj okulistoj postulis grandajn sumojn. +En ricxaj salonoj ili logxis lukse. Tial multaj homoj ecx +preferis iri gxis blindeco kun malsano de l' okuloj. Nun alvenis +popola kuracanto. Al multaj li ecx savis vidon. Baldaux lia +atendejo enplenigxis de mateno al vespero. Li farigxis vera +bonfaranto. + +Amike li klinigxis super lacaj laboristoj kaj palaj kudristinoj, +kiuj fidis lin. Sperto kaj studado lin estigis baldaux rimarkinda +specialisto. Tiel li vivadis gxis la morto, tre modeste, tre +malricxe, for el cxia lukso. [1] Per penado cxiutaga la premantaj +zorgoj malaperis. Sed ankaux maloftigxis tempo libera por pli +alta celo. Tamen lin konsolis tiu sento, ke l' ofero lia portas +tujan helpon al homfratoj. Vespere li sidigxis kaj reprenis +plumon. + +Verkado, tradukado, korespondado formangxis grandan parton de la +noktoj. La movado esperantista disvastigxis tra la mondo +malrapide, sed progrese. Kun amo li sekvadis la klopodojn de la +novaj batalantoj: + + . . . Vi en la urbo, vi en urbeto, + En la malgranda vilagxo . . . + Tre malproksime cxiuj ni staras + La unuj de la aliaj. + Kie vi estas, kion vi faras, + Ho, karaj fratoj vi miaj? + +Per tiu poemo _Al la fratoj_, kvazaux tra kristalo travidebla, ni +povas rigardi gxis fundo de lia koro, kiel gxi batis en vespera +silento pensante al la alia "rondo familia". + +Ankaux pri sia malricxa klientaro de hebreaj laboristoj li +pripensis ofte. Li mem hejme parolis nur pole kaj sin sentis +homarano, sed la sorto de l' malfelicxa gento priokupis lin. +Studento, li jam trovis en cionistaj rondoj tro da sxovinismo. +Kontrauxa partio de la "asimilistoj" ankaux ne placxis al li. +Per alia sxovinismo ili anstatauxis la unuan. Laux ili la Hebreoj +devus kasxe forgesigi sian genton, farigxante ecx pli polaj ol la +Poloj aux pli rusaj ol la Rusoj. Tio sxajnis al li malverajxo. Al +lumo kaj sincero li celis. + +Laux lia kredo la homoj ja bezonus nek fiere trudi, nek honte +kasxi sian gentan naciecon. Liberaj kaj sinceraj ili devus +resti. Religio, hejma lingvo kaj deveno restu privataj aferoj. +En kelkaj landoj eklezio jam eksigxis el la fakoj oficialaj. De +nun ankaux apartigxu sxtato kaj patrujo. + +Hebreoj estu bonaj kaj helpemaj civitanoj de tiu aux alia regno. +Ili ne sin tenu kiel fremdaj, sed ankaux ne kvazaux +gentsxangxuloj. Ili staru frate kaj egale kun aliaj sur neuxtrala +fundamento de l' utilo al ceteraj. Hebreo en Varsovio ne +bezonas farigxi Polo aux Palestinano. Li estu simple honesta +Pollandano. Tiel li povos resti ankaux Hebreo kaj homarano, kio +estas la plej grava. Lerno de neuxtrala lingvo internacia unuigus +cxiujn Hebreojn en la mondo, kaj samtempe ligus ilin sur egala +bazo kun cxiuj ceteraj gentoj. + +Laux tiu senco Zamenhof publikigis libron en la rusa lingvo por +atingi legantaron tra la tuta vasta imperio. Li gxin subskribis +"Homo sum" kaj elektis la titolon _Hilelismo_ laux la nomo de +Hillel. Tiu fama klerulo de l' antikva Palestino vivis en +Jerusalemo en la lastaj jaroj antaux Kristo. Plej auxtoritata +scienculo pri la Legxo, li cxiam klarigis gxin _laux spirito_, +dum Sxammaj kaj lia skolo pasie defendis gxin _laux litero_. +Dolcxa kaj humila karaktere, la maljuna pensulo predikis amon, +pacon, kaj studadon. "Kio estas al vi malagrabla, tion ne faru al +ceteraj", tiel li resumis la tutan instruadon. Laux Hillel, homo +ne devus apartigxi de l' ceteraj per ekstera sintenado. Cxiu +devus sin konsideri nur parto de l' tuto. Facile estas ja +kompreni kiom tiaj pensoj allogis kaj influis Zamenhof. + +Tamen lia _Hilelismo_ ne disvekis entuziasmon inter la Hebreoj en +Ruslando. Al partioj ambauxflanke gxi malplacxis. Gxi estis tro +idea. Ankaux gxi ja kontrauxstaris interesojn politikajn. Por +tion realigi, oni devus antaux cxio rekoni egalecon inter gentoj. +Gxis tiam la gvidantoj preferis agitadi por celoj pli facilaj. Al +rabenoj la auxtoro sxajnis tro liberkredema. + +El cxiuj flankoj oficialaj venis nur kritikoj aux suspektoj. Nur +malgranda nombro da spiritoj versercxemaj lin komprenis kaj +aprobis. La sxovinistoj lin malsxatis. Denove li suferis pro la +potenco de l' antauxjugxoj. Denove lin doloris soleco de l' +animo. Sed la fido restis sensxancela. Super gentaj diferencoj +homoj devas unuigxi. Al si mem li rediradis la devizon, kiun li +dedicxis al Esperantistaj samideanoj "Ni kion povos, ni faros": + + Cent semoj perdigxas, mil semoj perdigxas . . . + Ni semas kaj semas konstante. [2] + +De 1900 al 1905 Esperanto progresadis pli rapide. En dek du +landoj ekfondigxis grupoj kaj gazetoj. En Francujo gravaj +societoj gxin subtenis. Aligxis jam konataj scienculoj. La movado +igxis vasta. Tiam estis kunvokita en Boulogne-sur-Mer la unua +kongreso de l' Esperantistoj. + +Kun stranga timemo Zamenhof atendis tiun horon. Unue li hezitis, +cxu li ecx veturos tien. Vojagxo kaj elspezo estus grandaj. +Ankaux neniam li eliris mem publike. Li nesciis paroladi. Li +timis la rigardojn de tiom da vizagxoj novaj, nekonataj. Li sin +gxenis. + +Fine li decidis tamen iri. Fidele demokrate, li submetigxis al +deziro de l' Esperantistaro. Iom tremante, li preparis legotan +paroladon. Al samideanoj li ja diros la fundon de sia penso. Li +klarigos la plej altan celon de l' afero komuna. + +Kun edzino li vojagxis. Vagono triaklasa kondukis ilin al Parizo. +Tie komencigxis semajno por li tre timiga. En cxefurbo la plej +brila en la mondo lin atendis bruado kaj flatado. Urbestraro lin +akceptis en la urbodomo. Ministro de publika instruado donis al +li la ordenon de honoro. En la supro de Ejfela turo li +tagmangxis kun plej famaj scienculoj de Francujo. + +Tra cxiuj solenajxoj li sin tenis tre modeste, iom gxene, cxiam +delikate. Pezaj estis tiaj tagoj festoplenaj por viro ne mondana +kaj restinta hejme dum longjaroj. Tamen li komprenis, ke gxi +helpas diskonigi Esperanton antaux la publiko. Tial li elportis +cxion pacience. Ecx malfrue en vespero, tre laca, li akceptis +tamen jxurnalistojn scivolemajn. Al cxiuj pacience li respondis, +ne pri si, nur pri mondlingvo. + +Skeptikaj Parizanoj eble trovis lin naiva. Eraris ili. Tre klare +li travidis cxiujn faktojn kaj evitis iluziojn. Li tre bone ja +divenis, ke tuta la programo estis zorge arangxita dank' al +multpena klopodado de sindonemaj gasto kaj amikoj kiel Javal, +Sebert, akademianoj, Bourlet, profesoro tre agema. Cxi tio estis +ebla, cxar la franca registaro estis tiam oficiale pacifista. +Morgaux vento politika povus blovi el kontrauxa flanko kaj +subakvigi cxion "internacian" sub ondego sxovinista. Tial estis +prave, ekprofiti la okazon por vastigi Esperanton. + +Sed la vera gxojo lin atendis en Bulonjo. Tie li renkontos +fratojn cxiulandajn. Tie li trovigxos en "la rondo familia". + +Trans cxiuj stratoj de l' urbeto marborda balancigxis verdaj +flagoj kun la stelo de l' espero. Cxirkaux la teatro kunveneja +jam auxdigxis nur la lingvo internacia. Angloj kun flanela cxapo, +Francoj en solena frako, Poloj, Rusoj, Holandanoj en vojagxa +vesto, cxarmaj Hispaninoj kun koloraj sxaloj renkontigxis sur la +placo kaj babilis kune. Ili sin komprenis. Flue kaj facile flugis +la paroloj. De lipoj al oreloj. De Svedoj al Italoj. Falis, falis +muroj inter la popoloj. + +Benite jam venis vespero. Sur la stratoj ekmallumis. En +kongresejon cxiu nun eniris por la malferma kunsido. Rapidis +alkurantoj. El hoteloj. El haveno. El stacidomo rekte kun valizoj +en la mano. La teatro de l' urbeto jam plenigxis. Tro malgranda +la cxambrego. Milo da samideanoj premigxis tie. De partero al +balkono zumadis Esperanto. Preskaux neniu vidis jam Zamenhof. La +plej multaj konis lin nur per la genia verko, per mallonga +letereto, ame konservata en arhxivoj de la grupo, aux per +portreto pendigita cxe muro de l' sidejo. Cxiu sciis ja parkere +liajn versojn kuragxigajn: + + Tra densa mallumo briletas la celo + Al kiu kuragxe ni iras. + Simile al stelo en nokta cxielo, + Al ni la direkton gxi diras. + +En horoj malfacilaj de loka propagando, kiu ne ofte rememoris +tiujn vortojn de _La Vojo_? Pri tiaj spertoj kunparolis +auxdantaro en plena salonego. Varmo vastigxis sub lamparo. +Ekscita tremo ruligxis tra l' amaso dum atendo. . . . Subite +eksonis la muziko de l' himno _La Espero_: + + En la mondon venis nova sento, + Tra la mondo iras forta voko . . . + +Samtempe cxiuj ni starigxis . . . Jen sur scenejo, kun estraro de +l' kongreso, eniris la amata Majstro. Malalta, timema, +kortusxita, kun frunto tre granda, rondaj okulvitroj, barbeto jam +griza. Cxio jam flugis aux svingigxis en aero, manoj, cxapoj, +tukoj, en duonhora aklamado. Kiam li levigxis post salutoj de l' +urbestro, la fervoro retondregis. Sed jam li ekparolis. Cxesis la +bruado. Cxiuj residigxis. Tra silento sonis liaj vortoj: + + "Mi salutas vin, karaj samideanoj, fratoj kaj fratinoj el la + granda tutmonda homa familio, kiuj kunvenis el landoj proksimaj + kaj malproksimaj, el la plej diversaj regnoj de la mondo, por + frate premi al si reciproke la manojn, pro la nomo de granda + ideo, kiu cxiujn nin ligas. . . . + + "Sankta estas por ni la hodiauxa tago. Modesta estas nia + kunveno; la mondo ekstera ne multe scias pri gxi, kaj la + vortoj, kiuj estas parolataj en nia kunveno, ne flugos + telegrafe al cxiuj urboj kaj urbetoj de la mondo; ne kunvenis + regnestroj nek ministroj por sxangxi la politikan karton de la + mondo; ne brilas luksaj vestoj kaj multego da imponantaj + ordenoj en nia salono, ne bruas pafilegoj cxirkaux la modesta + domo, en kiu ni trovigxas; sed tra la aero de nia salono flugas + misteraj sonoj, sonoj tre mallauxtaj, ne auxdeblaj por la + orelo, sed senteblaj por cxiu animo sentema: gxi estas la sonoj + de io granda, kio nun naskigxas. Tra la aero flugas misteraj + fantomoj; la okuloj ilin ne vidas, sed la animo ilin sentas: + ili estas imagoj de l' tempo estonta, de tempo tute nova. La + fantomoj flugos en la mondon, korpigxos kaj potencigxos, kaj + niaj filoj kaj nepoj ilin vidos, ilin sentos kaj gxuos . . . + + "Ofte kunvenas personoj de malsamaj nacioj kaj komprenas unu la + alian; sed kia grandega diferenco estas inter ilia reciproka + komprenigxado kaj la nia! . . . Tie la membro de unu nacio + humiligxas antaux la membro de alia nacio, parolas lian + lingvon, hontigante la sian, balbutas kaj rugxigxas, kaj sentas + sin gxenata antaux sia kunparolanto, dum tiu cxi lasta sentas + sin forta kaj fiera; en nia kunveno ne ekzistas nacioj fortaj + kaj malfortaj, privilegiitaj kaj senprivilegiitaj, neniu + humiligxas, neniu sin gxenas; ni cxiuj staras sur fundamento + neuxtrala, ni cxiuj estas plene egalrajtaj; ni cxiuj sentas nin + kiel membroj de unu nacio, kiel membroj de unu familio; kaj la + unuan fojon en la homa historio ni, membroj de la plej malsamaj + popoloj, staras unu apud alia ne kiel fremduloj, ne kiel + konkurantoj, sed kiel fratoj, kiuj, ne altrudante unu al alia + sian lingvon, komprenas sin reciproke, ne suspektas unu alian + pro mallumo ilin dividanta, amas sin reciproke kaj premas al si + reciproke la manojn, ne hipokrite kiel alinaciano al + alinaciano, sed sincere, kiel homo al homo. Ni konsciu bone la + tutan gravecon de la hodiauxa tago, cxar hodiaux, inter la + gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro, kunvenis ne Francoj kun + Angloj, ne Rusoj kun Poloj, sed homoj kun homoj . . . + + "Post multaj miljaroj da reciproka surdamuteco kaj batalado, + nun en Bulonjo fakte komencigxas en pli granda mezuro la + reciproka komprenigxado kaj fratigxado de la diverspopolaj + membroj de la homaro; kaj unu fojon komencigxinte, gxi jam ne + haltos, sed irados antauxen cxiam pli kaj pli potence, gxis la + lastaj ombroj de la eterna mallumo malaperos por cxiam. Benata + estu la tago, kaj grandaj estu gxiaj sekvoj!" + +Tiel paroladis Zamenhof. En liaj manoj la papero tremis. Li +sentis fortegan emocion. Cxu li povos legi plu? Io tamen pusxis +lin. Kvankam nekutima je publika uzo, lia vocxo kreskis kaj +farigxis lauxta. Trans la pagxoj, iom febre turnataj, li ekvidis +auxdantaron. Viroj, virinoj, junuloj, kapoj blankharaj, vizagxoj +atentemaj, rigardoj konsentemaj. Regis varma silentego. Ili cxiuj +kvazaux tiris vortojn el lia busxo. Li dauxris kun amo. + +Li diris juste, kaj modeste. Li diris pri Sxlejer, pli frua +pioniro de l' ideo mondlingva. Jam li forgesis akrajn atakojn de +li kaj de volapukanoj. Li diris nur pri la granda laborado de +sia antauxulo. Li petis la kongreson honori lian nomon. Li diris +pri suferoj kaj espero de l' homaro, pri la sankta devo, pri l' +estonteco de fratigxo. Li diris pri l' unuaj batalantoj por la +celo. Li diris pri l' oferoj de mortintoj. Li dankis al Einstein, +Wasxniewski, Trompeter. La tuta auxdantaro levigxis pro saluto +memora. + +Profunda sento regis en la cxambrego. Tenante la paperon, +Zamenhof ektremis pli videble cxe la manoj. Cxu li povos eldiri +finon? Lia vocxo penis lastan forton: + + "Baldaux