diff options
Diffstat (limited to '26127-h')
| -rw-r--r-- | 26127-h/26127-h.htm | 7787 | ||||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/front.jpg | bin | 0 -> 77419 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p000.jpg | bin | 0 -> 63421 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p049.jpg | bin | 0 -> 74388 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p064.jpg | bin | 0 -> 64256 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p104.jpg | bin | 0 -> 63210 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p168.jpg | bin | 0 -> 63633 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p217.jpg | bin | 0 -> 57769 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/p253.jpg | bin | 0 -> 66877 bytes | |||
| -rw-r--r-- | 26127-h/images/titlepage.gif | bin | 0 -> 9333 bytes |
10 files changed, 7787 insertions, 0 deletions
diff --git a/26127-h/26127-h.htm b/26127-h/26127-h.htm new file mode 100644 index 0000000..8ad99aa --- /dev/null +++ b/26127-h/26127-h.htm @@ -0,0 +1,7787 @@ + +<!DOCTYPE html +PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01 Transitional//EN" "http://www.w3.org/TR/html4/loose.dtd"> + +<!-- This HTML file has been automatically generated from an XML source, using XSLT. If you find any mistakes, please edit the XML source. --> +<html lang="nl-1900"> +<head> +<meta http-equiv="Content-Type" content="text/html; charset=ISO-8859-1"> + +<title>Gouden Daden</title> +<link rel="schema.DC" href="http://dublincore.org/documents/1998/09/dces/"> +<meta name="author" content="C. Joh. Kieviet"> +<meta name="DC.Creator" content="C. Joh. Kieviet"> +<meta name="DC.Title" content="Gouden Daden"> +<meta name="DC.Date" content="#####"> +<meta name="DC.Language" content="nl-1900"><style type="text/css"> +/* Standard CSS stylesheet */ + + + +body +{ +font: 100%/1.2em "Times New Roman", Times, serif; +margin: 1.58em 16%; +text-align: left; +} + +.titlePage +{ +border: #DDDDDD 2px solid; +margin: 3em 0% 7em 0%; +padding: 5em 10% 6em 10%; +} + +h1.docTitle +{ +font-size:1.6em; +line-height:2em; +} + +h2.byline +{ +font-size:1.1em; +font-weight:normal; +line-height:1.44em; +} + +span.docAuthor +{ +font-size:1.2em; +font-weight:bold; +} + +h2.docImprint +{ +font-size:1.2em; +font-weight:normal; +} + +.transcribernote +{ +background-color:#DDE; +border:black 1px dotted; +color:#000; +font-family:sans-serif; +font-size:80%; +margin:2em 5%; +padding:1em; +} + +.div0 +{ +padding-top: 5.6em; +} + +.div1 +{ +padding-top: 4.8em; +} + +.index +{ +font-size: 80%; +} + +.div2 +{ +padding-top: 3.6em; +} + +.div3, .div4, .div5 +{ +padding-top: 2.4em; +} + +.footnotes .body, +.footnotes .div1 +{ +padding: 0; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, pseudoh4 +{ +clear: both; +font-style: normal; +text-transform: none; +} + +h3, .pseudoh3 +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +} + +h3.label +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h4, pseudoh4 +{ +font-size:1em; +line-height:1.2em; +} + +h4.lghead +{ +margin-left:10%; +margin-right:10%; + +} + +.alignleft +{ +text-align:left; +} + +.alignright +{ +text-align:right; +} + +.alignblock +{ +text-align:justify; +} + +p.tb, hr.tb +{ +margin-top: 1.6em; +margin-bottom: 1.6em; +margin-left: auto; +margin-right: auto; +text-align: center; +} + +p.poetry +{ +margin:0 10% 1.58em; +} + +span.hemistich /* invisible text to achieve visual effect of hemistich indentation. */ +{ +color: white; +} + +p.line +{ +margin:0 10%; +} + +p.argument, p.note, p.tocArgument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +text-indent:0; +} + +p.argument, p.tocArgument +{ +margin:1.58em 10%; +} + +p.tocChapter +{ +margin:1.58em 0%; +} + +p.tocSection +{ +margin:0.7em 5%; +} + + +div.epigraph +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +width: 60%; +margin-left: auto; +} + +.epigraph .bibl +{ +text-align: right; +} + +.epigraph .poem +{ +margin-left: 0; +} + +.epigraph .line +{ +margin-left: 0; +text-indent: 0; +} + +.trailer +{ +clear: both; +padding-top: 2.4em; +padding-bottom: 1.6em; +} + +.floatLeft +{ +float:left; +margin:10px 10px 10px 0; +} + +.floatRight +{ +float:right; +margin:10px 0 10px 10px; +} + +p.figureHead +{ +font-size:100%; +text-align:center; +} + +.figure p +{ +font-size:80%; +margin-top:0; +text-align:center; +} + +p.smallprint,li.smallprint +{ +color:#666666; +font-size:80%; +} + +span.parnum +{ +font-weight: bold; +} + +.leftnote +{ +font-size:0.8em; +height:0; +left:1%; +line-height:1.2em; +position:absolute; +text-indent:0; +width:14%; +} + +.pagenum +{ +display:inline; +font-size:70%; +font-style:normal; +margin:0; +padding:0; +position:absolute; +right:1%; +text-align:right; +} + +a.noteref +{ +font-size: 80%; +text-decoration: none; +vertical-align: 0.25em; +} + + +.red +{ +color: red; +} + +.displayfootnote +{ +display: none; +} + +div.footnotes +{ +margin-top: 1em; +padding: 0; +} + +hr.fnsep +{ +margin-left: 0; +margin-right: 0; +text-align: left; +width: 25%; +} + +p.footnote +{ +font-size: 80%; +margin-bottom: 0.5em; +margin-top: 0.5em; +} + +p.footnote .label +{ +float: left; +text-align:left; +width:2em; +} + +.footnotes td, .footnotes th, .footnotes .tablecaption +{ +font-size: 80%; +} + +.centertable +{ +/* center the table */ +margin: 0px auto; +} + +.poem +{ +margin-left:5%; +position:relative; +text-align:left; +width:90%; +} + +.poem h4 +{ +font-weight:normal; +margin-left:5em; +} + +.poem .linenum +{ +color:#777; +font-size:90%; +left:-2.5em; +margin:0; +position:absolute; +text-align:center; +text-indent:0; +top:auto; +width:1.75em; +} + +.versenum +{ +font-weight:bold; +} + +/* right aligned page number in table of contents */ +.tocPagenum, .flushright +{ +position: absolute; +right: 16%; +top: auto; +} + +.footnotes .line +{ +font-size:80%; +margin:0 5%; +} + +.poem .i0 +{ +display:block; +margin-left:2em; +} + +.poem .i1 +{ +display:block; +margin-left:3em; +} + +.poem .i2 +{ +display:block; +margin-left:4em; +} + +.poem .i3 +{ +display:block; +margin-left:5em; +} + +.poem .i4 +{ +display:block; +margin-left:6em; +} + +.poem .i5 +{ +display:block; +margin-left:7em; +} + +.poem .i6 +{ +display:block; +margin-left:8em; +} + +.poem .i7 +{ +display:block; +margin-left:9em; +} + +.poem .i8 +{ +display:block; +margin-left:10em; +} + +.poem .i9 +{ +display:block; +margin-left:11em; +} + +span.corr +{ +border-bottom:1px dotted red; +} + +span.abbr +{ +border-bottom:1px dotted gray; +} + +span.measure +{ +border-bottom:1px dotted green; +} + +.letterspaced +{ +letter-spacing:0.2em; +} + +.smallcaps +{ +font-variant:small-caps; +} + + +.caps +{ +text-transform:uppercase; +} + +.fraktur +{ +font-family: 'Walbaum-Fraktur'; +} + +hr +{ +clear:both; +height:1px; +margin-left:auto; +margin-right:auto; +margin-top:1em; +text-align:center; +width:45%; +} + +h2.docImprint,h1.docTitle,h2.byline,h2.docTitle,.aligncenter,div.figure +{ +text-align:center; +} + +h1,h2 +{ +font-size:1.44em; +line-height:1.5em; +} + +h1.label,h2.label +{ +font-size:1.2em; +line-height:1.2em; +margin-bottom:0; +} + +h5,h6 +{ +font-size:1em; +font-style:italic; +line-height:1em; +} + +p,p.initial +{ +text-indent:0; +} + +p.firstlinecaps:first-line +{ +text-transform: uppercase; +} + +p.dropcap:first-letter +{ +float: left; +clear: left; +margin: 0em 0.05em 0 0; +padding: 0px; +line-height: 0.8em; +font-size: 420%; +vertical-align:super; +} + +.poem +{ +padding: .5em 0% .5em 0%; +} + +p.quote,div.blockquote,div.argument +{ +font-size:0.9em; +line-height:1.2em; +margin:1.58em 5%; +} + +.pagenum a, a.noteref:hover, a.hidden:hover, a.hidden +{ +text-decoration:none; +} + + +ul { list-style-type: disc; } +ol { list-style-type: decimal; } +ol.AL { list-style-type: lower-alpha; } +ol.AU { list-style-type: upper-alpha; } +ol.RU { list-style-type: upper-roman; } +ol.RL { list-style-type: lower-roman; } +.lsoff { list-style-type: none; } + +.castlist, .castitem { list-style-type: none; } + + + + + +/* Supplement CSS stylesheet "style/arctic.css.xml +" */ + + + +body +{ +background: #FFFFFF; +font-family: "Times New Roman", Times, serif; +} + +body, a.hidden +{ +color: black; +} + +h1, h2, h3, h4, h5, h6, .pseudoh1, .pseudoh2, .pseudoh3, .pseudoh4 +{ +color: #001FA4; +font-family: Verdana, Arial, Helvetica, sans-serif; +} + +p.byline +{ +font-style: italic; +margin-bottom: 2em; +} + +.figureHead, .noteref, span.leftnote, p.legend, .versenum, .stage +{ +color: #001FA4; +} + +.rightnote, .pagenum, .linenum, .pagenum a +{ +color: #AAAAAA; +} + +a.hidden:hover, a.noteref:hover +{ +color: red; +} + +p.dropcap:first-letter +{ +color: #001FA4; +font-weight: bold; +} + + + +</style></head> +<body> + + +<pre> + +The Project Gutenberg EBook of Gouden Daden, by C. Joh Kieviet + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + + +Title: Gouden Daden + +Author: C. Joh Kieviet + +Illustrator: O. Geerling + +Release Date: July 25, 2008 [EBook #26127] + +Language: Dutch + +Character set encoding: ISO-8859-1 + +*** START OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GOUDEN DADEN *** + + + + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + + + + + +</pre> + + +<div class="front"> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/front.jpg" alt="Oorspronkelijke voorkant." width="467" height="720"></div><p> + + +</p> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/titlepage.gif" alt="Oorspronkelijke titelpagina." width="445" height="720"></div><p> + +</p> +</div> +<div class="titlePage"> +<h1 class="docTitle">Gouden Daden</h1> +<h2 class="byline">Naar verschillende bronnen bewerkt +<br> +Door +<br> +<span class="docAuthor">C. Joh. Kieviet</span> +<br> +Geïllustreerd door O. Geerling + +</h2> +<h2 class="docImprint">Rotterdam—J. M. Bredée</h2> +</div> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p000.jpg" alt="Jan van Schaffelaar." width="491" height="720"></div><p> + + + +</p> +</div> +</div> +<div class="body"><span class="pagenum">[<a id="pb5" href="#pb5">5</a>]</span><div id="ch1" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een doodelijke sprong.</h2> +<p>’t Was in het jaar 1482. + +</p> +<p>Een kleine bende zwaargewapende ruiters reed in gestrekten draf over de Veluwsche heide, en bewoog zich in de richting van +het dorpje Barneveld. + +</p> +<p>’t Was een schoone stoet, die kleine ruiterdrom. Hoe krachtig en forsch waren die gestalten, hoe rinkelden die glinsterende +harnassen, hoe blonken die stalen speren, hoe schitterden die helmen in de gouden stralen der zon. Vurig draafden de strijdrossen +voort met opgeheven kop en opengesperde neusgaten. ’t Was, of zij trotsch waren op den last, dien zij droegen. + +</p> +<p>Hoe heerlijk scheen de zon, en wat ademde de natuur allerwege rust en vrede. + +</p> +<p>Maar helaas, onder de menschen woedde de oorlog. De Hoeksche en Kabeljauwsche twisten waren in vollen gang en brachten alom +moord, brand en plundering. + +</p> +<p>De Bisschop David van Bourgondië, door zijn oproerige onderdanen uit Utrecht verjaagd, trachtte met behulp van hen, die hem +trouw gebleven waren, en met gehuurde benden zijn Bisschoppelijken zetel te heroveren. Zijn vijanden, die den Burggraaf van +Montfoort tot opperhoofd gekozen hadden, hielden Utrecht bezet en verbonden zich met de Hollandsche <span class="pagenum">[<a id="pb6" href="#pb6">6</a>]</span>Hoekschen. De Bisschop daarentegen vereenigde zich met de Kabeljauwschen en bracht zelfs den strijd op Hollandschen bodem +over. + +</p> +<p>Maar thans waren zijne benden teruggekeerd en woedde de strijd meer in Utrecht en op de Veluwe. + +</p> +<p>Ook de bende ruiters, die zich op weg bevond naar Barneveld, droeg ’s Bisschops kleuren. + +</p> +<p>Voorop rijdt de aanvoerder van den troep. ’t Is een forsch krijgsman. Zijn hooge gestalte steekt ver uit boven die van zijne +volgelingen. Het vizier heeft hij opgeslagen en zijn blik is gericht op het dorpje, dat zij weldra genaderd zullen zijn. Hij +weet, dat de vijand zich daar genesteld heeft, maar hij weet ook, dat de bezetting niet groot is. Hij heeft het besluit genomen, +zich van het dorp meester te maken, en moge zijn bende slechts klein zijn in getal, hij weet, dat zijn mannen moedig zijn +en voor niets terugdeinzen. + +</p> +<p>Opeens steekt hij de hand op, houdt zijn ros in en wijst naar het dorp. De troep houdt stand. + +</p> +<p>“Ruiters!” zegt hij. “Vóór ons ligt Barneveld, dat zich in de macht der vijanden bevindt. Wij zullen het veroveren! Op, voor +Schaffelaar!” + +</p> +<p>De ruiters heffen de speren omhoog en herhalen den kreet: “Op, voor Schaffelaar!” + +</p> +<p>De rossen steigeren bij dien kreet en spitsen de ooren. + +</p> +<p>“Voorwaarts, in vollen galop!” roept Jan van Schaffelaar. En te viervoet, met de speer in de rechterhand en het schild aan +den linkerarm, rennen zij het dorp binnen. +<span class="pagenum">[<a id="pb7" href="#pb7">7</a>]</span></p> +<p>De vijand is echter wakende. Men heeft de Bisschoppelijken zien naderen en zich voor den strijd opgesteld. Een bende ruiters +wacht hen af en rijdt met gevelde lans op hen in. + +</p> +<p>Er ontstaat een vreeselijk gevecht. + +</p> +<p>De paarden brieschen en hinniken, de zwaarden kletteren op schild en harnas, de ruiters heffen hun strijdleus aan, en ’t gillen +en kermen der gewonden en stervenden mengt er zich doorheen. + +</p> +<p>De hooge gestalte van Jan van Schaffelaar is steeds daar te zien, waar het gevecht het heetst is. En zijn moed bezielt de +zijnen. De vijanden moeten langzamerhand wijken, de Schaffelaars dringen voorwaarts. Hunne zwaarden flikkeren door de lucht, +en wel doen de Hoekschen al het mogelijke om stand te houden, maar ’t is tevergeefs. De aanval der Kabeljauwen is te hevig, +en na een korten, maar verwoeden strijd jagen zij de vluchtenden voor zich uit. De Schaffelaars zijn overwinnaar gebleven +en Barneveld bevindt zich in hunne macht. De dappere aanvoerder is met een twintigtal volgelingen overgebleven. + +</p> +<p>De paarden worden hier en daar in stallen geborgen, de zware rustingen uitgetrokken, en de ruiters kunnen hun vermaak zoeken. + +</p> +<p>Heer Jan van Schaffelaar had zich een onderdak gekozen in een taveerne, waar hij den nacht wilde doorbrengen. Hij verheugde +zich over de behaalde overwinning en gunde zijne ruiters gaarne het genot, dat zij zochten bij teerling en bierkroes. + +</p> +<p>Maar zie, nog was de nacht niet gevallen, of een <span class="pagenum">[<a id="pb8" href="#pb8">8</a>]</span>groote bende ruiters reed onverwachts Barneveld binnen, om zich te wreken over de geleden nederlaag. En hun komst bracht geweldigen +schrik onder de Schaffelaars. + +</p> +<p>“Te wapen! De vijand komt!” klonk het alom. + +</p> +<p>Die kreet wekte Van Schaffelaar uit zijn rust, en deed hem naar de wapenen grijpen. IJlings gespte hij het harnas aan en met +het zwaard in de vuist snelde hij naar buiten. + +</p> +<p>“Zadelt de paarden!” gebood hij. “Te wapen!” + +</p> +<p>Zijn bevel kwam te laat. De vijand naderde en liet hem geen tijd om zich verder ten strijde uit te rusten. De paarden moesten +in de stallen blijven. + +</p> +<p>Inderhaast verzamelde hij zijne ruiters om zich heen, maar al spoedig begreep hij, dat de strijd vruchteloos zou zijn. De +vijand was overmachtig en dwong hem weldra tot wijken. + +</p> +<p>O, dat hij zijne paarden niet bereiken kon! + +</p> +<p>“Op, op, mannen, voor Van Schaffelaar!” riep hij zijn volgelingen toe. + +</p> +<p>Onophoudelijk klonk het gekletter der zwaarden, en de strijdkreten vulden de lucht. Reeds stortten een paar der zijnen ter +aarde. Van Schaffelaar moest wijken of sterven. Zoo naderde hij de kerk en den toren. + +</p> +<p>Ha, wellicht kon hij zich daar voorloopig in veiligheid stellen. Zijn besluit was onmiddellijk genomen. + +</p> +<p>“In den toren!” gebood hij. + +</p> +<p>Slechts met moeite gelukte het hem dezen te bereiken, en nauwelijks daar aangekomen liet hij den toegang versperren. Hij en +zijne mannen <span class="pagenum">[<a id="pb9" href="#pb9">9</a>]</span>hadden het veege lijf voorloopig gered. Wel beproefden de vijanden zich eveneens een toegang tot den toren te banen, maar +Van Schaffelaar wist het hun te beletten. Nog beschouwde hij zich niet als verloren. De Bisschop immers zou het gebeurde spoedig +vernemen, en troepen zenden om hem te ontzetten? + +</p> +<p>Neen, nog was hij niet verloren, al was de vijand ook nog zoo overmoedig. Tijd gewonnen is alles gewonnen, zoo dacht hij. + +</p> +<p>Toch ontveinsde hij zich niet, dat zijn toestand hoogst gevaarlijk was, en dat hij den strijd slechts enkele dagen zou kunnen +volhouden. Want bij den drom van vijanden, die zich thans om den toren legerden, zouden er zich spoedig nog twee voegen, waartegen +moed noch list, zwaard noch speer iets vermocht. Die twee waren de honger en de dorst, de twee gevaarlijkste en wreedste vijanden, +die zich in den strijd konden mengen. + +</p> +<p>Zoodra hij zich voorloopig in veiligheid wist, monsterde hij zijne ruiters, en telde er negentien. Dadelijk gaf hij de noodige +bevelen, om den toren in staat van tegenweer te stellen. Hij dacht er geen oogenblik over om met zijne vijanden in onderhandeling +te treden. Hij toch wist, dat er voor hem geen genade zou zijn, dat zij hem een onoverkomelijken haat toedroegen en dat zij +niet zouden rusten, voor zij hem dood of levend in handen hadden. + +</p> +<p>Toen de morgenzon gloorde, spoedde hij zich naar een der kijkgaten, om den toestand te overzien. En nu bemerkte hij tot zijn +schrik, dat de <span class="pagenum">[<a id="pb10" href="#pb10">10</a>]</span>belegeraars zelfs stukken geschut met zich hadden medegevoerd, en die verdelgingsmiddelen, destijds <i>bussen</i> genoemd, reeds hadden opgesteld, om met de beschieting van den toren te beginnen. + +</p> +<p>Weldra brandden zij dan ook los en beukten de eerste kogels tegen den torenmuur. De zware dreun bracht niet weinig schrik +en ontsteltenis onder de belegerden, maar Van Schaffelaar wist hen spoedig te bemoedigen. + +</p> +<p>“Houdt moed, dappere ruiters, en vreest die kogels niet!” riep hij hun toe. “Eer zij deze muren stuk gebeukt hebben, zal reeds +de Bisschop, onze meester, zijne benden hebben gezonden om ons te verlossen. Houdt goeden moed. Op, voor Schaffelaar en den +Bisschop!” + +</p> +<p>“Op, voor Schaffelaar en den Bisschop!” was het antwoord. Maar helaas, zij waren zoo goed als machteloos en slechts tot afwachten +gedoemd. Want pijl noch boog hadden zij in hun bezit, zoodat het hun ten eenenmale onmogelijk was, iets tegen den vijand te +ondernemen. + +</p> +<p>Dat zou echter anders worden. De vijand had tot eene bestorming besloten. De bussen werden tot zwijgen gebracht, de ladders +tegen de muren geplaatst, en nu klommen de belegeraars met het schild boven hun hoofden naar omhoog. + +</p> +<p>Ha, dat gaf althans verandering, en aan het lijdelijk afwachten kwam een einde. Jan van Schaffelaar had op die bestorming +gerekend en alles voor de verdediging in orde laten brengen. Zware balken lagen gereed om naar beneden geworpen te worden. +<span class="pagenum">[<a id="pb11" href="#pb11">11</a>]</span></p> +<p>Zijn ruiters wachtten slechts op zijn bevel. + +</p> +<p>“Laat vallen!” klonk het eindelijk. + +</p> +<p>Toen werden de zware balken naar beneden geworpen, de ladders verbrijzeld, en de vijanden die zich daarop bevonden, gedood +of gewond. + +</p> +<p>“Op voor Schaffelaar! Op voor Schaffelaar!” klonk het zegevierend van den toren. + +</p> +<p>“Dood aan Van Schaffelaar! Op, voor Montfoort!” was het antwoord op dien kreet. Maar de aanval was afgeslagen en de belegerden +waren voorloopig gered. + +</p> +<p>Toen openden de bussen hun onheilbrengende monden, en beukten de kogels opnieuw tegen den torenmuur. + +</p> +<p>En Van Schaffelaar stond op den hoogen trans en liet zijn blik dwalen ver, ver over de heide, of er eenige hulp kwam opdagen. + +</p> +<p>Helaas, de dag ging voorbij en de nacht kwam, maar de hulp bleef uit. En de ergste vijanden, de honger en de dorst, waren +met hun aanval begonnen. De ruiters versmachtten van dorst en hunkerden naar een stuk brood. Maar niemand kon het hun geven. + +</p> +<p>De nacht ging voorbij en met den nieuwen dag begon ook de strijd opnieuw. De belegeraars hadden iets nieuws bedacht, om de +ruiters uit hunne beschermende muren op te jagen. Zij kwamen aandragen met vochtig stroo en hooi, pekslingers en hout, en +staken onder den toren een groot vuur aan, dat echter meer rook gaf dan vlammen. De zwarte walm steeg in dikke kolommen omhoog +en drong door kijk- en galmgaten naar binnen. +<span class="pagenum">[<a id="pb12" href="#pb12">12</a>]</span></p> +<p>Ha,—hoe de dappere gevangenen zich thans zouden voelen! Tot stikkens toe benauwd zouden zij weldra om erbarming smeeken en +zich op genade of ongenade overgeven. + +</p> +<p>Doch niets daarvan gebeurde. + +</p> +<p>Toen gaf de aanvoerder last, brandende pijlen naar de torenspits te schieten, opdat het vuur hen van twee kanten bedreigen +zou. Opgejaagd zouden zij worden als konijnen uit hun holen. + +</p> +<p>En de bussen schoten hun kogels tegen de muren, zoodat deze kraakten en scheurden. + +</p> +<p>Het gevaar dreigde van alle kanten, maar de Schaffelaars, hoewel ten prooi aan honger en dorst, met niets dan den dood voor +oogen, hielden wakker stand en dachten aan geen overgave. De toren was in rook gehuld, en de vlammen lekten de spits. + +</p> +<p>Helaas, nog altoos kwam de hulp niet opdagen.... Zoo ging ook deze bange dag voorbij. De rookwolken waren eindelijk opgetrokken +en de vlammen uitgewoed. Er was van den toren niet veel meer overgeschoten dan een klomp steenen, die niet meer branden kon. + +</p> +<p>En Van Schaffelaar liet na dien bangen dag nogmaals zijn oog over de heide dwalen om te zien, of er geen redding naakte. + +</p> +<p>Tevergeefs! + +</p> +<p>Aan slapen was geen denken. De folterende dorst hield de oogen geopend en de knagende honger deed de wangen verbleeken en +den moed verflauwen. + +</p> +<p>Zoo kwam de derde dag. De zon verrees verrukkelijk schoon boven den horizon. Ach, waarom? <span class="pagenum">[<a id="pb13" href="#pb13">13</a>]</span>Waarom was de lucht niet bedekt met wolken en gulpte het hemelwater niet bij stroomen neder, opdat de arme gevangenen zich +laven konden? Ja, waarom? + +</p> +<p>Opnieuw werden de ladders tegen de muren geplaatst, en nogmaals werd de toren bestormd. + +</p> +<p>“Op ruiters, op, voor Schaffelaar en den Bisschop!” riep de dappere aanvoerder de zijnen toe. + +</p> +<p>Maar die kreet bracht thans slechts verzet en murmureering. + +</p> +<p>“Waarom op voor den Bisschop?” morden de ruiters. “Zit hij niet veilig en rustig in Wijk bij Duurstede, en laat hij ons niet +versmachten van honger en dorst?” + +</p> +<p>“Op, op voor Schaffelaar dan!” riep de aanvoerder. “Ha, daar klimmen de vijanden tegen de ladders op! Wilt ge dan sterven, +dappere ruiters? Op, op voor Van Schaffelaar! Werpt die balken naar beneden, opdat zij den vijanden den schedel verpletteren!” + +</p> +<p>“Ja, op voor Schaffelaar!” riepen de ruiters met vernieuwden moed. En zij grepen de zware balken aan en wierpen die over de +borstwering. Ha, hoe sleepten zij de vijanden mede in hun val! Weer was de storm afgeslagen. “Op voor Van Schaffelaar!” klonk +hun kreet. De holle oogen der ongelukkigen glansden van vernieuwden moed,—maar het was de moed der wanhoop. + +</p> +<p>“De redding zàl komen!” riep Van Schaffelaar hun telkens toe. Maar toen zij uitbleef en de bange dag langzaam voorbij kroop, +ontzonk hun de moed geheel en eischten zij, dat Van Schaffelaar zich <span class="pagenum">[<a id="pb14" href="#pb14">14</a>]</span>zou overgeven. Zij eischten dat met zooveel aandrang, dat hij niet langer weigeren mocht. Hij plaatste zich met zijn trompetter +op den trans en de laatste liet zijn schelle tonen over den omtrek weerklinken. + +</p> +<p>Spoedig verscheen de aanvoerder der Hoekschen. + +</p> +<p>“Wat wenscht gij, Van Schaffelaar?” vroeg deze met luide stem. + +</p> +<p>“Ik wil den toren overgeven op voorwaarde van vrijen uittocht voor mij en mijne ruiters!” riep Van Schaffelaar hem toe. + +</p> +<p>Een hoongelach was het antwoord. + +</p> +<p>“Honger en dorst, kruit en lood zullen u wel spoedig anders doen spreken, Van Schaffelaar! Gij zijt verloren, en niemand kan +u meer redden. Ik eisch uw aller leven!” + +</p> +<p>“Nooit,” zei Van Schaffelaar. “Als wij toch sterven moeten, zullen wij het doen met het zwaard in de vuist. Dan sterven wij +althans een eervollen krijgsmansdood.” + +</p> +<p>“Is dat uw laatste woord?” vroeg de vijand. + +</p> +<p>“Mijn laatste!” sprak Van Schaffelaar. + +</p> +<p>“Welnu, dan zal ik u een anderen eisch stellen. Uwe mannen zullen lijfsbehoud verwerven en vrij uittrekken, mits zij U, Jan +van Schaffelaar, van den toren werpen!” + +</p> +<p>En lachend keerde de vijandelijke hoofdman naar zijne krijgers terug. + +</p> +<p>“Dappere ruiters, ge hebt het gehoord,” sprak Van Schaffelaar zijne mannen toe. “Gij kunt lijfsbehoud verwerven en vrij uittrekken, +mits ge mij <span class="pagenum">[<a id="pb15" href="#pb15">15</a>]</span>van den toren werpt. Mijn lot is in uwe handen.” + +</p> +<p>Zijn trouwe volgelingen traden echter met afschuw terug. Zouden zij hun dapperen aanvoerder een zoo gruwelijken dood doen +sterven? + +</p> +<p>“Nooit! Dat nooit!” riepen zij hem eenparig toe. “Dan liever allen een eerlijken krijgsmansdood sterven met het zwaard in +de vuist en het schild aan den arm! Geef bevel, dat wij den toren verlaten. Op, op voor Van Schaffelaar!” + +</p> +<p>“Neen mannen, nog niet! Nog is de nood niet het hoogst geklommen. Nog is er redding mogelijk. Laten wij nog één enkelen nacht +honger en dorst verdragen. Elk uur is er een. De Bisschop zal ons niet aan ons lot overlaten. Houdt goeden moed.” + +</p> +<p>Zoo kwam de laatste nacht, en deze werd door den Heer van den Schaffelaar wakende doorgebracht. + +</p> +<p>O, zijn borst zwol van vreugde bij de gedachte aan de trouw van zijne dappere ruiters, die liever den dood wenschten, dan +hem op te offeren. Hoe kon hij die trouw tot in den dood beloonen? + +</p> +<p>Ja, hij wist het. Kon hij niet zijn eigen leven opofferen voor dat van zijne dappere volgelingen? Moest hij minder zijn dan +zij? Was hij geen edelman? Indien zijne trouwe ruiters weigerden hem naar beneden te werpen, kon hij dan zelf den doodelijken +sprong niet doen, om zijne wreede vijanden tevreden te stellen? ’t Was hun immers alleen om zijn leven te doen? Om het leven +van den dapperen aanvoerder, die zijne ruiters al zoo menigmaal ter overwinning had gevoerd? + +</p> +<p>O, hij zou niet weifelen, niet dralen. Hij vreesde <span class="pagenum">[<a id="pb16" href="#pb16">16</a>]</span>den dood niet, en zou zijn leven gewillig offeren, om dat van zijne trouwe ruiters te redden. + +</p> +<p>Toen de zon opkwam en hij de wanhopige blikken der zijnen ontmoette, die hem spraken van onuitsprekelijk lijden en van stervensnood,—toen +was zijn besluit genomen. Nog eenmaal beklom hij den trans om uit te zien, of de redding misschien nabij was. Helaas,—het +verste verschiet toonde geen naderende bende. Ontmoedigd keerde hij naar de zijnen terug, terwijl opnieuw het vuur der bussen +op den toren werd geopend. Zoo gingen weer enkele uren voorbij, en steeds dringender vroegen zijne ruiters hem den toren te +verlaten en zich op den vijand te werpen. Zij verlangden naar den dood, liever dan langer ten prooi te blijven aan den honger +en den dorst, die hen schier krankzinnig maakte. + +</p> +<p>“Laat mij nog eenmaal met den vijand onderhandelen!” zei hij. + +</p> +<p>En nogmaals begaf hij zich op den trans en klonk het trompetgeschal. + +</p> +<p>“Welnu, zijn uwe mannen bereid, u naar beneden te werpen?” vroeg de aanvoerder sarrend. + +</p> +<p>“Neen,” zei Van Schaffelaar. “Maar als ik mijzelven naar beneden werp, zult gij ook dan uw woord houden en mijne volgelingen +de vrijheid geven?” + +</p> +<p>“Ha, ha,—wat pocherij!” riep de aanvoerder, die niet geloofde, dat Van Schaffelaar in ernst sprak. “Zeker, ook in dat geval +hebben zij vrijen uittocht, op mijne eer!” + +</p> +<p>“Het zij zoo!” sprak Van Schaffelaar. En met <span class="pagenum">[<a id="pb17" href="#pb17">17</a>]</span>verheffing van stem riep hij zijne trouwe ruiters toe: + +</p> +<p>“Spitsbroeders! Ik wil u in geen last brengen. Ik moet toch eenmaal sterven!” + +</p> +<p>Toen wuifde hij hun zijn laatst vaarwel toe, plaatste zijne handen in de zijden en sprong van den trans naar beneden. + +</p> +<p>Met een dreunenden slag kwam zijn lichaam op den grond terecht,—maar nog was hij niet dood. Met getrokken zwaard vielen zijne +vijanden op hem aan en bluschten hem het levenslicht.— + + +</p> +<div class="
 poem
 "> +<p class="line" style=""><span>“Hij stort, hij valt, hij ledebraakt,</span></p> +<p class="line" style=""><span>En stuiptrekt in den dood,</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ’t bloed, waarnaar de woede blaakt,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Beschaamt en kleurt ze rood.</span></p> +<p class="line" style=""><span>Het krijgsvuur bluscht, de brand gaat uit,</span></p> +<p class="line" style=""><span>En ’t schriktooneel wendt af,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Maar de eerkroon, aan geen zwaard ten buit,</span></p> +<p class="line" style=""><span>Omtuilt het heldengraf!<span class="corr" id="xd0e355" title="Niet in bron">”</span><a class="noteref" id="xd0e357src" href="#xd0e357">1</a></span></p> +</div><span class="pagenum">[<a id="pb18" href="#pb18">18</a>]</span><div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" href="#xd0e357src" id="xd0e357">1</a></span> Tollens. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch2" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een heldenschaar.</h2> +<p>Xerxes, de machtige koning der Perzen en beheerscher van gansch Azië, rustte zich ten strijde uit, om ook Europa aan zijne +macht te onderwerpen. Het eerst moesten de Grieken het ontgelden. Hadden zij niet de Perzische afgezanten beleedigd en gedood? +Eischte dat geen wraak? + +</p> +<p>Zijn toerustingen waren reusachtig en vergden niet minder dan twee volle jaren. Alle krachten van Azië moesten daartoe medewerken. +Een ontzaglijk leger werd op de been gebracht, en eene talrijke vloot van transportschepen, met levensmiddelen beladen, zou +het leger begeleiden, opdat het in elk geval tegen gebrek beveiligd zou zijn. + +</p> +<p>Er werden bruggen opgeslagen, waarop het leger den Hellespont moest overtrekken. De eene brug bestond uit 340, de andere uit +360 schepen. Deze schepen werden aan voor- en achterzijde door sterke ankers vastgehouden, zoodat zij niet door den stroom +konden worden meegesleept. Op de lagere schepen werden stellages gebouwd, om ze even hoog als de andere te maken. Over de +lange rij vaartuigen liepen dikke touwen van den Aziatischen naar den Europeeschen oever, daarover werden boomstammen gelegd, +dan weer sterke touwen, hierop een balkenlaag, en dan volgde de bovenbouw van de brug, welke <span class="pagenum">[<a id="pb19" href="#pb19">19</a>]</span>met aarde bedekt en van borstweringen voorzien was. + +</p> +<p>Toen de bruggen gereed waren, stak er een hevige storm op, die het grootsche werk totaal vernielde. De woede van Xerxes kende +geen grenzen en de ongelukkige bouwmeesters werden op zijn bevel onthoofd. Zelfs de zee werd op last van den koning hevig +met geeselslagen gestraft. Daarna liet de booze vorst haar boeien, door zware kettingen in de diepte te werpen. + +</p> +<p>Dadelijk ving men aan met het bouwen van nieuwe bruggen, en eindelijk kon de overtocht van het reusachtige leger beginnen. +Die overtocht duurde niet minder dan zeven dagen. Toen moest het leger op last van Xerxes worden geteld, maar dat was heel +moeilijk te doen. Eindelijk bedacht men er op, 10000 krijgslieden in dichte gelederen naast elkander te plaatsen en daaromheen +eene soort van schutting te bouwen. Het geheele leger, moest nu die schuur doortrekken. Telkens als zij geheel gevuld was, +noteerde men weer 10000 man, en zoo kwam men tot een totaal van 1.700.000 man. Bovendien was de geheele Hellespont met oorlogsschepen +gevuld. Voorwaar eene oorlogsmacht, die het kleine Griekenland met angst en ontzetting moest vervullen. Hoe zouden de Grieksche +staten, die zelfs door geen onderlingen band verbonden waren, zich tegen die groote overmacht verdedigen? Helaas, helaas, +gansch Griekenland zou verwoest, de bevolking vermoord worden. In hun angst begaven zij zich naar Delphi, om het beroemde +orakel te raadplegen. + +</p> +<p>De voorspellingen van de Pythia Aristonice waren <span class="pagenum">[<a id="pb20" href="#pb20">20</a>]</span>echter verre van bemoedigend. Op haar gouden drievoet gezeten boven den afgrond, waaruit bedwelmende dampen opstegen, verkondigde +hare stem, dat Sparta zou worden verwoest. + +</p> +<p>“Ongelukkigen, wat toeft gij?” klonk het den Grieken toe. “Vlucht naar de einden der aarde. Want noch het hoofd, noch het +lijf, noch de voeten, noch de handen, zelfs geen stuk in het midden van den romp blijft ongeschonden, maar alles is weg! Want +het vuur en de toorn van Ares, die de strijdwagens der Syriërs voortstuwt, werpt alles in het stof. Niet alleen uw burcht, +neen, nog vele andere sterkten en vele tempels der onsterfelijke goden legt hij in den asch. Voort dan uit mijn heiligdom +en bereidt uwe zielen op het naderend onheil voor!” + +</p> +<p>Deze uitspraak, die zelfs geen sprankje hoop overliet, durfde men het Grieksche volk niet bekend maken, en men waagde het +nogmaals de uitspraak der Pythia in te roepen. De gezanten der Atheners traden den tempel van Apollo binnen met olijftakken, +die met wol omwonden waren, ten teeken, dat men de bescherming der godheid kwam inroepen, en verklaarden, dat zij het heiligdom +niet zouden verlaten, maar er tot hun dood toe blijven, indien de godheid zich van hen afkeerde. + +</p> +<p>Toen sprak de Pythia: + +</p> +<p>“Pallas beproeft tevergeefs den Olympischen Zeus te verzoenen, ofschoon zij onophoudelijk en met het meeste overleg hare beden +tot hem richt. Nog eenmaal doe ik u een woord vernemen, dat onverzettelijk is als staal. Ziet, wanneer alles wat het <span class="pagenum">[<a id="pb21" href="#pb21">21</a>]</span>gebied van Cecrops en de bocht van den heiligen berg Cithaeron in zich bevat, den vijand in handen valt, dan beschermt de +opperbestuurder Zeus toch den houten burcht van Athene, uwe toevlucht en die uwer kinderen, tegen de verwoesting. Toeft niet, +totdat de ruiters en de golvende drommen voetvolk naderen, rustig op het vasteland. Neen, wijkt en keert den vijand den rug +toe: later komt de tijd om hem het hoofd te bieden. Goddelijk eiland Salamis, voorwaar, gij verdelgt de zonen der vrouwen, +hetzij Demeter zich verstrooit of verzamelt.” + +</p> +<p>Deze geheimzinnige woorden, veel op een raadsel gelijkende, werden natuurlijk op verschillende wijzen uitgelegd, maar het +gevolg ervan was toch, dat de Atheners besloten zich tot het uiterste te verdedigen en afgezanten naar de andere staten te +zenden, om hen uit te noodigen, zich met hen te vereenigen en zich krachtig tot den strijd uit te rusten. De Atheners rustten +in den tijd van vier weken eene vloot uit van niet minder dan 147 schepen en waren niet van plan, zich met een minder getal +dan 200 tevreden te stellen. + +</p> +<p>Jammer, dat in de andere Grieksche staten niet dezelfde geestdrift heerschte. Men vreesde de overmacht van den Perzischen +koning en durfde zich niet verdedigen. Sommige staten zelfs namen het droevige besluit, den vijand zout en aarde aan te bieden, +ten teeken van hunne onderwerping. + +</p> +<p>Ook in den machtigen staat Sparta was men lauw en laksch. Eerst twistten zij met de Atheners, wie leger en vloot zouden aanvoeren, +en toen de <span class="pagenum">[<a id="pb22" href="#pb22">22</a>]</span>Atheners grootmoedig de eer daarvan aan Sparta hadden gelaten, verscholen zij zich achter het voorwendsel, dat de nadering +van de Olympische spelen hun belette, eene krijgsmacht van eenige beteekenis naar de grenzen te zenden. Slechts 300 Spartanen, +onder bevel van hun koning (aanvoerder) Leonidas, werden aangewezen, om ten strijde te trekken. + +</p> +<p>Dapperder man dan Leonidas had men in gansch Griekenland niet kunnen vinden. Hij schaamde zich voor zijne landgenooten over +hunne nalatigheid en vertelde op zijn tocht door Midden-Griekenland aan ieder, die het hooren wilde, dat zijn mannen slechts +de voorhoede vormden van het groote leger, dat uit Sparta aanrukte. Zijne kleine schare werd dientengevolge nog door hopliten +uit andere staten versterkt, zoodat hij eindelijk 8000 man onder zijne bevelen had. + +</p> +<p>Doch wat konden 8000 man beginnen tegen een leger van bijna twee millioen? + +</p> +<p>Xerxes met zijn ontzaglijk leger naderde. Wel was zijn marsch moeilijk geweest, wel had de Olympus met zijn met sneeuw bedekten +kruin, zijne nauwe passen en zijne dichte wouden hem in zijn voortgang belemmerd, maar eindelijk had hij toch de noordelijke +helling van het Oetagebergte bereikt. + +</p> +<p>Nu voerde zijn tocht echter door een zeer smallen doorgang, den pas van Thermopylae. Het hooge gebergte met zijn steile rotswanden +strekte zich tot bijna aan de zee uit. Eerst wanneer men vlak voor den pas stond, zag men den ingang naar den weg tusschen +de zee aan de eene en de hooge rotsen <span class="pagenum">[<a id="pb23" href="#pb23">23</a>]</span>aan de andere zijde. En die weg was zoo smal, dat er slechts één wagen over kon gaan. Door die nauwe poort kwam men in den +eigenlijken pas, waar twee waterrijke heete zwavelbronnen ontsprongen, waaraan de pas zijn naam ontleende. Op korten afstand +van die bronnen naderden de rotsen ten tweeden male bijna de zee, zoo dat de doortocht ook daar slechts door weinigen tegelijk +kon geschieden, en bovendien vormde de zee bijna langs de geheele lengte van den pas een onpeilbaar moeras, waaruit niemand +levend wederkeerde. + +</p> +<p>Koning Leonidas was besloten, dezen smallen dam, den eenigen weg, die toegang gaf tot Midden-Griekenland, met zijne mannen +te verdedigen. Hier baatte Xerxes zijn ontzaglijk leger niet, want Leonidas zou immers nooit meer dan slechts enkele vijanden +tegelijk te bekampen hebben? + +</p> +<p>Zeker, hij wist, dat hij in dezen strijd geen overwinnaar kon blijven, want elk gevecht zou hem eenige zijner dapperen kosten, +maar hier zou het hem toch mogelijk zijn, het machtige leger in zijn voortgang te stuiten. Daardoor konden zijne landgenooten +in de gelegenheid worden gesteld, zoo mogelijk hunne maatregelen ter verdediging te nemen. + +</p> +<p>Hij wist ook, dat hij en zijne dappere strijders sterven gingen. Want een Spartaan keerde immers nooit, dan als overwinnaar, +uit den strijd terug? + +</p> +<p>Men berichtte hem, dat er nog een tweede weg was, die toegang tot Midden-Griekenland gaf. Die weg bestond uit een smal voetpad +over een berg. Natuurlijk moest ook deze weg verdedigd worden. <span class="pagenum">[<a id="pb24" href="#pb24">24</a>]</span>Leonidas droeg die taak op aan 1000 Phocensers, die zich hiertoe vrijwillig aanboden. De verdediging van dit smalle voetpad +kon hun niet moeilijk vallen. + +</p> +<p>Zoo stonden de twee legers, als een ontzaglijke reus en de kleinste der dwergen tegenover elkander. + +</p> +<p>Een overlooper, die in het Spartaansche kamp kwam, vertelde dat hij het Perzische leger gezien had, en zei: + +</p> +<p>“Het is zoo talrijk, dat de zon door de pijlen der boogschutters verduisterd zal worden.” + +</p> +<p>“Wat zou dat?” antwoordde een van de Spartanen. “Zooveel te beter. Dan zullen wij in de schaduw vechten.” + +</p> +<p>Leonidas was gereed, om den vijand af te wachten. En deze zou ook komen, doch eerst zond koning Xerxes zijn gezantschap, om +de wapens der Grieken op te eischen. + +</p> +<p>“Kom ze halen!” gaf Leonidas lakonisch ten antwoord. + +</p> +<p>Toen beval Xerxes zijne Meden, om met den aanval te beginnen. Hij twijfelde niet, of dezen zouden spoedig een schitterende +overwinning op het kleine hoopje vijanden hebben behaald, maar—hoe onstuimig hun aanval ook was, zij konden geen duimbreed +gronds op de dappere Grieken veroveren. + +</p> +<p>Met woede zag hij van zijn hoogen zetel, dien hij had laten oprichten om het gevecht te kunnen zien, hoe zijne krijgers teruggeworpen +werden, zich weer verzamelden en opnieuw aanvielen, doch nogmaals en nogmaals teruggeworpen werden. + +</p> +<p>Nieuwe troepen moesten hen vervangen. Benden <span class="pagenum">[<a id="pb25" href="#pb25">25</a>]</span>geduchte boogschutters werden op den vijand afgezonden, maar ook zij moesten met groote verliezen terugdeinzen. Toen zond +Xerxes zijne keurbende. Deze onsterfelijken werden eveneens teruggejaagd en in hun vlucht zelfs door de Grieken achtervolgd. +Toen de Grieken eindelijk terugkeerden, wat op last van Leonidas den schijn van een vlucht moest hebben, vielen de Perzen +hen onder luid gejuich aan, tot de Grieken zich plotseling omkeerden en hen door een onstuimigen aanval in het moeras joegen, +waar zij den dood vonden. + +</p> +<p>Toen de avond daalde, telde Xerxes 6000 krijgers minder en was hij zijn doel nog geen stap naderbij gekomen. + +</p> +<p>Doch ook de Grieken telden duizend dooden. + +</p> +<p>Den volgenden dag werd de strijd hervat. Weer volgde Xerxes van zijn hoogen zetel den gang van het gevecht en tot zijn groote +woede zag hij, dat ook nu weer zijn krijgers herhaalde malen teruggeworpen werden en dat de Grieken niet tot wijken gedwongen +konden worden. Reeds was den geheelen morgen gestreden, maar door de zijnen nog geen enkel voordeel behaald. + +</p> +<p>In matelooze woede stond hij van zijn zetel op en strekte hij de gebalde vuisten in de richting van de strijdenden uit. + +</p> +<p>Ha, was dan zelfs zijn machtwoord niet in staat zijne soldaten de overwinning te bezorgen? + +</p> +<p>Op dit oogenblik trad een dienaar eerbiedig nader, en zeide: + +</p> +<p>“Machtige koning, een Griek wenscht u te spreken.” +<span class="pagenum">[<a id="pb26" href="#pb26">26</a>]</span></p> +<p>“Een Griek?” vroeg de koning. + +</p> +<p>“Ja, Heer, een Griek,—een slaaf.” + +</p> +<p>“Laat hem komen.” + +</p> +<p>De slaaf wierp zich voor den koning ter aarde. + +</p> +<p>“Wie zijt gij?” + +</p> +<p>“Ephialtes, o koning, een slaaf.” + +</p> +<p>“En wat wilt ge?” + +</p> +<p>“U een anderen weg wijzen, machtige koning. Een smal voetpad over den berg brengt u veilig aan den overkant.” + +</p> +<p>De koning bedacht zich een oogenblik. Zou hij dezen slaaf, die zijn eigen vaderland kwam verraden, gelooven? Wachtte hem misschien +geen valstrik? + +</p> +<p>De koning besloot hem te vertrouwen. + +</p> +<p>Hij gebood zijne keurbende, den verrader te volgen, en zijn bevel werd den volgenden morgen vroeg uitgevoerd. + +</p> +<p>De verrader Euphialtes wist niet, dat Leonidas de bewaking van dit smalle voetpad aan 1000 Phocensers had opgedragen, in de +stellige meening, dat niemand beter dan zij daartoe geschikt waren, omdat hun woonplaats het eerst in de handen der Perzen +zou vallen, indien de vijand langs dezen weg binnenrukte. + +</p> +<p>Helaas, de Phocensers sliepen, toen de vijand naakte. Het geluid der voetstappen en het ritselen der bladeren wekte hen uit +hun slaap. In hun verregaande zorgeloosheid hadden zij zelfs verzuimd schildwachten uit te zetten. + +</p> +<p>Thans, nu het te laat was, sprongen zij ijlings op en grepen naar de wapenen. Maar zij werden met <span class="pagenum">[<a id="pb27" href="#pb27">27</a>]</span>een pijlenregen begroet en waren geheel verward en ontsteld. Zij waagden het niet, den strijd te beginnen en gaven met een +schandelijke laaghartigheid het voetpad prijs. Op een naburige hoogte brachten zij zich in veiligheid. + +</p> +<p>De Perzen vervolgden hen niet eens, maar daalden zoo snel mogelijk den berg af. + +</p> +<p>Een bode bracht de jobstijding aan koning Leonidas, die dadelijk begreep, dat hij thans verloren was. Immers, de vijanden +zouden hem nu van twee kanten tegelijk aanvallen en zijn geheele leger vernietigen? + +</p> +<p>Maar nòg was de gelegenheid tot een terugtocht niet afgesneden. Nog was hij in de gelegenheid, het gros van zijn leger te +redden, maar dan moest hij zich haasten. Hij gaf dan ook onmiddellijk bevel tot den terugtocht. Maar om te verhoeden, dat +de krijgers door de vijanden zouden worden ingehaald en gedood, beval hij zijne dappere Spartanen te blijven. Hij was besloten, +den pas zoo lang mogelijk te verdedigen, om het gros van zijn leger gelegenheid te geven, zich in veiligheid te stellen. + +</p> +<p>De uitslag kon niet twijfelachtig zijn: hij en zijne trouwe Spartanen zouden sterven, maar ’t zou een schoone dood zijn. + +</p> +<p>Zijn bevel om af te trekken werd uitgevoerd,—doch niet door allen. Demophilus, de aanvoerder der dappere Thespiërs, verklaarde, +onder levendige toejuiching van zijn landgenooten, dat hij bij den koning wilde blijven en met hem sterven, omdat zijn vaderland +toch verloren was, als de Perzen den pas <span class="pagenum">[<a id="pb28" href="#pb28">28</a>]</span>binnenrukten. Ook zijne krijgers bleven, zoodat Leonidas met ruim 1200 hopliten den laatsten strijd zou strijden. Het overige +leger, nog slechts uit 3000 man bestaande, trok terug, om zoo mogelijk het leven te redden. + +</p> +<p>De krijgers, die achterbleven, tooiden zich met kransen van bloemen en bladen, alsof zij gereed stonden om feest te vieren +ter eere van een of andere godheid. + +</p> +<p>Leonidas besloot den aanval van de vijanden niet af te wachten. Hij plaatste zich aan de spits van zijn dappere schare en +drong den pas binnen, de Perzen tegemoet. Nu <span class="corr" id="xd0e498" title="Bron: onstond">ontstond</span> er een vreeselijk gevecht. De Spartanen wisten van geen wijken. Zij zochten slechts een eervollen krijgsmansdood op het veld +van eer. Zij wedijverden onderling in onverschrokken dapperheid en in verachting van elk doodsgevaar. + +</p> +<p>Leonidas, de dappere, viel al spoedig doodelijk gewond ter aarde, waar hij weldra stierf. Zijn val vuurde de woede der Grieken +nog aan, en er ontstond een vreeselijk gevecht om het bezit van zijn lijk. De lansen vlogen aan splinters, de zwaarden flikkerden +in het heldere zonnelicht. De aanval der Grieken was zoo hevig, dat de Perzen tot viermaal toe tot wijken werden gedwongen. + +</p> +<p>Toen drongen de Perzen, die den omweg over het smalle bergpad hadden volbracht, den pas van de andere zijde binnen, en werden +de Grieken dus van twee kanten aangevallen. En de dapperen konden zich niet meer verdedigen, want niemand hunner <span class="pagenum">[<a id="pb29" href="#pb29">29</a>]</span>bezat meer eene lans, velen geen zwaard, anderen slechts een gedeelte daarvan. + +</p> +<p>Meer en meer versmolt de kleine schare. De laatst overgeblevenen verzamelden zich op eene kleine hoogte en wachtten daar rustig +de komst der vijanden af. Tot op den laatsten man werden zij neergehouwen. + +</p> +<p>Zoo stierf de dappere Leonidas met zijne getrouwe Spartanen den heldendood, zich opofferende om 3000 spitsbroeders het leven +te redden. De Perzen telden niet minder dan 20000 dooden. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb30" href="#pb30">30</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch3" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">George Stephenson</h2> +<h2 class="sub">1781–1848.</h2> +<p>In het plaatsje Wyclam, op ongeveer twee mijlen afstands van Newcastle on Tyne, woonde een goede honderd jaar geleden een +arm jongetje, dat hoewel reeds 8 à 9 jaren oud, nog niet eens lezen of schrijven kon. Van den morgen tot den avond speelde +hij bij de armelijke hut zijner ouders, of zwierf hij buiten de plaats rond om vogelnesten te zoeken in de boomen en boschjes, +of zich te baden in de rivier. + +</p> +<p>Zijn vader was een eenvoudige arbeider, die als machinist het karige loon voor zich en de zijnen verdiende. Hij was algemeen +geacht, en ’s avonds in den winter verzamelden zich meermalen de jongens, waaronder ook de kleine George, rondom het vuur +van zijne machine, om te luisteren naar de verhalen, die Robert Stephenson hun deed. En hij kon voor een eenvoudig arbeider +mooi vertellen. De jongens hingen hem aan de lippen, als hij hun de lotgevallen van Robinson Crusoë beschreef, of als hij +van de ontdekking van Amerika door Columbus vertelde. Dan duurde het verhaal den kleinen George nooit lang genoeg. Maar ’t +liefst van alles ving hij vogels, vooral lijsters, om ze op te voeden en te verzorgen. Ook van andere dieren hield hij veel, +en <span class="pagenum">[<a id="pb31" href="#pb31">31</a>]</span>een mooien hond te bezitten, scheen hem de grootste rijkdom toe. + +</p> +<p>Zijn vader miste de middelen om zijne kinderen naar school te laten gaan, en al jong moesten zij hun eigen brood geheel of +gedeeltelijk zien te verdienen. Zoo ook de kleine George, die reeds als als negenjarig kind in dienst trad als herdersknaap. + +</p> +<p>Nu dwaalde hij dag-in, dag-uit met zijne kudde en den herdershond over de heide, en niemand zou toen hebben kunnen droomen, +dat de arme jongen, die daar rustig zijne schapen hoedde en lezen noch schrijven kon, eenmaal een van de beroemdste mannen +van Engeland zou worden. + +</p> +<p>De kleine George, die in zijn eentonig leven al spoedig door de verveling werd aangegrepen, zocht zich afleiding te verschaffen +door allerlei dingen te knutselen. Zoo maakte hij b.v. molentjes, en zijne vreugde kende geen grenzen, wanneer de wind de +wieken lustig deed draaien. Ook vervaardigde hij schepraderen, die hij door het stroomende water van de beek in beweging liet +brengen,—en eindelijk fabriceerde hij van leem, hout, touw enz. eene geheele machine, zooals die van zijn vader in de fabriek. +Dergelijk werk nam zijn geest geheel in beslag, bracht hem aan het peinzen en wekte zijne scheppingskracht, die later wonderen +zou doen. + +</p> +<p>Eenigen tijd later werd hij van herdersknaap landarbeider, waardoor zijn weekloon grooter werd. Hij toonde zich toen een ijverig +werker, wien geen moeite te veel was. Kwam hij ’s avonds thuis, dan hielp hij nog zijn oudere broeders bij het uitzoeken van +de <span class="pagenum">[<a id="pb32" href="#pb32">32</a>]</span>kolen, en vermeerderde daardoor zijne verdiensten. Want hij woonde in het gebied van de kolenmijnen, die zich zelfs tot ver +onder de zee uitstrekten. De arbeiders, die daar hun zwaar werk verrichtten, hadden de zee boven zich,—en de schepelingen, +die het zilte nat doorploegden, konden allerminst vermoeden, dat beneden hen de mijnwerkers in het hart der aarde en omringd +van de grootste gevaren, hun dagelijksch werk deden. + +</p> +<p>Maar ook landarbeider zou hij niet blijven. Toen hij veertien jaar oud was, kwam hij bij zijn vader in de fabriek als stoker. +Hij verdiende daarmede 60 cent per dag. + +</p> +<p>Dit werk beviel hem buitengewoon, want hij was van lieverlede groote belangstelling gaan koesteren voor de samenstelling van +machines en voor de onderdeelen daarvan. En nu het zijne taak geworden was, de machine schoon te houden, verminderde die belangstelling +er natuurlijk niet op. Hij was nu mooi in de gelegenheid, de verschillende deelen uit elkander te nemen en te bestudeeren, +en ’t kostte hem weldra geen moeite meer, de machine geheel te ontleden en weer in elkaar te zetten. Op dezen leeftijd werd +hij zich ook zijne geringe kennis bewust, en betreurde hij het niet weinig, dat hij niet lezen en schrijven kon. En zijn spijt +werd er niet minder op, toen hij begon te begrijpen, welke wijsheid er in de boeken schuilde en hoe hij daaruit zou kunnen +leeren, hoe machines gebouwd werden en hoe de ideeën van beroemde werktuigkundigen daarover waren. +<span class="pagenum">[<a id="pb33" href="#pb33">33</a>]</span></p> +<p>Hij besloot dus, den verloren tijd nog in te halen. Driemaal in de week bezocht hij de avondschool, en zijne onderwijzers +kwamen al spoedig in de gelegenheid om zijn leerlust en volharding daarbij op te merken. Al zijn vrijen tijd besteedde hij +om zijn geest te bekwamen, en dikwijls zat hij tot laat in den nacht te studeeren. Zijn dagelijksch werk leed daaronder echter +in het geheel niet, want zijn plichtsgevoel was sterk ontwikkeld. + +</p> +<p>De herbergen bezocht hij nooit. Ja, wel gingen zijne makkers daar den langen winteravond doorbrengen, om verstrooiïng te zoeken +na hun zwaren dagarbeid, maar George was dan nooit in hun gezelschap. Hij las, of hij knutselde eene of andere machine, maar +naar de herberg ging hij niet. ’t Gevolg daarvan was, dat hij al spoedig een kleinen spaarpot kreeg, die gestadig grooter +werd. Zoo kreeg hij eindelijk zelfs genoeg, om een klein huisje te koopen. Hij was toen twintig jaar oud. En nu hij eenmaal +een huisje had, koos hij zich ook eene vrouw, die haar leven met het zijne wilde verbinden. Hij deed eene gelukkige keuze +in Fanny Henderson, een eenvoudig meisje uit den omtrek. + +</p> +<p>Zijn huwelijk bracht in zijn levenswijze niet de minste verandering, of het moest deze wezen, dat hij velerlei werk bij de +hand nam om zijne inkomsten te vermeerderen. Hij nam zelfs het schoenmakersvak ter hand, en lapte in zijne vrije uren de schoenen +en laarzen van zijne stadgenooten. Ook legde hij zich toe op het snijden van leesten. + +</p> +<p>Op een avond brak er een brand uit in zijn schoorsteen. <span class="pagenum">[<a id="pb34" href="#pb34">34</a>]</span>De rookwolken stegen hoog in de lucht en de vlammen sloegen boven den rand van den schoorsteen uit. Stephenson plaatste een +ladder tegen zijn huis en stopte het schoorsteengat toe, zoodat de vlammen door gebrek aan lucht smoorden. Maar de hitte in +zijne kamer was groot genoeg geweest, om het raderwerk van zijne hangklok duchtig in de war te brengen, zoodat deze niet meer +gaan kon. + +</p> +<p>George Stephenson nam haar van den wand, bestudeerde de samenstelling van het uurwerk zorgvuldig, totdat hij de beteekenis +van elk radertje goed begreep, en nam toen het uurwerk uit elkaar. Weldra ontdekte hij de oorzaak van het stilstaan, en met +bekwame hand bracht hij de zaak weer geheel in orde. Zijne buren en kennissen, die hem aan den arbeid hadden gezien, stonden +verbaasd over zijn vernuft en zijne handigheid, en bazuinden zijn lof uit. Het gevolg daarvan was, dat hem tal van klokken +ter reparatie werden toevertrouwd, van welke opdrachten hij zich schitterend kweet. Zijne bijverdiensten werden er aanmerkelijk +grooter door. + +</p> +<p>Zoo leefde hij een drietal gelukkige jaren, toen hem een slag trof, die hem levenslang verdriet zou doen. Zijn lieve vrouw +namelijk werd ziek en stierf. Langen tijd had Stephenson noodig, om zijne smart te overwinnen. De dood van zijne vrouw had +hem allen levenslust ontnomen, en verdrietig zat hij in zijn eenzame woning bij zijn eenig zoontje, zonder dat hij lust of +kracht voelde, om iets ter hand te nemen. + +</p> +<p>Eindelijk evenwel vermande hij zich en besloot hij voortaan te leven voor het kind, dat zijne geliefde <span class="pagenum">[<a id="pb35" href="#pb35">35</a>]</span>Fanny hem had nagelaten. En hij nam zich voor hem eene zorgvuldige opvoeding te laten geven. Hij zou trachten zelfs zooveel +te verdienen, dat hij hem later aan de akademie te Newcastle kon laten studeeren. Hijzelf wist bij ondervinding, hoe diep +treurig het is, als men in de kinderjaren geen goed onderwijs heeft ontvangen. + +</p> +<p>Toen hij na eenigen tijd eene uitnoodiging ontving, om ergens in Schotland eene nieuwe machine te stellen, besloot hij daaraan +te voldoen. Hij vertrouwde zijn zoontje toe aan de goede zorgen van een braaf echtpaar, dat bij hem in de buurt woonde, en +begaf zich te voet naar de plaats zijner bestemming. + +</p> +<p>Na een jaar keerde hij terug met een sommetje van 360 gulden overgespaard geld, maar trof zijne bejaarde ouders in een allerongelukkigsten +toestand aan. Zijn vader had geen werk, en was diep in schulden geraakt. George bedacht zich geen oogenblik, maar gebruikte +zijn zuur verdiend geld om die schulden te delgen en zoo goed mogelijk voor zijne ouders te zorgen, wel een bewijs, dat hij +zijn hart op de rechte plaats droeg. + +</p> +<p>Hij had zich intusschen reeds een grooten naam gemaakt als uiterst bekwaam werkman. Daaraan had hij het te danken, dat men +hem opdroeg een pompmachine te herstellen, die niet meer werken wilde, en waaraan verscheidene werktuigkundigen reeds tevergeefs +hunne krachten hadden beproefd. + +</p> +<p>Stephenson was zoo gelukkig, de oorzaak van het kwaad spoedig te ontdekken, en in zeer korten tijd <span class="pagenum">[<a id="pb36" href="#pb36">36</a>]</span>werkte de pomp weer even goed als vroeger. Ja, beter nog, want hij had eene paar kleine wijzigingen in de samenstelling aangebracht, +die groote verbeteringen bleken te zijn. Als belooning ontving hij van de Directie 10 pond sterling ten geschenke. + +</p> +<p>Van dit oogenblik af bereikten hem van alle kanten uitnoodigingen, om slecht- of in ’t geheel niet werkende stoommachines +in orde te komen brengen, zoodat hij veel geld verdiende. Hij nam nu geregeld les in werktuigkunde en leerde zelfs nog machineteekenen, +wat hem in zijn vak dikwijls te pas kwam. Ook beschouwde men hem niet meer als een gewoon werkman, maar kende men hem den +titel van werktuigkundige toe. Eene kleine machine, die hij zelf geheel ontworpen en gebouwd had, wekte de bewondering van +allen, die haar zagen. + +</p> +<p>Toch hield hij zich niet alleen met zijne machineriën bezig. Neen, hij was nog evenals vroeger een groot dierenvriend, en +menig uurtje wijdde hij aan het tammaken van vogels, vooral lijsters. Een van deze dieren bracht zelfs den nacht door aan +het hoofdeinde van zijn bed, en wat eigenaardig was: in het voorjaar vertrok deze lijster naar de bosschen om daar te nestelen, +maar in het najaar kwam hij trouw weer terug, om den winter bij zijn vriend door te brengen. + +</p> +<p>Stephenson, die nog altoos een zeer eenvoudig man gebleven was, gunde zich menigmaal in het middaguur den tijd niet, om thuis +te gaan middagmalen. Hij had echter zijn Schotschen herdershond Spot afgericht, om tegen het middaguur naar huis <span class="pagenum">[<a id="pb37" href="#pb37">37</a>]</span>te gaan. Die hond was verbazend verstandig en leerzaam. Hij wist dan ook zeer goed, dat zijn meester hem naar huis zond, om +diens middagmaal te halen. Men hing hem thuis namelijk een blikken bus, die het warme middagmaal voor Stephenson bevatte, +om den nek, en dan keerde Spot welgemoed naar de mijn terug, waar zijn heer op hem wachtte. + +</p> +<p>Die trouwe Spot! De heerlijke geur van het lekkere middagmaal drong hem tergend in den neus, zoodat het water hem tusschen +de tanden doorliep, maar hij taalde er niet naar, er zich ook maar het kleinste hapje van toe te eigenen. Neen, met opgeheven +kop draafde hij voort, om zoo spoedig mogelijk bij zijn meester te komen. De menschen, die hem dan zagen gaan, keken hem lachend +na, want iedereen kende den hond van George Stephenson. + +</p> +<p>Dat ging langen tijd goed, tot eindelijk een groote bulldog van een slager besloot, hem het lekkere hapje afhandig te maken. +’s Middags, toen Spot passeeren zou, had hij zich midden op de straat neergelegd, om zijn snoode plan ten uitvoer te brengen. + +</p> +<p>Ha, daar kwam Spot den hoek om. + +</p> +<p>De groote slagershond stond op