komencigxos la laboroj de nia kongreso, dedicxita al + vera fratigxo de la homaro. En tiu cxi solena momento, mia koro + estas plena de io nedifinebla kaj mistera, kaj mi sentas la + deziron faciligi la koron per ia pregxo, turni min al iu plej + alta Forto, kaj alvoki gxian helpon kaj benon. Sed tiel same + kiel mi en la nuna momento ne estas ia naciano, sed simpla + homo, tiel same mi ankaux sentas, ke en tiu cxi momento mi ne + apartenas al ia nacia aux partia religio, sed mi estas nur + homo. Kaj en la nuna momento staras antaux miaj animaj okuloj + nur tiu alta morala Forto, kiun sentas en sia koro cxiu homo, + kaj al tiu cxi nekonata Forto mi turnas min kun mia pregxo: + + "Al Vi, ho potenca senkorpa mistero, + Fontego de l' amo kaj vero . . . + Al Vi, kiun cxiuj malsame prezentas, + Sed cxiuj egale en koro Vin sentas . . . + Hodiaux ni pregxas. + + "Al Vi ni ne venas kun kredo nacia, + Kun dogmoj de blinda fervoro; + Silentas nun cxiu disput' religia + Kaj regas nur kredo de koro . . . + + "Ho, kiu ajn estas Vi, Forto mistera, + Auxskultu la vocxon de l' pregxo sincera, + Redonu la pacon al la infanaro + De l' granda homaro! + + "Ni jxuris labori, ni jxuris batali, + Por reunuigi l' homaron. + Subtenu nin, Forto, ne lasu nin fali, + Sed lasu nin venki la baron . . . + + "La verdan standardon tre alte ni tenos; + Gxi signas la bonon kaj belon. + La Forto mistera de l' mondo nin benos, + Kaj nian atingos ni celon. + + "Ni inter popoloj la murojn detruos, + Kaj ili ekkrakos kaj ili ekbruos + Kaj falos por cxiam, kaj amo kaj vero + Ekregos sur tero." + +Kiam residis Zamenhof, denove aklamata senfine, multaj okuloj +estis malsekaj. Tre simple, tre sincere pasis horo, malfacile +rakontebla. Io flugis en aero, ia blovo eterniga. Cxiufoje, kiam +cxeestinto rememoras tiun horon, larmo brilas en rigardo lia. +Nova tempo ja naskigxis tiam. Ecx ne mondmilito povis gxin +detrui. + +Ho, kara naiveco de l' Bulonja tempo! + +Naskigxo nova de l' homaro kun odoro de lulilo. Amikaro simpla +kaj sincera. Manpremoj. Komprenigxo reciproka. Paroloj de +modesta viro. Grandeco vera de l' genio, vivanta per ligilo sur +niaj lipoj. Spirito potenca de l' animo pura. Kortremo de l' +homigxo komuna. Ho, tremo de Bulonjo, sekvu min gxis tombo! . . . + +Sur kampoj sangumitaj falis miloj el plej bonaj. Al urboj kaj +vilagxoj blovis terurego. Diskrako. Funebro. Mizero. Senfine +krucoj lignaj. Dolore la restintoj levas la okulojn. Kio morgaux? + +Ho, semo de Bulonjo, kresku super tomboj! + +[1] Iam, en amerika urbego, post parolado pri verko de Zamenhof +al junaj laboristoj, hebrea knabo el Varsovio min demandis: "Cxu +estas tiu sama Zamenhof la bonkora okulisto de la strato Dzika?" + +[2] El poemo "La Vojo". + + + + +CXAPITRO VII. + +Homarano. + + Sperto Bulonja. -- Rusa revolucio 1905. -- Pogromoj. -- Bucxado + en Kauxkazo. -- Kontrastaj impresoj. -- "Homaranismo". -- + Lingvo kaj Religio. -- Neuxtrala Fundamento. -- Kredo kaj + moroj. -- Oriento kaj Okcidento. -- Naciaj deklaroj. -- + Homarana deklaro. -- Dek du punktoj. -- Nomoj de landoj. -- + Pri neuxtrala Templo. + + +Ekstere la Bulonja Kongreso estis antaux cxio festo propaganda. +Tamen pri vastigxo de la lingvo, la kunsidoj oficialaj okazigis +interesan diskutadon. Flue kaj facile sonis argumentoj kaj +respondoj de la parolantoj. Sur neuxtrala fundamento cxiu sentis +sin egala kaj libera. Kiel cxiujn kongresanojn tio tre impresis +Zamenhof. Reveninte Varsovion, li kunportis felicxegan sperton, +ne nur lingvan, sed moralan: + + "Kiu auxdis la multnombrajn parolojn kaj diskutojn, kiu vidis + tiun plenan sengxenecon kaj kortusxantan fratecon inter cxiuj + partoprenantoj de la kongreso, tiu al si mem ne kredis, ke + cxiuj tiuj homoj ankoraux hieraux estis tute fremdaj unuj al + la aliaj, ke ilin unuigis nur neuxtrala lingvo . . ., ke gxia + facila lernado faris miraklon, kaj desxirante neniun de lia + natura patrujo, lingvo, aux religianaro, donis al homoj de + plej diversaj gentoj kaj religioj la eblon vivi inter si en la + plej paca kaj sincera frateco." [1] + +La revo, li pensis, estas do plenumebla, kaj efektive la lerno de +mondlingvo montrigxis unua pasxo plej efika. + +Dum vintro la proksimaj faktoj alportis sovagxan kontraston, +elokventan per si mem. Rusa kaj japana imperioj militis inter si. +Dume la popoloj en Ruslando komencis ribeli kontraux carisma +regado. Amaso da malricxaj laboristoj antaux la palaco peterburga +petis pri elementaj rajtoj politikaj. La gvardianoj sur cxevaloj +ricevis ordonon ekpafi. Viroj, infanoj, virinoj ruligxis sur +negxo sangante. + +En okcidentaj kaj sudaj provincoj la ribelo farigxis jam nacia. +Letoj, Ukrajnoj, Kauxkazanoj ekbatalis por libereco patruja. Por +repremi la dangxeron, la registoj uzis la metodon tradician: +"_Divide ut imperes_". Konkurencon inter gentoj ili tuj profitis, +kaj akrigis la disputojn per agentoj specialaj. Tiel nomita +"Nigra mano" estis fako tiucela cxe polico. Al diversaj urboj gxi +eksendis bandojn, kaj incitis al pogromoj. En Varsovio polaj +socialistoj tion malpermesis per armita junularo gardanta cxiujn +stratojn. Teruro ja minacis. En litva lando kaj Odeso estis pli +facile. Tie logxas la Hebreoj en tre grandaj nombroj. Frakaso de +l' butikoj, rabado kaj bucxado sonis baldaux. En Kauxkazo okazis +same inter gentoj alinomaj, Rusoj kaj Georgoj, Tataroj kaj +Armenoj. + +Abomena vidajxo. Kiel malsama je bulonja! Korpremite, Zamenhof +sentis sian devon fari novan elpasxon. La gentoj lernu sin +defendi kontraux tiaj ruzoj. Ili lernu liberigxi de malamo, +evitante senutilan konkuradon. Kion li proponis al Hebreoj sub +titolo _Hilelismo_, li decidis igi tauxga gxenerale. + +Al cxiuj homoj li sin turnos nun egale kiugentaj. Krom nacianoj, +ili devus senti sin homaranoj. Tial _Homaranismo_ estis la titolo +de la brosxureto, presita sen auxtora nomo en Peterburgo 1906. +[2] Gxi enhavis novan instruon pri la rilatoj inter hejmo, gento +kaj homaro. Deklaro el dek du paragrafoj formis la kredaron. +Antauxparolo mallonga gxin klarigis: + + "La homaranismo estas instruo, kiu, ne desxirante la homon de + lia natura patrujo, nek de lia lingvo, nek de lia religianaro, + donas al li la eblon eviti cxian malverecon kaj + kontrauxparolojn en siaj nacia-religiaj principoj kaj + komunikigxadi kun homoj de cxiuj lingvoj kaj religioj sur + fundamento neuxtrale homa, sur principoj de reciproka frateco, + egaleco, kaj justeco." + +La antauxparolo aludis la sperton de l' bulonja kongreso, kiel +pruvon, ke tia frateco estas ebla. Gxi tamen atentigis, ke oni ne +devas intermiksi homaranismon kun esperantismo: + + "Ambaux ideoj estas tre parencaj inter si, sed ne identaj. Oni + povas esti bonega esperantisto, kaj tamen kontrauxulo de la + homaranismo." + +Nur tial Zamenhof ne publike subskribis la libreton, cxar li +volis eviti konfuzon. Tiu sxajna malkuragxo lin tre suferigis. En +1912 li publike formetis de si cxiun oficialan rolon en la aferoj +de Esperanto por gajni plenan liberecon, kaj de poste li metis +sian nomon sur la novaj eldonoj de l' brosxuro. + +En Orienta Euxropo ekzistas inter gentoj du cxefaj elementoj de +malsamo kaj malamo: lingvo kaj religio. Poloj estas katolikaj, +Hebreoj izraelanaj; Letoj estas luteranaj, Rusoj ortodoksaj; +Armenoj estas kristanaj, Tataroj mahometanaj. La diferencon +gravigas ne nur aparta parolo, sed konkura kredo. En literaturo +kaj eklezio kuncentrigxas la naciaj sentoj. Tial en punktaro +Zamenhofa staras du cxefaj partoj: unu lingva-politika, alia +religia. + +En sia hejma vivado cxiu parolu sian gepatran lingvon lauxplacxe, +sed li ne trudu gxin al homoj aligentaj, por ne gxeni aux ofendi +ilin. En okazo de kunveno li uzu neuxtralan esprimilon, kiel +Esperanto. Kun siaj samkredantoj li sekvu tiujn religiajn morojn, +kiujn li deziras tradicie aux elekte, sed kun homoj alikredaj li +kondutu nur laux tiu cxi principo: "Agu kun aliaj tiel, kiel vi +deziras ke aliaj agu kun vi". + +Same kiel, cxe parola fako, internacia lingvo prezentas +neuxtralan fundamenton por sengxena renkontigxo kaj fratigxo, +tiel ankaux io simila devus ekzisti sur la kampo religia. Sub la +nomo "Dio" aux sub alia la homaranoj komprenu tiun Forton +neklarigeblan, sentatan de multaj kiel kauxzo de kauxzoj en la +mondo materia kaj morala, aux de kelkaj nur en la morala. Neniam +ili malamu, moku aux persekutu iun pro tio, ke lia kredo pri tiu +Forto estas alia ol tiu, kiun ili preferas. Same estas kruda +barbareco riprocxi iun ajn pri lia lingvo aux deveno. Ili +konsciu, ke la veraj ordonoj religiaj kusxas en la koro de cxiu +homo sub la formo de konscienco, kaj ke la cxefa estas la estimo +kaj helpemo reciprokaj. La ceteron en religio ili rigardu kiel +aldonojn, laux unu, devigajn por li diroj de Dio, laux alia, +komentariojn donitajn de l' grandaj instruintoj de la homaro, +laux tria, miksajxon de instruoj kaj legendoj aux moroj +starigitaj de homoj. Cxefe tiuj moroj akrigas diferencojn. + +Tra vitroj diverskoloraj la homoj vidas unu saman Forton. Liberaj +povas esti predikoj propagandaj. Sed neniam homaranoj _trudu_ la +gentan koloron de sia vidajxo al ceteraj. Filozofe la instruitaj +personoj jam ofte toleras, se ne respektas, la malsamajn kredojn +de aliaj inteligentuloj; sed pri kutimoj la konflikto estas multe +pli grava. + +Tial Zamenhof insistis pri neuxtrala fundamento _mora_, ne nur +idea. Cxiutaga vivado en Euxropo orienta montras la neceson de +vidpunkto praktika. La faktoj gxin postulas. Saluto aux ne saluto +je sxtonkrucoj cxe publikaj vojoj. Oficiala trudo de Sabato aux +Dimancxo kiel deviga festotago. Havo aux nehavo de longa barbo. +Jxuro sur Biblio aux per levo de la mano. Atesto kun cxapo aux +sen cxapo sur la kapo. Cxio simila povas sxajni tre ridinda +okcidente. Gxi tamen kauxzis oriente batalojn dum centjaro. Gxi +tuj jxetas sur la lipojn nomon gentan, kvazaux insulton. + +Ecx deklaroj estas gravaj, ne nur moroj kaj ideoj. En Galicio, +juda lingvo estis legxe nemontrebla kiel la gepatra en deklaroj +oficialaj. Hebreoj devis enskribigxi anoncante cxu polan, cxu +germanan, aux ukrajnan lingvon kiel sia. Nur per religioj oni +povis do kalkuli la diversgentanojn: Izraelanoj = Hebreoj, Romaj +katolikoj = Poloj, Grekaj katolikoj = Ukrajnoj, Protestantoj = +Germanoj. Ecx se ili forlasis jam de longe la prapatran kredon, +cxiuj sin enskribis laux la genta religio, pro la nombro. +Vidpunkto nur nacia kun celo statistika-politika! + +Tial Zamenhof preparis neuxtralan fundamenton ankaux per zorgo +rimarkinda pri deklaroj: Homaranoj kutimigxu je sincero. Sur +lasta pagxo de l' brosxuro staris preta respondaro por lauxvolaj +aligxantoj. Jenaj fakoj apartigxas: hejmo, patrujo, gento devena, +lingvo gepatra, lingvo persona, religio lauxkreda. Nur tia +demandaro ebligus cxiun diri plenan veron, ne perfidante +suferantajn samgentanojn. + +Gepatra lingvo Zamenhofa estis rusa, persona estis pola. Lia +gento estis la hebrea, lia religio liberkreda. Tion li povus ja +konfesi sur enskribilo homarana. Sed, se li metus tion sur +pasporton imperian, li estus kalkulata tuj en unu partio nacia. +Kun Rusoj, premantoj de Polujo, aux kun Poloj kontraux la +Hebreoj. + +Tial homarana formularo proponas ja modelon tre praktikan por +estontaj demandaroj oficialaj de regna recenzado. Same preskaux +cxiuj dek du punktoj de l' brosxuro povas celi du efikojn. +Unuflanke tuja gvido al konduto individua. Aliflanke rekta montro +por legxaro pli justa inter homoj. Dek kvar principoj noblaj de +Wilson nur montris al regantaj diplomatoj tion, kion ili devus +fari. Se falus la konsento, la principoj falus kune. Sxirajxoj de +l' papero disflugus sur la tablo verda. Nacioj ilin kaptus, kaj +cxiu svingus sian pecon por justigi novan ekbatalon. + +Dume, programo Zamenhofa povas tuj gvidi homojn, kaj influi poste +legxfarantojn. Liaj dek du punktoj povas semi nur pacigon: +Rigardu la homaron kiel unu familion. Tiu idealo regu viajn +agojn. Jugxu ian homon ne laux gento, sed laux agoj. Lando +apartenas, ne al unu gento, sed al cxiuj la logxantoj. Ne trudu +vian gentan lingvon, nek la kredon, al ceteraj homoj. Metu la +nomon "homo" super la naciaj. Patriotismo estu nur servado al +regiona komunumo de homfratoj, neniam malamo al ceteraj. Lingvo +estu ne celo, nur rimedo. Uzu neuxtralan lingvon kun +aligentuloj. Via kredo religia estu ne hereda, sed sincera. Kun +alikredaj homoj agu laux etiko neuxtrale-homa kaj helpema. Kun +homaranoj vi kulturu sentojn unuigajn, ne disigajn. + +En la unua brosxuro Zamenhof proponis, ke homaranoj nomu cxiujn +landojn per neuxtralaj negentaj vortoj, kiel Kanado, Svisujo, +Peruo, Belgujo, aux per aldono de sufikso _-io_ al cxefurbo, kiel +Berlinio, Peterburgio, Konstantinoplio. Poste li forigis tiun +paragrafon kiel nepraktikan. Ankaux li fortrancxis multon el la +lasta punkto. En la komenco li proponis ecx starigon de templo +homarana en cxiu urbo. Aligxintoj devus: + + ". . . frate kunvenadi tie kun homaranoj de aliaj religioj, + ellabori kune kun ili morojn kaj festojn neuxtrale-homajn, kaj + tiamaniere kunhelpi al la iom-post-ioma ellaborigxo de + filozofie pura, sed samtempe bela, poezia, kaj varma, + vivo-reguliga religio komune-homa. . . . En la templo homarana + oni auxskultados la verkojn de la grandaj instruintoj de la + homaro pri la vivo kaj morto kaj pri la rilato de nia 'mi' al + la universo kaj al la eterneco, filozofie-etikajn + interparoladojn, altigajn kaj nobligajn himnojn, k.t.p. Cxi tiu + templo devas edukadi la junularon kiel batalantojn por la vero, + bono, justeco kaj cxiuhoma frateco, kaj ellaboradi en ili amon + al honesta laboro kaj abomenon por frazisteco kaj por cxiuj + malnoblaj malvirtoj; tiu cxi templo devas donadi spiritan + ripozon al la maljunuloj, konsolon al la suferantoj, doni la + eblon sensxargxigi sian konsciencon, k.t.p." + +Pli malfrue Zamenhof nur lasis la proponon pri fondigxo de tia +komunumo inter liberkredanoj, kiuj ne trovis sian +spiritkontentigon en pregxejoj ekzistantaj. Laux lia celo kaj +espero la homaranoj cxiam plimultigxos en la mondo. Konstanta +komunikigxado ilin edukos sur la bazo de neuxtrala lingvo, +neuxtralaj moroj kaj principoj religiaj. Rondoj kreskos. Ondoj +fluos. Influo disvastigxos. Iom post iom, sen rompado, sen +ofendo, tute nature, cxiuj homoj kunfandigxos en unu granda homa +popolo de popoloj. + +Al tiu revo li fordonis tutan sian vivon. + +[1] El la brosxureto _Homaranismo_ de Zamenhof, eldonita sen +subskribo, Peterburgo 1906. + +[2] Cxe D.P. Veisbrut, Troickij prospekt, n-ro 14. + + + + +CXAPITRO VIII. + +Kongresaj Paroladoj. + + La "interna ideo". -- De Beaufront: "nur lingvo". -- Bulonja + deklaro. -- Gxeneva parolado 1906. -- Indigno de Zamenhof. -- + Celo de l' Kongresoj. -- Kembrigxo 1907. -- Gxojiga impreso. + -- Modesta kaj libera. -- Kontraux vorto "Majstro". -- Pri + taskoj esperantismaj. -- Akcepto en Londono. -- Pri + patriotismo. -- Parolado en Guildhall. + + +En Euxropo orienta la faktoj per si mem predikis en la senco +homarana. Tie sxovinismoj lingvo-religiaj batalminacis homan +vivon, ne nur inter landoj, sed en la regnoj mem pro miksita +logxantaro. Gxi estas tiu loko "kie la atmosfero, saturita de +intergenta malpaco, per neevitebla natura reago, naskis la +esperantisman movadon". [1] Estis do plej nature, ke tie preskaux +cxiuj "samideanoj" komprenis la signifon de la penso Zamenhofa, +ecx kiam ili ne subskribis la homaranisman aligxilon. Fakte nur +malmultaj tion faris. + +Al Okcidentanoj, antaux mondmilito, ne tiel klare gxi aperis. La +krudaj spertoj sxajnis malproksimaj. Kiuj lernis Esperanton, tiuj +farigxis ja komprenemaj. La senton de Bulonjo, la senton de l' +_Espero_ kaj de l' poemoj Zamenhofaj ili nomis ame la "interna +ideo" de l' movado. Tamen iom gxenerale, senprecize. Sed kelkajn +interesis vere nur la lingva flanko laux gusto gramatika. Inter +ili staris la markizo Louis de Beaufront, unua propagandisto en +Francujo. + +Li ne venis Bulonjon. Li ne sxatis la "internan ideon". Kontraux +tiu tendenco li jam presigis artikolojn en sia gazeto +_L' Esperantiste_. Profitante la sennoman aperigon de l' brosxuro +pri homaranismo, li gxin ridindigis unue. Poste li montris gxin +kiel gravan dangxeron por la sukceso de Esperanto. + +Cxi tiu kulpigo vundis la koron de Zamenhof. Tamen li cxiam agis +tre prudente. Jam en Bulonjo-sur-Maro li mem proponis al la +kongreso deklaron, unuanime akceptitan. Gxi difinis esperantismon +oficiale kiel: + + "Penado disvastigi en la tuta mondo la uzadon de lingvo + neuxtrale homa, kiu, ne entrudante sin en la internan vivon de + la popoloj kaj neniom celante elpusxi la ekzistantajn lingvojn + naciajn, donus al la homoj de malsamaj nacioj la eblon + komunikigxadi inter si; kiu povus servi kiel paciga lingvo de + publikaj institucioj en tiuj landoj, kie diversaj nacioj + batalas inter si pri la lingvo; kaj en kiu povus esti + publikigitaj tiuj verkoj, kiuj havas egalan intereson por cxiuj + popoloj. + + "Cxiu alia ideo aux espero, kiun tiu aux alia Esperantisto + ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata, por + kiu la Esperantismo ne respondas." + +Tiu cxi frazo devus suficxi. Sed la vorton "privata" kelkaj +personoj volus anstatauxi per "malpermesata". Sub influo de De +Beaufront aux alia, kelkaj Francoj, timigitaj, skribis mem al +Zamenhof por lin konsili. Esperanto estas _nur_ lingvo, ili +diris; evitu ligi ecx tute private la esperantismon kun ia +_ideo_, cxar alie oni pensos, ke ni cxiuj havas tiun ideon, kaj +ni malplacxos al diversaj personoj, kiuj ne amas gxin! + +"Ho, kiaj vortoj!" ekkriis Zamenhof indigne dum sia parolado cxe +la Dua Kongreso Esperantista en Gxenevo je 1906: + + ". . . El la timo, ke ni eble ne placxos al tiuj personoj, + kiuj mem volas uzi Esperanton nur por aferoj utilaj por ili, ni + devas cxiuj elsxiri el nia koro tiun parton de la esperantismo, + kiu estas la plej grava, la plej sankta, tiun ideon, kiu estis + la cxefa celo de la afero de Esperanto, kiu estis la stelo, kiu + cxiam gvidadis cxiujn batalantojn por Esperanto! Ho, ne, ne, + neniam! Kun energia protesto ni forjxetas tiun cxi postulon. + Se nin, la unuajn batalantojn por Esperanto, oni devigos, ke ni + evitu en nia agado cxion idean, ni indigne dissxiros kaj + bruligos cxion, kion ni skribis por Esperanto, ni neniigos kun + doloro la laborojn kaj oferojn de nia tuta vivo, ni forjxetos + malproksimen la verdan stelon, kiu sidas sur nia brusto, kaj ni + ekkrios kun abomeno: Kun tia Esperanto, kiu devas servi + ekskluzive nur al celoj de komerco kaj praktika utileco, ni + volas havi nenion komunan!" + +Pale staris Zamenhof en Gxeneva Viktoria-Hall eldirante tiun +frazon per lauxta kaj decida vocxo. Tremiga aplauxdego montris al +li, ke la plejmulto lin komprenis kaj aprobis el tutkoro. Prave +li povis diri, ke gxis nun Esperantistoj estis ne profitantoj, +sed nur batalantoj. Ilin efektive ne gvidis penso pri gajnemo aux +praktika utileco. Ilia celo kaj agiga cxefideo estis ja frateco +kaj justeco inter la popoloj. Tial la parolanto povis dauxri kun +certeco, ke li esprimos la internan senton de cxiuj koroj: + + "Tiu cxi ideo akompanadis Esperanton de la unua momento de gxia + naskigxo gxis la nuna tempo. Gxi instigis la auxtoron de + Esperanto, kiam li estis ankoraux malgranda infano; kiam antaux + dudek ok jaroj rondeto da diversgentaj gimnazianoj festis la + unuan signon de vivo de la estonta Esperanto, ili kantis + kanton, en kiu post cxiu strofo estis ripetataj la vortoj: + 'Malamikeco de la nacioj falu, falu; jam estas tempo'. Nia + himno kantas pri la 'nova sento, kiu venis en la mondon'; cxiuj + verkoj, vortoj, kaj agoj de la iniciatoro kaj de la unuaj + Esperantistoj cxiam spiras tute klare tiun saman ideon. Neniam + ni kasxis nian ideon; neniam povis esti ecx la plej malgranda + dubo pri gxi, cxar cxio parolis pri gxi. + + "Kial do aligxis al ni kaj sindone kaj senprofite laboris kun + ni la personoj, kiuj vidas en Esperanto 'nur lingvon'? Kial ili + ne timis, ke la mondo kulpigos ilin pri granda krimo, nome pri + la deziro helpi al iom-post-ioma unuigxo de la homaro? Cxu ili + ne vidas, ke iliaj paroloj estas kontrauxaj al iliaj propraj + sentoj, kaj ke ili senkonscie revas pri tio sama, pri kio ni + revas, kvankam, pro negxusta timo antaux sensencaj atakantoj, + ili penas tion cxi nei? . . . + + "Se la unuaj Esperantistoj pacience elmetadis sin ne sole al + konstanta mokado, sed ecx al grandaj oferoj, kaj ekzemple unu + malricxa instruistino longan tempon suferis malsaton, nur por + ke sxi povu sxpari iom da mono por la propagando de Esperanto + -- cxu ili cxiuj faris tion cxi pro ia praktika utileco? Se + ofte personoj alforgxitaj al la lito de morto skribadis al mi, + ke Esperanto estas la sola konsolo de ilia finigxanta vivo -- + cxu ili pensis tiam pri ia praktika utileco? Ho, ne, ne, ne! + cxiuj memoris nur pri la interna ideo, entenata en la + Esperantismo; cxiuj sxatis Esperanton ne tial, ke gxi + alproksimigas la cerbojn de la homoj, sed nur tial, ke gxi + alproksimigas iliajn korojn." + +Laux la sento de l' kongresanoj Zamenhof komprenis tre bone, kiel +agi plej sagxe. Per si mem Esperantismo jam logis plej multajn +lernintojn de la lingvo al la "interna ideo". Gxi gajnis la +korojn. Pli malfrue venos la tempo diskuti pri detala organizo +homarana. Nun pro necesa precizo de programo gxi timigus multajn. +Gxi povus nur formi apartan sekcion en la Esperanta movado. Dume +pli urgxis kulturi la komunan senton, celante taskojn +gxeneralajn. Esperanto estas nur lingvo, sed la kongresoj estu +pli. Ili i dauxru kiel festoj de l' "interna ideo". + + "Kiel antikvaj Hebreoj tri fojojn cxiujare kunvenadis en + Jerusalemo, por vigligadi en si la amon al la ideo monoteisma, + tiel ni cxiujare kunvenas en la cxefurbo de Esperantujo, por + vigligi en ni la amon al la ideo esperantisma. Kaj tio cxi + estas la cxefa esenco kaj la cxefa celo de niaj kongresoj." + +Tiun programon Zamenhof proponis per sia malferma parolado cxe la +sekvanta granda kunveno cxiujara. Gxi okazis en Kembrigxo je +1907. Mil kvincent personoj partoprenis. Estis gxojiga venko +vidi, ke aligxas homoj ne nur el popoloj malfortaj, sed ankaux el +popoloj fortaj, kiel Britoj. Tio cxi montris, ke ili vidas en la +Esperantismo ne sole aferon de egoisma oportuneco, sed gravan +ideon de intergenta justeco kaj frateco. . . . "La Kembrigxanoj +akceptas nin hodiaux ne kiel komercistojn, kiuj alportas al ili +profiton, sed kiel apostolojn de ideo homarana, kiun ili +komprenas kaj sxatas". + +Efektive pri tiu punkto cxefe aludis la urbestro kaj aliaj +eminentuloj cxe l' antikva universitato. "Ni vidas novan +Pentekoston", ekkriis fama latinisto, profesoro Mayor, lerninte +la lingvon en unu semajno. Cxie sonis Esperanto festante sian +dudekjaron: cxe pentrindaj turoj, sub gotikaj pordoj, en verdegaj +herbokortoj, sur sxipetoj de l' rivero serpentuma, inter pontoj +skulptoricxaj. + +La Kongreso estis brila kaj sukcesa. Zamenhof admiris la homecon +de britaj idealistoj. Lin impresis la progreso de l' movado, la +multeco de l' venintoj cxiulandaj. Li tremis kortusxite, kiam la +granda auxdantaro levigxis por ekkanti unukore la himnon _La +Espero_. Tondre sonis kun orgeno de mil vocxoj tiu fina +profetajxo: + + Sur neuxtrala lingva fundamento, + Komprenante unu la alian, + La popoloj faros en konsento + Unu grandan rondon familian. + +Pasis dudek jaroj de post 1887. Esperantistaro farigxis jam vera +popolo. Gxia vocxo ekauxdigxos tra la mondo. El tiu kerno +internacia la ideoj disvastigxos. Al gxi li povos nun sin turni +kaj paroli kvazaux al kreskanta publiko de l' estonta homaro. La +kongresoj estis por li plej lumaj horoj en la tuta jaro, longa +kaj malhela. Unu semajnon li pasigis en la revo plenumita: inter +homoj cxiugentaj frate kunvivantaj sur neuxtrala bazo. Bildo jam +profeta. Kuragxigo al animo. En Varsovio, cxe l' okulista +laborcxambro, la vidajxo lin vizitis ofte vespere post laciga +tago, kiam li pensadis, dum negxo falis trans la vitroj. De tiu +tempo Zamenhof eksentis plian fidon. Sur la portretoj el +Kembrigxo espera gxojo koloras la zorgemon en okuloj kaj sur +lipoj de la Majstro. + +Tiel cxiuj nomis lin. Sed li ne sxatis la titolon. Morale, ecx +preskaux fizike, la vorto gxenis lin. Ne majstro, sed homfrato +kaj kolego li volis esti. Pro modesteco, jes. Ankaux pro +libereco. En "majstreco" li sentis la pezon de l' honoro kaj la +cxenon de l' sklaveco. Li preferis plenan privatecon. Antaux cxio +placxis al li, trankvile kunparoli inter kongresanoj. Li sopiris +al senbaraj esprimo kaj diskuto de l' ideoj karaj. Oficiala +posteno lin gxenis cxiel. Jam en Bulonjo li instigis la elekton +de la _Lingva Komitato_. Gxiaj membroj kundecidu pri aferoj de +vortaro. Al ili tre kontente li transdonis la tutan zorgon kaj +auxtoritaton pri la lingvo. En Parizo, lia ricxa gastiganto +Javal, okulisto fama, proponis al li katedron kaj salajron por +direkti la movadon. Li rifuzis. Modesta kaj libera: tia estis lia +gusto. + +Lia vivcelo estis la "interna ideo". Cxar la Bulonja deklaro nur +aludis la lingvon, li sentis la neceson difini ankaux klare la +devizon de l' ideaj Esperantistoj. Per sia parolado kembrigxa li +plenumis tion: + + "Ni deziras krei neuxtralan fundamenton, sur kiu la diversaj + homaj gentoj povus pace kaj frate interkomunikigxadi, ne + altrudante al si reciproke siajn gentajn apartajxojn. . . . Por + formuli precize cxiujn detalojn de la dirita devizo, ne venis + ankoraux la tempo; ili formuligxos per si mem, iom post iom, + per nia cxiujara kunvenado kaj kunvivado. . . . Cxiam pli kaj pli, + komencante de aferoj bagatelaj kaj transirante al aferoj plej + gravaj, komencante de aferoj pure materialaj kaj transirante al + cxiuj flankoj de