en gaf door een dof gebrom zijn booze plannen te kennen. + +</p> +<p>Spot bromde terug. Maar opeens vloog de dog op hem aan en greep hem bij de keel, met het vaste plan, hem het geurige middagmaal +te ontrooven. + +</p> +<p>Spot was over deze brutale aanranding diep verontwaardigd, en hoewel de blikken ketel hem niet weinig in zijne bewegingen +belemmerde, weerde hij <span class="pagenum">[<a id="pb38" href="#pb38">38</a>]</span>zich zoo dapper, dat de dog jankte van pijn! ’t Werd een woedend gevecht, en de honden rolden grommende over de straat, totdat +eindelijk de bulldog jankende en met den staart tusschen de beenen het hazenpad koos. Spot was overwinnaar gebleven. Hij schudde +zich het stof uit de haren en vervolgde met spoed zijn weg naar de mijn, waar Stephenson op hem wachtte. + +</p> +<p>Kwispelstaartend legde hij de blikken bus aan diens voeten, en hij keek zijn meester aan, of hij vragen wilde: “Heb ik me +niet goed gehouden?” + +</p> +<p>’t Was voor Stephenson in ’t geheel geen aangename verrassing, toen hij den ketel ledig vond. Het lekkere middagmaal was onder +de vechtpartij op de straat terecht gekomen, maar daar had Spot niets van gemerkt. + +</p> +<p>Toen Stephenson later vernam, wat er gebeurd was, zei hij: + +</p> +<p>“Nu, het bezitten van zoo’n trouwen hond is waarlijk wel een middagmaal waard!” + +</p> +<p>Het aangeboren scheppingsvermogen deed hem telkens iets nieuws bedenken, waardoor zijn naam steeds grootere vermaardheid kreeg. +Zoo bedacht hij o.a. ook een lamp, die onder water brandende bleef. Maar daarmede was hij niet tevreden. In de kolenmijnen +hoopt zich dikwijls het steenkolengas op, en levert dan de grootste gevaren op voor de mijnwerkers, die onder den grond zonder +licht natuurlijk niet werken kunnen. Als dat gas dan in aanraking met het licht kwam, hadden er menigmaal hevige ontploffingen +plaats, die voor de mijnwerkers de noodlottigste gevolgen hadden. +<span class="pagenum">[<a id="pb39" href="#pb39">39</a>]</span></p> +<p>Eens, ’t was in ’t jaar 1814, had er weer zulk eene ontploffing plaats gehad en stond een gedeelte van een mijn in brand. +IJlings boodschapte men dat aan Stephenson, die zich dadelijk naar de plaats des onheils begaf en in de mijn afdaalde. Op +grooten afstand van de brandende gang stonden vele mijnwerkers bijeen. + +</p> +<p>“Komt mannen, wie moed heeft, volge mij, dan zullen wij den brand stuiten!” riep Stephenson hun onvervaard toe. + +</p> +<p>De mijnwerkers stelden een bijna onbegrensd vertrouwen in Stephenson, maar nu weifelden zij toch een oogenblik. Doch weldra +vatten zij moed, en onder zijne leiding stopten zij den ingang tot het brandende deel geheel toe, zoodat de toevoer van versche +lucht afgesloten werd en het vuur uitdoofde. + +</p> +<p>Stephenson keerde naar huis terug met het vaste voornemen eene lamp te bedenken, die de mijnwerkers zonder gevaar voor hun +leven zouden kunnen gebruiken. En korten tijd daarna kwam hij met eene lamp te voorschijn, die volgens zijne vaste overtuiging +aan het doel moest beantwoorden. + +</p> +<p>In gezelschap van eenige bekenden begaf hij zich den 21 October 1815 ’s avonds om elf uur in eene mijn, die zooveel steenkolengas +bevatte, dat eene gewone lamp ongetwijfeld een geweldige ontploffing zou veroorzaken. + +</p> +<p>Onverschrokken trad Stephenson met zijn brandend licht de mijn binnen en liep door tot te midden van de opgehoopte gassen. +En zie—de proef gelukte volkomen. De vlam groeide eerst een weinig, <span class="pagenum">[<a id="pb40" href="#pb40">40</a>]</span>begon toen te flikkeren en ging daarna uit. Maar er kwam geen ontploffing. + +</p> +<p>Verheugd keerde Stephenson van de gevaarlijke plaats terug, stak zijne lamp opnieuw aan, en trad nogmaals de mijn binnen. +En weer doofden de anders zoo verraderlijke gassen de vlam uit. De eenvoudige Stephenson had weer eene ontdekking gedaan, +die voor duizenden mijnwerkers eene groote weldaad zou blijken. + +</p> +<p>Toch bracht zijne ontdekking hem den roem niet, dien hij verdiende, want na enkele dagen bleek het, dat ook Sir Humphrey Davy +eene lamp had uitgevonden, die volkomen aan het doel beantwoordde. + +</p> +<p>Stephenson kreeg eene belooning van 1200 gulden, maar Sir Humphrey Davy ontving een wel tienmaal grooter geschenk. Ook werd +aan deze de eer van de uitvinding toegeschreven. Twee jaar later werd Stephenson echter recht gedaan. Hij werd toen openlijk +als de uitvinder der veiligheidslamp erkend en men vereerde hem een zilveren bokaal en een geschenk van niet minder dan twaalf +duizend gulden. + +</p> +<p>Intusschen hield zijn geest zich al geruimen tijd bezig met het plan, eene locomotief te ontwerpen, die in staat zou zijn, +als beweegkracht voor verscheidene wagens te dienen. Er waren wel al enkele locomotieven gebouwd, maar die voldeden allerminst +aan de verwachtingen. Toch meende Stephenson, dat zulk eene machine kon worden gevonden, en zonder ophouden zocht hij naar +de oplossing van dit moeilijke vraagstuk. Zijne vrienden en kennissen meenden, dat zijn zucht naar uitvindingen hem in <span class="pagenum">[<a id="pb41" href="#pb41">41</a>]</span>het hoofd geslagen was en dat hij dus krankzinnige denkbeelden koesterde. En lachend hoorden zij hem aan, wanneer hij over +zijne locomotief sprak en voorspelde, hoe eenmaal de menschen met groote snelheid van de eene stad naar de andere zouden worden +vervoerd, alleen voortgetrokken door een locomotief. + +</p> +<p>Ondanks hun twijfel en dikwijls bitteren spot bracht hij het zoover, dat hij in een nieuwe mijn de steenkolen in wagens liet +vervoeren, die door locomotieven in beweging werden gebracht. Metterdaad leverde hij daarmede het bewijs, dat zijne ideeën +geen hersenschimmen waren, maar wel degelijk practische waarde hadden. Onophoudelijk ging hij voort in vereeniging met den +ingenieur Dodd, verbeteringen aan zijne locomotieven aan te brengen. Stephenson bedacht het stelsel van gekoppelde raderen, +en samen vonden zij het middel, om den ketel aanhoudend van water te voorzien. Deze locomotieven werden van 1814–1825 op den +mijnspoorweg van Killingworth gebruikt, en dienden later om de kolentreinen te slepen langs den spoorweg van Darlington naar +Stockton. + +</p> +<p>Die spoorweg had eene lengte van 61 kilometers en was over twee derden van zijne lengte van een dubbel spoor voorzien. De +aanleg had niet minder dan 2 ton gouds per kilometer gekost. Maar de treinen liepen zeer langzaam, niet meer dan dertig mijlen +in den tijd van vier uren. Het stelsel was dus nog slechts in zijne kindsheid. Spoedig zou er echter in den bouw van den stoomketel +eene wijziging <span class="pagenum">[<a id="pb42" href="#pb42">42</a>]</span>worden aangebracht, die eene algeheele verandering in het spoorwegwezen ten gevolge had en de locomotieven in staat stelde +de treinen voort te trekken tot eene snelheid van vijftig mijl in het uur. De kracht van een stoomwerktuig hangt af van de +hoeveelheid stoom, die het in een bepaalden tijd voortbrengt. Bij de eerste locomotieven van Stephenson was die hoeveelheid +zeer beperkt. Op raad van zijn landgenoot Booth voorzag hij zijne ketels van een groot aantal buizen, die gevuld werden met +de warme lucht en den rook, die van den vuurhaard komen. De aldus aan de werking van het vuur blootgestelde oppervlakte werd +daardoor zeer groot, zoodat men in een ketel van gewone afmeting eene oppervlakte van 150 M<sup>2</sup>. aan de werking van het vuur kon blootstellen. + +</p> +<p>In Mei van ’t jaar 1826 werd eindelijk tot de oprichting van een maatschappij tot aanleg van een spoorweg tusschen Liverpool +en Manchester besloten, en aan George Stephenson viel de eer te beurt, tot hoofd-ingenieur van dit werk te worden benoemd. +Hij had bij den aanleg van dezen spoorweg met ontzaglijke bezwaren te kampen, maar hij wist ze alle te overwinnen. Zijn jaarlijksch +salaris bedroeg toen ruim twaalf duizend gulden. + +</p> +<p>Toen eindelijk deze eerste spoorweg gereed was, besloot men een wedstrijd te houden voor locomotieven, ten einde uit de verschillende +systemen, welke toen bestonden, eene keuze te doen. Ook Stephenson nam aan dien wedstrijd deel met eene locomotief, die vervaardigd +was in zijne machinefabriek te Newcastle. <span class="pagenum">[<a id="pb43" href="#pb43">43</a>]</span>Die fabriek stond onder leiding van George Stephenson en diens zoon. + +</p> +<p>Vijf locomotieven namen aan den wedstrijd deel. De <i lang="en">Fire-dart</i> van Stephenson, de <i lang="en">Novelty</i> van Braithwaite en Erickson, de <i lang="fr">Non-pareil</i> van Timothy Backworth, de <i lang="en">Perseverance</i> van Burstal en de <i lang="fr">Cyclopède</i> van Brandreth. Deze laatste locomotief moest getrokken worden door paarden, wel een bewijs, dat de fabrikant zelf weinig +vertrouwen stelde in de kracht en toekomst van locomotieven. Over ’t algemeen had men er zeer weinig vertrouwen in. Sommigen +vreesden, dat de wielen wel zouden draaien, maar <i>niet</i> in staat zouden zijn een aantal wagens voort te trekken. Anderen meenden, dat zóó zij al eenige kracht konden uitoefenen, +de snelheid toch ver zou achterblijven bij die van een paard. Weer anderen geloofden, dat de locomotieven op den vlakken grond +wel enkele wagens met eene kleine snelheid zouden kunnen voorttrekken, maar dat zelfs eene geringe verheffing van den grond +reeds voldoende zou zijn, om den trein achteruit te doen rollen. + +</p> +<p>De wedstrijd zou gehouden worden op de vlakte van Rainhill, die volmaakt horizontaal lag over eene lengte van 3218 Ned. ellen. + +</p> +<p>Den 6en October 1829 had de wedstrijd plaats. ’t Eerst verscheen de <i lang="en">Fire-dart</i> van George en Robert Stephenson. Duizenden menschen waren uit alle oorden des lands samengestroomd, om van den wedstrijd +getuige te zijn. + +</p> +<p>De <i lang="en">Fire-dart</i> bleef overwinnaar. Zij trok met gemak <span class="pagenum">[<a id="pb44" href="#pb44">44</a>]</span>de vastgestelde vracht voort met eene snelheid van 24 mijlen in het uur, en toen men haar geheel onbezwaard liet rijden, bracht +zij het zelfs tot 40 mijlen per uur. Bij het oprijden van een hellend vlak deed zij 16 mijlen. + +</p> +<p>De <i lang="fr">Non-pareil</i> voldeed niet aan de gestelde voorwaarden en werd dientengevolge niet toegelaten. + +</p> +<p>De <i lang="en">Novelty</i> was niet tijdig genoeg gereed, om beproefd te kunnen worden, en toen zij eindelijk aankwam, zaten de wielen niet goed. Eenige +dagen later echter bracht zij het tot eene snelheid van 30 mijlen per uur, en onbezwaard van 38 tot 52 mijlen. Toen werd de +ketel lek, zoodat de eigenaars zich vrijwillig uit den strijd terugtrokken. + +</p> +<p>Ook de <i lang="en">Perseverance</i> voldeed niet aan de gestelde eischen, en bleef dus buiten mededinging. + +</p> +<p>De <i lang="fr">Cyclopède</i> moest door paarden getrokken worden, en kwam dus niet eens in aanmerking. + +</p> +<p>Aan Stephenson’s locomotief werd dus de overwinning toegekend en aan zijne fabriek de levering van het noodige aantal opgedragen. + +</p> +<p>En deze eerste spoorweg werd al spoedig met vele andere vermeerderd. Stephenson’s fabriek nam snel in groei en bloei toe en +werd een van de grootste machine-fabrieken van Engeland. De lijn Londen–Birmingham volgde in 1832. De vrees, om van een spoorwagen +gebruik te maken, bleef echter nog langen tijd bestaan. Eerst in 1843 durfde Koningin Victoria het wagen, van dat vervoermiddel +gebruik te maken, maar in 1858 nog kwam de groote minister Cavour in een reiswagen van Turijn naar <span class="pagenum">[<a id="pb45" href="#pb45">45</a>]</span>Parijs, omdat hij niet in een spoortrein durfde zitten. + +</p> +<p>Den 20en September 1839 werd de spoorlijn van Amsterdam naar Haarlem voor het eerst bereden, den 6en December 1843 werd de +lijn Amsterdam–den Haag geopend en den 2en Juli 1847 was de lijn Amsterdam–Rotterdam voltooid. Tien van de locomotieven, daarbij +gebruikt, waren door de firma Stephenson geleverd. + +</p> +<p>Zoo was dan van den eenvoudigen herdersknaap de beroemde ingenieur gegroeid, die aan het hoofd stond van eene fabriek, welke +een wereldvermaardheid bezat. + +</p> +<p>In 1860 trok hij zich uit de zaken terug, om zijne laatste levensjaren in rust en kalmte door te brengen. + +</p> +<p>Hij stierf den 12en Augustus 1849. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb46" href="#pb46">46</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch4" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Hoe Frankrijk door een eenvoudig meisje van den ondergang werd gered.</h2> +<p>Karel VI, de koning van Frankrijk, verkeerde gedurende de laatste jaren van zijn leven meestal in een staat van krankzinnigheid, +die hem voor zijne taak ongeschikt maakte. Zijne vrouw, koningin Isabeau, hield de teugels van het bewind in handen, maar +maakte van hare macht een schandelijk misbruik. Zij verried namelijk haar koninkrijk aan Hendrik V, den koning van Engeland, +die met hare dochter in het huwelijk trad, en van haar het recht verkreeg, Karel VI bij diens dood als koning van Frankrijk +op te volgen. + +</p> +<p>Frankrijk was toen namelijk in oorlog met Engeland en Bourgondië, die zich gezamenlijk van het grootste en voornaamste deel +van Frankrijk meester gemaakt en zelfs Parijs veroverd hadden. + +</p> +<p>Door deze schandelijke daad ontroofde zij de koninklijke waardigheid aan haar eigen zoon, den dauphin, die met een legertje +van 20000 man den strijd tegen de Engelschen en Bourgondiërs volhield. + +</p> +<p>En wat deed het Fransche volk? Koos het de partij van den jeugdigen kroonprins, en schaarde het zich onder diens vaandel, +om onder zijn bevel <span class="pagenum">[<a id="pb47" href="#pb47">47</a>]</span>de Engelschen van den Franschen bodem te verjagen? + +</p> +<p>Geenszins. Reeds lange, lange jaren zuchtte Frankrijk onder de zware belastingen, die de half of geheel krankzinnige koning +Karel VI noodig had gehad, om aan zijn zucht naar schitterende feesten te kunnen voldoen. Bovendien was het van ganscher harte +de onophoudelijke oorlogen moede, die nu al sinds jaar en dag op den vaderlandschen grond werden gevoerd. + +</p> +<p>Geheel het noordelijk deel van Frankrijk koos de Engelsche zijde in de hoop, dat er eindelijk wat rust zou komen en dat aan +den ondraaglijken belastingdruk een einde zou worden gemaakt. Het parlement ging nog verder. Het verklaarde den dauphin onwaardig +de Fransche koningskroon te dragen en verbande hem ten eeuwigen dage uit Frankrijk. + +</p> +<p>Slechts een klein gedeelte van zijn vaderland bleef hem getrouw, waardoor hij in staat werd gesteld met een klein legertje +den strijd tegen de Engelschen en Bourgondiërs, en dus ook tegen zijn eigen moeder, vol te houden. Maar zijne vijanden behaalden +overwinning op overwinning en dreven hem niet weinig in het nauw. Reeds hadden zij geheel Frankrijk ten noorden van de Loire +veroverd. Toen trof hun echter een zware slag door het overlijden van den Engelschen koning. Hendrik V stierf den 31 Augustus +1422, en slechts enkele weken later, den 22en October, stierf ook de krankzinnige koning Karel VI. +<span class="pagenum">[<a id="pb48" href="#pb48">48</a>]</span></p> +<p>Door het kleine gedeelte van Frankrijk, dat den Engelschen nog niet onderworpen was, werd de dauphin thans onder den naam +van Karel VII als koning erkend. Hij liet zich te Poitiers de koninklijke kroon op het hoofd plaatsen. Van oudsher was het +gewoonte, dat deze plechtigheid te Rheims geschiedde, en men achtte eene kroning op eene andere plaats dan deze eigenlijk +dien naam niet waardig, maar ’t was thans eene onmogelijkheid, daar Rheims zich in de macht der vijanden bevond. + +</p> +<p>Toch was de toestand voor den jongen koning thans betrekkelijk niet ongunstig, want in Engeland werd Hendrik V opgevolgd door +een kindje, dat nog slechts enkele maanden oud was, zoodat er een regentschap moest worden ingesteld, wat een verlammenden +invloed uitoefende op de ondernemingen der Engelschen in Frankrijk. Bovendien hadden de Franschen gedurende de korte regeering +van den Engelschen koning reeds voldoende ondervonden, wat het zeggen wilde, door een vreemden vorst te worden bestuurd. De +belastingen waren vermeerderd inplaats van verminderd, en zij werden met onverbiddelijke strengheid ingevorderd. Eindelijk +nog was Filips van Bourgondië ontevreden op zijne Engelsche bondgenooten en trok zich uit den strijd terug. + +</p> +<p>Had Karel VII thans den oorlog met kracht voortgezet, ongetwijfeld zouden de Engelschen het dan kwaad te verantwoorden gekregen +hebben, want het geheele Fransche volk zou hem daarbij hebben gesteund. +<span class="pagenum">[<a id="pb49" href="#pb49">49</a>]</span></p> +<p>Helaas, Karel VII miste daartoe de noodige veerkracht. Hij was niet gemakkelijk tot het nemen van een krachtig besluit over +te halen en bracht zijn tijd meestal in ledigheid door. Hoewel de Engelschen den oorlog maar slap voortzetten, behaalden zij +toch nog twee overwinningen op hem, namelijk bij Crevans en Verneuil. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p049.jpg" alt="Jeanne d’Arc." width="450" height="720"></div><p> + + +</p> +<p>Eerst in 1428 werd de oorlog door de Engelschen met kracht hervat. De bevelhebber Salisbury veroverde aan het hoofd van een +leger van 15000 man verscheidene steden en sloeg eindelijk het beleg voor de sterke stad Orleans. Ging ook deze plaats voor +de Franschen verloren, dan lag geheel Frankrijk bezuiden de Loire voor de Engelschen open, dan was Karel VII niet langer in +staat tegenweer te bieden, en bevond Frankrijk zich geheel in de macht der vijanden. + +</p> +<p>De burgers van Orleans verdedigden zich met waren heldenmoed. Zoo dikwijls waagden de Engelschen geen bestorming van de muren, +of even dikwijls werden zij afgeslagen. Maar eindelijk waren de levensmiddelen in de stad zoo goed als verbruikt, en zou de +dappere burgerij door den honger gedwongen worden de schoone stad te moeten overgeven. En wat deed intusschen koning Karel +VII? Was hij ijverig in de weer, om de vijanden het beleg moeilijk te maken, en trachtte hij met al de middelen, waarover +hij beschikken kon, de benarde vesting te ontzetten? + +</p> +<p>Neen, de zwakke koning hield zich bezig met allerlei beuzelarijen en vermaken, en bleef werkeloos <span class="pagenum">[<a id="pb50" href="#pb50">50</a>]</span>toezien, dat het laatste bolwerk van zijn koninklijke macht op hem veroverd werd. + +</p> +<p>Eindelijk gelukte het zijne vrienden en bevelhebbers hem over te halen, om de stad van nieuwe levensmiddelen te voorzien. +En hij slaagde daarin volkomen, zoodat de burgers van Orleans met nieuwen moed den strijd konden voortzetten. Bij een tweede +poging van Karel, den 12en Februari 1429, om nogmaals levensmiddelen in de stad te brengen, werden zijne troepen verslagen. +Toen gaf hij den moed geheel op. Hij begreep, dat Orleans thans verloren was, en hijzelf evenzeer. Hij besloot dan ook, Frankrijk +te verlaten en zich elders in veiligheid te brengen. Maar <i>besluiten</i> en <i>doen</i> was bij den zwakken koning niet hetzelfde. Ook nu weer stelde hij zijn vertrek van den eenen dag naar den anderen uit, en +dat werd ditmaal zijn geluk. Want hoe hopeloos zijne zaak er ook uitzag, hoe nabij hij was aan zijn algeheelen ondergang, +toch zou hij gered worden, ondanks zichzelven. + +</p> +<p>In Lotharingen, in het dorp Dom-Remy, woonde een jong landmeisje, dat Jeanne d’Arc heette. Zij kon lezen noch schrijven, en +bracht den dag door met de eenvoudige bezigheden, die in eene boerenhoeve gewoonlijk te doen zijn. Reeds als kind bezat zij +de eigenaardigheid visioenen te zien, die voor anderen geheel onzichtbaar bleven. Zij had eene streng godsdienstige opvoeding +ontvangen, die bij haar goede vruchten gedragen had. Zij dacht veel na over hetgeen zij in de kerk en van hare ouders had +geleerd, en werd een innig vroom meisje. Toen <span class="pagenum">[<a id="pb51" href="#pb51">51</a>]</span>zij nog maar twaalf à dertien jaar was, verklaarde zij reeds meermalen, dat haar in de eenzaamheid bovennatuurlijke wezens +verschenen waren, die haar vriendelijk hadden toegesproken. Zij leefde dan ook in de stellige overtuiging, dat God en zijne +heiligen zich meermalen aan de kinderen dezer aarde vertoonden, om dezen hun wil te openbaren. Zoo waren haar reeds de aartsengel +Michaël en de heilige Margaretha en Catharina verschenen, en nog na hunne verdwijning was het haar, of zij de stemmen dezer +heiligen in hare ooren hoorde weerklinken. + +</p> +<p>Jeanne d’Arc was, toen zij ouder werd, een trouw aanhangster van Karel VII, den eenigen man, dien zij waardig keurde den Franschen +troon te bestijgen en te Rheims tot koning te worden gekroond. De kroning te Poitiers had ook voor haar geen waarde. En zij +droeg een diepen haat toe aan de Engelschen en Bourgondiërs, die haar schoon vaderland overweldigden en onderdrukten. + +</p> +<p>Met diepe smart volgde zij de gebeurtenissen, die in haar vaderland plaats vonden, en zij stortte tranen bij het vernemen +van het beleg van Orleans en van den tegenspoed van Karel VII, haar beminden en vereerden koning. + +</p> +<p>Zeker, zij was het volkomen eens met hare dorpsgenooten, die meenden, dat alleen een wonder haar vaderland zou kunnen redden. +Eindelijk bereikte haar de mare, dat volgens eene voorspelling, die door de lagere volksklassen algemeen geloofd werd, Frankrijk +door een vrome jonkvrouw zou worden gered. +<span class="pagenum">[<a id="pb52" href="#pb52">52</a>]</span></p> +<p>Van dit oogenblik af vatte de gedachte post in hare ziel, dat zij zelve de uitverkoren maagd was, die Frankrijk voor een algeheelen +ondergang zou behoeden, en die gedachte liet haar niet meer los. + +</p> +<p>Eindelijk, in de eenzaamheid, terwijl zij dacht aan haar arm vaderland en aan haar koning, kreeg zij weer een visioen. Zij +hoorde wederom de stemmen van heiligen, die haar toeriepen, dat zij de uitverkorene was, die Frankrijk zou redden, dat zij +geroepen was om Orleans te ontzetten en den koning naar Rheims te geleiden om gekroond te worden. + +</p> +<p>Het dappere meisje, dat geen oogenblik aan de waarachtigheid van die stemmen twijfelde, besloot de haar gegeven bevelen op +te volgen. Zonder er hare ouders over te spreken, begaf zij zich naar haar oom, Durant Laxart, die in een naburig dorp woonde, +en deelde hem mede, dat zij zich naar den dauphin wilde begeven. Zij noemde hem nog dauphin in plaats van koning, omdat hij +nog niet te Rheims gekroond was. Zij moest zich door het met vijanden bezette land begeven om den koning te bereiken, en daarom +verzocht zij haar oom, voor haar aan den bevelhebber van Vaucolours, Robert van Baudricourt, een vrijgeleide te vragen. + +</p> +<p>Haar oom had er niet veel lust in, maar zij bleef zoo dringend aanhouden, dat hij eindelijk toegaf en zich naar den bevelhebber +begaf. Deze lachte hem echter uit, en zei: + +</p> +<p>“Geef haar een pak slaag, dan zullen die hersenschimmen wel uit haar hoofd verdwijnen.” + +</p> +<p>Jeanne d’Arc liet zich door deze weigering niet <span class="pagenum">[<a id="pb53" href="#pb53">53</a>]</span>afschrikken, maar begaf zich in persoon naar den bevelhebber. Zij verhaalde hem van de verschijningen, die zij gezien, had +en smeekte hem, haar een vrijgeleide te geven. + +</p> +<p>De bevelhebber bleef weigeren, maar Jeanne hield vol. Zij richtte zich nogmaals en nogmaals tot Heer Robert, tot hij eindelijk +voor hare smeekingen bezweek en haar het gevraagde vrijgeleide verschafte. + +</p> +<p>Eindelijk dus had zij haar doel bereikt en vol vreugde maakte zij zich gereed, om zich naar den koning te begeven. ’t Was +echter een gevaarlijke tocht, inzonderheid voor een jong meisje, want hij voerde door streken, welke door tallooze ruwe vijanden +bezet waren, die zeker met hare visioenen den spot zouden drijven en haar smadelijk zouden behandelen. + +</p> +<p>Daarom vermomde zij zich in mansgevvaad, en aanvaardde zoo in gezelschap van haar broeder, twee edelen en nog twee andere +personen, den gevaarvollen tocht. + +</p> +<p>Den 24<sup>en</sup> Februari kwam zij ongedeerd te Chinon aan, waar Karel VII verblijf hield. + +</p> +<p>Dadelijk stelde Jeanne zich in verbinding met hofbeambten. Zij verhaalde hen van de verschijningen, die zij gezien had, van +de stemmen der heiligen, die haar geboden hadden zich naar den koning te begeven en van hare roeping om hem en het vaderland +te redden. + +</p> +<p>Het eenige gevolg was, dat zij geducht werd uitgelachen, en het ontbrak niet aan wreeden spot. Maar het dappere, vrome meisje +liet zich niet ontmoedigen. Zij hield vol met hare smeekingen, om <span class="pagenum">[<a id="pb54" href="#pb54">54</a>]</span>tot den koning te worden toegelaten, totdat deze eindelijk van hare komst vernam. Maar ook hij dreef niet weinig den spot +met haar. + +</p> +<p>Toch gelukte het haar eindelijk, toegang tot hem te verkrijgen. + +</p> +<p>Onverschrokken naderde zij den koning, die haar ontving in een hel verlichte burchtzaal, te midden van een schitterenden stoet +van hovelingen. Hijzelf zag er eenvoudig uit, maar Jeanne vergiste zich geen oogenblik in zijn persoon. Zij groette hem met +den diepsten eerbied, en verhaalde hem, dat God haar uitverkoren had, om Orleans te ontzetten en den koning naar Rheims te +geleiden om gekroond te worden. En zij smeekte den vorst, dat hij haar aan het hoofd van zijn leger zou plaatsen, want zij +wist, dat God en Zijne heiligen haar de overwinning zouden geven. + +</p> +<p>’t Was intusschen ruchtbaar geworden, dat een eenvoudig boerenmeisje verklaarde door God gezonden te zijn, om Frankrijk en +den koning te redden. En zie, meer en meer begon men geloof aan hare goddelijke roeping te slaan, en met eerbied zagen de +krijgslieden tot haar op. Ha, zou dan eindelijk God zelf met hen strijden en hun de overwinning geven? Zou dan aan de veelvuldige +nederlagen een einde komen? + +</p> +<p>Een geest van groote blijdschap vervulde het kleine leger, dat den koning nog trouw gebleven was. Een nieuw vuur doorstroomde +hunne aderen en zij hunkerden weldra naar den strijd. Vanwaar zou dit eenvoudige meisje den moed hebben, om het leger <span class="pagenum">[<a id="pb55" href="#pb55">55</a>]</span>tegen den machtigen vijand aan te voeren, als zij niet van God gezonden was? O zeker, zij twijfelden niet, of Gods heiligen +waren haar verschenen, en dit meisje handelde op Gods bevel. Vol geestdrift grepen zij naar de wapenen, om onder haar leiding +ten strijde te trekken. Zij wachtten slechts op het bevel des konings. + +</p> +<p>En dat bevel werd eindelijk gegeven, echter niet, dan nadat Jeanne aan een langdurige proef onderworpen en als een braaf en +eerlijk meisje erkend was. + +</p> +<p>De koning verklaarde aan hare goddelijke zending te gelooven en vertrouwde haar het opperbevel toe over eene krijgsbende, +die bestemd was om eene bezending levensmiddelen en oorlogsbehoeften naar Orleans te brengen. + +</p> +<p>Jeanne ontving eene wapenrusting, wapens en paarden. Bovendien gaf de koning haar, zooals aan andere bevelhebbers, schildknapen, +jagers, herauten en een veldkapelaan. Zij voerde een prachtige banier, geheel wit, met een gouden lelie bestikt. Op die banier +was de Heiland voorgesteld, gezeten tusschen heiligen, en zij droeg de woorden: “Jezus, Maria.” + +</p> +<p>Toen zij door de straten der stad reed op haar witte paard, het schitterende kuras om de slanke leden, haar gelaat door donkere +lokken omringd, de oogen tintelende van het vuur der geestdrift, het zwaard in de tengere vuist, toen zij daar reed omringd +door hare fakkeldragers, maakte zij op allen, die haar zagen, een overweldigenden indruk, en twijfelden er maar weinigen meer +aan hare goddelijke roeping. + +</p> +<p>Allen werden met den diepsten eerbied voor haar <span class="pagenum">[<a id="pb56" href="#pb56">56</a>]</span>vervuld, en de krijgslieden, wier gelederen zij langs reed, waren er heilig van overtuigd, dat dit schoone, vrome meisje hen +ter overwinning zou voeren. + +</p> +<p>Den 27<sup>en</sup> April 1429 stelde zij zich aan het hoofd van haar leger, dat 6000 à 7000 man telde, en rukte naar Orleans op. Tot dusver +was het leger steeds vergezeld geweest van allerlei gespuis, dat op kosten der soldaten teerde, maar Jeanne had hen allen +uit haar leger doen verwijderen. Zij verbood op strenge straffen het spelen en vloeken en handhaafde een zeer strenge tucht. +Niemand mocht zonder toestemming de gelederen verlaten om zooals vroeger te rooven en te plunderen. Als dienaren Gods moesten +zij strijden en bidden; zij moesten het vaderland verlossen, boeren en burgers beschermen, en mochten niemand overlast aandoen. + +</p> +<p>Al deze maatregelen bezielden de Fransche krijgslieden met een nieuwen geest. Zij voelden zich strijders voor een heilige +zaak en kregen het zelfvertrouwen, dat zij reeds sedert lang verloren hadden, terug. + +</p> +<p>Zoo bereikte Jeanne de bedreigde stad, waar zij onder eene onbeschrijfelijke geestdrift haar intocht deed. De burgers van +Orleans zagen in Jeanne d’Arc eene heilige, en volgden hare bevelen met de meeste stiptheid op. + +</p> +<p>Maar de Engelschen, die van haar komst vernamen, beschouwden haar als eene heks, die zoo spoedig mogelijk op den brandstapel +gebracht moest worden. + +</p> +<p>Onder de leiding van het dappere meisje werden thans dagelijks uitvallen gedaan, en hare volgelingen streden dan met weergaloozen +moed. Zij wisten immers, <span class="pagenum">[<a id="pb57" href="#pb57">57</a>]</span>dat God mèt hen streed, dat zij de overwinning mòèsten behalen? Hunne aanvallen waren onweerstaanbaar, en telkens werden de +Engelschen tot wijken gedwongen. Dezen waren