la homa spirito kaj moralo, oni proponados al + ni diversajn rimedojn, kiuj servas al la fratigado de la homoj + kaj al la rompado de la muroj inter la gentoj -- kaj cxion cxi + tion ni povos prijugxi, akcepti aux ne akcepti, sed ni neniam + devos gxin blinde forjxeti antauxe. Cxar cxio, kio servas al la + fratigxado de la gentoj kaj al la rompado de la malamikaj + muroj inter la popoloj -- se gxi nur ne enmiksas sin en la + internan vivon de la gentoj -- apartenas al la verda + standardo. . . . + + "En la profundeco de viaj koroj vi cxiuj sentas la verdan + standardon; vi cxiuj sentas, ke gxi estas io pli, ol simpla + signo de lingvo. Kaj ju pli ni partoprenados en niaj cxiujaraj + kongresoj, des pli ni interfratigxos, kaj des pli la principoj + de la verda standardo penetros en nian animon. Multaj personoj + aligxas al la Esperantismo pro simpla scivoleco, pro sporto, + aux eble ecx pro atendata profito; sed de la momento, kiam ili + faras la unuan viziton al Esperantujo, ili malgraux sia propra + volo cxiam pli kaj pli entirigxas kaj submetigxas al la legxoj + de tiu lando. Iom post iom Esperantujo farigxos edukejo de la + estonta interfratigita homaro, kaj en tio cxi konsistos la + plej gravaj meritoj de niaj kongresoj." + +Post la Kembrigxa kongreso, la urbestraro Londona, reprezentata +de Sir T. Vezey Strong, oficiale akceptis Zamenhof kaj la tutan +kongreson en la fama urbodomo "Guildhall". En la vasta kvazaux +katedrala cxambrego jam estis solene salutata pli ol unu gasto +multe pli glora: fremda regxo, venkinta generalo, prezidanto de +respubliko. Sub altaj arkajxoj de l' antikva festejo nun sonis +unuafoje la vocxo modesta, sed tre decida, de simpla okulisto, +granda per la celo, granda per genio. Neniun forton li prikantis, +neniun batalon per armiloj. Pri brulanta temo de patriotismo kaj +malamo li kuragxis paroli delikate, sed klare, ecx energie. + +"Malbonaj patriotoj": tiel bojis la kulpigo sxovinista en +cxiuj landoj kontraux sekvantoj de Zamenhof. En tiu loko solena +li respondis trafe. Se patriotismo signifas malamon, tiam la +atako estis prava. Se male gxi signifas amon, tiam li protestis +el tutkoro. + +Amo al patrujo, amo al homaro, amo al hejmo entenas unu la alian. +Sed kion scias pri amo tiuj mallumaj demonoj, kiuj ne "sole inter +la landoj, sed ankaux en sia propra patrujo konstante instigas +homon kontraux homo"? De tiaj predikantoj li sin deturnis +indigne: + + "Vi, nigraj semantoj de malpaco, parolu nur pri malamo al cxio, + kio ne estas via; parolu pri egoismo, sed neniam uzu la vorton + 'amo', cxar en via busxo la sankta vorto malpurigxas!" + +Tiam lia penso jam reflugis al Bjalistok en litva lando, al +dolcxa kamparo cxirkaux la urbeto, al pejzagxo de l' knabaj +promenadoj, kiam suno je l' vespero rugxigas la montetojn kaj +nigrigas la linion de l' arbaroj. Kiom da fojoj li vagadis kun +fratino tra herbejoj florumitaj. Bonodoro. Zumado de l' insektoj. +Rugx-ora lumo vuala. Malproksima sonorilo de vilagxo. Ili amis, +ili sentis cxion sia. . . . En urboj, kvar gentoj sin malamis: + + "Vi staras nun antaux miaj okuloj, mia kara Litovujo, mia + malfelicxa patrujo, kiun mi neniam povas forgesi, kvankam mi + forlasis vin kiel knabo. Vi, kiun mi ofte vidas en miaj + songxoj, vi, kiun nenia alia parto de la tero iam povos + anstatauxi en mia koro, vi atestu, kiu vin pli multe, pli kore, + kaj pli sincere amas: cxu mi, idea Esperantisto, kiu revis pri + frateco inter cxiuj viaj logxantoj, aux cxu tiuj personoj, kiuj + deziras, ke vi apartenu nur al ili, kaj cxiuj aliaj viaj filoj + estu rigardataj kiel fremduloj aux sklavoj!" + +[1] Parolado de Zamenhof cxe l' Oka Kongreso Esperantista en +Krakovo, 1912. + + + + +CXAPITRO IX. + +Lingvisto. + + Reforma agitado en 1894. -- "Delegitaro" kaj Ido en 1907. -- + "Iniciatinto, ne kreinto". -- Zamenhof kaj de Beaufront. -- + Vivo kaj arbitreco. -- El "Aldono al la Dua Libro". -- Natura + legxo. -- Teorio kaj praktiko. -- Amerikaj filozofoj. -- + William James. -- Henry Philipps. -- Senrompa disvolvigxo. -- + Parolado en Dresdeno 1908. -- Washington 1910. + + +Revojagxinte Varsovion, el Anglujo Zamenhof kunportis impreson +tre gxojigan. Sed nur du monatojn li gxuadis trankvilecon. +Kasxita glavo krevigis nubon en auxtuno. + +Se Esperanto progresadis tiel vaste dum antauxaj dek du jaroj, la +kauxzo cxefa kusxis tie, ke jam cxesis diskutado teoria pri la +lingvo mem. En la komenco, multaj aligxintoj proponis iun aux +alian reformeton. Demokrate Zamenhof auxskultis cxiujn, kaj +raportis en gazeto _La Esperantisto_ kun fidela zorgo. Sed la +sxangxoj proponitaj kontrauxis unu la alian. La unua rondo de l' +adeptoj spertis samon, kiel la auxtoro jam pli frue: nome, kio +sxajnas bela sur papero, tio montrigxas ofte nepraktika en la +vivo. Plie kio placxas al la unu, tio gxuste plej malplacxas al +alia. Kial do riski la mirindan vivantecon de la lingvo per +dangxeraj rompoj? + +En 1894 okazis du vocxdonoj de la centra Ligo. Ambauxfoje la +plejmulto rifuzis cxiujn sxangxojn. De tiam la movado kreskis +pli rapide. + +Kontraux reformado staris cxefe kaj ecx fanatike markizo de +Beaufront. En Gxenevo li cxeestis la kongreson, kaj protestis kun +indigno kontraux la gazetoj, kiuj uzas novajn formojn. [1] +Memoriginte la oferon de siaj propraj preferoj pri lingvo, li +teatre kisis sian Majstron sur estrado de l' cxambrego. Tiu sceno +videble gxenis Zamenhof. En angulo de l' salono murmuris vocxo de +Bourlet: "Judasa kiso". + +Honesta kaj lojala, la Doktoro ne sxatis kredi la kulpigon. Kun +dankemo li repensis pri sindona laborado de l' propagandisto +franca: Lia karaktero kaj ideoj povis esti ne placxaj, sed lia +merito restis granda. + +En auxtuno post Kembrigxo kunvenis en Parizo estraro de la +"Delegitaro por elekto de lingvo internacia". Fondita de Pariza +logikisto Couturat kun helpo de l' Esperantistoj, gxi kolektis la +subskribojn de multnombraj societoj aprobantaj la ideon pri +helplingvo. Gxi celis peti l' Asocion de l' Akademioj, ke gxi +elektu oficiale unu lingvon. La respondo estis nea. + +Tiam la fondintoj kunvokis al Parizo komitaton de scienculoj +diverslandaj. Tri aux kvar cxeestis mem. [2] La ceteraj sendis +cxu amikon, cxu sekretarion. Oni petis Zamenhof, ke li nomu +advokaton por Esperanto. Li proponis de Beaufront, kiel +prezidanton de la Franca Societo propaganda. Li ne volus lin +ofendi per alia prefero, kaj deziris montri al li fidon kaj +dankemon. + +Tiu fido estis trompata. Anstataux defendi la lingvon en la nomo +de lia sendinto, la markizo rekomendis mem projekton prezentitan +sub la nomo "Ido". Gxi enhavis gravajn sxangxojn de finigxoj, +vortaro, kaj gramatiko. Couturat gxin subtenis, cxar preparis +kune. Tiel nur Esperanto ne havis veran defendanton, dum cxiaj +sistemoj, _Spokil_, _Parla_, _Bolak_, ricevis advokaton, ofte +auxtoron mem. Kredante, ke Zamenhof konsentos kun de Beaufront, +la komitato decidis elekti Esperanton kun sxangxoj laux la senco +de l' "Ido" anonima, celante interkonsenton kun la _Lingva +Komitato_. + +Kiam la afero diskonigxis, indigno skuis la Esperantistaron. La +ekkrio de Bourlet cxie ripetigxis: "Trompo kaj perfido". Dum +ses monatoj de Beaufront neis cxion. Subite li konfesis, ke li +mem estas la "Ido". Protestinte, la _Lingva Komitato_ rifuzis +cxiujn sxangxojn. Dume Couturat jam komencis disvastigi la +projekton, kvazaux novan lingvon. Per konduto nek justa, nek +lojala, de Beaufront difektis sciencan diskutadon, kauxzante la +enmikson de sentoj ambauxflanke. [3] + +Zamenhof pli alte staris. Kvankam nauxzita, li proponis lasi for +la aferon pri personoj, kaj komenci novan ekzamenon de la +sxangxoj en publika lumo. Rezultato estis sama: la plimulto ja +preferis fidele dauxri sian vojon laux devizo de pariza Profesoro +Cart: "Ni fosu nian sulkon". Kiel cxiam la Doktoro submetigxis +demokrate. + +Konstante same li sin tenis jam de la komenco. En 1888 li +skribis: + + "Cxio bonigebla estos bonigata per la konsiloj de la mondo. Mi + ne volas esti _kreinto_ de lingvo, mi volas nur esti + _iniciatoro_." [4] + +Laux lia opinio, necesis iam semi en la mondo komunan fundamenton +de la lingvo. Tion li faris per _Unua Libro_. Sed + + "Cxio cetera devas esti kreata de la homa societo kaj de la + vivo tiel, kiel ni vidas en cxiu el la vivantaj lingvoj. . . . + Kompetenta devas esti de nun, ne la auxtoro aux ia alia + persono; la solaj kompetentaj nun devas esti: talento, logiko, + kaj la legxoj kreitaj de la plej granda parto de la verkantoj + kaj parolantoj. . . . La lingvo internacia devas vivi, kreski + kaj progresi laux la samaj legxoj, laux kiaj estis ellaborataj + cxiuj vivaj lingvoj." [5] + +Senfine oni povus multigi tiajn citajxojn de Zamenhof, por +ilustri lian lingvan kredon. En tio lia genio montrigxis pli +scienca ol la teorio de Couturat kaj de Beaufront. Cxar vera +scienco respektas la faktojn. Gxi studas la vivon. + +Ankaux scienco ne konas papojn. Dum cxiam modeste la +"iniciatinto" de Esperanto parolis nur pri "ceteraj lingvoj" aux +"natura vivo", kaj fidis la popolon de l' uzantoj, kontrauxe de +Beaufront volis limigi la progreson per dekretoj. Estante +cxefesperantisto en Francujo, li konstante regis kaj ordonis. Li +ecx eldonis dikan libron de dogmoj gramatikaj. [6] Li insistis +pri nura logiko, kaj malfidis cxion tro naturan. Tre ofte li +presigis en sia gazeto tiun frazon: "Antaux fakto gxis nun neniam +okazinta, estas malsagxe peti instruon de historio!" Rimarkinde, +la skribmaniero debofronta estis seka, rigida, tro "tradukita". +Kiel en lia esperantismo mankis la interna ideo, tiel en lia +stilo mankis tiu salo: la spirito de la lingvo. Laux propra +komparo lia, Esperanto estis por li kvazaux marista signaro; por +Zamenhof, lingvo vivanta. Fakte, la du viroj cxiam reprezentis du +komprenojn tre malsamajn. La idista afero nur akcentis tiun +veron. + +Pri propagando, de Beaufront ankaux sxatis regon, kaj litere +malpermesis al iu ajn en Francujo ion starigi sen aprobo lia. [7] +Kun eldonista firmo li subskribis kontrakton tian, ke gxi ne +povis presigi libron, ecx de Zamenhof, sen lia cenzuro. [8] + +Kontraste kun tia regemo sonis paroloj Zamenhofaj: + + "Mi ne volas eldoni auxtore plenan vortaron kaj krei laux mia + persona placxo la tutan lingvon de l' kapo gxis la piedoj. . . . + Por la lingvo internacia, la fundamento reprezentas tiun + materialon, kiu estis por cxiu moderna lingvo en la komenco de + regula skriba literaturo. . . . Kiam la lingvo suficxe + fortigxos kaj gxia literaturo suficxe vastigxos, tiam ankaux + tio, kio estas en mia brosxuro devos perdi cxian signifon, kaj + sole kompetentaj tiam devos esti la legxoj de la plejmulto." [9] + +La vivo, la uzado, la plejmulto, jen estis la reguloj Zamenhofaj, +ne decidoj teoriaj post sestaga komitato. En tio li montrigxis +vera scienculo. Pro tio lin admiris lingvistoj, kiel Baudouin de +Courtenay. [10] Plie li studis medicinon. Li komprenis +naturfunkciadon. Male al franca matematikisto, amerikaj filozofoj +rekonis cxe Zamenhof la metodon lauxsciencan. Interalie William +James, plej fama pragmatisto: lerninte biologion sub Agassiz, li +nur fidis praktikan sperton de la vivo kaj malsxatis _a priori_. + +Jam antaux li, en 1888, Amerika Filozofa Societo studis la +demandon pri mondlingvo. Gxi konkludis kiel Zamenhof. Ne +sukcesinte kunvenigi kongreson de l' Akademioj por decidi pri l' +afero, gxi ne faris kiel Couturat. La raporto de l' sekretario +Henry Philipps estis publikigita. Li rekomendis Esperanton kaj +komencis gxin disvastigi. Li ecx batalis kontraux reformistoj. +Laux li, nur tauxgis natura disvolvigxo. + +Pri tiu temo Zamenhof parolis en _Aldono al la Dua Libro_, kaj +denove, dudek jarojn pli malfrue, cxe la kvara kaj sesa kongresoj +en Dresdeno 1908 kaj Washington 1910. Li montris, kiel senhalte +kaj senrompe kreskas lingvoj. Malnovaj folioj falas. Novaj prenas +ilian lokon. Brancxoj aldonigxas. Floroj kaj fruktoj +plimultigxas. La trunko mem grandigxas. Sed la arbo restas unu +sama. + + "Granda estas la diferenco inter homo-infano kaj homo-viro, + granda eble estos la diferenco inter la nuna Esperanto kaj la + evoluinta Esperanto de post multaj jarcentoj. . . . Iom post + iom konstante aperas novaj vortoj kaj formoj, unuj fortigxas, + aliaj cxesas esti uzataj. Cxio farigxas kviete, senskue, kaj + ecx nerimarkeble. Nenie montrigxas ia diferencigxado de nia + lingvo laux la diversaj landoj. . . . Nenie rompigxas aux + difektigxas la kontinueco inter la lingvo malnova kaj la nova. + Malgraux la fakto ke nia lingvo forte disvolvigxas, cxiu nova + Esperantisto legas la verkojn de antaux dudek jaroj kun tia + sama facileco, kiel Esperantisto tiutempa." [11] + +En Ameriko Zamenhof klarigis pli detale sian penson. Se iam vere +auxtoritata delegitaro de diversaj regnoj volus iom sxangxi +Esperanton, antaux ol gxin oficialigi, kiel gxi agus? Por akcepti +kelkajn utilajn vortojn, por limigi l' akuzativon aux cxesigi l' +akordigxon de l' adjektivoj en multnombro, cxu tauxgus subfosi la +tutan laboron de duoncentjaro kaj rekomenci cxiun sperton per +alia vojo? Cxu necesus sxangxi kiom eble plej vaste la tutan +vortaron, kaj igi gxin multe pli malfacila por la popolamasoj? +Cxu valorus perdi la spiriton de la lingvo Esperanto, cxe kiu ecx +Slavoj sentas sin hejme, por preferi teorian sistemon kun intence +latina sxajno? + +Ne! tio estus nek sagxa, nek necesa. Suficxus, ke la Lingva +Komitato rekomendu la forlasojn aux aldonojn en uzado cxiutaga. +Post kelka tempo, kutimo ja farigxus sen ia rompo, se gxi +montrigxus tre praktika. Se ne, ecx decido la plej alta falus +morte. Efektive la sperto baldaux montrus cxu tio, kio sendube +estas pli facila en _uzado_, ne igas tiom pli malfacila la +_komprenadon_. Zamenhof ne tusxis tiam la temon pri gajno kaj +perdo, sed li konkludis modeste: + + "Cxio, kion mi diris, ne estas ia auxtora memfido, cxar mi + plene konsentas kaj konfesas malkasxe, ke por sxangxi ion en la + natura irado de la internacilingva afero, mi estas tiel same + senpova kiel cxiu alia persono. . . . La Esperantaj radikoj de + la arbo internacilingva jam tiel profunde penetris en la teron + de la vivo, ke ne povas jam cxiu deziranto sxangxi la radikojn + aux sxovi la arbon laux sia bontrovo. . . . Cxiu, kiu volos + kontrauxbatali tiun naturan iradon, nur perdos senbezone siajn + fortojn." + +[1] Kontrauxe Zamenhof cxiam konsilis elprovi novajxojn per uzado. + +[2] Couturat, Ostwald, Jespersen, Baudouin de Courtenay, 15-24 +oktobro 1907. + +[3] Ecx idistoj bedauxras tion. En sia _Historio di nia Linguo_ +Lusslingen 1912, Prof. Jespersen skribis: "Hike (= tie cxi) me +intencas nek defensar nek kondamnar la morala latero (= flanko) +di lua konduto. . . . Il esis la autoro di la anonima ido-projekto +samtempe kam il reprezentis Dr. Zamenhof avan la Komitato." + +[4] _Dua Libro_, Varsovio 1888. + +[5] _Aldono al la Dua Libro_, Varsovio 1888. + +[6] _Commentaire sur la grammaire Esperanto_, Paris, Hachette, +1903. + +[7] Vidu _L' Esperantiste_, n-ro 15, marto 1899: "Al la komitato +de S.p.p.E. (prezidanto L. de Beaufront), kaj nur al tiu cxi +komitato, oni nepre _devas_ sin turni pri cxio, kio koncernas +propagandon. Al gxi, kaj _nur al gxi sole_, apartenas la devo kaj +la _rajto_ gvidi nian propagandon." (Substrekis kaj subskribis L. +de Beaufront, prezidanto). + +[8] Tiun kontrakton mi legis mem en arhxivoj de familio Zamenhof. + +[9] _Aldono al la Dua Libro_, 1888. Pri tiu cxi temo kaj pri +malsamaj tendencoj inter Zamenhof kaj de Beaufront, vidu pli +detalajn studojn en _Historio de la lingvo Esperanto_ (Edm. P.), +Unua parto, Gxenevo 1912. + +[10] Prof. Baudouin de Courtenay malaprobis la decidon de +Couturat, Jespersen, Ostwald por Ido. + +[11] Tiun saman sxaton je vivanteco Zamenhof montris en siaj +"Lingvaj Respondoj", eldonitaj de _La Revuo_. + + + + +CXAPITRO X. + +Verkisto. + + Verkema inspiro. -- Pri Dante. -- Goethe pri mondliteraturo. -- + Tradukado. -- El Malnova Testamento. -- El "Hamlet" de + Shakespeare. -- Komenca fundamento. -- Originalaj prozajxoj. + -- Pri muziko. -- La stilo. -- Pruva batalemo. -- La koro. -- + Versajxoj. -- El "La Vojo". -- Popola poeto. + + +Tiu sama gusto je vivo kaj flekseblo retrovigxas ankaux en la +stilo Zamenhofa. Li ne estis hxemiisto, astronomo, matematikisto, +aux ecx nur lingvisto, teorie diskutanta cxe komitato. Li estis +verkisto. De l' frua infaneco li montrigxis jam poeta. Arto lia +estis la uzado de la vortoj. Harmonio kaj muzika sento gxenerala +lin inspiris por la lingvo kaj la stilo. Li hontis pri Esperanto +gxis tiam, kiam gxi fluis tute dolcxe. Li gxin eldonis nur tiam, +kiam li sukcesis libere verki poemojn en la lingvo. Kiam gxi +aperis, la fundamenta materialo estis malpli la gramatiko, ol la +tekstoj kaj la stilo. La dek ses reguloj fakte nur tirigxis el la +lingvo jam uzata kaj provata dum longjaroj. Kiel ame li enblovis +gxian vivon kaj spiriton, tion oni povas ekkompreni per frazo +lia: "Konfidi al komitato krei lingvon, estus tiel sensence, kiel +ekzemple konfidi al komitato verki bonan poemon". [1] + +Iam Dante formis kvazaux propran lingvon el diversaj dialektoj de +l' italaj regnoj. Iom simile Zamenhof eltiris la komunan +elementon el dialektoj hindo-euxropo-amerikaj por esprimi grandan +penson pri frateco homa. La laboro kaj altigxo estis ja pli +grandaj. Tial ni ne miru, ke plejparto de l' genio elspezigxis en +la lingvo mem. Restis malpli multe por senmortaj bildoj aux +impresaj kantoj. Lia propra verkaro estas malvasta, simpla, +senpretenda. Tamen gxi esprimas forte la sopiron de l' homaro. +Tamen gxi inspiris milojn. + +Kelkaj prozajxoj. Kelkaj poemoj, potencaj per sincero. Himnoj en +la nomo de multaro. Paroladoj legitaj en kongresoj. Psalmoj de l' +estonteco. + +Aliaj homoj venos pli malfrue. Ili famigos Esperanton per verkoj +jam pli ricxaj. Por ili cxio estos preta. Tiel li esperis. Ankaux +pri tio li montris sin humila. Li pasigis longan tempon +tradukante cxefmajstrojn el diversaj landoj. + +Jam Goethe parolis pri mondliteraturo. Zamenhof deziris, ke +homara lingvo valorigu tiun trezoron por cxiuj popoloj. + +Tial li, vesperon post vespero, nokton post nokto, laboradis sub +la lampo pacience kaj fidele, por vivigi en Esperanto _Hamlet_ de +Shakespeare, _Ifigenio_ de Goethe, _Dandin_ de Moliere, _La +Rabistoj_ de Schiller, _La Revizoro_ de Gogol. Lia bonega scio de +l' hebrea lingvo lin ebligis majstre zorgi pri la Biblio. Lia +Malnova Testamento belege superas la tradukojn en naciaj lingvoj. +Per lia plumo gxi refarigxis mirinda poemaro, kun ritmo de +paroloj je ritmo de homvivoj sub okulo dia: + + "Vantajxo de vantajxoj, diris la Predikanto, vantajxo de + vantajxoj, cxio estas vantajxo. Kian profiton havas la homo de + cxiuj siaj laboroj, kiujn li laboras sub la suno? Generacio + foriras kaj generacio venas, kaj la tero restas eterne. + Levigxas la suno kaj subiras la suno, kaj al sia loko gxi + rapidas, kaj tie gxi levigxas. Iras al sudo kaj reiras al + nordo, turnigxas, turnigxas en sia irado la vento, kaj al siaj + rondoj revenas la vento. . . . Estas tempo por naski, kaj tempo + por morti. . . . Estas tempo por plori, kaj tempo por ridi; + estas tempo por gxemi, kaj tempo por salti. . . . Estas tempo + por silenti, kaj tempo por paroli. Estas tempo por ami, kaj + tempo por malami; estas tempo por milito, kaj tempo por paco. + Kian profiton havas faranto de tio, kion li laboras?" [2] + +Ne nur senco, sed muziko, ne nur belsono, sed vivo. La vivo, la +impreso de l' momento, la vigleco, la forta bato de l' esprimo; +tio saltis, kuris, kaj rekantis en la stilo Zamenhofa. + + Ho kial ne fandigxas homa korpo, + Ne disflugigxas kiel polv' en vento! + +Tiel ekkrias Hamlet pro indigno kaj honto pri la konduto de l' +patrino. Sed jen aperas la fantomo patra: + + Spirito sankta aux demon' terura, + Cxu el cxielo aux el la infero . . . + Respondu. . . . Diru al mi, kial + Sin levis el la tombo viaj ostoj. + Kaj la cxerkujo, kien mi trankvile + Vin metis, kial gxi malfermis nun + La pezan sian busxon de marmoro, + Por vin eljxeti? + +Nenio pli simpla ol tiu lingvo. Nenio tamen pli viva kaj pli +ricxa per uzado de l' interna forto disvolvigxa. Post multjaroj +tiuj tradukajxoj restos ankoraux modeloj de lingvo cxarma, juna, +vivipova. Preskaux cxiuj literaturoj en Euxropo centra +komencigxis per traduko de l' Biblio. Tiu de Ulfilas restas sola +dokumento pri la Gota lingvo. Tiu de Luther signis epokon por la +germana. Sur Slovaka flanko de l' Karpatoj, pastroj skribe fiksis +la nacian lingvon per Evangelio. Prave Zamenhof deziris postlasi +tiun tekston kaj diversajn verkojn de cxefmajstroj, kiel parton +ja necesan de komenca fundamento. + +De lia prozo originala mi jam citis multajn erojn. Tra gxi brulis +tiu fajro kasxita interne en lia modesta persono. Tie montrigxis +vigla rezonado, forta volo kaj obstino por konvinki per komparoj +kaj logiko. Aludante la inspiron, la provadon, kaj la paciencan +amon necesajn por ekfondi lingvon, Zamenhof ekzemple skribis: + + "Al homo, kiu ne konas la esencon de muziko, sxajnas, ke nenio + estas pli facila, ol ludi fortepianon -- oni ja bezonas nur + ekfrapi unu klavon kaj estos ricevita tono, vi ekfrapos alian + klavon kaj vi ricevos alian tonon, vi frapados en la dauxro de + tuta horo diversajn klavojn, kaj vi ricevos tutan kompozicion + -- sxajnas, ke nenio estas pli facila. Sed kiam li komencas + ludi sian improvizitan kompozicion, cxiuj kun ridego diskuras, + kaj ecx li mem, auxdante la ricevatajn de li sovagxajn sonojn, + baldaux komencos komprenetadi, ke la afero iel estas ne glata, + ke muziko ne konsistas en sola frapado de klavoj. Tiu heroo, + kiu kun tia memfida mieno sidigxis antaux la fortepiano, + fanfaronante ke li ludos pli bone ol cxiuj, kun honto forkuras + kaj jam plu ne montras sin antaux la publiko." [3] + +La frazoj Zamenhofaj estas ofte longaj. Verkistoj pli modernaj +havas malan guston. Sed la rakonto fluas vive kaj rapide. Forto +sentigxas. Cxe li, la ripetoj sxajnas ne sistemaj. Ili pezas, +kiel fruktoj de l' fervoro. Gente kutima je batoj kaj atakoj, li +sxirmis sin per argumentoj, kaj rebatis kontrauxdirojn jam +antauxe. Sed cxiam ideo kontraux ideo, klarigo kontraux +antauxjugxo, neniam homo kontraux homo. Tamen, ecx tia nepersona +batalemo en skribado lin timigis. Gxi ofendis lian noblan amemon +kaj sxajnis al li malhumila. Sur korektita manuskripto de +_Homaranismo_, postmorte trovita, mi rimarkis krajone skribitan +de lia mano tiun cxi noton memorigan al si mem: "_Eviti cxion +agresivan!_" + +De tempo al tempo, sed neniam intence, vualo pruvema subite +diskrakis kaj koro elsaltis nude. Animo pura, pardonema. Naturo +sentema, delikata: + + "Vi staras nun antaux miaj okuloj, mia kara Litovujo, mia + malfelicxa patrujo . . ." [4] + +Doloro, sed fido, kaj espero super cxio. Denove la profeta +vocxo: + + "Longe dauxros ankoraux malluma nokto sur la tero, sed ne + eterne gxi dauxros. Venos iam la tempo, kiam la homoj cxesos + esti lupoj unuj kontraux aliaj. . . . Kune kaj interkonsente + ili celados cxiuj al unu vero, al unu felicxo." [4] + +En la poemoj Zamenhofaj tiam nur koro vokas. Al kuragxo, al +obstino, al pacienco. La bildoj estas simplaj, mallongaj, la +ritmo iom unutona, sed impresa: + + Ecx guto malgranda, konstante frapante, + Traboras la monton granitan. [5] + +Antaux l' apero de l' _Unua Libro_, li verkis pri doloro kaj +sopiro siaj: _Mia Penso_, _Ho mia Kor'!_ Poste, lia penso jam +fandigxis en la rondo kunigita per lia lingvo "sub la sankta +signo de l' espero". Per tiu lasta vorto li ja nomis la himnon de +la "diligenta kolegaro". Ne nur li mem, sed miloj da homoj +auxdigxas per _La Espero_, nun fama tra la tuta mondo: + + Ne al glavo sangon soifanta + Gxi la homan tiras familion: + Al la mond' eterne militanta + Gxi promesas sanktan harmonion. + +Tiel Zamenhof farigxis la popola poeto de fervora homareto. +Ankaux tie li sxatis forgesi tute sian personon kaj nur elvocxi +la internan penson de cxiuj. Kuna sufero, kuna gxojo; cxia sento +gxenerala de l' frata rondo inter homoj esperemaj, cxio plej alta +aux profunda en komunaj spertoj, tio trovis cxe li esprimon plej +sinceran: + + Se longa sekeco aux ventoj subitaj + Velkantajn foliojn desxiras, + Ni dankas la venton, kaj repurigitaj + Ni forton pli fresxan akiras. + +Tiun cxi kanton, _La Vojo_, li verkis jam antaux la Bulonja +kongreso. Same _Al la Fratoj_ ecx pli frue. Melankolie sonas +ankoraux multaj versoj, sed kiel en Sxopena marsxo, post malgxoja +malrapido, jen subite blovas vigla muzikajxo kuragxe antauxen: + + Ne mortos jam nia bravega anaro, + Gxin jam ne timigas la vento, nek staro. + Obstine gxi pasxas, provita, hardita, + Al cel' unu fojon signita. [6] + +Cxe Zamenhof, en tiu korpo malforta de malalta viro, sxvelis koro +sentima kaj volo potenca. Vidu, kiel en cxiu verkajxo revenas la +vortoj "celo" kaj "obstino". Laux arta vidpunkto pli sxatinda +estas miaguste la _Pregxo sub la verda standardo_, [7] kaj ecx +multe pli la prozajxoj mem legitaj en Bulonjo kaj Londono. Al +ekstera leganto, iu ajn el tiu poemaro sxajnas kredeble tro +simpla, ecx naiva. Same ankaux aperas cxiuj restajxoj el komenca +literaturo en komuna lingvo de nacio naskigxanta. Sed kiu +komprenas la fortan senton de la homoj, kiuj amis kaj rekantis +ilin, al tiu jam aperas ili sub interna lumo kiel tre valora +trezorajxo. Centjarojn poste, dikaj libroj publikigxas por ilin +lauxdi. Naiveco farigxis cxarmo, simpleco, arto la plej granda. + +Tiel estos eble pri versajxoj Zamenhofaj, cxar ili esprimis +unuafoje, ne nur la fervoron de l' Esperantistoj, sed la senton +de l' homaro vekigxanta al konscio. Plenaj artistoj venos pli +malfrue; sed benita jam estu tiu popola bardo, kiu, la