woedend op het schoone meisje, en beweerden, dat zij een verbond met den duivel +had gesloten en door dien boozen geest in den strijd geholpen werd. En toen de Engelschen eenmaal tot wijken gedwongen waren, +werden de Franschen onoverwinnelijk. Jeanne d’Arc was steeds de voorste in het gevecht, de laatste bij den terugtocht. Het +zwaard, dat volgens haar gewijd was, omdat het achter een altaar gevonden was, had zij gedurende het gevecht opgeheven, maar +nooit streed zij er mede. Alleen als zij persoonlijk aangevallen werd, gebruikte zij het ter zelfverdediging. + +</p> +<p>Al spoedig waren de Engelschen zoo ontmoedigd, dat zij besloten het beleg op te breken, wat reeds den 3<sup>en</sup> Mei geschiedde. Groote vreugde heerschte er toen in de bevrijde veste en men koesterde den diepsten eerbied voor het dappere +boerenmeisje, dat verricht had, wat niemand verrichten kon. Sedert dien tijd noemde men haar de Maagd van Orleans. + +</p> +<p>Het eerste gedeelte van hare taak had Jeanne thans ten uitvoer gebracht. Nu was de kroning te Rheims aan de beurt, maar de +weg naar deze plaats voerde door een landstreek, welker steden en kasteelen door de Bourgondiërs bezet waren. + +</p> +<p>Toen Jeanne met haar leger van Orleans te Tours terug kwam, waar de koning verblijf hield, werd zij met groote eerbewijzen +ontvangen. Het volk zag in haar eene heilige en de menschen verdrongen elkander, <span class="pagenum">[<a id="pb58" href="#pb58">58</a>]</span>om haar kleed of hare wapenen te kussen. Men bracht zelfs de zieken tot haar, en smeekte haar dezen te genezen. + +</p> +<p>Jeanne d’Arc zeide echter tot allen, die haar naderden, dat zij slechts een eenvoudig landmeisje was en geen wonderen kon +doen. Maar men geloofde haar niet. + +</p> +<p>Zij drong er bij den koning op aan, dat deze thans den tocht naar Rheims zou ondernemen, maar Karel VII voelde zich daartoe +nog niet machtig genoeg, hoewel zijn aanhangers bij den dag vermeerderden en men zich vol geestdrift onder de vanen der Maagd +van Orleans schaarde. + +</p> +<p>Jeanne zette den strijd tegen de Engelschen met kracht voort, bleef overwinnaar in verscheidene gevechten en veroverde tal +van steden en burchten. Eindelijk gelukte het haar zelfs, in een treffen bij Patay, het Engelsche leger te verslaan en den +beroemden veldheer Talbot krijgsgevangen te maken. + +</p> +<p>Door zooveel succes aangemoedigd, besloot Karel VII eindelijk den tocht naar Rheims te aanvaarden. Tegen het einde van Mei +brak hij met zijn leger van 12000 man op, en zie, de Engelschen waren door de laatste nederlagen zoo ontmoedigd, en zij koesterden +zooveel vrees voor de booze heks, die het leger van den koning aanvoerde, dat zij bijna geen tegenstand boden en op de vlucht +sloegen. De steden openden vrijwillig hunne poorten en lieten den koning binnen. Tegen de wonderbaarlijke kracht van Jeanne +d’Arc durfde men den strijd niet aanbinden. +<span class="pagenum">[<a id="pb59" href="#pb59">59</a>]</span></p> +<p>Den 7<sup>en</sup> Juli deed Karel VII zijn intocht in Rheims, waar nu de plechtigheid der kroning volgens de aloude gebruiken plaats vond. +Toen Karel voor het altaar knielde, om de kroon op het hoofd te ontvangen, stond Jeanne in volle wapenrusting en met haar +banier in de hand, in zijne nabijheid. En haar lippen prevelden een dankgebed tot God, die haar het voorrecht geschonken had, +hare taak tot het einde toe te kunnen volbrengen. + +</p> +<p>Zij had zich op eene schitterende wijze van hare opdracht gekweten en smeekte den koning thans, haar naar haar dorpje te laten +terugkeeren. Maar daarvan wilde Karel niet hooren. Nòg bevonden de Engelschen zich op den Franschen bodem en hij wilde haar +niet ontslaan, voordat Frankrijk geheel van hen verlaten was. + +</p> +<p>Jeanne bleef dus en zette den strijd voort. En het gelukte haar een tal van steden tot de overgave te dwingen. Overal, waar +zij verscheen, leken de vijanden wel krachteloos. Alleen Parijs hield de poorten voor haar gesloten. De Parijzenaars waren +niet zoo overtuigd van hare goddelijke zending als het overige Frankrijk en verdedigden zich dapper. Jeanne waagde eene bestorming +van de muren, maar deze werd afgeslagen en zij zelve gewond. Tevergeefs riep zij de hulp in van den koning, die met zijn leger +op korten afstand vertoefde, n.l. te St. Denis, maar de zwakke vorst was het oorlogvoeren al lang moede en gaf zich liever +aan zijne vermaken over. Hij liet Jeanne aan haar lot over, zoodat zij zich gedwongen zag het beleg op te breken. +<span class="pagenum">[<a id="pb60" href="#pb60">60</a>]</span></p> +<p>Alle pogingen, die zij deed, om den koning tot eene krachtige voortzetting van den strijd te bewegen, leden schipbreuk. Hij +betrok zijn winterverblijf te Chinon, en verviel daar in zijn gewonen toestand van trage rust. + +</p> +<p>Ook Jeanne was gedwongen daarin te deelen, en langzamerhand begon zij haar grooten invloed op het leger en hare omgeving te +verliezen. De hofdames keken met minachting op het eenvoudige landmeisje neer, en in het leger verslapte de krijgstucht. Bovendien +meenden de jaloersche bevelhebbers van het leger de hulp van Jeanne nu wel te kunnen missen. + +</p> +<p>Eerst in de lente van het jaar 1429 kon zij den strijd hervatten. Het gelukte haar de bezetting van de stad Compiègne, welke +belegerd werd, te versterken met de troepen, aan wier hoofd ze stond. Dit was het laatste voordeel, dat zij op den vijand +behaalde. Korten tijd later waagde zij een uitval, maar het bleek al spoedig, dat zij tegen eene groote overmacht te strijden +had. Volgens hare gewoonte bevond zij zich steeds in het heetst van het gevecht. Zij werd tot den terugtocht gedwongen, maar +bleef nu in de achterste gelederen. Toen zij eindelijk voor de poort van de stad genaderd was, vond zij deze reeds gesloten, +naar men zegt, tengevolge van verraad. Van alle kanten kwamen de vijanden op haar aan, en zij verdedigde zich dapper, maar +eindelijk gelukte het een Picardier haar aan te grijpen en van het paard te rukken. Zij werd krijgsgevangen gemaakt en geraakte +in de macht der Bourgondiërs, <span class="pagenum">[<a id="pb61" href="#pb61">61</a>]</span>die zich opnieuw met de Engelschen verbonden hadden. + +</p> +<p>Zij werd door de Bourgondiërs met de meeste onderscheiding behandeld, want dezen haatten haar lang niet zoo als de Engelschen, +die haar voor een heks hielden in dienst van den Satan. + +</p> +<p>Karel VII had haar ongetwijfeld voor een flink losgeld in vrijheid kunnen doen stellen, maar hij getroostte zich daar in het +geheel geen moeite toe. Niet alzoo de Engelschen. Zij eischten dat Jeanne d’Arc niet als krijgsgevangene, doch als tooveres +behandeld zou worden. Jeanne vreesde hun haat en deed eene poging om te ontvluchten, welke echter mislukte. Eindelijk leverden +de Bourgondiërs haar voor een groot losgeld aan de Engelschen uit. Zij werd nu naar Rouaan gebracht, waar het vonnis over +haar geveld zou worden. + +</p> +<p>Men wierp haar in een ellendigen kerker, waar zij bewaakt werd door ruwe krijgslieden, die haar op allerlei wijzen beschimpten +en beleedigden. En er werd een rechtsgeding tegen haar geopend, waarbij men van de schandelijkste middelen gebruik maakte, +om haar de bekentenis te ontlokken, dat zij eene tooveres was en in dienst van den duivel stond. Als loon daarvoor zou de +Booze haar geholpen hebben in den strijd tegen de Engelschen, die het maar niet verkroppen konden, dat een eenvoudig boerenmeisje +hen overwonnen had. + +</p> +<p>Op de meest verraderlijke wijze werd het geheele proces gevoerd. De griffier teekende alleen de antwoorden op, die haar bezwaren +konden, doch hare <span class="pagenum">[<a id="pb62" href="#pb62">62</a>]</span>woorden van vroomheid en godsvrucht liet hij onvermeld. Zij gedroeg zich bij elk verhoor ernstig en waardig, en verklaarde, +dat men haar het geloof aan hare verschijningen niet ontnemen kon, en dat zelfs nu nog in den kerker de heiligen haar nabij +waren, om haar te troosten en te bemoedigen. + +</p> +<p>Eindelijk werden er 12 artikelen opgesteld, die voor de bekentenissen van Jeanne moesten doorgaan, doch die schandelijk waren +vervalscht. Daarin werd verklaard, dat Jeanne’s openbaringen door booze geesten ingegeven waren, dat zij God gelasterd en +zich aan de goddelijke wet vergrepen had; dat zij eene bedriegster was, die schaamteloos manskleeren gedragen had, en dat +zij zich schuldig gemaakt had aan ongehoorzaamheid jegens hare ouders en aan bloedvergieten. + +</p> +<p>Ten slotte raakte de moed van het ongelukkige meisje aan het wankelen, vooral toen men haar bedreigde met den beul, die gereed +stond, haar op zijne kar naar den brandstapel te brengen. Daarom verklaarde zij, dat zij bereid was de rechters te gehoorzamen +en dat zij dus niet meer aan hare gezichten en openbaringen zou gelooven. + +</p> +<p>Van deze verklaring werd een geschrift opgemaakt, maar men voegde er aan toe, dat Jeanne bekend had aan een aantal verschrikkelijke +misdaden schuldig te zijn. + +</p> +<p>Men gebood Jeanne dit stuk met een kruisje te onderteekenen, en daar zij niet lezen kon en dus ook niet wist, welk een afschuwelijk +bedrog er plaats had, voldeed zij aan het bevel. Zij werd toen veroordeeld, <span class="pagenum">[<a id="pb63" href="#pb63">63</a>]</span>om levenslang hare zonden te beweenen en in den kerker het brood der smarte en het water der benauwdheid te nuttigen. + +</p> +<p>Men gaf haar vrouwenkleederen en gebood haar, nooit meer hare manskleeren aan te trekken, welke echter in een zak gepakt in +hare gevangenis bleven liggen. + +</p> +<p>Deze veroordeeling van de Maagd van Orleans was niet naar den zin der Engelschen, die niet rustten, eer zij op den brandstapel +gestorven was. Kon men haar bewegen tegen het vonnis te handelen, dan was zij des doods schuldig, dat wisten zij. + +</p> +<p>De soldaten, die haar bewaken moesten, werden overgehaald, terwijl zij sliep, haar vrouwenkleederen weg te halen. Toen Jeanne +nu ontwaakte en zag, dat haar kleederen verdwenen waren, trok zij de manskleeren aan, om niet door de soldaten bespot te worden. +En daar was het juist om te doen geweest. + +</p> +<p>De rechters ontvingen dadelijk bericht van het gebeurde, en reeds den volgenden dag werd zij veroordeeld tot den dood door +de vlammen. + +</p> +<p>Den 30<sup>en</sup> Mei 1431, ’s morgens om 9 uur, werd Jeanne d’Arc naar de oude markt te Rouaan, de gewone gerechtsplaats, gevoerd. + +</p> +<p>Enkele oogenblikken later stierf zij den marteldood op den brandstapel. Het laatste woord, dat over hare lippen kwam, was +de naam Jezus. + +</p> +<p>Haar dood was een onuitwischbare schande voor hare rechters, maar niet minder voor den ondankbaren Karel VII, die kroon en +scepter aan haar verschuldigd was, en ongeveer niets deed om haar te redden. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb64" href="#pb64">64</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch5" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Groote daden.</h2> +<p>’t Is in den morgen van Donderdag 21 Februari 1907, ’s morgens om vijf uur. Geen schemering kondigt nog den naderenden dag +aan. Er woedt een hevige orkaan uit het noordwesten, die de huizenhooge golven der zee landwaarts jaagt. Met donderend geraas +beuken zij de pieren aan den Hoek van Holland, waar zij vruchteloos trachten de zware bazaltsteenen uit hunne voegen te rukken. +Het havenlicht, een baken voor de zeelieden, beschijnt het kokende en bruisende element, dat zich tegen de glooiïng te pletter +loopt en zich in dolle woede met zware gulpen over de pieren stort. ’t Is of alle booze geesten samenspannen, om schrik en +ontsteltenis onder de menschenkinderen te verspreiden. Hoor het loeien van den storm en het angstwekkend gebruis van de branding, +zie, hoe de zee woelt en kookt, en merk op, hoe de sneeuwjacht u in het gelaat striemt en u de pijnlijke oogen doet sluiten. +’t Is koud, bitter koud. + +</p> +<p>Ginds, ver in zee, wordt een licht zichtbaar. ’t Moet van een groot stoomschip zijn, want het houdt koers naar de kust, midden +voor den waterweg. Een klein schip zou het niet wagen, thans in dit noodweer binnen te komen. Immers, het zou als een notedop +<span class="pagenum">[<a id="pb65" href="#pb65">65</a>]</span>opgenomen en tegen de zware steenen te pletter geslagen worden! ’t Schip nadert, ongetwijfeld bestuurd door bekwame handen. +’t Bereikt den ingang tusschen de beschermende pieren. + +</p> +<p>Opeens, o hemel,—’t zwenkt, ’t verandert van koers! Dreigt er gevaar, zelfs voor de reuzen onder de schepen? Schrikt het bij +deze woeste zee terug voor den nauwen doortocht tusschen de beide pieren, die slechts 350 Meter van elkander liggen, en wil +het weer terugkeeren naar de open zee, waar immers groote schepen bijna volkomen veilig zijn? + +</p> +<p>Zie, het drijft noordwaarts af en nadert het lichttorentje tot op korten afstand,—en nu—neen, die beweging kan niet vrijwillig +zijn,—nu wordt het door een hooge golf opgenomen en op den bazaltmuur van de pier gekwakt..... + +</p> +<p>’t Schip is gestrand in de onmiddellijke nabijheid van de kust. Nog enkele minuten, en ’t ware in veiligheid geweest. De trein +aan den Hoek van Holland stond reeds gereed om de passagiers op te nemen en in ijlende vaart naar de plaatsen hunner bestemming +te voeren. + +</p> +<p>’t Heeft niet zoo mogen zijn. + +</p> +<p>’t Prachtige vaartuig, de trotsche Harwich-boot “Berlin”, niet minder dan 302 Engelsche voeten lang, 36 breed en 16 diep, +is een prooi geworden van het woedende element. De orkaan blijft voortwoeden en werpt de vernielende golven op het schip, +dat kraakt en knerpt en langzaam maar zeker uit zijn verband wordt gerukt en vaneen scheurt. Niet minder dan 160 menschen +verkeeren in doodsgevaar. De <span class="pagenum">[<a id="pb66" href="#pb66">66</a>]</span>vreeselijke schok heeft hen uit den slaap gewekt. Half gekleed ontvluchten zij hunne hutten en ijlen naar het dek. Radeloos +van angst wringen zij de handen en hun noodgeschrei stijgt ten hemel. Nog is het donker, nog loeit de storm en jaagt hun de +natte sneeuw in het gelaat, nog woelt en kookt de zee, die hare golven over het dek werpt en menig en schipbreukeling wegspoelt +en meesleurt in de diepte. + +</p> +<p>De kapitein Precious bevindt zich op de brug, de loods Bronder, die reeds zoo menig schip behouden binnenbracht, staat naast +hem. Een groote golf nadert, bonst tegen het schip en gulpt over het dek. Als het water weggestroomd is, is de brug ledig. +En de kapitein, èn de loods zijn verdwenen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p064.jpg" alt="De Harwich-boot “Berlin”." width="720" height="448"></div><p> + + +</p> +<p>’t Schip kreunt onder den woesten aanval. Een onheilspellend gekraak doemt van uit de diepte op; ’t schip splijt steeds verder +vaneen. + +</p> +<p>Jammerend, in radeloozen angst, ijlen de schipbreukelingen dooreen. Krampachtig grijpen zij zich aan elkander vast, om niet +van het dek te worden gespoeld. Zij trachten zwemgordels te bemachtigen, en binden zich die om het lichaam. + +</p> +<p>Er worden vuurpijlen afgeschoten, om te verkondigen, dat er een schip in nood is. De noodkreten der ongelukkigen vermengen +zich met het loeien van den storm. De koude doet zich snerpend gevoelen en de sneeuw- en hageljachten geeselen de half-gekleede +ongelukkigen. + +</p> +<p>De bleeke zon beschijnt, als zij boven de kim verrijst, een waar jammertooneel. +<span class="pagenum">[<a id="pb67" href="#pb67">67</a>]</span></p> +<p>Maar Goddank,—aan de kust heeft men gezien, wat er gebeurd is, en ginds nadert de hulp! + +</p> +<p>Ja, aan de kust had men de stranding gezien, maar men stond machteloos. De zee was te woest. Toch waagde men een poging. + +</p> +<p>De stoomreddingboot “de President van Heel” nadert onder bevel van den wakkeren kapitein Jansen het noodlijdende schip tot +op korten afstand. Zij zien, hoe het soms bijna onzichtbaar wordt van de zeeën, die zich over het dek storten, en zij begrijpen, +dat de grootste voorzichtigheid in acht moet worden genomen, willen zij niet zelf tegen de “Berlin” te pletter slaan. + +</p> +<p>’t Bleek een onmogelijkheid, het schip te naderen. Daarom werd besloten het anker te laten vallen en te trachten lijnen naar +het schip te schieten, ten einde zoo verbinding te krijgen. + +</p> +<p>Daar vliegt de eerste lijn,—maar treft geen doel. De tweede volgt, alweer zonder succes, tot eindelijk de derde dwars over +de “Berlin” wordt geschoten. De verbinding is tot stand gekomen.... + +</p> +<p>Maar op ’t zelfde oogenblik nadert een vreeselijke zee, die “de President van Heel” met onweerstaanbare kracht opneemt en +achteruit werpt. De zware ankertros is tegen die reuzenkracht niet bestand en knapt af als een draadje, en de verbinding met +het gestrande schip, met zooveel moeite en gevaren tot stand gebracht, is weer verbroken. De woedende zee verdedigt haar prooi, +die haar dreigde te ontglippen! + +</p> +<p>De reddingboot is gedwongen naar de kust terug te keeren om een nieuwen ankertros en schietlijnen <span class="pagenum">[<a id="pb68" href="#pb68">68</a>]</span>te halen. En nog was zij niet vandaar teruggekeerd, toen er iets ontzettends gebeurde. + +</p> +<p>De “Berlin” scheurde dwars doormidden en het voorschip, waarop zich wel honderd menschen bevonden, zonk snel weg in de diepte. +Een ijselijke kreet ging op van het wrak, maar ook aan de kust heerschte de diepste ontsteltenis. + +</p> +<p>Honderd menschen worstelden met den dood. Hunne lichamen werden door de huizenhooge golven op- en neergeworpen, tegen wrakhout +gesleurd, langs de bazaltsteenen van de pieren geslingerd,—tot zij verminkt, met gebroken ledematen aan wal spoelden. + +</p> +<p>IJlings spoedde zich de reddingboot naar de plaats des onheils,—maar kon geen hulp bieden. Alleen lijken werden in ijlende +vaart langs hunne boorden gesleurd! + +</p> +<p>Doch hoor,—was dat geen menschelijke stem? Klonk daar geen noodkreet boven het loeien van den storm uit? + +</p> +<p>Waarlijk, ginds, aan dat wrakhout, klemt zich een mensch vast. Voort, voort, te hulp! Weldra heeft men hem bereikt, men pikt +hem op,—is hij dood? Of slechts bewusteloos? Neen, hij leeft! Behouden brengt men hem aan land, waar honderd armen worden +uitgestoken en een liefderijke verpleging hem wacht. De geredde is Patrick Parkinson, een kapitein die zijn schip “de Myrmidon” +uit Amsterdam moest halen om het naar Engeland te brengen. + +</p> +<p>Weldra spoelden de lijken aan strand, de meeste zwaar gewond. Dokter Diamant en eenige anderen deden al het mogelijke, om +de levensgeesten weer op <span class="pagenum">[<a id="pb69" href="#pb69">69</a>]</span>te wekken, maar hunne pogingen waren vergeefsch. De lijken werden in de groote loods van de Holland-Amerika-lijn ondergebracht, +waar zij, in witte katoen gespeld, op britsen werden neergelegd. Ook dat van een lief jongetje van een jaar of vijf. + +</p> +<p>Het achterschip zat intusschen nog op de pier vast, slechts een twintig Meter van het lichttorentje verwijderd. Zouden zich +ook daar nog menschen op bevinden? + +</p> +<p>De bange Donderdag ging langzaam voorbij onder sneeuwjacht, hagelslag en stormgeloei. De zee kookte en woelde zonder ophouden +voort en maakte het onmogelijk het wrak te naderen. De “President van Heel” had den geheelen dag om het wrak gezworven, zonder +het te kunnen bereiken. + +</p> +<p>Zoo kwam de nacht. Enkele schepen waren binnengekomen en hadden bericht, dat zij nog menschen op het wrak hadden gezien. Zouden +dezen de zon nog weer zien opkomen? Zouden zij niet weggesleurd worden door de zeeën, die over het wrak spoelden, of omkomen +van koude en ellende? Immers, de aangespoelde lijken waren slechts half of bijna geheel niet gekleed, wel een bewijs, dat +de schipbreuk de opvarenden in den slaap had overvallen. Men kon dus aannemen, dat ook de achtergeblevenen slechts zeer onvoldoende +gekleed en derhalve niet tegen de felle koude bestand zouden zijn. + +</p> +<p>’s Avonds om elf uur voer de reddingboot nog eenmaal uit, om nogmaals te trachten het wrak te bereiken. Maar onverrichterzake +moest zij na middernacht terugkeeren. +<span class="pagenum">[<a id="pb70" href="#pb70">70</a>]</span></p> +<p>’t Werd Vrijdag. Al vroeg brachten de treinen honderden menschen aan, die weldra tot duizenden groeiden, om de plaats des +onheils in oogenschouw te nemen. ’t Zag aan het strand al spoedig zwart van de menschen. + +</p> +<p>Maar redding kon niemand brengen. De reddingboot was den geheelen nacht in de weer geweest, en ook ’s morgens vroeg al weer +uitgevaren, doch de zee was nog hol. ’t Was nog onmogelijk, het wrak te bereiken. Wel woedde de storm zoo fel niet meer als +den vorigen dag, maar toch was het nog noodweer. + +</p> +<p>Opeens verbreidde zich het gerucht onder de menigte: + +</p> +<p>“De Prins is gekomen! Prins Hendrik is hier!” + +</p> +<p>’t Was zoo. Prins Hendrik der Nederlanden had aan de stem van zijn hart geen weerstand kunnen bieden en was in gezelschap +van zijn adjudant per auto naar den Hoek van Holland gesneld. + +</p> +<p>Dadelijk bezocht hij den geredden kapitein Parkinson, die zich vrij wel bevond, om hem geluk te wenschen met zijn redding. +En toen spoedde hij zich naar de haven, om zich onmiddellijk aan boord te begeven van den stoom-loodsboot de “Hellevoetsluis”. +Deze stond onder bevel van kapitein Berkhout. Met spanning werd het geschiktste oogenblik afgewacht, om nogmaals een poging +tot redding te doen. + +</p> +<p>Om 1 uur ging men van wal. Voorop voer de reddingboot de “President van Heel”, daarachter volgde de “Hellevoetsluis” met den +Prins aan boord, en dan nog enkele sleepbooten. Hoe meer men de open zee naderde, hoe woester het water werd. <span class="pagenum">[<a id="pb71" href="#pb71">71</a>]</span>Onverschrokken stond de Prins op het dek, het oog gericht op het wrak, dat nog kostbare menschenlevens bevatte, die gered +moesten worden. O, welk een diepe eerbied maakte zich van onze zeerobben meester voor den dapperen Prins der Nederlanden, +die metterdaad toonde, dat hij zijn leven in de waagschaal durfde stellen om dat van zijn evenmensch te redden. + +</p> +<p>En waar de Prins zijn leven durfde geven, daar zouden onze zeelieden niet achterblijven. Zijn moed deed de geestdrift der +eenvoudige mannen oplaaien, en zoo er gered kòn worden, zou dit thans ook gebeuren. + +</p> +<p>De reddingboot had een sloep op sleeptouw, die vier jonge mannen bevatte. Deze vier helden waren besloten alles op het spel +te zetten, om ditmaal te slagen. + +</p> +<p>Aan het einde van den waterweg gekomen, werden de vaartuigen op eene rij zoo dicht mogelijk bij de pier gebracht en de ankers +uitgeworpen. Tusschen de rij vaartuigen en de pier was nu een betrekkelijk stil water. De jol werd van de reddingboot losgemaakt +en zoo dicht mogelijk tot bij de pier gebracht. ’t Was een angstig oogenblik, want ook dat zoogenaamde stille water was nog +angstwekkend wild en woest, zoodat de jol elk oogenblik kon omslaan. En de pier was niet zichtbaar. Men zag alleen een heuvel +van water en schuim, want zonder ophouden gulpten de golven over de pier. + +</p> +<p>’t Heldenstuk werd gelukkig volbracht, en Klaas Ree was de eerste, die overboord sprong en zich naar de pier begaf. Tot aan +zijn hals toe ging hij <span class="pagenum">[<a id="pb72" href="#pb72">72</a>]</span>in het water, maar daaraan stoorde hij zich niet. Hij kwam op de plaats, waar hij wezen wilde, en klauterde tegen de steenen +op. Toen volgden zijne kameraden: Van Duyn, Jansen en Schoonbeek. Met hun vieren klommen zij voort over de pier. Stevig hielden +zij elkander vast, om krachtiger weerstand te kunnen bieden aan de golven. Zoo bereikten zij den lichtopstand, waaraan zij +de lijn bevestigden, die hen met de sloep verbond. + +</p> +<p>Een allerakeligst jammergeschrei, dat hun met ontzetting vervulde, drong van het wrak tot hen door. Maar van de kleine vloot +werd een luid gejuich hoorbaar over den moed, door het dappere viertal betoond. + +</p> +<p>Van de “Hellevoetsluis” stak een tweede jol af, bemand met de Gorter, van der Meulen, Braam en de Geus. ’t Waren vrijwilligers, +die zich op de eerste uitnoodiging aanboden zich ook naar de pier te begeven, om de vier wakkere matrozen bij te staan in +de zware taak, die zij op zich genomen hadden. En ook hun mocht het gelukken de pier te bereiken, waar zij zich bij de anderen +voegden. Met hun achten konden zij zich beter tegen de woedende elementen verdedigen. Zij bevonden zich thans aan het uiteinde +van het hoofd, vlak bij het wrak. De arme schipbreukelingen, schier krankzinnig van angst en ellende, maar thans ook van blijdschap +over de naderende redding, strekten de armen naar hen uit en smeekten om hulp. + +</p> +<p>De acht redders, die zich niet dan met de grootste moeite staande konden houden en telkens weer door <span class="pagenum">[<a id="pb73" href="#pb73">73</a>]</span>het ijskoude water overstroomd werden, draalden geen oogenblik. + +</p> +<p>Zij grepen een touw, dat van het wrak neerhing, en bonden er eene lijn aan vast, waarvan zij het andere einde bevestigden +aan een paal op de pier. Zoo was de verbinding tusschen het wrak en de pier tot stand gebracht. + +</p> +<p>De schipbreukelingen begrepen de bedoeling hunner redders. Met een lijn om het middel gebonden, gleden zij met de handen langs +het touw naar beneden, waar de acht redders hen zoover mogelijk in de branding tegemoet liepen, om hen op te vangen. Eerst +waagde een stoker den tocht, daarna nog een stoker, toen de hofmeester, daarna twee vrouwen, in het geheel tien menschen. +Een voor een werden zij zoover mogelijk op de pier gebracht, waar zij aan den lichtopstand vastgesjord moesten worden, omdat +zij te uitgeput waren, om zich staande te houden. De arme ongelukkigen waren meer dood dan levend. + +</p> +<p>Eindelijk nam weer een schipbreukelinge op den rand van het wrak plaats, om langs de lijn naar beneden te glijden. Doch de +moed, of misschien wel de kracht ontbrak haar, om zich te laten gaan. Meermalen greep zij het ijskoude touw met de verkleumde +vingers aan, maar even dikwijls liet zij het weer los. Zij dùrfde niet, of kòn niet. De redders riepen haar woorden van moed +toe, maar het baatte niet. Tot opeens de arme vrouw zich liet vallen en in de golven terecht kwam. De matrozen sprongen toe +en, wat wel een wonder mag heeten,—een golf spoelde de ongelukkige tot dicht in hunne nabijheid, <span class="pagenum">[<a id="pb74" href="#pb74">74</a>]</span>zoodat zij gelegenheid kregen haar te grijpen en op de pier te brengen. + +</p> +<p>Nu waren er nog drie vrouwen op het wrak over, maar dezen waren onmachtig om zich op te richten. Haar angstgeschrei en smeekbeden +drongen de dappere matrozen tot diep in de ziel,—maar zij konden haar niet helpen. Ze moesten terugkeeren, om de geredden +naar de stoombooten te brengen. Eerst werden zij naar de jol overgebracht en toen naar de reddingboot gevoerd. Maar in dat +open vaartuig konden zij geen voldoende beschutting vinden, zoodat zij op voorstel van den Prins naar de “Hellevoetsluis” +werden overgebracht. Daar wachtten hun de teederste zorgen. De Prins hielp zelf mee om hun van de druipnatte kleêren te ontdoen +en droge aan te trekken. Daarna werden zij met warme kruiken in de kooien gelegd. + +</p> +<p>’t Is niet doenlijk, de dankbaarheid der geredden te beschrijven. Tranen liepen hun langs de wangen en zij kusten de handen +der wakkere mannen, die hen van den dood hadden gered. + +</p> +<p>Zoo snel mogelijk werd thans koers gezet naar de kust, waar reeds automobielen gereed stonden, om de geredden naar het hôtel +“Américain” te brengen. En dáár wachtte hun de meest liefderijke behandeling. + +</p> +<p>Met donderend gejuich werden de matrozen door de duizenden menschen aan het strand begroet, en de koninklijke Prins, de gemaal +onzer Koningin, deelde die eer met deze eenvoudige helden der zee. Als met een tooverslag had bij de liefde van zijn volk +gewonnen. +<span class="pagenum">[<a id="pb75" href="#pb75">75</a>]</span></p> +<p>Maar nog was het reddingswerk niet volbracht, nòg bevonden zich drie vrouwen op het wrak, die te zwak waren om zich op te +richten. In den verschrikkelijksten toestand gingen zij den tweeden nacht vol dreigend doodsgevaar tegemoet. Haar gehuil ging +in den loeien den wind verloren, en werd slechts gehoord door de zeelieden, die het wrak voorbijvoeren en onmachtig waren +iets ter redding te ondernemen. Daar lagen zij op het dek te midden van de lijken van hen, die van koude en ontzetting reeds +omgekomen waren. Haar gezwollen voeten weigerden allen dienst, de verkleumde handen konden niets meer vasthouden. + +</p> +<p>Maar ook voor deze ongelukkigen zou het uur der redding aanbreken. ’t Was in het hartje van den nacht, toen de “Wodan”, eene +groote sleepboot van de firma L. Smit & Co., onder stoom ging, onder leiding van kapitein J. van Rees uit Maassluis. De bemanning +bestond uit kloeke mannen, die het uiterste wilden wagen, om de vrouwen van het wrak te halen. De nacht was stormachtig en +er ging eene wilde sneeuwjacht. De zee stond hol. De sterke boot schommelde zoo hevig, dat de opvarenden moeite hadden om +staande te blijven. Eindelijk zagen zij op eenigen afstand het zwarte wrak omhoog steken en klonk hun het aangrijpend gehuil +der vrouwen in de ooren. De bemanning schreeuwde zoo luid mogelijk terug, om het loeien van den storm en het bruisen van de +zee te overstemmen, zoodat hun geluid tot de vrouwen kon doordringen. + +</p> +<p>De “Wodan” naderde behoedzaam tot op 50 Meter <span class="pagenum">[<a id="pb76" href="#pb76">76</a>]</span>afstand den lichttoren. De vlet, die de boot volgde, werd opzij gehaald, en binnen enkele seconden zitten vijf dappere mannen +op de riemen. Zij zijn van zwemgordels voorzien, want zij weten, dat de vlet elk oogenblik kan omslaan. Maar zij aarzelen +niet. Zij roeien naar de pier, de kabel wordt vastgelegd aan een der palen, en de vlet keert terug, om nog meer mannen te +halen. Zeven mannen bevinden zich weldra op de pier, en twee van hen, Marten Sparling en zijn neef Cornelis Sparling, beiden +uit Dordrecht, wagen zich voetje voor voetje verder, tot zij eindelijk, trots de bijna onoverkomelijke gevaren, het lichttorentje +bereikt hebben. Daar aangekomen wierp Marten Sparling een touw naar boven, naar het wrak, waar het door een der vrouwen aan +een bank werd bevestigd. Het andere einde werd door zijn neef stevig vastgehouden, terwijl deze zich krampachtig aan den lichttoren +klemde. Toch werd hij er tot driemaal toe bijna door de woeste golven afgeslagen. Marten Sparling klom, wat nog niemand anders +had kunnen doen, langs het touw naar boven, en bereikte de vrouwen, die hem met hare zwakke krachten voorttrokken naar de +plaats der verschrikking, waar zij zulke ontzettend bange uren hadden doorgebracht. De ongelukkige schepsels leefden daar +te midden van de dooden.... + +</p> +<p>Haar jammergeschrei sneed hem door de ziel, en het kostte hem moeite, zich van haar los te maken. Hij moest daartoe zelfs +geweld gebruiken, want er mocht geen minuut ongebruikt verloren gaan. Hij greep een van de vrouwen aan, om haar langs het +<span class="pagenum">[<a id="pb77" href="#pb77">77</a>]</span>touw naar beneden te laten glijden, maar het dappere meisje, Mina Ripler geheeten, weigerde het wrak te verlaten vóór haar +meesteres gered was. Welk een bewonderenswaardige trouw bij een zestienjarig meisje. + +</p> +<p>Het gelukte den kranigen Sparling de vrouwen alle drie langs de lijn te laten afglijden, de brave Mina <span class="corr" id="xd0e1053" title="Bron: Riples">Ripler</span> op haar uitdrukkelijk verlangen het laatst. En zijn even kranige neef ving ze in zijne armen op. Daarna werden zij over een +afstand van 30 Meter over de pier gedragen, waarbij de anderen dapper medehielpen, tot de vlet bereikt was. En toen was het +grootste gevaar voorbij. + +</p> +<p>Een kwartier later waren allen aan boord van de “Wodan” in veiligheid, en deed iedereen zijn best om de smarten der geredden +te lenigen. Men trok haar droge kleeren aan en verkwikte haar met opwekkende dranken. + +</p> +<p>Het wrak bevatte thans nog alleen dooden. + +</p> +<p>Om vier uur ’s nachts was men aan de kust teruggekeerd en werden ook deze geredden per automobiel naar het Américain-hotel +gebracht, waar dokter Diamant en zijne helpers de zorg voor de ongelukkigen overnamen. + +</p> +<p>De redding was volbracht! Eere den dapperen helden der Hollandsche kust, eere den dapperen Prins Hendrik der Nederlanden! + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb78" href="#pb78">78</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch6" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Door eigen kracht.