unua, per +orelo de genio, auxdis en profunda koro de l' homaro la sopiron +al hela lumo de frateco! + +[1] _Esenco kaj estonteco de l' ideo de lingvo internacia_, 1899. + +[2] El _La Predikanto_, cxapitroj 1-2. Granda parto de tiuj +tradukoj aperis en _La Revuo_ (eldonita de Hachette en Parizo) al +kiu Zamenhof kunlaboris tiel. + +[3] _Esenco kaj estonteco_, 1899 (Fundamenta Krestomatio). + +[4] Parolado en Londona Guildhall, 1907. + +[5] El _La Vojo_. + +[6] _La Vojo_. Fundamenta Krestomatio, 1903. + +[7] Citita en cxapitro VI. + + + + +CXAPITRO XI. + +Etika Pensulo. + + En Barcelono 1909. -- Pri U.E.A. -- Al Kongreso de Rasoj 1911. + -- Ondo sxovinista. -- Eksigxo Krakova 1912. -- Pri + Homaranismo. -- Religio kaj Etiko. -- Liberkredanoj. -- + Neuxtrale-homa religio. -- El nepresita manuskripto. -- Eduko + al infanoj. -- Bezono je kadro. -- Al Kongreso Pariza. -- + Ekmilito. + + +Prave oni povus diri, ke Zamenhof eldonis cxiujare novan verkon +sub la formo de kongresa parolado. Efektive, li preparis gxin +kun zorgo, kaj pripensis dum la vintro, kia estos gxia temo. +Kvazaux profeta solulo malsupren veninta de monto sia, li unu +fojon en la jaro alparolis la popolon, kaj poste remalaperis en +silenton. + +Pri la lingvaj temoj li ne sxatis insistadi. Li preferis cxiam la +homarajn ideojn. Sed la kongreso ne estis proprajxo lia. Nur +gasto li sin konsideris. Tial li devis kaj ankaux deziris ne +ofendi la oficialajn invitantojn. En Barcelono ni kunvenis en +septembro 1909. Kelkajn tagojn antauxe, ribelo eksplodis en la +urbo. Armitaj kavaliroj ankoraux rajdis en la stratoj. Largxaj +fendajxoj trastrekis la murojn de l' pregxejoj. Du tagojn post la +fermo de l' kongreso, Ferrer estis arestita. Ni jam cxiuj estis +for. Sed la Regxo ankaux sxatis Esperanton. La hispana ministraro +ecx invitis oficiale per la vojo diplomata cxiujn registarojn +alilandajn sendi delegitojn oficialajn. Tial Zamenhof limigis je +danko la malferman paroladon. + +Pli libera li sin sentis en kunsido privata de l' nove fondita +Universala Esperanto-Asocio, kies honora prezidanto li farigxis. +[1] Tie li revenis al sia temo plej kara: + + "Kelkaj Esperantistoj, li diris, havis la bonan ideon fari per + vojo privata tion, kion oficiale fari ni ne povis. Ili kunigis + ne cxiujn Esperantistojn, sed nur tiujn personojn, kiuj + akceptis la _internan ideon_. . . . Oni cxie komprenas, ke + U.E.A. liveras tauxgan neuxtralan fundamenton por cxiuj + interhomaj rilatoj kaj servoj, kaj el tiu cxi reciproka + sinhelpado rezultos pli da amikeco kaj estimo inter la gentoj, + kaj forigxos la baroj, kiuj malhelpas ilian pacan + interkomunikigxon." [2] + +En 1911, al la kongreso de la Rasoj en Londono, li sendis +rimarkindan ekzamenon de la demando pri gentoj kaj internacia +lingvo. + +Cxu malamo inter gentoj havas kauxzon politikan? Ne, Vienanoj +kaj Dresdenanoj simpatias, malgraux la landlimo. Dume Slavoj kaj +Germanoj batalis en Auxstrio kaj ekstere. Cxu gxin kreas konkurado +ekonomia? Ne kreas, sed profitas. Rusaj kaj Japanaj +malricxuloj, estante soldatoj, servas interesojn de la mastroj. +Se ekzistus inter ambaux gentoj kompreno reciproka, la milito +estus malfacila. Cxu pli gravas korpaj diferencoj? Ne, cxar en +unu sama gento jam ekzistas tiaj. Ecx nigruloj ne suferas pro +koloro sia, sed pro moroj de la tuta gento. Postsignoj de barbara +tempo kaj sklaveco ofendas la blankulojn, kiuj mem estas ja +kulpaj pri la krimo. Egaligo kultura sxangxus tion post kelkaj +generacioj. + +Pri deveno kaj hereda sango Zamenhof rebatis la konatan +antauxjugxon. Post li, famaj antropologoj pruvis en sciencaj +verkoj, kiom miksite jam kunigxis cxiuj rasoj en Euxropo. [3] +Inter gentoj staras nur du faktaj diferencoj: lingvo kaj religio. + + "La intergenta diseco kaj malamo plene malaperos nur tiam, kiam + la tuta homaro havos unu lingvon kaj unu religion. . . . + Dauxros tiam en la homaro tiuj diversaj malpacoj, kiuj regas + interne de cxiu lando kaj gento, kiel ekzemple malpacoj + politikaj, partiaj, ekonomiaj, klasaj, k.t.p.; sed la plej + terura el cxiuj, la malamo intergenta, tute malaperos." + +Tiel sonis lia konkludo. Samtempe li rekomendis al scienculoj ne +tro diskuti teorie, sed konstati faktojn. Ili vizitu Esperantan +kongreson. Tie ili vidos per okuloj kaj auxdos per oreloj, kiel +neuxtrala lingvo forigas barojn kaj fremdecon inter gentoj. + +Tra la tuta mondo, pli forta blovo sxovinista jam sentigxis +cxie. Ondo malama minacis pri venonta ventego. Scienculoj amikaj +al Zamenhof petegis lin, ke li ne kompromitu la vastigxon de la +lingvo per lia kredo politika-religia. Cxie, pro malfido al +najbaro, registaroj timis, aux ecx persekutis la ideojn pri +frateco inter homoj diversgentaj. Ecx en paca Belgujo, en +Antverpeno 1911, la kongresa parolado devis esti senkolora pro +proksimeco al pli potencaj sxtatoj. + +Zamenhof ne povis toleri tion plu. Aeron, aeron por spiri! Ne +majstro, sed libera! Jam lia sano difektigxis. Ankaux fizike lia +koro batis tro rapide. Spirado malfacila. Lacigxo peza. Antaux ol +morti, li deziris nepre atingi pli proksimen al vivcelo. La +lingvo nur estis unu flanko de afero pli vasta. Neuxtrala +fundamento morala devas starigxi krom la lingva. Gxuste kontraux +fluo sxovinista levigxu pli alten la standardo homarana. Urgxas +voko. Urgxas laboro. Pro tio la Majstro volis rompi kun sklaveco +oficiala. For la majstreco kaj la cxenoj! Kion li ne povis en +Kembrigxo, tion li faros en Krakovo. Lastan fojon li malfermos la +kunvenon, kaj reprenos poste sian liberecon: + + "La nuna kongreso estas la lasta, en kiu vi vidas min _antaux_ + vi; poste, se mi povos veni, vi cxiam vidos min nur _inter_ + vi." + +Tiel li parolos cxe la dudek-kvina jubileo de la lingvo +Esperanto. Poste, kiel homo privata, li revenos al homarana ideo. + +En auxgusto 1912, l' antikva pola cxefurbo auxdis la kanton de la +cigno. Tie gardas la muregoj mezagxaj. Tie staras la dikrondaj +turoj. Tie dormas sub arkajxoj de Vavel la mortintaj regxoj de +nacio krucumita. Kiel sxtonaj figurajxoj, ili silentas kun +pregxantaj manoj. Ili kusxas en cxerkejo sub kapelo Sigismonda. +Kune dormas en eterno la poeto Mickievicx. Tie sur la placo, post +la jxuro cxe Sankta-Mario, la popolo aklamis Koscxiusxkon. Tie, +en Universitato, Kopernik instruadis. + +En urbo memorplena okazis la festo jubilea. Proksime, trans +Polujo, kusxis tiu lando, kie naskigxis esperantismo. Zamenhof +adiauxis la honorojn: + + "Multe, tre multe, tre multe, mi volus diri al vi, cxar mia + koro estas plena . . . sed hodiaux mi staras ankoraux en rolo + oficiala, kaj mi ne deziras, ke mia privata kredo estu + rigardata kiel deviga kredo de cxiuj Esperantistoj. Tial + pardonu min, ke mi pli ne parolas. + + "Kio estas la esenco de la esperantisma ideo? kaj al kia + estonteco gxi alkondukos iam la homaron? Tion ni cxiuj sentas + tre bone, kvankam ne cxiuj en egala formo kaj grado. Ni donu do + hodiaux plenan regadon al tiu silenta, sed solena kaj profunda + sento; ni ne profanu gxin per teoriaj klarigoj." + +En Berno, je 1913, Zamenhof jam ne parolis, ecx ne sidis sur +estrado. Ame cxirkauxata, li sidadis en la mezo de la kongresanoj +kun edzino. Li spiris pli libere. Saman jaron aperis nova eldono +de l' brosxuro pri "Homaranismo". Hispana samideano represigis +gxin. [4] + +En antauxparolo Zamenhof tre klare diferencigis tri aferojn: +Esperanto estas lingvo internacia. La "interna ideo esperantisma" +prezentas senton kaj esperon nedifinitajn pri fratigxo inter +homoj sur neuxtrala lingva fundamento. Homaranismo estas speciala +kaj tute difinita politika-religia programo, "kiu prezentas mian +kredon pure privatan". Per tiu kaj aliaj frazoj li volis liberigi +la esperantistaron, kiel tuton, de cxia "suspektebla solidareco" +kun lia persona kredo. Neniu rajtos uzadi gxin kiel batalilon por +ataki Esperanton. + +Kiom nauxza estis la spirito reganta tra la mondo! Jen tiu homo, +tro alta super sia tempo, devis kvazaux honte peti senkulpigon de +malgranduloj pro grandeco sia. Li devis apartigi du progresojn, +por ne difekti unu per alia. Sed la divido estis nenatura. La +estonteco refaros en la vivo l' unuecon de la penso Zamenhofa. +Malgraux cxiu malpermeso de l' ekstero, tamen lia lingvo jam +disportas tra la mondo la jxetitan semon. En multaj koroj gxi jam +kreskis. Prave sxovinismoj dauxros batali kontraux Esperanto. Gxi +minacas ilin je mortigo. Prave ili kasxe helpas konkurantojn por +instigi novan turon de Babelo inter mondaj lingvoj. Tamen cxio +estos vana. La lingvo kaj la celo de l' profeta homo venkos unu +per l' alia. Cxar tie kusxas la vojo kaj la sorto de l' homaro. + +En sia raporto al la kongreso de Rasoj, Zamenhof priskribis tiel +cxi praktikan rimedon por pacigi la vivadon gxeneralan: + + Konservante sian gentan lingvon kaj gentan religion en la + interna vivo de sia lingva aux religia grupo, la homoj por + cxiuj rilatoj intergentaj uzu lingvon neuxtrale-homan, kaj + vivu, laux etiko, moroj kaj vivarangxoj neuxtrale-homaj. + +Pri l' unua fako, la lingva, li detale traktis en la raporto, +insistante pri tiu cxi punkto: kulturo devas esti tuthomara. +Neniu havas rajton humiligi aligentan homon, trudante al li sian +lingvon kaj nacian formon de kulturo. + +Pri la dua, la religia, li nur aludis tie per malmultaj vortoj. +Li pripensis verkon specialan je tiu temo. Cetere, la religia +unueco de l' popoloj komencigxis per si mem jam de longe. En +multaj regnoj, sxtato kaj eklezio jam apartigxis. Tiel grandigxis +homa libereco. Kiam cxie malaperos oficiala privilegio por tiu +aux alia religio, la afero iros pli rapide. Sed ankaux sur tiu +kampo necesus ekstarigi ian difinitan fundamenton por neuxtrala +renkontigxo. + +Tiu cxi paragrafo staris plej sxangxita en la dua eldono de l' +_Deklaracio pri Homaranismo_. Estis delikate. Lauxsxajne Zamenhof +unue pensis, ke homoj povus samtempe aparteni al sia hejma +eklezio kaj vizitadi ian templon superkredan. Intertempe, romaj +aux grekaj Kristanoj sendube montris al li, ke l' episkopoj +malpermesus al siaj fideluloj tian partoprenon. Tiam ili devus +elekti inter ambaux. La dua teksto do forigis tion, kaj nur lasis +kiel devojn de cxiuj homaranoj: "sincerecon, toleremon al +malsamaj kredoj kaj plenumon de moralo frateca". Fondo de kaj +aligxo al sendoktrina komunumo restis nur rekomendate al +liberkredanoj, "por fiksi fortike sian religian neuxtralecon kaj +savi sian posteularon kontraux refalo en gente-religian +sxovinismon". + +Tie kusxis la plej forta zorgo de Zamenhof: ke homoj ne restu en +gentaj eklezioj nur pro eksteraj cirkonstancoj. Organizo monda +devus esti tia, ke neniu bezonu, malgraux sia kredo, algluigxi al +tiu aux alia religio, nur ekzemple pro patriotismo, aux por ne +perfidi siajn samgentanojn. + +Homaranismo helpos forigi tiun cxi devigon al malsincereco. Sed +ankaux tial la vorto "liberkreda" ne devas signifi speciale +ateista. "Liberpensuloj" ofte farigxis fanatikaj materialistaj +sektuloj. Liberkredano estu cxiu homo, kiu kredas je neniu el la +ekzistantaj religioj. Tia komunumo devus arangxi neuxtrale-homajn +festojn, morojn, kalendaron, k.t.p., kiuj povus utili pli malfrue +por la tuta homaro. Pro la cirkonstancoj en Oriento, tre urgxa +estis tiu flanko praktika. [5] + +Oni devas ja memori, ke gxis la rusa Revolucio 1917, granda parto +de Euxropo havis grekan kalendaron kun diferenco dek-tritaga je +l' Okcidenta. Sed cxu iam estos gxenerale akceptataj arangxoj +ellaboritaj nur de liberkreda komunumo? Dubante pri tio, Zamenhof +revenis poste al sia pli frua ideo. Ecx se ne cxiuj religianoj +povus tuj partopreni, tamen estus pli bone, ke homaranoj ne nur +liberkredaj kunvenu por prepari neuxtralan religion, evitante +cxion ofendan al iu konscienco. + +Iom post iom, komencante de aferoj simplaj kaj transirante al pli +altaj temoj, unuigxo venos, ecx malrapide, kaj influos la +cxirkauxan mondon. Zamenhof konsideris kiel krimon, forsxiri iun +homon de lia kredo, se gxi donas al li la internan kontentigon +kaj eksteran fratemecon. Ankaux en tio li konsentis kun +pragmatika filozofo James. Sed ekzistas cxie milionoj da homoj ne +kredantaj je sia religio. Ili nur profitas gxian kadron eksteran. +Ili baptigxas, edzigxas, enterigxas laux gxiaj ritoj. Tion +farante, ili helpas al disigo inter gentoj. Ecx pli grave, ili +sin devigas al nevola hipokriteco. Por edukado al infanoj tio +estas bedauxrinda. Baldaux ili rimarkas, ke la gepatroj agas kaj +parolas nesame. + +Se homo nekredanta forlasas pro sincereco cxiun eklezion, kaj +forjxetas kune cxiun eksteran moron, feston, aux solenon +religian, tiam ankaux la gefiletoj suferos pro vivado tro proza. +Pri tiu temo delikate skribis Zamenhof en nepresita manuskripto, +kiun nur postmorte mi tralegis sur lia skribotablo: + + "Infanon oni ne povas nutri per abstraktaj teorioj kaj + reguloj; gxi bezonas impresojn kaj senteblan eksterajxon. + Infano de oficiale deklarita senreligiulo neniam povas havi en + la koro tiun felicxon, tiun varmon, kiun al aliaj infanoj donas + la pregxejo, la tradiciaj moroj, la posedado de 'Dio' en la + koro. Kiel kruele ofte suferas infano de senreligiulo, kiam gxi + vidas alian infanon, eble tre malricxan, sed kun felicxa koro, + irantan en sian pregxejon, dum gxi mem havas nenian gvidantan + regularon, neniajn festojn, neniajn morojn! . . . " [6] + +Tria infano de Zamenhof naskigxis en 1904. Sxi estis filineto, +kiu montrigxis tre frue pensema kaj memvola. La patro respektis +sxian karakteron. La knabineto ja rimarkis cxion per okuletoj tre +klarvidaj. Hejme sur vespera tablo estis teo kun trancxajxoj de +sxinko. Laux kredo izraela, tio estis peko kontraux Dio. Religio +malpermesas uzi karnon porkan. Same cxe katolikoj mangxi viandon +vendrede. Sed la patro estis liberkreda. Kial? + +En pregxejoj polaj sonoris muzikado de l' orgenoj sub pentrajxoj +flamkoloraj. Tie predikadis elokventaj pastroj, aludante al +eterna gloro de l' martiroj pro patrujo kaj pro Kristo ambaux +krucumitaj. Kial ne farigxi pola kaj kristana? + +Tamen, en lernejo, kristaninoj turnis dorson al hebreaj +knabinetoj. Tiel ordonis iaj gepatroj sxovinistaj. Amikecoj +simplakoraj estis disrompitaj. Mokaj vortoj sonis. Kie estis amo +kaj nobleco? La filineto de Zamenhof silente jxetis brakojn +cxirkaux lian kolon. La infano ekkomprenis lian grandan +korsuferon. + +El tiaj malamemaj gepatroj multaj ne kredis la instruon kristan. +Ili sxatis nur la kadron eklezian. Cxu do preferi ateismon? + + "Oficiala senreligieco (kiu cetere, miksante nekredon je dogmoj + kun nepra nekredo je Dio, ne por cxiuj estas akceptebla) ne + multe helpas al la forigo de la religia diseco inter homoj, + cxar ligi la homojn povas nur sameco _pozitiva_, sed ne + _negativa_. Alproksimigxas inter si nur tiaj du homoj, kiuj + ambaux akceptis por si la samajn religiajn principojn en + difinita formo _konkreta_; sed senreligiulo el unu religio kaj + senreligiulo el alia religio restas cxiam fremdaj al si + reciproke, kiel antauxe. Krom tio, senreligieco, kiu donas al + la homo neniun pozitivan apogon, dauxras ordinare ne longe, kaj + la filoj aux nepoj de senreligiulo ordinare revenas al ia el la + ekzistantaj religioj, almenaux al gxia eksterajxo. Cxiu + konkreta religio, kia ajn gxi estas, heredigxas senfine en + maniero auxtomata, sed abstrakta senreligieco ne povas esti + heredata." [7] + +Ateismo negativa ne povas plenigi homan koron. Por la personoj, +kiuj perdis kredon, devas starigxi vere neuxtrala religio, varma, +bela, poezia, bazita sur homa frateco. Ateistoj aux sercxantoj al +Dio cxiugentaj, cxiulandaj, kaj cxiutempaj devas trovi tie +komunan kuragxigon al auxskultado de l' konscienco, komunan +proksimigxon al granda Forto kaj Fonto de l' inspiro fratema. +Kontraux neniu religio gxi estu konstruita kaj cxiuj kredantoj +povu ankaux renkontigxi tie, kiam ili deziros, ekster apartaj +dogmoj. Fakte Zamenhof povus uzi la vorton "etiko" anstataux +"religio", cxar li nek volis, nek pretendis enkonduki novan +kredon aux teologion. + + "Lasante al cxiu homo plenan liberecon havi tian internan + kredon, kiu sxajnas al li plej bona, ni proponas nur krei + neuxtralan _eksteran kadron_, kiu povus etike, more, kaj + komunume unuigi inter si cxiujn memstare pensantajn homojn, + sendepende de tio, kia estas la filozofie-teologiaj kredoj aux + hipotezoj de cxiu el ili. + + "Ni proponas starigi _neuxtrale-homan etikan regularon_, kiu + povus fari el la _homoj_ homojn kaj forigus la abomenindan + gentan sxovinismon, kaj la malamon kaj maljustecon inter la + gentoj; sed por ke tiu etika regularo ne restu efemera kaj tute + senvalora, kiel multaj aliaj gxisnunaj belaj teoriaj principoj, + ni proponas doni al gxi la formon de tute konkreta, por cxiam + fiksita, infanagxe ensucxebla, kaj auxtomate heredebla + religio." [8] + +Tiun cxi projekton Zamenhof intencis diskuti kun homaranoj okaze +de la deka Universala Kongreso de l' Esperantistoj, okazonta en +Parizo en auxgusto 1914. Sed la cxirkauxa sxovinismo timigis la +parizajn organizantojn. Ili petegis Zamenhof ne kunvoki tian +kunvenon, ecx privatan, dum la Kongreso. Poste, ili ankaux ne +konsentis presigi en la programa gazeto lian unuan invitleteron +al postkongresa kunsido de homaranoj. Kion dirus la francaj +nacianistaj gazetoj, se ili vidus, ke l' auxtoro mem de la lingvo +iniciatas tian aferon? La ondo sxovinista farigxis tiel forta, +ke cxio simila dangxerigus ecx la pacan bonvenon al fremdaj +kongresanoj. + +Denove korvundita, sed cxiam neofendema, Zamenhof komprenis. Sed +je kio do utilis la Krakova eksigxo? Cxu nur la morto igos lin +libera disvastigi sian plenan penson? Tamen li decidis veturi al +Parizo kaj diskuti kun amikoj pri arangxo de speciala Kongreso en +neuxtrala lando. + +Vojagxe, en Kolonjo la milito lin haltigis la 30-an de julio. Dum +plenaj noktoj pasadis trans la Rejno instrumentaroj al bucxado. +La pontoj tremadis sub rajdado senhalta. En tuta Euxropo +pretigxis junuloj al morto, patrinoj al ploroj. Odoro kadavra +minacis aeron. . . . + +Tro malfrue. Tro malfrue. . . . Io rompigxis en koro Zamenhofa. + +[1] Fondita en januaro 1908 de H. Hodler kaj Th. Rousseau. + +[2] Plena teksto en gazeto _Esperanto_, n-ro 62, Gxenevo, 20 +septembro 1909. + +[3] Prof. Eugene Pittard: _Les races chez les belligerants_, +Geneve 1916. + +[4] _Deklaracio pri Homaranismo_, de D-ro L.L. Zamenhof, Madrid +1913. Havebla cxe redakcio de _Homaro_, S-ro A. Thonney, +Coquelicot B, Epinettes, Lausanne (Svislando). + +[5] Detalaj ekzemploj estis jam donitaj en cxapitro VII. + +[6] El projektata Alvoko al Kongreso por neuxtrale-homa religio. + +[7] El manuskripto pli supre jam citita. + +[8] El sama. + + + + +CXAPITRO XII. + +Homo cxe Morto. + +Milito -- En Varsovio. -- Pri hebrea nacianismo. -- Letero al + Diplomatio. -- Batalo kaj mizero. -- Cxagreno de la Majstro. -- + La vivcelo. -- Letero pri homaranismo. -- Projektita Kongreso. + -- Rusa Revolucio. -- Lasta korbato. -- Enterigo. +Lia kredo. -- Pri senmorteco de l' animo. -- Pri junula krizo -- + Pri Krista instruo. -- Abdul-Baha. -- Kuracisto de l' Homaro. + -- Grandeco de Zamenhof. + + + Homaron Vi kreis perfekte kaj bele, + Sed gxi sin dividis batale; + Popolo popolon atakas kruele, + Frat' fraton atakas sxakale. + +Tiuj versoj ehxadis en memoro Zamenhofa dum oktaga reveturado al +Varsovio, senpaka, sensegxa, senmangxa, senhora, en vagonoj +plenegaj, tra Skandinavio-Peterburgo. Lia edzino kunestadis, +cxiam vigla, senlaca, flegema. + +Malsano kaj malgxojo lin premis cxe koro. Hejme li restadis nun. +Li povis nek marsxi, nek spiri facile. Cxirkauxe la batalo +teruris. Pafilegoj ektondris cxiam pli proksime. Flugsxipoj +jxetis bombojn sur la urbon. Ecx unu falis en la straton Dzikan. +Sed ne tio lin timigis. Al penso pri morto li jam kutimigxis. Kio +estas ja dangxero? Pli akraj, pli doloraj estis la malamo kaj +sxovinistaj pasioj cxie nun ellasataj, kiel bojemaj tigroj el +kagxo. Super tuta mondo subite falis dronego je mallumo, mensogo, +malmoralo. La milito venenis cxion. Dume suferis senkulpuloj kaj +heroe falis amasege. + +En Varsovio la vivado farigxis abomena. Rusaj armeoj plenigis la +urbon. Kozakoj trarajdis. Cxerkesoj tramarsxis, kantante +lauxritme rabkantojn. La Poloj tremis, sed pli tremis la Hebreoj. +Kontraux ili turnigxis la incitoj. Ilia lingvo similas la +germanan: "Spionoj!" Ili ne montris entuziasmon: "Perfiduloj!" Al +rusa guberniestro pluvis anonimaj kulpigoj kontraux judaj +butikistoj. Multaj estis mortpafitaj. Rusofila gazetisto atakis +ecx Zamenhof, "dangxeran internaciulon". Mi lin vidis en +printempo 1915 malsanan, malfortan, kun animo dissxirita pro la +malamo inter homoj. Li laboris super projekto de alvoko al +kongreso homarana. + +Nur al tuthomaraj celoj li volis fordoni sian fervoron. Dum la +tuta mondo diskolerigxis en kontrauxaj sxovinismoj, li restis +fidela je sia idealo. Por la Pariza Kongreso li jam rifuzis +partopreni je kunveno por fondo de Hebrea Ligo. La 30-an de junio +1914 li skribis al la organizantoj: + + "Mi mem bedauxrinde devas stari flanke de la afero, cxar laux + miaj konvinkoj, mi estas 'homarano', kaj mi ne povas ligi min + kun la celado kaj idealoj de speciala gento aux religio. Mi + estas profunde konvinkita, ke cxiu nacionalismo prezentas por + la homaro nur plej grandan malfelicxon, kaj ke la celado de + cxiuj homoj devus esti: krei harmonian homaron. Estas vero, ke + la nacionalismo de gentoj premataj -- kiel natura sindefenda + reago -- estas multe pli pardoninda, ol la nacionalismo de + gentoj premantaj; sed, se la nacionalismo de fortuloj estas + nenobla, la nacionalismo de malfortuloj estas neprudenta; + ambaux naskas kaj subtenas unu la alian, kaj prezentas eraran + rondon de malfelicxoj, el kiuj la homaro neniam eliros, se cxiu + el ni ne oferos sian grupan memamon kaj ne penos starigxi sur + grundo tute neuxtrala. + + "Tio estas la kauxzo, pro kiu mi, malgraux la korsxirantaj + suferoj de mia gento, ne volas ligi min kun hebrea + nacionalismo, sed mi volas labori nur por interhoma justeco + _absoluta_. Mi estas profunde konvinkita, ke per _tio_ mi + alportos al mia malfelicxa gento multe pli da bono, ol per + celado nacionalisma." + +Ecx la persekuto kaj teruraj batoj kontraux la Hebreoj dum la +milito ne sxangxis tiun cxi vidpunkton. Sed kiu auxdis Zamenhof +parolantan pri tiuj suferoj kaj vidis lian korsxiran doloron pro +ili, tiu povas kompreni _kiom_ li oferis sur la altaro de l' +fideleco al supergenta idealo. + +Je Pasko 1915, li publikigis en gazetoj Esperantaj sian "Leteron +al diplomatio". Eble gxi estas lia skribajxo la plej forta. +Bedauxrinde gxi aperis tri aux kvar jarojn tro frue antaux la +tempo de la Pariza Konferenco. Poste neniu havis la ideon gxin +represi kaj diskonigi. Al estontaj decidantoj pri Euxropo li sin +turnis per profeta voko: "Cxu vi komencos simple refaradi kaj +flikadi la karton de Euxropo? Cxu vi simple decidos, ke la +terpeco A devas aparteni al la gento X, kaj la terpeco B al la +gento Y?" + +Laux Zamenhof nur unu decido povus savi Euxropon de kruda +sovagxeco. Gxi estus oficiala proklamo kaj firmigo de tiu cxi +principo: "_cxiu lando morale kaj materiale plene egalrajte +apartenas al cxiuj siaj filoj_". Sed por efektivigi tion, estus +necese nomi la regnojn per neuxtralaj nomoj geografiaj, anstataux +per nomo de gento. En regno titolita "Rusujo", la Rusoj sin +kredis posedantoj; kaj Letoj, Estoj aux Poloj estis premataj. En +lando nomata "Polujo" la Poloj sentas sin mastroj, dum Hebreoj, +Rutenoj kaj Litovoj plendas pri humiligo. En antauxa "Serenisima +Respubliko" la diversaj gentoj sin konsideris pli egalaj, jam nur +pro la nomo. Same la vortoj "Svisa Konfederacio", "Usono", +"Brazilio" rajtigas neniun apartan genton, rigardi la landon +kvazaux sian kaj la ceterajn logxantojn kiel fremdulojn +toleratajn. Tial Zamenhof insistis pri la graveco de tiu demando, +kaj revenis al sia ideo pri neuxtralaj nomoj kun sufikso _-io_. + +Konklude li proponis al diplomatoj starigi la sekvantajn legxojn +sub internacia garantio: + + "1) Cxiu regno apartenas morale kaj materiale al cxiuj siaj + naturaj kaj naturigitaj logxantoj, kian ajn lingvon, religion, + aux supozatan devenon ili havas; neniu gento en la regno devas + havi pli grandajn aux pli malgrandajn rajtojn aux devojn ol la + aliaj gentoj. + + "2) Cxiu regnano havas plenan rajton uzi tiun lingvon aux + dialekton, kiun li volas, kaj konfesi tiun religion, kiun li + volas. Nur en la institucioj publikaj, kiuj ne estas destinitaj + speciale por unu gento, devas esti uzata tiu lingvo, kiu per + komuna interkonsento de la regnanoj estas akceptita kiel lingvo + regna. En tiuj politikaj institucioj, kiuj havas karakteron + speciale lokan, anstataux la regna lingvo povas esti uzata alia + lingvo, se ne malpli ol 9/10 de la urbanoj donis por gxi sian + konsenton. Sed la lingvo regna aux urba devas esti rigardata, + ne kiel humiliga tributo, kiun sxuldas gentoj mastrataj al + gento mastranta, sed nur kiel propravola poroportuneca cedo de + la malplimulto al la plimulto. + + "3) Pro cxiuj maljustajxoj, farataj en ia regno, la registaro de + tiu regno estas responda antaux konstanta Tut-Euxropa Tribunalo + starigita per interkonsento de cxiuj Euxropaj regnoj. + + "4) Cxiu regno kaj cxiu provinco devas porti ne la nomon de ia + gento, sed nur nomon neuxtrale-geografian, akceptitan per + komuna interkonsento de cxiuj regnoj." + +Iam venos tempo, post longa nauxzo pri militoj, kiam tiuj cxi +principoj estos avide sercxataj kaj studataj, kiel eblaj saviloj +el terura stato. Tiam oni miros, ke ili estis jam en 1915 +proponitaj de Ludoviko Zamenhof. + +Vespere, la 1-an de julio 1915, la cxielo rugxe fajris cxirkaux +Varsovio. Forirante, la Rusoj cxie