</h2> +<p>In een klein stadje, Port-Huron genaamd, in den staat Michigan, Noord-Amerika, zaten op een winteravond van het jaar 1859 +drie menschen bij elkaar: Vader, Moeder en twaalfjarige zoon. De vader was een koopman in oudheden, d. w. z. zijn winkel bevatte +een allegaartje van oude meubelen, schilderijen, lijsten, koffers, klokken, lampen, aardewerk, enz. Maar de meubelen waren +òf zeer oud, of stuk, de schilderijen gescheurd of zonder eenige waarde, de koffers zonder deksels of met onbruikbare sloten, +de klokken zonder slingers, het aardewerk gelijmd, gekramd of gescheurd. + +</p> +<p>’t Was niet veel meer dan een rommelzoodje en alles te zamen niet meer waard dan enkele dollars. Toch moest de eigenaar met +den handel in deze en dergelijke waardelooze dingen den kost zien te verdienen voor zijn gezin. + +</p> +<p>Jaren geleden uit Nederland naar het Verre Westen vertrokken, had hij daar nog niet veel weelde gekend. Eerst had hij als +kleermaker zijn dagelijksch brood zien te verdienen, daarna had hij zich op de boomkweekerij toegelegd en was hij tegelijk +een handeltje in zaden begonnen, maar ’t was hem niet meegeloopen. De Fortuin had hem steeds den rug toegekeerd, <span class="pagenum">[<a id="pb79" href="#pb79">79</a>]</span>hoewel het hem aan ijver noch verstand ontbrak. Eindelijk na van de eene plaats naar de andere getrokken te zijn, had hij +zich in Port-Huron gevestigd en was daar zijn handel in oude voorwerpen begonnen. Maar ’t ging hem nog in het geheel niet +naar den vleeze, wat duidelijk blijkt uit het karige avondmaal, dat thans door het drietal wordt gebruikt. + +</p> +<p>Er heerscht stilte in de kamer. Vader en moeder zwijgen, en de zoon is, terwijl hij eet, in een boek verdiept. ’t Is een eigenaardigheid +van den jongen, dat hij altijd leest. Hij was teruggetrokken van aard en deed niets liever, dan lezen en leeren. Hij had nooit +een school bezocht. Wat hij wist, had zijn moeder hem geleerd, die voor haar huwelijk onderwijzeres was geweest. Haar zoon +was een dankbaar leerling, vlug van bevatting en ijverig, en al spoedig wist hij evenveel als zijn moeder. Hij liep de halve +stad af om boeken te leenen, en als hij er weer een machtig was geworden, zocht hij een eenzaam plekje, om er ongestoord in +te kunnen lezen. En hij las van alles, zonder een bepaalde voorkeur. ’t Gevolg was, dat hij over velerlei zaken kon meepraten, +maar toch slechts verwarde begrippen daarover had. + +</p> +<p>Toen het avondmaal afgeloopen was, verbrak de vader de stilte, en zei: + +</p> +<p>“Hoor eens, Thomas, ik moet je even spreken.” + +</p> +<p>“Mij, vader?” + +</p> +<p>“Ja, m’n jongen. Je bent nu twaalf jaar oud, en ’t wordt dus tijd, dat je je eigen brood gaat verdienen. We zouden het graag +anders hebben gewild en je <span class="pagenum">[<a id="pb80" href="#pb80">80</a>]</span>liever bij ons gehouden hebben,—maar ’t gaat met de verdiensten slecht...” + +</p> +<p>“Ik begrijp het, vader,—maar wat zal ik doen? In den winkel met al die oude dingen heb ik geen lust...” + +</p> +<p>“We hebben al iets voor je gevonden, jongen. Je zult bagagemeester worden op de treinen van den Canada- en Central Michigan-spoorweg.” + +</p> +<p>“Ah bah!” zei Thomas met een zuur gezicht. “’t Is me nog al een mooie betrekking!” + +</p> +<p>“Och, ’t zal je wel meevallen. Je rijdt steeds van de eene plaats naar de andere, ziet altijd wat nieuws, spreekt honderden +menschen, en—de trein houdt om den anderen dag te Port-Huron op, zoodat je dan thuis kunt komen. We zijn elkander dan nog +niet geheel en al kwijt.” + +</p> +<p>De moeder keek haar eenig kind met een blik vol liefde aan, en zei: “Neen,—Goddank niet.” + +</p> +<p>“Ik heb alles al met den Stationschef afgesproken, m’n jongen. Je moet de bagage van de reizigers opladen, plaatsen en weer +afladen,—maar bovendien draagt de pachter van het buffet je op, taartjes, brood en saucijzen bij de passagiers te gaan venten. +Je loopt dus den geheelen trein door. En voor jezelven mag je daarbij een handeltje beginnen in plaatwerken en couranten, +wat misschien nog een aardig voordeeltje kan opleveren.” + +</p> +<p>“Dus ’t is alles al afgesproken?” vroeg Thomas. + +</p> +<p>“Ja,—morgenochtend om half acht komt de trein aan, en dan moet je present zijn. Met den buffetpachter en den boekverkooper +in het station is alles al geregeld.” +<span class="pagenum">[<a id="pb81" href="#pb81">81</a>]</span></p> +<p>Thomas had zijn aanvankelijken weerzin voor zijn aanstaande betrekking spoedig overwonnen en stapte den volgenden morgen om +half acht vroolijk en welgemoed den trein in. En weldra was hij druk bezig met den verkoop van taartjes, boterhammetjes, fruit +en sigaren, die in de Amerikaansche treinen veel meer gebruikt worden dan in ons land, omdat daar de afstanden veel grooter +zijn. En de verkoop van platen en couranten leverde hem een aardig winstje op, waarmede hij niets beters meende te kunnen +doen, dan er eenige boeken voor te koopen, die hij meenam naar zijn bagage-wagen. Maar dat pakte al spoedig verkeerd uit, +want als Thomas eenmaal aan het lezen was, wist hij van geen ophouden, zoodat de reizigers zoowel van hunne versnaperingen +als van hunne couranten verstoken bleven. De buffetpachter was daar zeer ontevreden over en gaf hem te kennen, dat hij beter +voor zijn zaken moest zorgen. + +</p> +<p>Nu zat Thomas in zak en asch, want hij wilde veel liever lezen. Onder zijne boeken was er een over scheikunde, dat hem buitengewoon +veel belang inboezemde, al begreep hij er niet bijster veel van. + +</p> +<p>Hij wist zich echter te redden. Voor enkele centen daags huurde hij een paar kinderen uit de buurt, om voor hem te venten, +en zelf bleef hij in zijn bagage-wagen van zijn lectuur gemeten. En bij lezen bleef het niet. Neen, hij vond die scheikunde +zoo mooi, dat hij besloot, ook proeven te gaan nemen. Hij maakte van zijn bagage-wagen langzamerhand een laboratorium in optima-forma, +en hield zich bezig met <span class="pagenum">[<a id="pb82" href="#pb82">82</a>]</span>het nemen van proeven, terwijl zijn jonge knechtjes het werk voor hem deden. + +</p> +<p>Dat ging zoolang goed, tot op een dag de trein een hevigen schok kreeg, met het gevolg, dat een flesch met phosphorus aan +scherven op den grond terecht kwam. De phosphorus vloog in brand en de wagen begon ook vlam te vatten. + +</p> +<p>Dal gaf bij Thomas een geweldigen schrik. Gelukkig wist een conducteur de vlammen te blusschen, en toen hij dat gedaan had, +gaf hij Thomas een geducht pak slaag en wierp zijn heele laboratorium den trein uit. + +</p> +<p>In het stadje Détroit hield de trein telkens eenige uren stil, en Thomas meende dien tijd niet beter kunnen besteden, dan +door de geheele stadsbibliotheek te gaan lezen. Hij begaf er zich heen en greep het eerste boek van de plank, dat hij achter +elkaar uitlas. Den volgenden keer nam hij het volgende boek, en, zoo ging het geregeld door. De bibliothecaris was over zooveel +volharding niet weinig verwonderd, en voelde zich tot den leergierigen jongen zeer aangetrokken. Hij gaf hem goeden raad en +wees hem de boeken, die hem voor den knaap het meest geschikt toeschenen. Zoo kwam er althans eenige leiding bij het lezen +van Thomas. + +</p> +<p>Ook van zijn oogen maakte hij een goed gebruik. Had hij een oogenblik vrij, dan kon men er zeker van zijn hem daar te vinden, +waar iets belangwekkends te zien was. Zoo trok onder anderen het telegrafeeren bijzonder zijn belangstelling, en toen hij +eens eenige uren thuis was, maakte hij zelf een <span class="pagenum">[<a id="pb83" href="#pb83">83</a>]</span>volledige telegraaf. Zijn batterijen bestonden uit oude potten en overgeschoten metaal uit den winkel van zijn vader. + +</p> +<p>Het station lag twintig minuten van zijne ouderlijke woning verwijderd, en het verdroot Thomas, telkens dat eind te moeten +loopen, wat hem veel te veel tijd kostte. Zoo dicht mogelijk bij zijn huis wierp hij daarom langs de spoorlijn een grooten +zandhoop op, en toen de trein daar weer langs reed, sprong Thomas den trein uit, op zijn zandheuvel. ’t Liep goed af, en nu +was hij veel eerder thuis dan vroeger. Voortaan koos hij altijd dezen korteren weg, en er gebeurde nooit een ongeluk bij. +Bij die Amerikaansche treinen gaat het blijkbaar heel anders toe, dan hier. + +</p> +<p>Dat Thomas niet bang was, bewees hij ook, toen hij op een morgen te Port-Clément op den trein stond te wachten, en juist toen +deze met volle kracht naderde, op twintig meters afstand van de locomotief een kind tusschen de rails zag spelen. Zonder een +oogenblik te weifelen, sprong Thomas tusschen de rails, greep het kind, sleurde het in zijn vaart meê, en was juist over de +rails, toen de locomotief rakelings langs hem heen snorde. Twee seconden later zouden beiden verpletterd geweest zijn. + +</p> +<p>’t Geredde kind was van den Chef zelven, die hem zijn grooten dank toonde, door hem te leeren seinen met de telegraaf, waar +Thomas zeer blijde meê was. + +</p> +<p>Op een dag was er op de drukkerij van een courant in Détroit eene verkooping van oude drukletters, en Thomas werd er voor +eenige dollars eigenaar van. Hij kocht nu ook nog de verschillende benoodigdheden <span class="pagenum">[<a id="pb84" href="#pb84">84</a>]</span>voor eene kleine drukkerij, en bracht alles naar zijn bagage-wagen, die voor hem de halve wereld vertegenwoordigde. + +</p> +<p>En nu begon Thomas iets nieuws. Hij schreef eenige artikelen, knipte wat nieuwtjes uit verschillende tijdschriften, zette +wat hij geschreven had,—en verscheen in de personenwagens met een nieuwe courant, “The grand Trunk Herald”, die hij zelf geschreven, +gezet, gedrukt en gecorrigeerd had. Zoo iets was den reizigers nog nooit overkomen, en iedereen wilde er een exemplaar van +hebben. Men vond zijn denkbeeld zoo oorspronkelijk, dat er zelfs in de groote bladen over geschreven werd. Dàt was nog eens +iets echt Amerikaansch! ’t Is te begrijpen, dat Thomas er een aardig duitje meê verdiende. + +</p> +<p>Door zijn succes aangemoedigd besloot hij ook in Port-Huron een courant uit te geven. Zij heette de Paul Pry, en iedereen, +die lust had, mocht er in schrijven, als men maar geen betaling voor de artikelen eischte. Thomas nam alles op, wat hem ter +plaatsing aangeboden werd, maar dat bekwam hem slecht. Zijn courant werd een echt scheldblaadje, waarin menigeen diep beleedigd +werd. Alle instellingen, en zaken, ja zelfs personen werden over den hekel gehaald, met het gevolg, dat een zijner stadgenooten +zich zoodanig gegriefd en beleedigd gevoelde, dat hij Thomas, den Redacteur, bij den nek pakte en in het water wierp. + +</p> +<p>Thomas was nu geen jongen meer, hij was een jonge man geworden. Hij liet zijn blad en zijn bagagewagen in den steek, en werd +telegrafist, maar kon <span class="pagenum">[<a id="pb85" href="#pb85">85</a>]</span>alleen geplaatst worden voor den nachtdienst. Nu pas had hij eene betrekking naar zijn zin, want nu was hij prachtig in de +gelegenheid, om zijne bekwaamheden te toonen en verder te ontwikkelen. ’t Duurde dan ook maar kort, of hij kende de telegrafie +tot in de puntjes. Maar Thomas was veel te afgetrokken, om goed zijne plichten waar te nemen. In de stilte van den nacht hield +hij zijn geest voortdurend bezig met het nemen van proeven en het doen van wetenschappelijke onderzoekingen. En daardoor vergat +hij te seinen, wat er geseind moest worden. Zijn directeur was daar zeer ontevreden over, en besloot hem tot het vervullen +van zijn plichten te dwingen. Hij beval hem namelijk elk half uur een zeker woord naar een naburig station over te seinen, +in de meening, dat Thomas daardoor gedwongen zou worden, zijne aandacht bij zijn werk te bepalen. Maar ’t bevel was Thomas +in het geheel niet naar den zin, want hij had zich juist voorgenomen, dien nacht eens flink te studeeren. Hoe zich te redden? +Hoe zou hij elk half uur een woord naar een naburig station kunnen seinen, zonder zijne geliefkoosde studie in den steek te +laten? + +</p> +<p>Weldra hielp zijn vindingrijke geest hem uit de moeilijkheid. Hij bedacht een eenvoudig instrumentje, dat precies elk half +uur door den grooten wijzer van het uurwerk werd aangeraakt en waardoor het voorgeschreven woord overgeseind werd. Zoo kreeg +men aan het naaste station wel geregeld dat woord geseind, maar overige berichten werden er niet ontvangen. + +</p> +<p>De directeur vond zijn middel wel verbazend vernuftig, <span class="pagenum">[<a id="pb86" href="#pb86">86</a>]</span>maar was er niet bijster mede ingenomen. Hij had liever een goed ambtenaar dan een uitvinder in zijn dienst, en verplaatste +hem daarom naar Memphis. Thomas was toen 17 jaar. In zijn nieuwe standplaats vond hij het middel, om twee depeches in tegengestelde +richting langs een zelfde lijn te seinen, wat men tot dien tijd toe voor eene onmogelijkheid had gehouden. Men verklaarde +hem dan ook gewoon voor gek, maar een der beambten, die de uitlegging van Thomas gehoord had, nam er dadelijk patent op en +verdiende er goed geld mede. + +</p> +<p>’t Was niet prettig voor den jongen uitvinder, maar hij trok er eene goede les uit, n.l. om voortaan voorzichtiger in zijne +mededeelingen te zijn. Eenigen tijd later vond hij het middel uit, om twee treinen, die in beweging zijn, telegrafisch met +elkander te verbinden. Men gaf hem verlof, zijn toestel te beproeven op twee treinen op den spoorweg, waaraan Memphis gelegen +is. Hij was nu echter zoo voorzichtig geweest, aan niemand iets van zijn geheim te vertellen, en dat werd nù weer zijn ongeluk. +De toestellen werden niet goed geplaatst, zoodat de twee treinen met elkander in botsing kwamen in plaats van elkander te +waarschuwen. Er gebeurden geen ongelukken bij, dan alleen, dat Thomas uitgelachen en uit zijne betrekking ontslagen werd. + +</p> +<p>Toch was zijn naam in Amerika door dit voorval vrij algemeen bekend geworden, waaraan hij te danken had, dat hij naar New-York +ontboden werd, om eene machine te herstellen, die mechanisch den koers der verschillende effecten op de beurs aanwees. +<span class="pagenum">[<a id="pb87" href="#pb87">87</a>]</span></p> +<p>Het gelukte Thomas, de defecte machine te herstellen, maar tevens vond hij een toestel uit, dat veel beter aan de eischen +voldeed, en dat hem een grooten naam als werktuigkundige bezorgde. + +</p> +<p>De <i>West Telegraph Union</i> besloot van den bekwamen jongen man gebruik te maken. Zij bouwde dicht bij New-York een groot laboratorium, de beroemde werkplaats +van Menlo-Park, en benoemde Thomas tot ingenieur daarvan. Hij kreeg een leger van bekwame assistenten tot zijne beschikking, +ieder uitmuntende in zijn vak, en men liet hem geheel vrij om te werken in de richting, die hij zelf verkoos. Wel een bewijs, +dat men overtuigd was van zijne groote bekwaamheden, en van de hooge verwachtingen die men koesterde over de groote uitvindingen, +die hij in de toekomst zou doen. En die verwachtingen zijn niet beschaamd, want over de geheele wereld kent men thans den +naam <i>Thomas Alva Edison</i>, een van de beroemdste uitvinders van het tegenwoordige geslacht. + +</p> +<p>Zoo kon nu Thomas Edison, in den bloei zijner jeugd, volkomen onafhankelijk, zich geheel aan de wetenschap wijden. Hij kon +voor zijne proeven en onderzoekingen zooveel geld gebruiken, als hij zelf verkoos,—maar de uitvindingen, die hij deed, waren +ten voordeele van de <i>West Telegraph Union</i>, die hem honderd dollars per week als salaris uitbetaalde. + +</p> +<p>Eens, bij een bezoek aan eene fabriek, werd zijne aandacht getrokken door het lieve uiterlijk van een meisje, dat daar arbeidde. +Dadelijk besloot hij haar tot vrouw te vragen, wat hij dan ook deed. Maria <span class="pagenum">[<a id="pb88" href="#pb88">88</a>]</span>Stilvelle bedacht zich niet lang, en weldra brak de dag van hun huwelijk aan. Toen het bruidspaar uit de kerk kwam, bracht +Thomas Edison zijn jong vrouwtje naar zijne woning, en toonde haar ook zijne werkplaatsen. Daar herinnerde hij zich opeens, +dat hij aan een proef bezig was, die nog voltooid moest worden. Hij verzocht haar dus verlof, even naar zijn laboratorium +te mogen gaan. Weldra zou hij aan het bruidsmaal komen. + +</p> +<p>Dat gebeurde des middags,—maar ’s avonds was Thomas Edison nog niet teruggekeerd. Het bruidsmaal was al lang afgeloopen, toen +hij eindelijk naar huis kwam. De afgetrokken geleerde had zoowel zijn feestmaal als zijne bruid vergeten! + +</p> +<p>Menlo-Park, de werkplaats van Edison, is eene kleine plaats op ongeveer een uur afstands van New-York. Het huis is van één +verdieping, vijf en dertig meter lang en tien meter breed. Zijn woonhuis is op korten afstand daarvan verwijderd. + +</p> +<p>Beneden in de werkplaats staat eene stoommachine, die de beweegkracht levert, welke Edison noodig heeft, verder vindt men +er een prachtige verzameling werktuigen van allerlei aard, waarmede alle bekende stoffen bewerkt kunnen worden. Een geheel +leger uitgezochte werktuigkundigen zijn onder zijne directie voortdurend bezig met allerlei werkzaamheden, waarvan hèm alleen +het doel bekend is. + +</p> +<p>Op de eerste verdieping is het laboratorium van Edison, waar hij het grootste deel van zijn leven doorbrengt. Daar ziet men +tallooze flesschen, bekers, glazen, vazen en doozen, men vindt er alle bekende <span class="pagenum">[<a id="pb89" href="#pb89">89</a>]</span>mineralen, metalen, zouten, zuren, de fijnste werktuigen en toestellen. + +</p> +<p>In een hoek van zijn laboratorium staat een fornuis met een grooten rookvang er boven, waar voortdurend een aantal lampen +staan te branden, zoo ingericht en geregeld, dat zij zooveel mogelijk roet geven. Dit roet wordt aan sterke drukking blootgesteld, +tot plaatjes geperst, en voor de koolplaten van telefonen en mikrofonen gebruikt. Verder ziet men er electrische batterijen, +electro-magneten, en allerlei toestellen, zeer verschillend van bestemming en vorm. Er loopen telegraafdraden in alle richtingen +langs de zoldering, die verbonden zijn met toestellen, welke onmiddellijk in werking kunnen worden gebracht. + +</p> +<p>In dit reusachtig laboratorium werken vele geleerden onder zijne leiding. Men vindt er scheikundigen, natuurkundigen, werktuigkundigen +en zelfs wiskundigen, die hem allen bij zijne onderzoekingen behulpzaam zijn. + +</p> +<p>Sedert Edison zijn intrek in deze grootsche inrichting nam, heeft hij verscheidene ontdekkingen gedaan, die de wereld in verbazing +hebben gebracht. + +</p> +<p>Voor het eerst in 1878 hield Edison zich bezig met het vraagstuk der electrische verlichting. De telefoon, mikrofoon en fonograaf +hadden toen reeds hun intrede in de wereld gedaan, maar het electrisch licht verkeerde nog in zijn kindsheid. Edison meende +echter, dat het mogelijk was het electrisch licht zoo te volmaken, dat het ’t gaslicht verre overtreffen kon. En nu begon +hij eene reeks van onderzoekingen, die <span class="pagenum">[<a id="pb90" href="#pb90">90</a>]</span>met de schitterendste resultaten werden bekroond. + +</p> +<p>’t Ligt niet op onzen weg, hier al die onderzoekingen, hoe belangwekkend ook, te beschrijven. Genoeg zij het te weten, dat +het hem gelukte het electrisch licht zoo te volmaken, dat het thans reeds geheele steden verlicht, en dat wij het veilig het +licht der toekomst mogen noemen. + +</p> +<p>De beroemde Edison, die zijn loopbaan eenmaal begon als treinjongen, is thans een van de beroemdste mannen der wereld, en +met het volste recht kan van hem getuigd worden, dat hij dit werd door eigen kracht. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb91" href="#pb91">91</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch7" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een nuttige uitvinding.</h2> +<p>Voor een klein huis in een van de nauwste straten van de stad Boston stond, een 70 jaar geleden, een man met de grootste aandacht +door een raam te turen. Blijkbaar gebeurde daar iets, dat hem meer dan gewone belangstelling inboezemde, want hij had oog +noch oor voor hetgeen er rondom hem gebeurde, maar hield zijn blik onafgebroken op eenzelfde punt in het eenvoudige huisje +gericht. ’t Is den man aan te zien, dat hij een werkman is, die in behoeftige omstandigheden verkeert, want zijne kleeding +is armoedig en zijn geheele uiterlijk verraadt kommer. + +</p> +<p>Wat mag er toch wel in dat huisje geschieden, dat zoozeer zijne belangstelling boeit? + +</p> +<p>Och, iets heel eenvoudigs en gewoons. Niets anders, dan een eenvoudige linnenwever, die voor zijn weefstoel gezeten aan den +arbeid is, en zijn spoel heen en weder beweegt. En toch is het die eenvoudige arbeid, die zoo bijzonder de aandacht van onzen +toeschouwer trekt. + +</p> +<p>Zijn naam is Elias Howe, en hij is werktuigkundige van beroep. Toen hij, jaren geleden, bij een patroon werkzaam was, zei +deze eens: + +</p> +<p>“Ha, als het eens iemand gelukken mocht, een naaimachine uit te vinden, een toestel, dat licht, vlug <span class="pagenum">[<a id="pb92" href="#pb92">92</a>]</span>en goed werkt, dan was zijn fortuin gemaakt. Ik durf voorspellen, dat hij in korten tijd millionair werd!” + +</p> +<p>Van dat oogenblik af liet de gedachte hem geen rust, dat hij een naaimachine zou uitvinden, die hem schatrijk zou maken. Maar +’t kwam heel anders uit. Zijn gedachten waren niet meer bij zijn werk, en zijn lust daartoe was verdwenen. Hij werd een slecht +arbeider, die overal ontslagen werd en eindelijk nergens meer werk kon vinden. En de menschen hielden hem voor niet-toerekenbaar. +Zij vonden hem min of meer krankzinnig, en hielden hem meermalen voor den gek. Zijn buren en kennissen lachten om hem, en +zijn vrouw was knorrig en boos en schold hem meermalen uit voor een zot, die zijn tijd wel beter kon gebruiken, dan zulk een +hersenschim na te jagen. Zij zou het wijzer van hem vinden, als hij het brood voor zich en zijn gezin verdiende, in plaats +van altoos te mijmeren over zijn idée om een naaimachine te maken, wat hem toch wel nooit zou gelukken. + +</p> +<p>Maar hij gaf zijne pogingen niet op. Nacht en dag hielden zijne gedachten zich met dezelfde zaak bezig, en ’t was hem ten +slotte onmogelijk over iets anders te denken dan over zijne machine. + +</p> +<p>Zoo ook nu weer voor het raam van den linnenwever. Hij volgde de eentonige beweging van de spoel, en was in diepe gedachten +verzonken. Telkens mompelde hij zacht iets voor zich heen. ’t Was hem aan te zien, dat zijn geest in heftige beroering was. +Zijne handen beefden en zijne oogen schitterden. + +</p> +<p>“Juist, zoo kan het,—zoo kan het!” mompelde hij <span class="pagenum">[<a id="pb93" href="#pb93">93</a>]</span>snel. “Wanneer die spoel met een naald zoodanig in wisselwerking kan worden gebracht, dat bij iederen gang—heen en terug,—een +knoop wordt gelegd, dan—ha, dan was het gevonden.