brulis la rikolton. Oraj +kampoj de tritiko nun senlime flamis en la nokto. Frumatene, +germana regimento enmarsxis regulpasxe. Post pli ol unu jaro, +pola ekregistaro starigxis apud prusa generalo. Ankaux tiam la +militistoj ne sxatis la Hebreojn. Maldikaj, malricxaj, seninfluaj +je kamparo, ili povis servi nek soldate, nek nutrade. Komercistoj +nur konkurencis. Bojkotado kaj malamo kreskis inter gentoj. +Mizero, malsato, malvarmo regis en la stratoj. Miloj da infanoj +mortis. Longaj sekvantaroj da virinoj atendis sur trotuaro antaux +supa disdonejo. Mankis pano. + +Al Zamenhof aero mankis ecx pli. Por lin savi, la edzino lin +devigis transloki la logxejon apud Gxardeno Saksa. Cxe Krolevska +41, lastfoje mi lin vidis en decembro 1916. Li parolis mallauxte. +Li spiradis pene. Lia filo Adamo anstatauxis lin kiel okulisto +cxe la strato Dzika. Sed li bedauxris, ke li forlasis la tieajn +malricxulojn. Li sin sentis hejme nur inter ili. Lia frato +Aleksandro jxus mortis malproksime. Lia filino Sofio forestis en +Hxarkov, kiel kuracistino. Leteroj jam ne venis pro milito. +Cxagreno lin premis. Patre li suferis pro la morto de multegaj +Esperantistoj. "Kial ili, kaj ne mi?" -- li demandis. Pri juna +kaj fervora Bolingbroke Mudie li aludis ofte, vespere cxe l' +kameno. Sur la muroj estis cxie memorajxoj de l' kongresoj, +Bulonjo, Kembrigxo, gxojaj tagoj. Ankaux tie staris portreto de +l' amiko, maljuna kaj fidela, Moscheles. + +Ankoraux li laboris pri homarana ideo. "Gxi estas ja la celo de +mia tuta vivo", li diris kun fervora brilo en okuloj. "Por gxi mi +fordonus cxion ofere. Se mi nur estus ne tiel senforta, senpova +cxi tie, fortrancxita el mondo!" Li antauxvidis morton, kaj li +sentis la potencan vokon al tiu tasko. Li deziris almenaux +starigi l' aferon. Poste trovigxos helpantoj por gxin vastigi tra +la mondo. La suferanta homaro bezonas tiun helpon al unuigxo. + +Jam en auxtuno 1914, li skribis al D-ro Uhlman en Svislando: "La +terura milito, kiu nun faras tian grandan ekstermadon inter la +homoj, instigas min, ke mi, malgraux la gxisnuna malbona sukceso, +nepre penu arangxi kongreson de homaranoj". Sed la milito +longigxis. Iom post iom li elpensis novan planon. Li projektis +vastan kongreson universalan por neuxtrale-homa religio. Sed +antauxe estus ja necese kunvoki pli malgrandan kunvenon preparan. +Al gxi oni invitus profesorojn universitatajn inter kaj ekster +Esperantistaro. + +Li pretigis cirkuleron, anoncante ke la kunveno "okazos en la +lastaj tagoj de decembro 1916" en urbo svisa. Sed la milito +dauxris. Sur la manuskripto tiu dato kusxas trastrekita. Li +skribis sxangxe: "en la unuaj tagoj de auxgusto 1917". En marto, +la milito dauxris cxiam. Cxu senfine? Cxu li vidos iam pacon? +Denova korektajxo montras krajone, kaj ecx tragedie, cxi tiujn +vortojn per tremanta mano: "post la fino de la milito". + +La milito ne finis, sed lia vivo ja bona kaj pura. Cxiu spiro +farigxis turmento. Li devis ne kusxigxi, nur sidi aux stari. La +Rusa Revolucio, levigxinta sen mortigoj, donis al li novan +esperon. Li amis la popolojn de l' vasta imperio. Cxu ili scios +dauxre liberigxi interfrate kaj sensange, kiel komencite? + +Printempo venis. Li pensadis multe, kaj skribadis urgxe. Nova +homaro devas organizigxi. . . . Sed kiom laciga nedormado! Kiom +turmenta la deviga sidado! Kiom dolora la batado de l' koro! + + Ho, mia kor', ne batu maltrankvile, + El mia brusto nun ne saltu for! + Jam teni min ne povas mi facile, + Ho, mia kor'! + +Ripozi, dormi ecx kelkajn minutojn! Unu tagon la kuracisto lin +permesis momenton. Estis la 14-a de aprilo 1917. Li etendigxis +sur kanapo. Al pordo la edzino akompanis la doktoron. Dume li +sentis sin pli bone. Fine iom da ripozo, tiom sopirita! . . . +Sed jam li eksufokigxis. Li volis voki. La vocxo haltis en lia +gorgxo. Jen alkuris la edzino. Sxi helpis lin residi. Ve! jam +cxesis bati tiu koro, batinta tiel forte por homaro. Jam venis la +ripozo liberiga. + + Ho, mia kor'! Post longa laborado + Cxu mi ne venkos en decida hor'? + Suficxe! Trankviligxu de l' batado, + Ho, mia kor'! + +En tago pluva, malhela, malvarma, la varsoviaj Esperantistoj +akompanis la cxerkon al tombejo. Malgxoje kantis poeto Belmont: + + Ne venis Polujo kadavron honori + De filo pollanda, de monda sagxul' . . . + Ho kiel sangigxis en mi pola kor' . . . + Malricxaj Hebreoj nur venis post cxerko + Cxar mortis bonkora helpant' okulisto. + +Al tiu vasta rondo familia, kies delegitoj cxiujare lin aklamis +en kongresoj, la landlimoj restis fermitaj. Nur kelkaj Poloj, +Grabowski, Belmont, germana sxipestro Neubart, povis diri +adiauxon en la nomo de tiu cxiulanda popolo, kiu lin amis kaj +priploris en la tuta mondo. De registaro, neniu. Honorigo, nenia. +Nur la amaso popola, la humila klientaro de l' hebrea kvartalo, +en siaj laborvestoj. Multaj junuloj dankemaj. Multaj geviroj +kortusxitaj. + +Kiel enterigo de Tolstoj inter cxirkauxaj vilagxanoj, gxi estis +la plej alta, la plej tauxga simbolo. Efektive nur mortis la +homo, la viro 57-jara, la malricxa okulisto. Sed la granda verko +restis. Ankaux la inspiro el animo pura. Ne povas tio morti. +Malaperos la registoj, malaperos la malgrandaj granduloj, kiuj +lin ignoris. Sed eterne vivos kaj diskreskos cxie lia semo pensa. +Jam dekmiloj da homoj sanktigis lian nomon. Iam tuta homaro +rekonos lin gvidanto al frata repacigxo. + +Sur lia skribotablo kusxis lasta manskribajxo krajona, nefinita. +Gxi estis plano de artikolo pri senmorteco de l' animo. Kion +kredis mem tiu granda amiko de l' homaro, kiu donis tutan vivon +al pensoj unuigaj? Kia do estis la fundo de lia kredo? Kiel li +supozis pri aferoj transmortaj kaj nekontroleblaj? Pri sia +persono li estis cxiam silentema. Liaj proksimuloj ecx ne povus +respondi. Ili vidis nur kiamaniere li vivis: bonkore, pure, +modeste, helpeme, ofere, mirinde pacience kun cxiuj, neniam +ofende per ago aux parolo kontraux iu ajn, cxiam simpatie +auxskulteme al ceteraj homoj, ecx al tedaj. Al cxiuj, edzino, +fratoj, gefiloj, nevinoj, amikoj, klientoj, li aperis kiel homo +sankta. En turmentaj horoj cxiu venis al li por konsilo. "Li +neniam pekis", diris malnova servantino pola, montrante lian +portreton sub sxia krucifikso. Kiom da famuloj restis grandaj en +okuloj de l' servantoj? + +Sur papero kvarpagxa li ekskribis la intiman konfeson. Morto lin +interrompis. Sur tri pagxoj kusxas antauxklarigo. Li petis +senkulpigon, ke li verkas pri tiu temo, estante ne specialisto. +Eble oni diros, kiel pri ceteraj, ke nur maljune li ekpensis pri +ekkredo. Antauxproteste li notis: + + "Cxio, kion mi nun skribas, naskigxis en mia kapo ne nun, sed + antaux kvardek jaroj, kiam mi havis la agxon de 16-18 jaroj; + malgraux ke mi de tiu tempo multe meditis kaj legis diversajn + sciencajn kaj filozofiajn verkojn, miaj tiamaj pensoj pri Dio + kaj pri senmorteco preskaux tute ne sxangxigxis." + +Tamen li antauxvidis, ke tiu cxi artikolo al multaj tre +malplacxos: + + "Dum en la mondo scienca mi perdos cxian estimon, mi samtempe + en la mondo de kredantoj trovos nenian kompensan simpation, + versxajne nur atakon, cxar _mia_ kredo estas tute alispeca ol + _ilia_ kredo. . . . Estos pli prudente se mi silentus, sed mi + ne povas." + +La kvara pagxo nur estis komencita. La skribado estas preskaux +nelegebla: + + "Mia patrino estis religia kredantino, mia patro ateisto. En + mia infaneco mi kredis je Dio, kaj je senmorteco de l' animo, + en tiu formo, en kiu instruas mia denaskigxa religio. Mi ne + memoras tute precize, en kiu jaro de mia vivo mi perdis la + religian kredon; sed mi memoras, ke la plej altan gradon de mia + nekredado mi atingis cxirkaux la agxo de 15-16 jaroj. Tio estis + ankaux la plej turmenta tempo de mia vivo. La tuta vivo perdis + en miaj okuloj cxian sencon kaj valoron. Kun malestimo mi + rigardis min mem kaj la aliajn homojn, vidante en mi kaj en ili + nur sensencan pecon da viando, kiu kreigxis, oni ne scias pro + kio kaj oni ne scias por kio, kiu travivas en la eterneco + malpli ol plej malgrandan sekundeton, baldaux forputros por + cxiam, kaj dum cxiuj venontaj senfinaj milionoj kaj miliardoj + da jaroj gxi jam neniam plu reaperos. Por kio mi vivas, por kio + mi lernas, por kio mi laboras, por kio mi amas? Cxar estas ja + tiel sensenca, senvalora, tiel ridinda . . ." + +Tie haltas la konfeso. Sur blanka fino de la pagxo nur kusxis +noto pri la sekvo projektita. Post la nauxzo pri vivo kaj pri +morto, deksepjare li eksentis ion novan: + + "Mi eksentis, ke eble morto ne estas malapero . . .; ke + ekzistas iaj legxoj en la naturo . . .; ke io min gardas al + alta celo . . ." + +Tiuj estas lastaj vortoj de l' skribajxo. Mortante, Zamenhof +forportis la sekreton sian. Ni nur scias, ke junule li ektrovis +propran kredon, ke li akiris sensxancelan fidon je unu forto +komuna por amo kaj inspiro al konsciencoj, ke li tiel havis "Dion +en la koro", ke li komprenis la dauxrecon de l' spirita laborado +trans la morto, kaj rigardis la diversajn homajn religiojn +kvazaux malsamajn vestojn de unu sama vero. + +Jam antaux Abdul-Baha, la fama persa profeto, kiu lin admiris, li +respondis al kongreso de Kristanaj gejunuloj salutinta lin: + + "Mi estas nur hebrea homarano liberkreda; sed . . . kio pli + bela en la mondo ol _plena_ sekvado al instruo de Jezuo?" + +Tamen, kio pli malfacila pro kulturo egoista, sxovinista, +mongajnema? + +Zamenhof tre klare vidis la materian flankon de la baroj. Tial li +proponis rimedojn praktikajn por ebligi amon. Tial li disdonis al +la homoj tiun lingvon interligan, la mirindan frukton de genio +harmonia. Sur miloj da lipoj li metis ilon fratigan. Al miloj da +vivoj li donis gxojon, sencon, utilon. Ne prediki li volis, sed +helpi. [1] En tio li montrigxis siatempa. Granda kuracisto de l' +homaro. Li klinigxis ame super gxia korpo malsana, venenita. Li +komprenis la kauxzojn. Li vidis kaj respondis la bezonojn. Ne nur +parolojn, sed faktojn. Ne nur konsilojn, ankaux serumon. + +Lia cerbo estis ekvilibra. Nur lia koro batis varme kaj rapide. +Lia menso estis sagxa kaj trankvila. Tiun trankvilecon oni +rimarkis cxiel en lia persono. Simpla, pensema, vera, li abomenis +cxian frazistecon. Kiu, ecx plej humila Esperantisto, ne parolis +kun li cxe kongreso? Kiu, parolinte kun li, ne lin amis kaj +respektis el tutkoro? Ecx per verko lin koninte, multaj homoj tra +la mondo lin rigardis kiel majstron la plej karan. En vilagxoj de +Karpatoj, en urbetoj amerikaj, en urbegoj sub tegmento, lia +portreto staris en popolaj hejmoj, amate, homfrate. Sur nigraj +kampoj de Euxropo, en frakaso batala, multaj homoj falvunditaj +vidis lian bildon reve. + +Nun, tiu skribocxambro lia, cxe domo varsovia, estas malplena. +Pie gxin konservas netusxitan la nobla vidvino. Kiom vastega la +manko. Kiom doloriga. . . . Tie li sidadis. Tie liaj libroj. Tie +la iloj okulistaj. Tie la pagxo nefinita. Silentas la horlogxo. + +Iel regas en la cxambro atmosfero potenca, impresa, eterna. +Altiga pureco. Nedirebla grandeco. . . . Jes, granda estis tiu +homo. Granda publike. Granda private. Kio estis ni, kun niaj +malgrandajxoj, niaj malaltaj disputoj, niaj krimaj malkuragxoj? + +Li tamen amis cxiujn nin. Li lasis al ni devon: konigi _tutan_ +lian proponon al homaro. Tie sur la blanka pagxo kusxas lia +plumo. Gxi batalis por la bono kaj la belo. Sed la tasko estas +nefinita. Kiu gxin dauxrigos? Kiu plenumos lian volon? Jam la +morto liberigis lin. Jam gxi donis flugilojn al lia penso. "Nun +de loko flugu gxi al loko. . . ." Nova mondo devas konstruigxi. +Morto kaj naskigxo. Homaro sopiras je rompo de baroj. Gxi bezonas +absoluton. Li alvokas. Gxi alvokas. El tomboj, el ruinoj, el +mizero gxenerala krias la sama voko, urgxa, korpremanta . . . + +Auxdu, auxdu, kiel sxire gxi sonas! + +[1] Interesa ekzemplo de lia helpemo al homoj estas lia elpensado +de tute ellaborita skribmasxino en 1891-1892. + + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Vivo de Zamenhof, by Edmond Privat + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK VIVO DE ZAMENHOF *** + +***** This file should be named 26359.txt or 26359.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + http://www.gutenberg.org/2/6/3/5/26359/ + +Produced by David G. Simpson + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +http://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at http://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +http://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at http://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit http://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including checks, online payments and credit card donations. +To donate, please visit: http://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart is the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + http://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. |