—Maar, dat mòèt kunnen,—dat mòèt kunnen!” + +</p> +<p>Nog langen tijd bleef hij voor het raam staan turen, tot hij opeens uitriep, zoodat de voorbijgangers het hoorden: + +</p> +<p>“Ik heb het! Ik heb het!” + +</p> +<p>De menschen keken hem lachend na, toen hij met driftige schreden de plaats verliet, waar hij zoo langen tijd in gedachten +verzonken had gestaan, en zich huiswaarts spoedde. + +</p> +<p>Maar eerst liep hij een ijzerwinkel binnen, en kocht hij voor zijn laatste geld de grondstoffen, die hij voor het uitwerken +van zijn idée meende noodig te hebben. + +</p> +<p>Toen snelde hij naar huis, zonder op of om te zien. Hij draafde meer, dan hij liep, en menige kennis van hem keek hem òf medelijdend, +of spottend na, in de overtuiging, dat het met den ongelukkigen droomer hoe langer hoe meer mis ging. Zij twijfelden er niet +aan, of hij zou zijn leven nog in een krankzinnigengesticht eindigen. + +</p> +<p>Zoodra hij thuis kwam, riep hij zijn vrouw juichend toe: + +</p> +<p>“Ik heb het gevonden! Ik heb het gevonden!” + +</p> +<p>“Je bent niet goed!” antwoordde zijn vrouw norsch. “Den heelen dag loop je door de stad te slenteren, je verluiert je tijd, +je maakt je laatste geld zoek, en je laat je gezin verhongeren. ’t Is eene schande, eene verregaande schande! Werk, zooals +het je <span class="pagenum">[<a id="pb94" href="#pb94">94</a>]</span>betaamt en verdien den kost voor je vrouw en kind!” + +</p> +<p>“Dat zàl ik, dat zal ik!” juichte de man. “En goed ook. Wacht maar, heb nog maar een poosje geduld, dan worden we schatrijk!” + +</p> +<p>“Doodarm!” viel zijne vrouw in. + +</p> +<p>“Millionair word ik, wat ìk je zeg!” riep hij zijne vrouw toe. “Wacht maar,—de wereld zal verbaasd staan...” + +</p> +<p>“En je opsluiten als een gek!” + +</p> +<p>“Zal verbaasd staan, zeg ik je, en schatrijk worden we,” hield Elias vol. Maar hij gunde zich langer geen tijd om er over +te praten. Hij begaf zich naar zijne werkplaats en zette zich dadelijk met moed aan den arbeid. O, hij wìst immers, dat hij +het geheim eindelijk had ontdekt, hij wist immers, dat de langgezochte machine thans tot stand zou komen! Wat zouden de spotters, +die hem een sukkel, een droomer, een gek hadden genoemd, verstomd staan, als hij hun eindelijk zou kunnen toonen, wat hij +had gewrocht. Hoe zou hun spot in bewondering veranderen, hoe zouden zij hem zijne schoone uitvinding benijden, en wat nog +het mooiste was,—hoe zou hem het geld van alle kanten toestroomen, zoodat hij in korten tijd een van de rijkste menschen van +de Vereenigde Staten zou zijn. + +</p> +<p>Onverdroten arbeidde hij voort, dag aan dag,—maar ’t ging lang niet zoo gemakkelijk, als hij zich nog wel had gedacht. Telkens +en telkens weer bleek hem, dat zijn werk niet aan zijne verwachting beantwoordde. Wèl had hij het beginsel, waar zijne machine +op moest berusten, goed in zijn hoofd en twijfelde <span class="pagenum">[<a id="pb95" href="#pb95">95</a>]</span>hij niet, of ditmaal zou hij slagen, maar—’t werd een gecompliceerde machinerie, en meermalen scheen het hem een onmogelijkheid +toe, om alles goed voor elkaar te krijgen. Dan brak het zweet hem uit en voelde hij stekende pijnen in het hoofd, die hem +dwongen, om den arbeid eenigen tijd neer te leggen. Maar—hij rustte niet, voordat hij zijn doel bereikt had. Eindelijk—eindelijk +dan toch kwam hij er mede gereed, en stond daar zijne machine kant en klaar. + +</p> +<p>Maar—zou zij werken? Zou zij aan het doel beantwoorden? Zou zij werkelijk een naad tot stand kunnen brengen, die kleine naald, +die daar zoo licht en snel op en neder bewoog? + +</p> +<p>Met bevende hand stak hij een draad door het oog, en legde een stuk doek onder de naald. Toen bracht hij de machine in beweging. +Rrrrt! vloog de naald door het goed. Prachtig werkte zijne machine! + +</p> +<p>Hij nam de lap in de handen,—en o, hij had wel kunnen schreiën van vreugde. De naad was gestikt,—zijne uitvinding was voltooid! + +</p> +<p>Opgetogen van blijdschap riep hij zijne vrouw bij zich, en toonde haar, wat hij gemaakt had, en toen zij alles had gezien, +toen sprongen ook haar de tranen in de oogen, tranen van vreugde niet alleen over de goede dagen, die nu zouden komen, maar +ook tranen van berouw over de hardheid, waarmede zij haar man zoo dikwijls had bejegend. + +</p> +<p>Diep ontroerd beschouwden zij de nieuwe machine als een grooten schat, en de vrouw zeide zacht: + +</p> +<p>“Dat had ik nooit gedacht! En wat heb ik je dikwijls onrecht aangedaan. O, Elias, vergeef het mij <span class="pagenum">[<a id="pb96" href="#pb96">96</a>]</span>toch. Ik—ik meende, dat je alleen een hersenschim najoeg...” + +</p> +<p>Haar man sloot haar in zijn armen, en toen de eerste ontroering voorbij was, beraadslaagden zij, wat hun thans te doen stond, +om van de uitvinding de gewenschte vruchten te plukken. + +</p> +<p>“Mijn eerste werk moet thans zijn, aan mijne uitvinding de noodige bekendheid te geven,” zei Howe. + +</p> +<p>“Ja, zeker,—maar hoe moet dat gebeuren?” + +</p> +<p>“Wel, door middel van de dagbladen natuurlijk. De menschen zullen verstomd staan...” + +</p> +<p>“Ongetwijfeld,—maar ’t zal veel geld kosten, en wie zal ons dat verschaffen? Wij zelf bezitten geen cent in de wereld.” + +</p> +<p>Dat was zoo, en Elias begreep, dat het nog niet eens zoo gemakkelijk zou gaan, om zijne uitvinding wereldkundig te maken. + +</p> +<p>“Ja, tot wien zal ik mij wenden?” zei Elias peinzend. “De menschen zien mij toch al voor half gek aan, en niemand zal—-ha, +wacht eens,—mijn oude schoolvriend George Fischer vergat ik. Hij heeft mij nooit bespot en is altoos dezelfde voor mij gebleven. +Ik ga hem dadelijk vragen, of hij mij helpen wil.” + +</p> +<p>“Ja, ja, doe dat!” zei zijne vrouw. “Fischer is een braaf man,—als hij helpen kan, zal hij het ook doen.” + +</p> +<p>Howe vertrok, en kwam spoedig terug met de blijde tijding, dat Fischer niet alleen helpen wilde aan het noodige geld, maar +dat hij zelfs aangeboden had, het geheele gezin van Howe bij zich in zijn huis op te nemen, tot de betere dagen aangebroken +zouden zijn, <span class="pagenum">[<a id="pb97" href="#pb97">97</a>]</span>welk aanbod door Howe met de grootste dankbaarheid was aangenomen. + +</p> +<p>“God zegene hem!” riep de vrouw uit, en weldra was de verhuizing achter den rug. De arme menschen hadden trouwens niet veel +over te dragen. ’t Eenige stuk van waarde was eigenlijk alleen de nieuwe naaimachine,—maar die zou dan ook volgens de heilige +overtuiging van den uitvinder millioenen waard blijken. + +</p> +<p>Fischer, een handelaar in hout en kolen, was van meening, dat Howe zijne uitvinding ’t allereerst aan het oordeel van bekwame +kleermakers moest onderwerpen, om van hen de noodige getuigschriften te verwerven. + +</p> +<p>Howe was dat met hem eens. Hij pakte zijne machine in en begaf er zich mede naar den voornaamsten kleedermaker van Boston. +Maar deze hoorde hem met ongeduld aan en weigerde zelfs de machine te bekijken. + +</p> +<p>“Laat dat ding maar ingepakt, vriend. Met zulke dwaasheden bemoei ik mij niet,” voegde hij Howe toe, die hem met de grootste +verbazing aanhoorde. Wat? Was dàt nu de roem, dien hij gedacht had te zullen inoogsten? + +</p> +<p>Hij begaf zich naar een tweeden kleedermaker, maar daar verging het hem niet beter. + +</p> +<p>Een derde lachte hem in zijn gezicht uit, en een vierde zei, dat hij niet goed bij zijn verstand was. + +</p> +<p>Maar eindelijk was er dan toch een, die van zijne uitvinding de gewenschte notitie nam. Hij liet zelfs <span class="pagenum">[<a id="pb98" href="#pb98">98</a>]</span>de machine werken en bekeek den naad met aandacht. Toen zei hij: + +</p> +<p>“Goede vriend, ik wil met dat ding niets te maken hebben. Wat moet er wel van onze arbeiders komen, als wij zulke machines +in gebruik nemen? Zij zouden er door tot den bedelstaf worden gebracht. Ik raad u aan, zelfs het bestaan van deze machine +geheim te houden, want zij zouden in staat zijn, u een ongeluk te bezorgen.” + +</p> +<p>Ten slotte belandde hij in een magazijn van gemaakte kleederen, en de eigenaar daarvan stelde hem voor met bekwame vakmannen +een wedstrijd te houden, wie het snelst en het best zou kunnen naaien. Howe nam het voorstel aan en de wedstrijd had werkelijk +plaats, waarin Howe eene schitterende overwinning behaalde. De vlugste kleedermaker moest voor de snelheid van de machine +zwichten. ’t Gevolg er van was, dat de kleermakersgezellen in hevige woede ontstaken en het aan de ergste bedreigingen niet +lieten ontbreken. Maar een machine, die wel 700 gulden moest kosten, kocht niemand. + +</p> +<p>Toen raadde zijn vriend Fischer hem aan: + +</p> +<p>“Neem een patent op uwe uitvinding, en tracht dat te verkoopen. Er zal wel iemand gevonden worden, die er veel geld voor geven +wil.” + +</p> +<p>Howe volgde dien raad, maar de milde kooper bleef uit. + +</p> +<p>De uitvinder werd er moedeloos onder, wat er niet beter op werd, toen Fischer zich eindelijk genoodzaakt zag, hem zijn woning +op te zeggen. + +</p> +<p>“Beste vriend,” zei deze, “ik heb aan de uitvinding <span class="pagenum">[<a id="pb99" href="#pb99">99</a>]</span>nu reeds 5000 dollar opgeofferd,—ik mag mij om uwentwille niet geheel ruïneeren.” + +</p> +<p>Dat was voor Elias Howe en zijn gezin een zware slag. Hij nam, geheel ontmoedigd, zijn intrek bij zijn ouden vader, die dicht +bij Boston woonde, en daar stelde Amasa, een jongere broeder, hem voor met de machine naar Engeland te gaan en haar daar te +verkoopen. + +</p> +<p>Dat gebeurde. Amasa vertrok en schreef na eenigen tijd een brief met de tijding, dat William Thomas, een fabrikant van koffers, +paraplu’s en schoenen in Cheapside, aangeboden had, de machine voor 3000 gulden te koopen, wanneer hem dan tevens het recht +gegeven werd een patent op de uitvinding te nemen, geldig voor geheel Engeland. Daarentegen verplichtte hij zich van elke +machine, die in Engeland verkocht zou worden, 36 gulden aan den uitvinder te betalen. Elias Howe nam het voorstel aan, met +het gevolg, dat William Thomas een zeer rijk man werd, maar dat Elias Howe bijna even arm bleef als vroeger. + +</p> +<p>Op verzoek van Thomas begaf Howe zich in 1847 met vrouw en kind naar Londen, om nog een paar verbeteringen aan zijne machine +aan te brengen. De ondankbare Thomas betaalde hem echter slechts 36 gulden per week en behandelde den uitvinder van de hem +rijkmakende machine zoo lomp en uit de hoogte, dat de beide mannen hevigen twist kregen en als vijanden scheidden. Howe was +zoo arm, dat hij zijn patent en zijn laatste machine verpanden moest, om het noodige geld voor de terugreis te bekomen. +<span class="pagenum">[<a id="pb100" href="#pb100">100</a>]</span></p> +<p>Armer dan hij ooit geweest was en geheel ontmoedigd, kwam hij in New-York aan, waar hij als gewoon arbeider in een machine-fabriek +in dienst trad, om niet van honger om te komen. + +</p> +<p>Drie jaar later, in 1850, zat Elias Howe ’s avonds eens met zijn gezin aan het karige avondmaal, toen de deur geopend werd +en zijn vriend Fischer binnentrad, die hartelijk verwelkomd werd. Nauwelijks had deze aan de tafel plaats genomen, of hij +zei: + +</p> +<p>“Ik geloof, Elias, dat je je in ’t geheel niet meer bekommert om de prachtige uitvinding, die je eenmaal gedaan hebt!” + +</p> +<p>“Prachtige uitvinding!” riep Howe schamper uit. “Zeg liever, eene uitvinding, die me de grootste ergernis heeft bezorgd, en +me nog armer gemaakt heeft, dan ik al was. Wat bekommer ik mij nog om die ellendige machine!” + +</p> +<p>“Je hebt ongelijk, beste vriend,” sprak Fischer. “Anderen plukken er de vruchten van en worden schatrijk, terwijl jij in armoede +je dagen doorbrengt.” + +</p> +<p>“Wat wou je zeggen? Dat anderen er rijk door worden?” + +</p> +<p>“Zeker. Je naaimachine wordt door anderen, die er niet het minste recht op hebben, nagemaakt en verkocht, en er is groote +vraag naar. Een hunner, Singer genaamd, een gewezen tooneelspeler, heeft er eenige verbeteringen aan aangebracht, en verkondigt +zelfs, dat hij de uitvinder van de machine is. Hij zorgt er wel voor, dat zijn lof door alle dagbladen wordt rondgebazuind, +en hij heeft succes. Van alle kanten <span class="pagenum">[<a id="pb101" href="#pb101">101</a>]</span>stroomen hem de bestellingen toe, zoodat hij in korten tijd schatrijk zal zijn.” + +</p> +<p>Howe keek zijn vriend in de grootste verbazing aan. + +</p> +<p>“Zeker, ’t is zoo,” hernam deze. “En nu kom ik je vragen, of je dat alles maar rustig zijn gang zal laten gaan,—of je goedvindt, +dat anderen de vruchten plukken van jou schoone uitvinding?” + +</p> +<p>“Neen, waarlijk niet!” barstte Howe uit. “Als ik maar niet zoo arm was, en wist, wat ik doen moest!” + +</p> +<p>“Wel, doodeenvoudig, je moet Singer aanklagen, dat hij zich wederrechtelijk van <span class="corr" id="xd0e1350" title="Bron: jou">jouw</span> uitvinding heeft meester gemaakt, en de rechtbank vragen, hem dat te verbieden. Een andere weg is er niet.” + +</p> +<p>“Ja,—maar het geld? Dat zal veel geld kosten!” zuchtte Howe. + +</p> +<p>“Natuurlijk, maar misschien weet ik er wel raad op. Toevallig ken ik een zekeren heer Blisz, een handig advokaat en tevens +een rijk man en een menschlievend man, die geen onrecht kan dulden. Mij dunkt, wij moesten hem eens een bezoek brengen.” + +</p> +<p>Dat geschiedde nog dienzelfden avond, en de heer Blisz ontving de beide mannen bijzonder vriendelijk. Hij stelde dadelijk +veel belang in de zaak, en zei tot Howe: + +</p> +<p>“Ik heb indertijd uwe machine gezien en de werking er van bewonderd. Het doet me daarom werkelijk genoegen, dat ge u tot mij +wendt om raad, en ik verklaar me bereid, u te helpen. ’t Is eene schande, dat Singer zich voor den uitvinder uitgeeft en u +daardoor uwe rechtmatige winsten ontroofd. Wees er zeker van, dat het hem spoedig verboden zal <span class="pagenum">[<a id="pb102" href="#pb102">102</a>]</span>worden, daar zal ik wel voor zorgen. Morgen begin ik een proces tegen hem.” + +</p> +<p>“Maar de kosten?” vroeg Howe. + +</p> +<p>“Die betaal ik!” sprak de menschenvriend. “Heb daarover geen zorgen. Als ik het proces verlies, behoeft ge mij geen cent te +betalen, en als ik het win, word ik uw compagnon en zullen wij samen eene fabriek van naaimachines oprichten. Er zullen goede +dagen voor u aanbreken!” + +</p> +<p>Tranen van dankbaarheid vloeiden Howe over de wangen, en ontroerd drukte hij den advokaat de hand. + +</p> +<p>“Hoeveel geld zou er in de eerste plaats noodig zijn?” vroeg de heer Blisz. + +</p> +<p>“Honderd dollar, om mijn patent in te lossen, dat ik in Londen heb verpand.” + +</p> +<p>“O, anders niet?” vroeg Blisz lachend. “Niet meer?” + +</p> +<p>Elias keek zijn vriend Fischer aan, en zei toen: + +</p> +<p>“Ja,—deze man heeft uit vriendschap voor mij reeds 5000 dollar opgeofferd, en hij is niet rijk...” + +</p> +<p>“Hij zal ze terugontvangen,” sprak de advokaat. + +</p> +<p>Hij opende eene kast, en betaalde de 5000 dollar aan Fischer terug. Aan Howe gaf hij 100 dollar, om zijn patent in te lossen. + +</p> +<p>Het proces begon, en werd van beide partijen met groote felheid gevoerd. Soms scheen het, of Singer met vlag en wimpel als +overwinnaar uit den strijd te voorschijn zou komen, dan weer twijfelde men niet, of Howe zou de zege behalen. Er werd door +de rechtbank een uitgebreid onderzoek ingesteld, waarbij <span class="pagenum">[<a id="pb103" href="#pb103">103</a>]</span>onomstootelijk werd bewezen, dat niet Singer, maar Elias Howe de uitvinder der naaimachine was. + +</p> +<p>Het einde van het proces was, dat Howe openlijk als de uitvinder erkend werd en dat zijn in 1846 verkregen patent geldig werd +verklaard. Alle fabrikanten van naaimachines werden veroordeeld, aan Howe eene schadevergoeding uit te betalen, en zelfs moest +hem voor elke machine, die van elders in de Vereenigde Staten werd ingevoerd, de somma van vijf dollar worden uitgekeerd. + +</p> +<p>Howe werd nu in zeer korten tijd niet alleen een beroemd, maar ook een rijk man. In 1862 stichtte hij te Bridgeport, in Connecticut, +een groote fabriek, die nog heden bestaat en dagelijks honderden naaimachines aflevert. Voortdurend wist hij nog verbeteringen +aan te brengen, die de bruikbaarheid van zijne uitvinding niet weinig verhoogden. In 1867 verkreeg hij zelfs, bij gelegenheid +van eene wereldtentoonstelling te Parijs, het grootkruis van het Legioen van eer. Kort daarop, den 8<sup>en</sup> October van hetzelfde jaar, overleed hij. Hij heeft dus van zijn roem en van zijn rijkdom maar korten tijd kunnen genieten, +doch zijne schoone uitvinding is thans nog duizenden menschen ten zegen. Zijn naam zal ongetwijfeld tot in verre nageslachten +met eere worden genoemd. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb104" href="#pb104">104</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch8" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een buitengewoon vorst.</h2> +<p>Den 9<sup>en</sup> September 1689 hield Czaar Peter zijn intocht binnen Moskou. Hij monsterde 18000 Strelitzen en geleidde onder de toejuichingen +van het volk zijne moeder en zijne gemalin naar het Kremlin. Jaren van eindeloozen strijd en binnenlandsche twisten waren +voorbijgegaan, maar van bovengenoemden datum af was Peter de alleenheerscher der Russen en brak voor Rusland een nieuw tijdperk +van ontwikkeling aan. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p104.jpg" alt="Czaar Peter." width="448" height="720"></div><p> + + +</p> +<p>Czaar Peter was, hoe jong ook, begaafd met groote geestkracht en onvermoeide werkzaamheid. In zijne jeugd had hij ver van +het Russische hof, op het schoone landgoed Preobraschenskoi gewoond. Hij was buitengewoon leerzaam van aard. Hij wilde niet +alleen alles leeren, alles weten, maar ook alles kunnen. Zijn leermeester Lefort werd later zijn gunsteling en onafscheidelijke +metgezel. Hij onderwees Peter in de Nederlandsche taal en in de Duitsche krijgskunst, maar op zijne karaktervorming had hij +een ongunstigen invloed. Peter was een echt zoon van het Russische volk, ruw en wreed van aard. De Russen verkeerden toen +nog in een staat van barbaarschheid, zooals wij ons dien bijna niet kunnen voorstellen. Zij waren verregaand ruw en wreed, +<span class="pagenum">[<a id="pb105" href="#pb105">105</a>]</span>gaven zich veelvuldig aan dronkenschap over, waren zoo goed als onbekend met kunsten en wetenschappen en zeer achterlijk in +handenarbeid en industrie. Wel had Peter’s vader, Czaar Alexeï, bekwame handwerkslieden uit andere landen, ook uit Nederland, +tot zich geroepen, om zijn volk tot voorbeeld te strekken, maar de gevolgen daarvan waren nog niet schitterend geweest. + +</p> +<p>Lefort had den blik van den jongen Czarenzoon verruimd, door hem veel te vertellen van het leven der beschaafde natiën, hunne +burgerlijke en huiselijke instellingen, hunne wijze van oorlogvoeren, hun handel, hun scheepvaart en hunne bekwaamheid in +handenarbeid. + +</p> +<p>En dat alles maakte op Peter een diepen indruk en riep de begeerte in hem wakker om die vreemde volken na te volgen. Hij vormde +uit zijne speelmakkers de poteschnie, een compagnie van 50 kleine soldaten, die door Lefort op Duitsche wijze in den wapenhandel +geoefend werden. Peter zelf marcheerde als trommelslager aan de spits. Weldra verzochten de bojarenzonen uit eigen beweging, +om in de compagnie te worden ingelijfd, wat hun werd toegestaan, maar zij moesten het zich getroosten naast valkenjongens +en stalknechts te marcheeren, want Peter maakte geen verschil tusschen edelen en gewone burgers. Allen, die goed hun plicht +deden, waren hem welkom. Zij werden op Duitsche wijze gekleed en geoefend,—en weldra werd de poteschnie zoo groot, dat zij +in twee compagniën moest worden verdeeld, en later zelfs tot twee regimenten aangroeide. +<span class="pagenum">[<a id="pb106" href="#pb106">106</a>]</span></p> +<p>Dat soldaatje-spelen had voor Peter groote gevolgen, want zijne poteschnie werd later de steun van zijn troon. + +</p> +<p>Door een luitenant uit Straatsburg, Timmerman genaamd, werd hij onderwezen in de artillerie, de vestingbouwkunst en de wiskunde. + +</p> +<p>Toen hij nu als Czaar den troon beklom, was het zijn eerste werk, het leger te hervormen. Lefort en generaal Gordon waren +daarbij zijne voornaamste helpers. Het aantal der poteschnie werd zeer uitgebreid, de knapste Strelitzen werden in hunne gelederen +opgenomen en vele buitenlanders tot officieren benoemd. Lefort werd luitenant-generaal. + +</p> +<p>Meer en meer begon Peter den wensch te koesteren, dat Rusland ook een zeemogendheid zou worden. Bij het bezoeken van een magazijn +vond hij toevallig een boot, die geheel van het gewone Russische model afweek. Op zijn vraag, wat dat voor een boot was, gaf +men hem ten antwoord, dat zij van Hollandsch maaksel was en bijzonder goed tegen den wind kon opzeilen. Zij was gebouwd door +een zekeren Brandt, Hollander van afkomst, maar nog in Rusland woonachtig. Op Peter’s bevel werd de boot door den ouden Brandt +weer in orde gebracht. + +</p> +<p>Door dit geval was de aandacht van den jongen Czaar op de scheepsbouwkunst gevestigd en legde hij zich daarop met ijver toe. +Tegen hoog loon liet hij uit Holland bekwame scheepstimmerlieden komen; nieuwe werven werden aangelegd, en Peter zelf werkte +om het hardst met de Hollanders mede. Hij liet zich door hen ’t liefst “Piet de timmerman” <span class="pagenum">[<a id="pb107" href="#pb107">107</a>]</span>noemen, sprak steeds Hollandsch met hen en overlaadde hen met gunstbewijzen. + +</p> +<p>Het scheppen van eene groote zeemacht was thans het ideaal, dat hem voor den geest zweefde. Op een reisje naar Archangel zag +hij voor het eerst de groote zeeschepen der vreemde natiën, voornamelijk van de Hollanders, en die groote vaartuigen vervulden +hem met bewondering. Naar alles, wat hij zag, deed hij onderzoek, alles wilde hij er van weten, en zelfs speelde hij voor +matroos en scheepsjongen, en klom op bevel van den kapitein in den mast, om daar de gevaarlijkste bezigheden te verrichten. + +</p> +<p>Meer en meer werd het hem echter duidelijk, hoe verregaand achterlijk het Russische volk was, bij andere natiën vergeleken. +Hij nam dan ook het vaste besluit, Rusland op de hoogte der Europeesche beschaving te brengen. Om daartoe te geraken, wilde +hij eerst met eigen oogen gaan zien, hoe het in vreemde landen gesteld was, en daarvoor eene reis ondernemen naar Duitschland, +Nederland, Frankrijk en Engeland. + +</p> +<p>Zijne onderdanen waren echter lang niet gesticht over al de nieuwigheden, die hun vorst invoerde, en zij haatten de vreemdelingen, +die door hem in het land geroepen waren en met weldaden werden overladen. Met leede oogen zagen zij het aan, hoe die vreemde +mannen tot de hoogste waardigheden klommen. In hun oog waren die vreemdelingen immers verre hunne minderen? Waren zij, de +Russen, dan niet, volgens de leeringen hunner priesters, het uitverkoren volk Gods en moesten zij nu die indringers <span class="pagenum">[<a id="pb108" href="#pb108">108</a>]</span>boven zich gesteld zien? Dat was niet om te dulden, en een geest van ontevredenheid en verzet maakte zich van hen meester. +Vooral de Strelitzen, die tot dusver de meening hadden gekoesterd, dat de heerschappij van den Czaar alleen afhankelijk was +van hun trouw, waren ontevreden over de oprichting der poteschnie. Door deze nieuwe regimenten was de Czaar van hen geheel +onafhankelijk geworden. + +</p> +<p>Ook de edelen waren ontevreden. Zij toch waren het voornamelijk, die de kosten moesten dragen voor het bouwen van de nieuwe +oorlogsvloot, en dat beviel hun in het geheel niet. ’t Werd nog erger, toen de Czaar hun meêdeelde, dat het zijn voornemen +was, eene reis naar het buitenland te doen, en dat hunne zonen hem op dien tocht moesten volgen, om met de Europeesche beschaving +kennis te maken. Zij moesten daar den scheepsbouw leeren, en de zeden dier volken, hunne wetten en instellingen bestudeeren. + +</p> +<p>Eindelijk besloten eenige ontevredenen, den Czaar te vermoorden. Zij kenden zijne gewoonte, om als er brand in Moskou ontstond, +dadelijk naar de plaats des onheils te snellen, en zelf bij het blusschingswerk de behulpzame hand te bieden. Zij spraken +daarom af, in den nacht van den 2<sup>en</sup> Februari 1907 twee huizen in brand te steken, en van de verwarring gebruik te maken, om den Czaar te dooden. + +</p> +<p>Om de laatste afspraken te maken, kwamen zij op den bepaalden dag bij den staatsraad Sokownin ter maaltijd bijeen, waar zij +den nacht zouden afwachten. Volgens Russische gewoonte lieten zij de flesch weinig met rust. +<span class="pagenum">[<a id="pb109" href="#pb109">109</a>]</span></p> +<p>Zoo werd het acht uur. Maar toen werd het twee der samenzweerders te benauwd. Een hevige angst overviel hen, en hun geweten +klaagde hen luide aan. In het geheim deelden zij elkander mede, wat hun bezwaarde, en zij besloten zich, onder een of ander +voorwendsel, te verwijderen en den Czaar te waarschuwen. Zij stelden daarom voor het drinken te staken en naar huis te gaan. +Tegen middernacht zouden zij dan allen terugkomen en den beraamden aanslag uitvoeren. De anderen hadden geen lust om te vertrekken, +maar zij gaven hun verlof heen te gaan, mits zij de stellige belofte aflegden, op den vastgestelden tijd terug te komen. + +</p> +<p>IJlings begaven zich de twee officieren naar den Czaar, die zich in een vroolijk gezelschap van dames en officieren bevond +ten huize van Lefort, waar hij den avondmaaltijd zou gebruiken. + +</p> +<p>Hij had eerst in het geheel geen lust, de beide officieren te ontvangen, die hem om een geheim onderhoud lieten verzoeken. +Maar op hun aanhouden gaf hij toe. Zoo vernam hij tot in bijzonderheden, wat er gebeuren zou. Hij liet de beide officieren +gevangen houden, en gaf den hoofdman zijner garde, Lapuchin, schriftelijk bevel, om in alle stilte tegen elf uur het huis +van den staatsraad Sokownin met zijne soldaten te omsingelen, precies op klokslag het gebouw te bezetten en allen gevangen +te nemen, die daar aanwezig zouden zijn. + +</p> +<p>De Czaar begaf zich onder de gasten, zonder iets te zeggen van hetgeen er gaande was. Hij had zich voorgenomen, bij de gevangenneming +aanwezig te <span class="pagenum">[<a id="pb110" href="#pb110">110</a>]</span>zijn, maar hij vergiste zich in het uur. In plaats van om elf, ging hij om tien uur per rijtuig naar het huis van den staatsraad +en trad binnen. Het verwonderde hem niet weinig, daar nog geen enkelen soldaat aan te treffen, en hij was zeer verbolgen op +den hoofdman, die zijne bevelen, naar hij meende, zoo slecht nakwam. + +</p> +<p>Wie beschrijft de verwondering der samenzweerders, toen de Czaar daar plotseling in hun gezelschap verscheen. Verschrikt en +ontsteld stonden zij op en brachten hem eerbiedig hun groet. + +</p> +<p>“Goeden avond, heeren,” riep de Czaar hun toe. “Gaat zitten. Ik kwam hier toevallig langs, en daar ik nog licht binnen zag, +dacht ik, dat hier wellicht gasten zouden zijn. Daarom besloot ik, ook even een bezoek te brengen.” + +</p> +<p>Deze woorden stelden de samenzweerders gerust, en zij dronken op de gezondheid van den Czaar. + +</p> +<p>Eindelijk begaf zich een der officieren naar den staatsraad, en fluisterde hem in het oor: + +</p> +<p>“Het is tijd!” + +</p> +<p>Maar de staatsraad antwoordde: “Nog niet.” + +</p> +<p>Hij had zacht gesproken, maar niet zoo zacht, of de Czaar, die op zijne hoede was, had hem verstaan. Hij sprong eensklaps +op, gaf met zijne vuist een geweldigen slag op de tafel, en bulderde hun toe: + +</p> +<p>“Is het nog geen tijd voor u, dan is het tijd voor mij! Op, bindt elkander de handen!” + +</p> +<p>De Czaar zag er bij die woorden zoo vreeselijk uit, dat den samenzweerders alle moed ontzonk. Niemand durfde zich zelfs maar +bewegen. +<span class="pagenum">[<a id="pb111" href="#pb111">111</a>]</span></p> +<p>“Bindt elkander!” bulderde de Czaar hun nogmaals toe. + +</p> +<p>En de verbijsterde mannen gehoorzaamden. + +</p> +<p>Op hetzelfde oogenblik trad de hoofdman met zijne soldaten binnen. Buiten sloeg de klok elf uur. + +</p> +<p>De Czaar ontving hem met een vuistslag in het gelaat, nog steeds in de meening, dat de hoofdman zijn bevel niet stipt had +uitgevoerd, maar toen de verschrikte man het schriftelijk bevel aan den Czaar toonde, had deze dadelijk berouw van zijne daad. +Peter kuste hem op het voorhoofd en verklaarde, dat hij een wakker officier was, die zijn plicht gedaan had. Toen beval hij +hem, de samenzweerders gevangen te nemen en naar de gevangenis te voeren. Zij werden wreed gestraft en eindelijk onthoofd. + +</p> +<p>Vier dagen later ondernam hij zijne buitenlandsche reis. Het hoofd van het gezantschap was Lefort, want de Czaar wilde niet +als vorst, maar als bijzonder persoon ontvangen worden. Zijne bedoeling was verschillende vorsten te bezoeken, maar bovenal +een schat van kennis op te doen, om dien later ten bate van zijn volk te kunnen gebruiken. + +</p> +<p>Lefort heette dus het hoofd van het gezantschap, en de Czaar behoorde tot zijn gevolg. Hij noemde zich Peter Michaëlow, opperkommandeur. +’t Was een groot gezelschap, dat zich in den vreemde begaf, bestaande uit niet minder dan 270 personen, waaronder niet alleen +vele jongelieden uit de aanzienlijkste geslachten, maar ook officieren, ambtenaars, soldaten en bedienden,—ja zelfs potsenmakers +en dwergen. + +</p> +<p>Het voornaamste doel van de reis was, een bezoek <span class="pagenum">[<a id="pb112" href="#pb112">112</a>]</span>te brengen aan Nederland, en wel in het bijzonder aan Zaandam, dat in dien tijd om zijn scheepsbouw tot ver in het buitenland +beroemd was. + +</p> +<p>In den vroegen morgen van den 18<sup>en</sup> Augustus 1697 voer een schip van eenigszins vreemden vorm de Zaan op, waar het al spoedig de aandacht trok van een eenvoudigen +smid, Gerrit Kist geheeten, die bezig was met poeren. Kist was vroeger in Rusland geweest, waar hij als smid in dienst van +den Czaar had gewerkt. + +</p> +<p>’t Was dan ook niet alleen de vreemde vorm van het vaartuig, die zijne aandacht trok, maar ook de mannen, die er zich op bevonden, +wekten zijne belangstelling. Hij herkende dadelijk de Russische uniformen, wat hem op de gedachte bracht, dat ongetwijfeld +het Russische gezantschap in aantocht was. Hij wist, dat dit komen zou, maar dat de Czaar zelf zich als een gewoon hoveling +daarbij aangesloten had, was hem onbekend. + +</p> +<p>Wie beschrijft dus zijne verbazing, toen hij zich door een der opvarenden hoorde toeroepen: + +</p> +<p>“Smid!—Smid!—Kom bij ons!” + +</p> +<p>En zijne verbazing nam nog toe, toen hij in den man, die hem riep, den Czaar herkende. Dadelijk roeide hij naar het vaartuig +en klom aan boord. De Czaar trad op hem toe, en zei: + +</p> +<p>“Smid, ik ben Pieter Michaëlow en kom hier, om het scheepstimmeren te leeren. Ik zal bij u mijn intrek nemen.” + +</p> +<p>Kist verkeerde in de grootste verwarring. Hij wist niet, wat hij zeggen moest, en stamelde zoo iets van niet ruim genoeg behuisd +te zijn voor een Czaar.... +<span class="pagenum">[<a id="pb113" href="#pb113">113</a>]</span></p> +<p>Maar de Czaar stampvoette van boosheid, en zei nadrukkelijk: + +</p> +<p>“Hier is geen Czaar, hier is alleen Pieter Michaëlow, die het scheepstimmeren komt leeren. Ik bèn geen Czaar, en wil niet +zoo genoemd worden. En uw huis is groot genoeg. Met eene kleine kamer ben ik tevreden.” + +</p> +<p>Kist miste den moed, om den Czaar langer te wederstreven. Hij keerde naar den wal terug, en spoedde zich naar zijne nederige +woning, om het groote nieuws aan zijne vrouw mede te deelen. Zijn huis bestond uit slechts twee kamertjes, waarvan het achterste +bewoond werd door een weduwe, Mary Freeriks geheeten. Deze liet zich voor eene goede som overhalen, op staanden voet met pak +en zak naar een andere woning te verhuizen. + +</p> +<p>Intusschen was het vreemde vaartuig den Dam genaderd, waar al verscheidene menschen stonden te kijken naar het vreemde vaartuig +en de sierlijk gekleede bemanning. De Czaar, in een eenvoudig rood wambuis gekleed, zooals de Hollandsche werklieden toen +gewoon waren te dragen, sprong met een touw in de hand aan wal, en legde het vaartuig vast. Dat er zooveel menschen stonden, +beviel hem in het geheel niet. Hij keek erg boos, en werkte geducht met zijne ellebogen, als ze hem in den weg stonden. + +</p> +<p>Het deftige gezantschap begaf zich aan wal en baande zich met moeite een weg door de omstanders, die gedurig talrijker werden. + +</p> +<p>De Czaar was woedend op de nieuwsgierige Zaankanters, <span class="pagenum">[<a id="pb114" href="#pb114">114</a>]</span>en stapte, door de andere heeren gevolgd, eene herberg binnen. Daar wachtte hij de komst van Kist af, die hem naar zijne woning +zou brengen. Maar het publiek verdrong zich voor de ramen van “De drie Zwanen”, zoo heette de herberg, en keek nieuwsgierig +naar binnen. + +</p> +<p>Eindelijk trad een der heeren naar buiten, en riep het volk toe: + +</p> +<p>“Waarom zoo nieuwsgierig, mannen? Wij zijn gewone handwerkslieden, en komen hier, om het scheepstimmeren te leeren. Gaat naar +huis, er is hier niets bijzonders voor u te zien.” + +</p> +<p>Maar het volk geloofde hem niet, en lachte hem uit. + +</p> +<p>Sommigen van hen traden de gelagkamer binnen en eischten bier, doch inderdaad was het hun slechts te doen, om de vreemde menschen +te zien. + +</p> +<p>De Czaar was hevig verbolgen, en liet zich door den kastelein een vrije kamer geven. Daar kwam Kist hem eindelijk afhalen, +om hem naar zijn huis te geleiden. De Czaar beval zijne volgelingen, hier of daar een onderkomen te zoeken, en verliet met +Kist de herberg, om zich naar het eenvoudige huisje op het Krimp te begeven. + +</p> +<p>Den volgenden dag begaf de Czaar zich naar den scheepsbouwmeester Lijnst Teeuwisz Rogge, aan den Hoogendijk, en werd door +dezen als gewoon werkman op de scheepswerf aangenomen. En hij ging dadelijk aan den arbeid. Lustig en zonder een woord te +spreken, hanteerde hij hamer en beitel. Ook de heeren van zijn gevolg moesten een baas zoeken en een handwerk leeren. +<span class="pagenum">[<a id="pb115" href="#pb115">115</a>]</span></p> +<p>Om twaalf uur verliet Czaar Peter, evenals de andere werklieden, die naar huis gingen om te schaften, de werf. Maar zelf gunde +hij zich daartoe den tijd niet; hij begaf zich op weg om de vrouwen te bezoeken van de handwerkslieden, die in Rusland werkzaam +waren. Hij bracht haar hunne groeten over en deelde haar alles omtrent hen mede, wat zij graag weten wilden. + +</p> +<p>Niemand van die eenvoudige vrouwtjes vermoedde, dat deze vriendelijke boodschapper de Czaar zelf was. Bij een van haar gebruikte +hij het middagmaal. + +</p> +<p>Menigeen in Zaandam vermoedde wel zijn hoogen staat, en als hij zich op straat begaf, werd hij wel met de meeste belangstelling +aangestaard, maar niemand kon toch met zekerheid zeggen, dat hij de Czaar was. Onophoudelijk was hij in de weer, om zijn kennis +uit te breiden en alles, wat hem belangwekkend toescheen, te bekijken en te bestudeeren. Zoo bezocht hij verschillende scheepstimmerwerven, +olie-, houtzaag- en papiermolens, lijnbanen, ankersmederijen, zeilmakerijen, ijzer- en kompaswinkels. Overal gaf hij blijken +van eene zeldzame weetgierigheid, en was hij onuitputtelijk in het doen van vragen, veel meer, dan men kon beantwoorden. Bijzonder +werd zijne aandacht getrokken door het doen stilstaan der molens door middel van den vang. In een papiermolen vroeg hij, waarom +men den vang, als de molen stilstond, weer een weinig oplichtte. In den molen “de Kok”, waar men bezig was met het scheppen +van papier, nam hij den schepper over en schepte zulk een volmaakt blad papier, dat niemand het hem <span class="pagenum">[<a id="pb116" href="#pb116">116</a>]</span>had kunnen verbeteren. Zelf was hij er zoo verheugd over, dat hij den knecht een rijksdaalder gaf, eene groote fooi voor den +Czaar, want hij was zuinig van aard. + +</p> +<p>Intusschen werd het vermoeden met den dag stelliger, dat Pieter Timmerman, zooals hij genoemd werd, niemand anders was dan +de Czaar, en zelfs van de omliggende dorpen kwam men naar Zaandam, om hem te zien. Dat was hem in het geheel niet naar den +zin, want hij wilde ’t liefst onopgemerkt blijven en voor een gewonen timmermansknecht doorgaan. + +</p> +<p>Op een middag had hij pruimen gekocht. Hij had ze in zijn hoed laten doen, en liep er op straat van te eten. Al spoedig had +hij een drom van Zaansche jongens om hem heen, die hem om een pruim vroegen. Sommigen kregen er een, maar anderen gooide hij +met de pitten. ’t Werd al spoedig een standje. De jongens gooiden hem met de pitten terug, de Czaar werd boos, grooteren bemoeiden +zich met de ruzie, en eindelijk zag hij zich genoodzaakt, zich in eene herberg aan den oploop te onttrekken. Een en ander +had tengevolge, dat de omroeper op last van de burgemeesteren bij bekkenslag aan de Zaandammers bekend maakte, dat het verboden +was “sommige voorname personen, die vreemdelingen zijn en onbekend willen blijven, te gooien met steenen en vuiligheid, op +de hoogste boeten en straffen, daartoe staande.” + +</p> +<p>Nu begreep iedereen, dat de geruchten waarheid bevatten en dat de vreemdeling niemand anders was dan de Czaar. De toevloed +van nieuwsgierigen werd <span class="pagenum">[<a id="pb117" href="#pb117">117</a>]</span>zoo groot, dat de toegangen tot het Krimp, waar de Czaar woonde door wachten moesten worden afgezet. Hij begreep zelf ook +wel, dat hij zijn waren staat nu niet langer verborgen kon houden. + +</p> +<p>De voornaamste ingezetenen van Zaandam, o.a. de heeren Calff en Bloem, maakten kennis met hem, en al spoedig schonk hij hun +zijn geheele vertrouwen. + +</p> +<p>Met Bloem maakte hij eens in een boeier een zeiltochtje op de Zaan. De vele molens, die hij zag, wekten terstond zijne aandacht. +Hij bracht een bezoek aan een stijfselmakerij en een pelmolen, en toen hij zag, dat men aan den Kalverdijk bezig was een molen +te bouwen, kwam de begeerte bij hem op, daar een kijkje te nemen. Men voer er heen, en de Czaar stapte aan wal. Dadelijk nam +hij eenig gereedschap ter hand en—werkte ijverig mede. Deze molen, een pelmolen, werd door den eigenaar ter herinnering aan +deze gebeurtenis, “de Czaar van Moscoviën” genoemd,—en thans nog is hij aanwezig, maar hij heet nu “de Grootvorst”. + +</p> +<p>Dat zeiltochtje was den Czaar zoo goed bevallen, dat hij dadelijk ook een jacht kocht met al zijn toebehooren. Hij maakte +er zelf een nieuwen boegspriet aan, en deed er verscheidene tochtjes mede. + +</p> +<p>De schepen, die op de werven aan de Binnenzaan gebouwd werden, moesten door middel van den overtoom over den Dam worden gesleept, +omdat de sluizen in den Dam veel te smal waren, om zeeschepen door te laten. Dat overbrengen van een schip was altoos een +belangwekkend schouwspel, dat vele nieuwsgierigen lokte. Ook tijdens het verblijf van den Czaar <span class="pagenum">[<a id="pb118" href="#pb118">118</a>]</span>zou een schip overgehaald worden, en men had hem uitgenoodigd, daarvan getuige te zijn. Er kwam echter bij deze gelegenheid +zooveel volk op de been, dat de Czaar niet te bewegen was, zijn huisje te verlaten. De duizenden, die toegestroomd waren om +den Czaar te zien, moesten ongetroost naar huis gaan. + +</p> +<p>Reeds den volgenden morgen bracht de Czaar zijn plan ten uitvoer. Hij kon in Zaandam niet rustig en ongestoord zijn gang gaan, +zooals hij zich dat had voorgesteld. Daarom vertrok hij naar Amsterdam, waar het stadsbestuur hem toestond op de Admiraliteitswerf +te arbeiden. Maar nog menigmaal bezocht hij Zaandam, welke plaats hem bijzonder lief was. + +</p> +<p>Hij bleef in ons land tot den 18 Januari 1698 en vertrok toen naar Engeland. Reeds in Mei d. a. v. kwam hij hier terug om +afscheid van zijne vrienden te nemen, en toen vertrok hij naar Rusland. Daar legde hij door zijne uitgebreide kennis den grondslag +voor de latere macht van het Russische rijk. Hij was de leermeester van zijn volk en trachtte met alle kracht, waarover hij +beschikken kon, zijne onderdanen de zegeningen te brengen van de beschaving, die hij op zijne reis bij andere volken had leeren +kennen. Wel stuitte hij op veel tegenwerking en onwil, want zijn volk begreep hem niet, maar hij rustte niet en gaf den moed +nooit verloren. Zijn land breidde hij uit tot aan de Oostzee, hij stichtte een oorlogsvloot, verbeterde de rechtspraak, bevorderde +het onderwijs, vernietigde de macht van den adel, en beloonde den adel van den arbeid. Eindelijk begon hij aan den bouw van +eene nieuwe stad, van St. Petersburg, welke <span class="pagenum">[<a id="pb119" href="#pb119">119</a>]</span>stad, aan zee gelegen, voorbestemd was om de hoofdstad van zijn rijk te worden. + +</p> +<p>Met groote vreugde begroette hij het eerste koopvaardijschip, dat deze nieuwe plaats aandeed. Hij zelf voer het schip tegemoet, +en bood zich aan als loods. Gaarne werd van zijne diensten gebruik gemaakt, maar groot was de verbazing der schepelingen, +toen zij ’s avonds bij den Czaar op een feest genoodigd, bemerkten, dat de Czaar zelf de loods geweest was. + +</p> +<p>Waarlijk, van deze krachtige figuur is met recht getuigd: + +</p> +<p>“Niets was den grooten man te klein.” + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb120" href="#pb120">120</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch9" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een stout stukje.</h2> +<p>Vijf dagen na de oorlogsverklaring van Frankrijk aan Duitschland, in het jaar 1870, waren nog maar weinig Duitsche troepen +aan den linker Rijnoever bijeengekomen, en verkeerde men in het onzekere over de macht, die de Franschen op dat punt hadden +samengetrokken. ’t Was voor de Duitschers van het grootste belang te weten, of de streek van den Rijn naar de Vogezen nog +vrij van vijanden, en tevens of de vijand misschien reeds in aantocht was. Evenzoo was het dringend noodzakelijk zich te vergewissen, +of de Franschen, die daar wellicht mochten zijn, bestonden uit voetvolk, ruiterij of artillerie, en hoe groot hun macht ongeveer +was. Eindelijk nog wilde men weten, hoe sterk de macht was, waarover de Fransche generaal Mac-Mahon in den Elzas het bevel +voerde. + +</p> +<p>Een dapper officier van den Wurtemburgschen generalen staf, Ferdinand Adolf August Heinrich Graaf von Zeppelin, bood zich +aan, een verkenningstocht door het vijandelijk land te ondernemen, welk aanbod werd aangenomen. Men voegde hem de luitenants +von Gayling, von Wechmar, Winstoe en von Billiez toe, benevens nog zeven ordonnans-dragonders, allen dappere mannen, die voor +geen gevaar <span class="pagenum">[<a id="pb121" href="#pb121">121</a>]</span>terugdeinsden en bereid waren, hun leven voor het heil van het vaderland op te offeren. + +</p> +<p>In den vroegen morgen van den 24<sup>en</sup> Juli werden de paarden bestegen en begaf de patrouille zich op weg, om den gevaarvollen tocht te ondernemen. Spoedig bereikten +zij de grens bij Lauterburg, en met de grootste koelbloedigheid reden zij deze Fransche stad binnen. In galop renden zij de +straten van dit kleine stadje door, nagegaapt door de verraste bevolking, die zich juist kerkwaarts begaf en niet wist, of +zij hunne oogen gelooven konden. + +</p> +<p>Wat? Waagde dat troepje Duitsche soldaten het, door de stad te trekken? Zie, zij keken de Franschen uitdagend aan, en hadden +de blanke sabel in de vuist! + +</p> +<p>De burgers stonden verstomd van schrik, en eer zij zich daarvan hersteld hadden en alarm konden maken, waren de dappere Duitschers +de stad reeds door eene andere poort uitgereden en lachten smakelijk om de verbazing der Lauterburgers. + +</p> +<p>Even voorbij de stad gelukte het hun, een paar telegraafpalen omver te werpen en de draden stuk te snijden. Dat deden zij +om den Franschen de gelegenheid tot telegrafeeren te ontnemen, en tevens om er hun eigen veiligheid door te bevorderen. + +</p> +<p>Zij verlieten den grooten weg door een zijweg in te slaan, en vervolgden met de grootste behoedzaamheid hun tocht. In galop +gingen zij verder, tot zij ’s middags het dorp Neuweiler bereikten. Daar lichtten zij brutaal de brievenbus, en namen een +brievenbesteller, dien zij tegenkwamen, zijne brieven en <span class="pagenum">[<a id="pb122" href="#pb122">122</a>]</span>kranten af. De paarden werden echter vermoeid, want het was een warme dag, en zij hadden nu al vele uren geloopen. Toen zij +’s middags om vijf uur het dorp Trimbach bereikten, konden de dieren bijna niet verder, waarom Zeppelin besloot, hier eenigen +tijd te rusten. Zij lieten de paarden grazen en drinken, en namen intusschen den omtrek zorgvuldig op. Aan een brandspuithuisje +ontdekte Zeppelin een proclamatie van Keizer Napoleon, en hij maakte zich juist gereed deze af te scheuren, toen twee mannen +in uniform naderden. ’t Waren een gendarme en een lansier, beiden te paard. De eerste had zijn sabel getrokken en de lansier +hield ook zijn wapen voor den aanval gereed. + +</p> +<p>De Duitschers snelden hun bevelhebber te hulp, maar reeds was Zeppelin met het tweetal in een gevecht gewikkeld. De lansier +stak zijn lans in Zeppelin’s paard, zoodat het doodelijk gewond ter aarde stortte, maar al spoedig ontving hij van Zeppelin +een sabelhouw over het hoofd, die hem dwong overhaast de vlucht te nemen. De gendarme werd genoodzaakt zich over te geven. +De Duitschers vonden gewichtige papieren bij hem, die zij in beslag namen. Daarna gaven zij hem zijne vrijheid terug, omdat +zij geen kans zagen, hem bij zich te houden. + +</p> +<p>Zij besloten nu zoo spoedig mogelijk deze plaats te verlaten, en daar het paard van Zeppelin den tocht niet kon voortzetten, +besteeg deze het ros van den gendarme. ’t Was lang zoo’n vlugge looper niet als het gewonde paard, maar Zeppelin had geen +keus. Het paard van den lansier was ook buit gemaakt, en <span class="pagenum">[<a id="pb123" href="#pb123">123</a>]</span>werd door een van de dragonders bij den teugel medegenomen. + +</p> +<p>Zij hadden nog niet lang gereden, toen zij in de verte een twintig Fransche ruiters zagen naderen. Schielijk trokken zij zich +achter eenig geboomte terug, in de hoop, dat de vijanden hen niet gezien hadden. Maar voorzichtigheidshalve maakten zij zich +toch tot den strijd gereed, vast besloten zich niet dan in den uitersten nood over te geven. Tot hun genoegen bleek het hun +echter weldra, dat de Franschen hen inderdaad niet hadden opgemerkt, en zoodra zij uit het gezicht verdwenen waren, werd de +tocht met spoed voortgezet. Deze voerde niet altoos over gebaande wegen, en soms hadden de ruiters met groote hindernissen +te kampen. ’t Gevolg daarvan was, dat het logge paard van Zeppelin bij het springen over eene sloot viel en niet meer verder +kon. De graaf besteeg toen het buitgemaakte paard van den lansier, dat niet een van de beste was. Waar zij daartoe in de gelegenheid +waren, vernielden zij de telegraafpalen en -draden, en namen alles in beslag, wat van hun gading was. Zoo reden zij voort +tot de avond viel. Uitermate vermoeid bereikten zij het Woud van Schönenburg, en Zeppelin besloot, daar te overnachten. + +</p> +<p>Voor den luitenant von Gayling was de tijd van rusten echter nog niet aangebroken, want Zeppelin droeg hem op, zoo spoedig +mogelijk naar het hoofdkwartier terug te keeren en de buitgemaakte papieren aan den generaal te overhandigen. Hij maakte inderhaast +een verslag van zijn tocht op, en voegde dat <span class="pagenum">[<a id="pb124" href="#pb124">124</a>]</span>bij de overige bescheiden, die hij aan de zorg van den jongen, maar dapperen luitenant toevertrouwde. + +</p> +<p>Deze besteeg zijn paard en keerde met twee dragonders naar Karlsruhe terug. Eerst ging alles geruimen tijd goed en ontmoette +hij geen enkelen vijand, maar dicht bij Lauterburg kwam hij in eene plaats, die door de Franschen bezet was. De onversaagde +ruiter weifelde geen oogenblik. Hij gaf zijn paard de sporen, galoppeerde dwars door de vijanden heen, wien hij een vriendelijk +“Bonjour Messieurs!” toeriep, bukte zich diep over den nek van zijn paard om de kogels te ontwijken, die hem over het hoofd +vlogen, en was weldra in veiligheid. Om vijf uur ’s morgens kwam hij bij de zijnen terug. + +</p> +<p>Graaf Zeppelin en zijne onverschrokken tochtgenooten brachten den nacht in het woud vrij onrustig door en bestegen alweer +vroegtijdig hunne paarden, om verder in het vijandelijk land door te dringen. Dat hun tocht steeds gevaarlijker werd, behoeft +geen betoog. Toen hij ergens een boer op het land aan het werk zag, nam hij hem gevangen en dwong hem, de patrouille naar +het naaste dorp te brengen en hem voor den burgemeester te geleiden. Wie beschrijft den schrik van dezen man, toen de Duitschers +met de geladen revolver in de hand voor hem verschenen en van hem inlichtingen eischten omtrent de stelling der Fransche troepen. +Graaf Zeppelin noteerde alles, wat de Maire hem mededeelde. ’t Waren gegevens, die voor het Duitsche leger van groot belang +waren. + +</p> +<p>Zij vervolgden hun rit in zuidelijke richting, over Wörth, welke plaats zij onbezet vonden. De paarden, <span class="pagenum">[<a id="pb125" href="#pb125">125</a>]</span>die nog vermoeid waren van den vorigen dag, schoten slechts langzaam op en Zeppelin begreep, dat het noodig was, hun eenige +rust te geven en hen te voederen en te drenken. Dat gebeurde te Schirlenhof, een plaats slechts uit zeven huizen bestaande. +Na de paarden in de schuur van een kleine herberg te hebben ondergebracht, werd aan een der dragonders opgedragen de wacht +te houden, en traden de overigen de gelagkamer binnen. De graaf droeg zijn mannen op, ingeval zij overvallen werden, zich +niet om elkander te bekommeren, maar ieder voor zich op eigen redding bedacht te zijn. Waarschijnlijk zou het dan toch wel +aan minstens een hunner gelukken, in Karlsruhe terug te keeren, en kon hij de resultaten van hun tocht aan den generaal overbrengen. + +</p> +<p>Intusschen was een gendarme in vollen galop bij Generaal Bernis, die zich met zijn regiment in Niederbronn bevond, komen aanrijden +met de tijding, dat een patrouille Duitschers een verkenningstocht deed in den omtrek, de telegraafpalen op verschillende +plaatsen omverwierp, de draden daarvan doorknipte, en op de brutaalste wijze alle mogelijke inlichtingen inwon omtrent de +ligging en de sterkte der Fransche troepen. Generaal Bernis gaf dadelijk bevel, dat eenige ruiters moesten opzitten, om de +patrouille op te sporen en onschadelijk te maken. Onmiddellijk stegen zij te paard en zochten den omtrek af, maar van de Duitschers +vonden zij geen spoor. Na lang zoeken echter hoorden zij van een paar boeren, dat de patrouille zich te Schirlenhof bevond, +en in galop begaf men zich daarheen. +<span class="pagenum">[<a id="pb126" href="#pb126">126</a>]</span></p> +<p>De dragonder, die op schildwacht stond, zag hen komen en waarschuwde zijne krijgsmakkers. De Franschen sprongen van hunne +paarden, die zij aan een hek vastbonden, en wilden de herberg binnendringen. Maar de Duitschers ontvingen hen lang niet malsch. +Revolverschoten knalden hen tegen, en een van hen, de kwartiermeester Pagnier, viel zwaar getroffen ter aarde. Luitenant Winstoe +wist de schuur te bereiken, waar hij te paard wilde stijgen om weg te vluchten. Maar een schot weerklonk en ook hij stortte +ter aarde. De Duitsche patrouille was niet tegen de overmacht bestand en werd gedwongen zich over te geven. De luitenants +von Wechmar en von Billiez, benevens de vijf overgebleven dragonders werden tot na het sluiten van den wapenstilstand in 1871 +in krijgsgevangenschap gehouden. En de twee gewonden, die naar Fröschweiler werden getransporteerd, bliezen na enkele uren +den laatsten adem uit. Dat gebeurde ’s middags om vier uur. Zij waren de eerste slachtoffers van den Fransch-Duitschen oorlog. +Men begroef hen te Niederbronn en richtte later te Schirlenhof een gedenkteeken voor hen op. + +</p> +<p>Alleen den Graaf von Zeppelin was het gelukt te ontkomen. Door eene achterdeur had hij de herberg verlaten, een oude vrouw, +die op een paard van een der Fransche dragonders paste, de teugels uit de hand gerukt en in vliegenden galop de vlucht genomen. +Ver achter zich hoorde hij de hoefslagen der paarden van zijne vervolgers. Eindelijk, na een woesten rit, bereikte hij een +klein woud, dat hem wellicht redding kon brengen. Maar zijne vervolgers <span class="pagenum">[<a id="pb127" href="#pb127">127</a>]</span>omsingelden het, zoodat hij nergens een uitweg kon vinden. Hij bond zijn paard vast in een dichtbegroeid struikgewas, en beklom +toen een hoogen boom, in welks dicht bladerdak hij zoo goed als onzichtbaar was. Dat gebeurde ’s middags om twaalf uur, en +hij bleef in zijne schuilplaats tot vijf uur. Toen pas durfde hij het wagen zijn boom te verlaten en wederom te paard te stijgen. +De vijanden bleken vertrokken te zijn. + +</p> +<p>Spoedig kwam hij een boer tegen, die een paar koeien voortdreef. Von Zeppelin smeekte hem om een weinig melk, met het gevolg, +dat de boer de koeien molk en hem de melk aanbood. Zijn uiterlijk moest wel in staat zijn het medelijden op te wekken, want +de dochter van den boer bood hem uit eigen beweging twee peren aan, die hij graag van haar aannam. Het goede meisje had tranen +van medelijden in hare oogen. + +</p> +<p>Von Zeppelin reed verder, tot hij op een afdeeling Fransche soldaten stuitte, die post gevat had op de straat tusschen Reichshofen +en Wörth met last, den gevluchten Duitschen officier zoo mogelijk gevangen te nemen. In vliegenden galop reed de wakkere Duitscher +door de Franschen heen, maar werd onmiddellijk door hen achtervolgd. Toch gelukte het hun niet, hem in hunne macht te krijgen. +Zeppelin werd bij zijne vlucht niet weinig geholpen door de invallende duisternis, die hem in staat stelde, zijne vervolgers +meermalen te verschalken. Bovendien brak er een hevig onweer los, dat zijne vijanden noopte, de vervolging op te geven. + +</p> +<p>Eindelijk, ’s avonds om elf uur, kwam de door <span class="pagenum">[<a id="pb128" href="#pb128">128</a>]</span>vermoeienis uitgeputte officier aan eene eenzame boerenhoeve, waar alleen de vrouw thuis was. + +</p> +<p>Hij klopte aan en verzocht dringend binnengelaten te worden en in de hofstede te mogen overnachten. De eenvoudige vrouw, die +met de bijzondere kenmerken der verschillende militaire uniformen niet op de hoogte was, meende een Fransch officier voor +zich te hebben. Zij gaf gaarne verlof het paard in de schuur te brengen, noodigde hem bij zich aan tafel, gaf hem brood en +melk, en wees hem eindelijk in een kamer een bed, waar hij slapen kon. Von Zeppelin hielp haar natuurlijk niet uit den droom +en maakte van hare vriendelijkheid gaarne gebruik. + +</p> +<p>Toen na een poos de boer thuis kwam en zijne vrouw hem vertelde van den gast, dien zij hadden, begaf hij zich naar den stal, +om naar het paard te zien. En tot zijn genoegen bemerkte hij, dat paard en zadeltuig tot het Fransche leger behoorden, waardoor +hij geheel gerustgesteld werd. + +</p> +<p>Wie beschrijft zijn schrik, toen hij den volgenden morgen een Duitsch officier de woonkamer zag binnentreden. + +</p> +<p>“Gerechte Hemel, vrouw!” riep hij uit, “dat is een Pruis!” + +</p> +<p>Het gelukte Von Zeppelin echter, hem tot kalmte te stemmen en ongedeerd de boerenhofstede te verlaten. De nacht had hem en +zijn paard nieuwe krachten geschonken, en in ijlenden galop werd de tocht naar de grenzen voortgezet. Zonder noemenswaardige +ontmoetingen kwam hij ’s morgens om vijf uur bij de Beiersche voorposten aan. +<span class="pagenum">[<a id="pb129" href="#pb129">129</a>]</span></p> +<p>Het stoute stuk was volbracht, en het leger kon met de inlichtingen, die Zeppelin verschafte, zijn voordeel doen. + +</p> +<p>De naam van den held ging van mond tot mond en kreeg door geheel Duitschland een groote vermaardheid. + +</p> +<p>Maar het uur, waarop Zeppelin de roem en de trots van zijn vaderland zou worden, brak eerst veel later aan, toen hij, oud +en grijs geworden, met zijn bestuurbaar luchtschip gansch Duitschland over vloog, en den Keizer in Berlijn een bezoek bracht. + +</p> +<p>Daarover later. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb130" href="#pb130">130</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch10" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De verovering der lucht.</h2> +<h2 class="sub">De gebroeders Montgolfier.</h2> +<p>Ernst en Jozef Montgolfier waren zonen van een papierfabrikant, die te Annonay, in Frankrijk, woonde. Ernst had bouwkundige +willen worden en was zijn studiën in die richting begonnen, maar zijn vader riep hem naar huis terug, om in de papierfabriek +behulpzaam te zijn. Hij had zich echter in zijne afwezigheid veel algemeene kennis verworven, en toonde ook in de fabriek +een helder hoofd te bezitten. De papierfabrikage stond in die dagen nog lang niet op de hoogte, die zij in Nederland had bereikt, +ook doordat de Hollanders hunne wijze van bereiding zorgvuldig geheim hielden. Maar Ernst gelukte het weldra, papier van dezelfde +kwaliteit als het Hollandsche te vervaardigen. Hij bracht er zelfs veel toe bij, dat deze tak van nijverheid te dien tijde +in Frankrijk groote vorderingen maakte. + +</p> +<p>Jozef Montgolfier, zijn broeder, bezat veel minder kennis dan Ernst, en had in zijne jeugd vreemde dingen gedaan. Toen hij +tien jaar oud was, vluchtte hij weg van het College te Tournon, waar hij geplaatst was,—met de bedoeling om door te reizen +naar de Middellandsche Zee, en daar aan de kust als kluizenaar te gaan leven. Door den honger gekweld, <span class="pagenum">[<a id="pb131" href="#pb131">131</a>]</span>begaf hij zich naar eene boerderij in Languedoc, om een bete broods te vragen. Daar gaf men het kind wel, wat hij wenschte, +maar zorgde er tevens voor, dat hij naar het College werd teruggezonden. Van zijn kluizenaarsleven in een hutje aan de zee +kwam dus voorloopig niets. + +</p> +<p>Toen hij wat ouder geworden was, ontvluchtte hij het College ten tweeden male. Hij bereikte de stad Saint-Etienne en betrok +daar een armoedig huisje. Om aan den kost te komen, vervaardigde hij Pruisisch blauw en eenige andere zouten, die hij in de +omliggende plaatsen ging verkoopen. Verder leefde hij van de vischvangst. + +</p> +<p>Daar hij zeer weinig behoeften had, hield hij van zijne karige verdiensten nog genoeg over, om boeken en gereedschap te koopen,—ja, +om zelfs een reis naar Parijs te doen. Hij wilde trachten, in die stad met de beroemdste geleerden in aanraking te komen, +wat hem werkelijk gelukte. Eindelijk werd ook hij door zijn vader naar huis ontboden, om in de fabriek te arbeiden. + +</p> +<p>Hij had een vindingrijken geest, maar was te ongeduldig van aard, om wàt hij gevonden en uitgedacht had, rustig in toepassing +te brengen. Gelukkig oefende zijn broeder Ernst een gunstigen invloed op hem uit, wat eenmaal ten gevolge zou hebben, dat +de gebroeders Montgolfier de beroemdste mannen van Frankrijk werden. + +</p> +<p>Samen bespraken zij dikwijls wetenschappelijke onderwerpen. Een daarvan was het rijzen, zweven en dalen der wolken, en zij +meenden, dat het wel <span class="pagenum">[<a id="pb132" href="#pb132">132</a>]</span>mogelijk zou zijn ook wolken te vervaardigen. Zij besloten het te beproeven, en vulden daartoe een licht omhulsel met stoom. +Werkelijk verhief zich dit voorwerp van den grond, maar spoedig daalde het weer, tengevolge van de afkoeling in de koude buitenlucht. + +</p> +<p>Deze uitslag bracht hen op de gedachte lichamen te vervaardigen, die in de lucht zouden kunnen opstijgen. + +</p> +<p>Zij namen verschillende proeven. + +</p> +<p>Eerst vulden zij een papieren omhulsel met waterstofgas, maar het papier liet het gas door, zoodat de bol zeer spoedig daalde. +Daarna lieten zij vochtig stroo en papier onder een omhulsel verbranden, met het gevolg, dat de ballon zich tot eene hoogte +van wel drie honderd meter verhief. + +</p> +<p>Den 4<sup>en</sup> Juni 1783 had te Annonay de eerste openbare opstijging plaats van een ballon, door hen van linnen vervaardigd. Hij had een +middellijn van 12 meter en was met papier beplakt. Aan den ballon hing een mand van ijzerdraad, die gevuld was met vochtig +stroo en wol. + +</p> +<p>De geheele bevolking van Annonay was samengestroomd om het wonder te zien, ja zelfs was door den Minister eene commissie benoemd, +om de zaak aan een nauwkeurig onderzoek te onderwerpen. + +</p> +<p>Toen de ballon opsteeg, barstte een donderend gejuich onder de omstanders los. Zoo iets vreemds, ja wonderbaars, hadden zij +nog nooit gezien! + +</p> +<p>De ballon verhief zich tot eene hoogte van 800 meter, en daalde toen, afgekoeld door de buitenlucht, snel neder. +<span class="pagenum">[<a id="pb133" href="#pb133">133</a>]</span></p> +<p>De naam van de gebroeders Montgolfier ging van mond tot mond en was weldra door geheel Frankrijk bekend. + +</p> +<p>Zoo’n wonderbaarlijke opstijging wilde men te Parijs natuurlijk ook zien. Professor Faujas de Saint Fond opende eene inschrijving +om de noodige gelden bijeen te brengen, met het gevolg, dat hij in enkele dagen 10000 francs voor dat doel in zijn bezit had. +Aan de gebroeders Robert werd de vervaardiging van den ballon opgedragen, en Professor Charles hield daarbij het toezicht. + +</p> +<p>Deze ballon werd gevuld met waterstofgas, dat veertienmaal lichter is dan de lucht. + +</p> +<p>Het publiek was zoo ongeduldig, dat het slechts met moeite door de politie uit de werkplaatsen teruggehouden kon worden. Den +27 Augustus werd de ballon in den nacht naar het Champ-de-Mars vervoerd, waar hij verder werd gevuld. + +</p> +<p>Eene ontelbare menigte was van alle kanten in en buiten de stad toegestroomd, om de opstijging bij te wonen, en groote geleerden +waren in de torens geklommen, om de bewegingen van den ballon goed te kunnen volgen. + +</p> +<p>Om vijf uur kondigde een kanonschot de opstijging aan. De koorden werden losgelaten, en de ballon steeg snel omhoog, ademloos +nagestaard door de duizenden, die het wonder wel zagen gebeuren, maar het niet konden begrijpen. Men zag den ballon kleiner +en kleiner worden, in de wolken verdwijnen, wederom te voorschijn komen en nogmaals verdwijnen. Een groote ontroering maakte +zich van hen <span class="pagenum">[<a id="pb134" href="#pb134">134</a>]</span>meester. Velen juichten en jubelden, maar anderen schreiden en vielen elkander met tranen in de oogen in de armen. + +</p> +<p>Drie kwartier later daalde de ballon langzaam te Écouen neder, op twintig mijlen afstands van Parijs. De boeren daar, die +het vreemde voorwerp zagen vallen, waren niet weinig verschrikt, maar toen zij dien schrik te boven waren, vielen zij woedend +op het vreemde voorwerp aan en scheurden het aan flarden. + +</p> +<p>Ernst Montgolfier had de opstijging van dezen ballon bijgewoond, en bleef te Parijs om te voldoen aan eene uitnoodiging van +de Academie, die hem verzocht had, in de hoofdstad nogmaals een proef te nemen niet met waterstofgas, maar met verwarmde lucht. + +</p> +<p>Hij liet een ballon vervaardigen van grooten omvang. Het bovenste gedeelte had den vorm van eene pyramide, het middelste van +een prisma en het onderste van een afgeknotten kegel. Het geheel was twee en twintig el hoog, en had een omtrek van dertien +el. De stof bestond uit paklinnen en was weer met papier beplakt. + +</p> +<p>Den 11<sup>en</sup> September werd de eerste proef genomen. Na verloop van tien minuten was hij reeds zoover gevuld, dat acht mannen nauwelijks +in staat waren, hem vast te houden. Den volgenden dag werd de proef herhaald, en zeker zou de ballon hoog de lucht ingegaan +zijn, indien er geen bericht van den koning ware gekomen, dat de opstijging plaats moest hebben te Versailles op den 19<sup>en</sup> September, en dat hij zelf de proef wenschte bij te wonen. Men besloot dus <span class="pagenum">[<a id="pb135" href="#pb135">135</a>]</span>tot zoolang te wachten. Maar het begon geweldig te regenen en er stak een hevige wind op, met het jammerlijke gevolg, dat +de ballon scheurde en ten slotte geheel onbruikbaar werd. + +</p> +<p>Bijgestaan door zijne vrienden werkte Montgolfier met zooveel ijver aan de vervaardiging van een nieuwen ballon, dat deze +vijf dagen later reeds geheel voor de opstijging gereed was. Deze was geheel rond, was van sterk katoen vervaardigd en met +waterverf beschilderd. + +</p> +<p>In den morgen van 19 September 1783 werd hij naar Versailles overgebracht, waar alles voor de opstijging gereed was gemaakt. +Van alle kanten stroomden de toeschouwers toe, en eindelijk verscheen ook de koning met zijn gezin, en gevolgd door het hof, +op de plaats der opstijging. Hij liet zich door Montgolfier de inrichting en de toebereidselen voor de opstijging verklaren. + +</p> +<p>Om één uur gaf een musketvuur het teeken, dat men met de vulling kon beginnen. Een tweede musketvuur kondigde aan, dat de +ballon gereed was om op te stijgen. + +</p> +<p>Onder aan den ballon was een rieten kooi opgehangen, die de eerste levende luchtreizigers zou bevatten. Montgolfier had namelijk +een schaap, een haan en een eend bestemd, om deze luchtreis mede te maken. + +</p> +<p>Het derde musketsalvo weerklonk, en onder luid gejubel van de toeschouwers steeg de ballon omhoog. Eerst werd hij door den +wind in zuidelijke richting gedreven, maar door eene scheur, die bij de opstijging <span class="pagenum">[<a id="pb136" href="#pb136">136</a>]</span>ontstaan was, ontsnapte veel van de verwarmde lucht, zoodat hij spoedig begon te dalen. Wel had hij eene groote hoogte bereikt, +maar de opstijging was slechts van korten duur. Na tien minuten reeds daalde hij op 4 mijlen afstands van Versailles neder, +in het bosch van Vaucresson, waar hij in de hooge takken der boomen bleef hangen. + +</p> +<p>De kooi met de luchtreizigers viel op den grond, maar de dieren bleven ongedeerd. Onder de toeschouwers bij den nedergedaalden +ballon bevond zich ook een zekere Pilâtre de Rozier, die toen reeds den wensch koesterde eenmaal met een ballon tot hoog in +de wolken op te stijgen, een wensch, waarvan de bevrediging hem eenmaal het leven zou kosten. + +</p> +<p>Ernst Montgolfier besloot thans een ballon te vervaardigen, die geschikt zou zijn om ook menschen met zich mede te voeren +in het luchtruim. De ballon was verbazend groot, en had om het buitenste gedeelte van de opening een galerij van riet, waarop +een of meer personen konden plaatsnemen. Aan kettingen hing onder aan den ballon een rooster van ijzerdraad, waarop het vuur +kon gestookt worden. Op de galerij, die van eene leuning voorzien was, bevond zich een flinke voorraad brandstof, waarmede +men onder het stijgen het vuur levendig kon houden. + +</p> +<p>Pilâtre de Rozier smeekte om de gunst, de eerste te mogen zijn, die zich in een ballon hoog boven de aarde zou verheffen. +Eerst maakte men eenige proeftochten, die uitstekend voldeden. De ballon werd aan lange koorden vastgebonden en opgelaten +met Pilâtre de Rozier als passagier. Deze was opgetogen van <span class="pagenum">[<a id="pb137" href="#pb137">137</a>]</span>vreugde en toonde zich een handig luchtreiziger. Toen de ballon bij het neerdalen eens op de toppen van eenige boomen terecht +kwam en de talrijke toeschouwers vreesden voor het leven van den koenen luchtreiziger, die groot gevaar liep naar beneden +te storten, wierp hij doodbedaard een flinken voorraad brandstof op het vuur, en zie—de ballon steeg opnieuw statig omhoog, +onder het gejuich van de aanwezigen. + +</p> +<p>Toen eindelijk het oogenblik genaderd was, dat de ballon, geheel vrij het luchtruim zou ingaan, voelde Montgolfier zich bezwaard +over het gevaar, dat de dappere Pilâtre de Rozier zou loopen. Hij vreesde, dat het hem het leven zou kosten, en—verbood hem, +de reis mede te maken. + +</p> +<p>Eene grootere teleurstelling was voor Pilâtre niet te bedenken. Hij smeekte zoo dringend, dat Montgolfier eindelijk zijn toestemming +gaf,—maar toen verbood de koning de opstijging. Deze wilde alleen toestaan, dat een of twee ter dood veroordeelde misdadigers +de reis zouden meêmaken, omdat hun leven toch verbeurd was. + +</p> +<p>Dit besluit wekte bij Pilâtre de Rozier de grootste verontwaardiging. “Wat!” riep hij uit. “Zou aan twee misdadigers de groote +eer te beurt vallen, de eersten te zijn, die zich in het luchtruim mogen verheffen, terwijl het mij geweigerd wordt!” Maar +de koning hield voet bij stuk en bleef weigeren. + +</p> +<p>Toen wendde Pilâtre zich tot den Markies d’Arlandes, die in den vastgebonden ballon een paar maal met hem opgestegen was, +en riep zijne hulp in. Hij <span class="pagenum">[<a id="pb138" href="#pb138">138</a>]</span>smeekte hem, zijne voorspraak bij den koning te zijn. De Markies d’Arlandes voldeed aan dat verzoek en bood zelfs aan, Pilâtre +op zijn tocht te vergezellen. Eindelijk bezweek de koning voor zijn aandrang en gaf zijn toestemming. + +</p> +<p>Den 21<sup>en</sup> November 1783 namen de beide kloeke mannen op de galerij plaats en steeg de ballon ten aanschouwe van duizenden op. ’t Woei +hevig en de lucht was stormachtig, maar de ballon verhief zich toch op majesteuze wijze tot eene hoogte van 70 meter. Ademloos +werden de onverschrokken luchtreizigers door de toeschouwers nagestaard. + +</p> +<p>De ballon steeg steeds hooger, tot eindelijk de mannen op de galerij niet meer te onderscheiden waren. Toen hij begon te dalen, +wierpen zij nieuwe brandstof op den rooster, en weer steeg hij hooger. De wind voerde hem over de stad, tot boven het vrije +veld. + +</p> +<p>“Nu naar de aarde terug!” zei d’Arlandes. + +</p> +<p>Kalm daalde de ballon neder en ongedeerd kwamen de luchtreizigers bij de hunnen terug. De eerste proef was uitstekend geslaagd. +De twee luchtreizigers hadden een waagstuk volbracht, dat nog nooit door eenig mensch was gedaan. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb139" href="#pb139">139</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch10a" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De verovering der lucht.</h2> +<h2 class="sub">Charles en Robert.</h2> +<p>Er waren thans twee verschillende soorten van ballons bekend, namelijk die van de gebroeders Montgolfier, welke door middel +van verwarmde lucht opsteeg,—en die van prof. Charles, die met waterstofgas was gevuld. Met deze laatste soort waren echter +nog geen menschen opgestegen. + +</p> +<p>Toen nu Pilâtre de Rozier en Markies d’Arlandes hun goedgeslaagde luchtreis hadden gemaakt, besloten twee mannen, prof. Charles +en Robert, een proef te wagen met een ballon, die gevuld was met waterstofgas. Charles was een zeer geleerd man, die over +de zaak lang had nagedacht en tot het besluit was gekomen, dat de ballon vervaardigd moest worden van zijde, bekleed met gomelastiek, +opdat het gas niet zou kunnen ontsnappen, dat men ballast moest medenemen, om naar willekeur hooger te kunnen stijgen, dat +de ballon van een klep voorzien moest zijn, waardoor men desgewenscht gas kon laten ontsnappen, zoodat een langzame en geleidelijke +daling kon worden verkregen, en dat de reizigers plaats moesten nemen in een schuitje, dat onder aan den ballon zou hangen. + +</p> +<p>Hij opende eene inschrijving, met het gevolg dat <span class="pagenum">[<a id="pb140" href="#pb140">140</a>]</span>hij weldra tienduizend francs bijeen had. En toen ging men dadelijk aan den arbeid. In eene maand tijds was de ballon kant +en klaar en kon met de vulling begonnen worden. Dat gevaarlijke werkje geschiedde den 26<sup>en</sup> November 1783. Waterstofgas ontbrandt zeer gemakkelijk, en er had dan ook werkelijk eene ontploffing plaats, doordat gedurende +den nacht een lamp te dicht bij een der tonnen was geplaatst. Gelukkig bleef de ballon behouden. + +</p> +<p>Den 1<sup>en</sup> December stroomde half Parijs leeg, om de opstijging bij te wonen, maar zie—ook thans verbood koning Lodewijk XVI, dat er +menschen zouden meêgaan. + +</p> +<p>Prof. Charles begaf zich tot den minister, en beklaagde zich bitter over het verbod des konings. “Deze kan wel over mijn leven +beschikken, maar niet over mijne eer!” riep hij uit. “Duizenden menschen zijn gekomen, om ons te zien opstijgen, en ik ben +verplicht, mijn woord te houden. De koning <i>mag</i> het mij niet verbieden!” + +</p> +<p>Eindelijk gaf de minister toe. Hij gaf zijne toestemming tot de opstijging, en beloofde, den koning tevreden te zullen stellen, +wat hem ook inderdaad gelukte. + +</p> +<p>Onder het bulderen van het geschut steeg de ballon omhoog, met de beide mannen in het schuitje. De bewondering en verrukking +was algemeen. De saamgestroomde menigte juichte de reizigers met ongekende geestdrift toe. In de straten der stad, op de daken +der huizen, in de torens zag het zwart van de menschen; men schatte hun getal op wel 300.000! +<span class="pagenum">[<a id="pb141" href="#pb141">141</a>]</span></p> +<p>De ballon verhief zich tot hoog in de lucht en zweefde over de Seine, vervolgens boven Sannois, Franconville, Eau-Bonne, Saint-Leu-Taverny, +Villiers, l’île-Adam, en daalde na een tocht van negen mijlen in een veld te Nesles neder. Robert verliet het schuitje, maar +Charles wenschte opnieuw op te stijgen, wat na het uitstappen van Robert pijlsnel geschiedde. In minder dan tien minuten verhief +hij zich tot eene hoogte van vierduizend el. Een half uur later daalde hij behouden neder en bereikte ongedeerd de aarde. + +</p> +<p>Door dezen tocht werd hij met roem en eer overdekt. Overal waar hij verscheen, werd hij uitbundig toegejuicht, en de koning +schonk hem zelfs een jaargeld van 2000 livres. + +</p> +<p>Maar nooit weer was Charles te bewegen, nogmaals een luchtreis te doen. Wel moet die eerste tocht, geheel alleen hoog in het +luchtruim, een ontzettenden indruk op hem hebben gemaakt. + +</p> +<p>Na deze werden nog tallooze luchtvaarten gemaakt, maar de luchtscheepvaart in het algemeen maakte gedurende vele jaren geen +groote vorderingen. Altoos stuitten de reizigers op het onoverkomelijke bezwaar, dat zij niet vrij in hun beweging waren, +maar geheel afhingen van de heerschende windrichting. Voortdurend zocht men naar de oplossing van het moeilijke vraagstuk, +hoe men den ballon bestuurbaar kon maken, en talrijke proeven werden er genomen. Men trachtte door roeispanen den ballon in +eene bepaalde richting te sturen, zelfs stegen ballons op, die van een raderwerk en roer waren <span class="pagenum">[<a id="pb142" href="#pb142">142</a>]</span>voorzien, maar tevergeefs. De uitvinding van den bestuurbaren ballon bleef bewaard voor den tegenwoordigen tijd, en ’t was +de Graaf von Zeppelin, de koene ruiter uit den Fransch-Duitschen oorlog, die zich daarmede een onsterfelijken naam zou verwerven. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb143" href="#pb143">143</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch11" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De verovering der lucht.</h2> +<h2 class="sub">Von Zeppelin.</h2> +<p>In den Amerikaanschen burgeroorlog leerde hij reeds de groote waarde van den luchtballon kennen voor het verkennen van de +stellingen der vijanden. Toen ook deed hij zijne eerste opstijging. Maar nog meer doordrongen van zijne groote waarde werd +hij in den Fransch Duitschen oorlog van 1870–71. Hij zag toen, hoe telkens en telkens weer ballons opstegen uit het belegerde +Parijs, om gewichtige tijdingen en bevelen van de regeering over te brengen naar de aanvoerders der legercorpsen in de niet-bezette +deelen des lands, en ’t werd bekend, hoe zij millioenen brieven overbrachten aan familieleden der Parijzenaars. Niet minder +dan vijfentwintig ballons stegen gedurende het beleg op, die postduiven met zich medevoerden, om met berichten aan de regeering +in de stad terug te keeren. Zoo bleef de gemeenschap tusschen de belegerde hoofdstad en het overige Frankrijk bewaard. Eindelijk +steeg zelfs de vurige Gambetta in een ballon op, liet zich door den wind over de vijanden heenvoeren, en daalde ver van Parijs +neder, om van Tours uit de verdediging van zijn vaderland te leiden. + +</p> +<p>Reeds dadelijk na het sluiten van den vrede legde <span class="pagenum">[<a id="pb144" href="#pb144">144</a>]</span>Von Zeppelin zich op de studie van de luchtscheepvaart toe, en maakte hij ontwerpen en teekeningen van bestuurbare luchtballons. +Volgens zijne heilige overtuiging moest het mogelijk zijn de ballons zoo in te richten, dat zij met zekerheid konden worden +bestuurd en zelfs in eene richting, tegenovergesteld aan dien van den luchtstroom, zich konden voortbewegen. + +</p> +<p>Zijne vrienden en kennissen haalden ongeloovig de schouders op en gaven hem niet onduidelijk te verstaan, dat hij een hersenschim +najoeg en dat hij de verwezenlijking van zijn idée wel nooit zou beleven. Von Zeppelin echter gaf den moed niet op, en toen +het eindelijk den 9<sup>en</sup> Augustus 1884 aan drie Fransche officieren, de gebroeders Renard en Krebs inderdaad gelukte met een bestuurbaren ballon op +te stijgen en na vijf en twintig minuten weder op de plaats van opstijging neder te dalen, toen stond het bij hem vast, dat +hij het moeilijke raadsel eenmaal tot oplossing zou brengen. + +</p> +<p>In 1891 verliet hij den militairen dienst, en van dat oogenblik af wijdde hij zijn leven geheel aan de ontwikkeling van de +luchtscheepvaart in het algemeen, en aan het zoeken van den bestuurbaren luchtballon in het bijzonder. Over zijne studiën +en proeven werden door menigeen de schouders opgehaald en men noemde hem een dwaas en een zot, maar hij liet zich door niets +en niemand afschrikken. Zijn doel stond hem helder voor den geest. Hij wilde een vervoermiddel scheppen, dat in staat zou +zijn op die plaatsen te komen, die voor elk ander middel van vervoer ontoegankelijk of slechts zeer moeilijk bereikbaar <span class="pagenum">[<a id="pb145" href="#pb145">145</a>]</span>zijn, b.v. onbevaren kusten, of binnenlanden, die nog door geen beschaafde menschen betreden werden,—zeeën, om verloren schepen +op te sporen, of om gemeenschap te brengen tusschen de verschillende afdeelingen eener oorlogsvloot, enz. enz. + +</p> +<p>Bij veel spot en hoon ondervond hij echter ook groote belangstelling, niet het minst van den Duitschen Keizer en den Koning +van Wurtemburg. De Keizer benoemde in 1892 een Commissie van deskundigen, om de plannen en berekeningen van Zeppelin aan een +nauwkeurige studie te onderwerpen. De voorzitter daarvan, Professor von Helmholsz, sprak er een gunstig oordeel over uit, +maar na diens dood wisten Von Zeppelin’s tegenstanders te bewerken, dat hem geen steun van hoogerhand werd verleend, en dat +zelfs door het Ministerie van oorlog een afkeurend oordeel over zijne ontwerpen werd geveld. Van rijkswege werd hem dientengevolge +alle steun onthouden. + +</p> +<p>Dat was voor Von Zeppelin een geduchte tegenslag, maar hij liet er zich niet door ontmoedigen. Van verschillende kanten ontving +hij eenigen steun, van den Koning van Wurtemburg een geschikte plaats om te arbeiden, en zoo ging hij eindelijk tot de uitvoering +van zijn ontwerp over. Op het Bodenmeer bouwde hij de groote lighal voor zijn ballon, en reeds den 2<sup>en</sup> Juli 1900 had zijn eerste opstijging plaats. De ballon ondervond tegenspoed bij het verlaten van de drijvende loods, en kreeg +eenige beschadiging, met het gevolg, dat hij gedurende zijn korte vlucht erg slingerde. Hij werd dus weer in zijne bewaarplaats +teruggebracht en hersteld. Tevens bracht <span class="pagenum">[<a id="pb146" href="#pb146">146</a>]</span>Von Zeppelin, door de ondervinding geleerd, enkele verbeteringen aan. + +</p> +<p>Von Zeppelin was over het resultaat van zijn eerste vlucht zeer tevreden, al was de bereikte snelheid slechts negen Meter +per seconde. Voor zichzelven had hij de zekerheid verkregen, dat het beginsel, waarop hij bouwde, goed was, en dat hij zijn +doel eenmaal bereiken zou. De Keizer schreef hem eigenhandig een brief, waarin hij hem met het behaalde succes gelukwenschte +en hem de verzekering gaf, dat hij in zijne onderneming vertrouwen stelde. + +</p> +<p>Dat schrijven bemoedigde Von Zeppelin zeer en gaf hem kracht, om op den ingeslagen weg voort te gaan. + +</p> +<p>Zijn pad ging echter niet over rozen. + +</p> +<p>Den 25 September 1900, toen alles voor een tweede vlucht in gereedheid was gebracht, bereikte hem plotseling de tijding, dat +zijn ballon gescheurd en het middengedeelte ervan ingestort was, zoodat van eene opstijging voorloopig geen sprake meer kon +zijn. + +</p> +<p>Op 17 October van hetzelfde jaar was de ballon hersteld en weer gereed om op te stijgen. Eerst zweefde hij zeer rustig over +het meer, toen plotseling inwendig een gebrek ontstond en hij in 23 seconden van een hoogte van ongeveer 300 Meter nederstortte. +Maar vier dagen later maakte hij een mooie vlucht, die ontwijfelbaar zijne geschiktheid aantoonde. + +</p> +<p>Met deze proeven was het geld van Von Zeppelin echter totaal verbruikt. Daardoor werd het hem onmogelijk, zijn ideeën verder +tot uitvoering te brengen. Zijne landgenooten voelden over ’t algemeen weinig <span class="pagenum">[<a id="pb147" href="#pb147">147</a>]</span>voor zijne nieuwe schepping, en zijne vijanden hielden niet op, in geschrift na geschrift de onmogelijkheid van zijn plan +aan te toonen. + +</p> +<p>Zoo was hij gedurende een tijdvak van vijf jaren door geldgebrek tot werkeloosheid gedwongen. Vijf kostbare jaren gingen door +de onverschilligheid van het Duitsche volk verloren. Maar eindelijk was hij toch weer in staat, een nieuwe vlucht te ondernemen. +Door een sleepboot werd de ballon uit de bewaarplaats getrokken, toen—weer een nieuwe ramp den veelbeproefden uitvinder trof +en hem dwong, van de voorgenomen luchtvaart af te zien. De sterke wind namelijk maakte zich van het gevaarte meester en beschadigde +het dermate, dat van eene opstijging geen sprake meer kon zijn. + +</p> +<p>Eerst den 17<sup>en</sup> Januari 1906 steeg Von Zeppelin weder op in het luchtruim, maar ook nu weer trof hem een zware ramp. In de hooge luchtlagen +heerschte een zuidwestelijke luchtstroom, die den ballon, zonder dat Von Zeppelin het merkte, over het land dreef. Toen weigerden +de motoren de een na den ander den dienst, zoodat de luchtschipper verplicht was, op den hard bevroren grond te landen, waarin +het anker niet pakken kon. Toch geschiedde alles in goede orde en zonder ongelukken, maar in den nacht brak er een hevige +storm los, die den ballon geheel en al vernietigde. + +</p> +<p>Voorwaar—de geschiedenis van dezen gedenkwaardigen man is wèl een lijdensgeschiedenis! + +</p> +<p>Maar eenmaal toch zou de triomf komen. Von Zeppelin werd in staat gesteld een nieuwen ballon <span class="pagenum">[<a id="pb148" href="#pb148">148</a>]</span>te bouwen, die bij gebleken geschiktheid door het Duitsche rijk zou worden aangekocht. De opstijging geschiedde zonder eenigen +tegenspoed den 1<sup>en</sup> Juli 1908, en het gelukte thans den grijzen luchtreiziger, die binnen enkele dagen zijn zeventigsten geboortedag zou beleven, +een tocht door het luchtruim te doen, die zijne vijanden en benijders voor goed het zwijgen zou opleggen en hem wereldberoemd +zou doen worden. De reis ging over Zwitserland. De ballon verhief zich kalm en majestueus tot boven de hoogste bergen en dreef +rustig over Constanz, naar Schaffhausen, verder naar Luzern en het Vierwoudstedenmeer, vandaar terug over het Zugermeer, en +verder over Zürich naar Friedrichshafen. En op dien ganschen tocht had het groote luchtschip met de meeste stiptheid gehoorzaamd +aan den krachtigen leider, die met vaste hand het roer bestuurde. + +</p> +<p>Thans was zijn roem voor goed gevestigd en werd hij door het Duitsche volk met geestdrift toegejuicht. De kranten stonden +vol van zijn lof. De Keizer zond hem telegrafisch zijn hartelijken gelukwensch, en koning Wilhelm van Wurtemburg en diens +gemalin Charlotte bewezen hem zelfs de eer, den 3<sup>en</sup> Juli 1908 met hem op te stijgen en een tocht met hem door het luchtruim te doen, die ruim een half uur duurde. + +</p> +<p>’t Was alles echter nog maar voorspel geweest. De regeering van het Duitsche rijk had zich bereid verklaard het luchtschip +aan te koopen, mits het getoond had, een luchtvaart te kunnen doen, die onafgebroken 24 uur duurde. En Von Zeppelin had besloten, +die groote reis te ondernemen. Den 14<sup>en</sup> Juli <span class="pagenum">[<a id="pb149" href="#pb149">149</a>]</span>steeg hij op, maar reeds bij Constanz weigerde een van de motoren, zoodat hij zich genoodzaakt zag terug te keeren. + +</p> +<p>Den 4<sup>en</sup> Augustus, ’s morgens om kwart voor zevenen, werd de reis nogmaals ondernomen. ’t Was prachtig weer. De ballon steeg tot eene +hoogte van ongeveer 200 Meter, en dreef statig over Bazel in de richting van Straatsburg. Duizenden menschen staarden met +bewondering omhoog naar het groote luchtschip, dat zich zoo verrassend regelmatig en met groote zekerheid door het luchtruim +bewoog. In Straatsburg was reeds het telegrafisch bericht ontvangen, dat Von Zeppelin in aantocht was. De vlaggen werden uitgestoken, +muziekcorpsen opgesteld, de straten zagen zwart van de menschen, ja zelfs de daken waren met toeschouwers bezet. + +</p> +<p>En toen het prachtige luchtschip verscheen, barstte er één jubel los, waaraan schier geen einde kwam. Om twaalf uur bereikte +Von Zeppelin de stad. Er heerschte een ongekende geestdrift onder de toeschouwers, die vriendelijk door den Graaf werden gegroet. +Hij zwaaide met zijne muts, om voor de hartelijke ontvangst zijn dank te betuigen. Om 12 minuten over twaalven wierp Von Zeppelin +een brief uit den ballon, bevattende de volgende woorden: “Uit de hoogte boven Straatsburg. Heerlijke vaart, richting Mannheim. +4 Augustus 1908, 12 uur 12 min. Graaf Zeppelin.” + +</p> +<p>Om 20 minuten over tweeën werd het luchtschip van uit Mannheim gezien, en een half uur later zweefde het boven de stad, op +eene hoogte van <span class="pagenum">[<a id="pb150" href="#pb150">150</a>]</span>ongeveer 250 Meter. Hier wierp Von Zeppelin een bericht uit den ballon met de tijding: “Richting Mainz.” + +</p> +<p>Deze laatste plaats werd bereikt ’s avonds om elf uur, en van hier nam Von Zeppelin de terugreis aan. Nogmaals werd Mannheim +gepasseerd en vandaar koers genomen in de richting van Stuttgart. Maar—een gebrek aan den motor noodzaakte Von Zeppelin hier +plotseling aan de schitterende reis een einde te maken. Even voorbij Stuttgart, bij Echterdingen daalde de ballon zonder ongelukken +neder. Wel een bittere teleurstelling voor Von Zeppelin, wiens tocht zulk een schitterend verloop had gehad. De ballon werd +voor anker gelegd. ’t Was toen acht uur in den morgen. Dadelijk ging men aan den arbeid, om hem weer reisvaardig te maken. + +</p> +<p>Maar helaas,—een hevig onweder kwam in den namiddag opzetten, gepaard met storm. Het luchtschip werd van zijn ankers losgerukt, +en eenige honderden meters voortgesleurd tot het in het geboomte verward raakte. Daar had een ontploffing van de gassen in +het inwendige van den ballon plaats, die het schoone luchtschip geheel verwoestte. + +</p> +<p>Dit scheen wel de grootste ramp, die den koenen en onversaagden Von Zeppelin kon treffen. Doch ’t kwam heel anders uit. Duitschland +liet thans den beroemden uitvinder niet in den steek. Het Rijk besloot de volle som, die voor den aankoop van den ballon bestemd +was, namelijk 1.650.000 mark, aan Von Zeppelin uit te betalen, en hem tevens een eeregeschenk van 500.000 mark aan te bieden. +En in <span class="pagenum">[<a id="pb151" href="#pb151">151</a>]</span>weinige dagen werden er door geheel Duitschland commissies gevormd om gelden in te zamelen, ten einde den uitvinder in staat +te stellen, op onbekrompen wijze zijn werk voort te zetten. En van alle kanten stroomde het geld toe. Jong en oud, rijk en +arm, iedereen stelde er eene eer in, zijne gave te offeren. + +</p> +<p>Zoo kon het eindelijk aan Von Zeppelin gelukken, door een schitterenden tocht, die over bijna geheel Duitschland voerde en +Berlijn tot einddoel had, de kroon op zijn werk te zetten. Zijn nieuwe luchtschip, want van een ballon kan eigenlijk geen +sprake meer zijn door den langwerpigen vorm van het voertuig, was 125 Meter lang. Het geraamte bestond uit alluminiumstaven, +die met aluminiumdraad onderling verbonden waren. Het bevatte zeventien van elkander gescheiden afdeelingen, elk van een ballon +voorzien, welke met waterstof gas was gevuld. De totale inhoud van het gas bedroeg 10.000 M<sup>3</sup>. Onder aan het luchtschip hingen twee gondels, eveneens van aluminium vervaardigd en voorzien van een motor, die door benzine +gedreven werd en de schroeven in beweging moest brengen. + +</p> +<p>De vaart naar Berlijn gelukte prachtig en werd een ware zegetocht. Daar de aankomst in de hoofdstad tegen Zaterdagnamiddag +was aangekondigd, waren er toen reeds honderdduizenden menschen op de been, om den beroemden uitvinder het welkom toe te wuiven, +doch—Von Zeppelin kwam dien dag niet. ’t Werd Zondagmorgen, den 29<sup>en</sup> Augustus 1909, eer het luchtschip boven de stad verscheen. In sierlijke kringen bewoog het fraaie schip zich boven de <span class="pagenum">[<a id="pb152" href="#pb152">152</a>]</span>huizenzee, vol bewondering en eerbied aangestaard door de Berlijners, die tot tranen toe bewogen waren en luidkeels den beroemden +grijsaard toejubelden. Ook de Keizerlijke familie volgde met de oogen het luchtschip in zijne sierlijke wendingen en rustige +bewegingen. Eindelijk daalde het op het exercitieveld neder, en was Keizer Wilhelm de eerste, die hem de hand drukte en geluk +wenschte. + +</p> +<p>Eindelijk dus, na veel tegenkanting, spot en hoon, en na een moeilijken strijd met geldgebrek, storm en onweer, was de zege +bevochten. Een onverwelkbare lauwerkrans siert de grijze haren van den Graaf Von Zeppelin, en zijn naam zal beroemd blijven +tot in het verste nageslacht. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb153" href="#pb153">153</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch12" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">De verovering der lucht.</h2> +<h2 class="sub">De tocht van Blériot.</h2> +<p>Reeds van de oudste tijden af hebben de menschen den vogels hun kunst van vliegen benijd, en het heeft niet ontbroken aan +pogingen, om het hun na te doen. Zoo vertelt eene zeer oude legende ons reeds, hoe Icarus, die in den Doolhof op het eiland +Creta verdwaald was, zich vleugels maakte, die hij met was aan het lichaam verbond. Het gelukte hem inderdaad uit zijne gevangenis +op te stijgen, maar het vliegen beviel hem zoo goed, dat hij steeds hooger en hooger steeg, tot hij eindelijk te dicht bij +de zon kwam. Door de groote hitte van dit hemellichaam smolt de was, waarmede de vleugels aan zijn lichaam verbonden waren, +en de arme Icarus stortte in de zee, waar hij jammerlijk verdronk. + +</p> +<p>In een geschrift over luchtballons vermeldt Julien Turgan een feit, dat te Lissabon zou hebben plaats gehad. Bij eene openbare +proefneming aldaar in 1736 steeg iemand, Gusmans geheeten, in een mand op, die met papier overtrokken was en door verwarmde +lucht omhoog gedreven werd. Er brandde een komfoor onder de mand. De proef geschiedde in tegenwoordigheid van den koning, +maar jammer genoeg stootte de machine tegen den gevel van het <span class="pagenum">[<a id="pb154" href="#pb154">154</a>]</span>paleis, ongeveer ter hoogte van het dak, met het gevolg, dat de luchtreiziger naar beneden stortte. Hij bezeerde zich echter +bij dien val niet. + +</p> +<p>In 1768 deed de werktuigkundige Le Besnier proeven met eene vliegmachine. Hij bediende zich van een werktuig, dat bestond +uit twee stokken. Aan elk einde van die stokken bevonden zich twee vleugels van taf, die om scharnieren konden draaien. De +voorste vleugels werden met de handen, de achterste door middel van koorden, met de voeten in beweging gebracht. Le Besnier +beweerde niet, dat hij met dien toestel van den grond kon opstijgen, maar wel, dat hij van een groote hoogte vertrekkende, +gemakkelijk van de eene plaats naar de andere zou kunnen zweven. Inderdaad wekte hij de bewondering der toeschouwers, die +hem met zijne vleugels proeven zagen nemen. Een kunstenmaker, die er een paar van hem kocht, behaalde er op de kermis te Guibray +veel succes mede. + +</p> +<p>Een ander onderzoeker, de markies de Baqueville, maakte zich een paar groote vleugels, zooals de engelen er gewoonlijk mede +afgebeeld worden. Hij beweerde, dat hij daarmede de Seine van den eenen oever naar den anderen zou kunnen overvliegen. Maar +midden boven de rivier weigerden zij hem den dienst, met het gevolg, dat de markies viel en op eene schuit terecht kwam, bij +welken val hij een dijbeen brak. + +</p> +<p>Toen kwam de uitvinding der luchtballons, waardoor het zoeken van vleugels voor den mensch op den achtergrond geraakte. Men +meende, dat het moeilijke probleem nu spoedig opgelost zou zijn. <span class="pagenum">[<a id="pb155" href="#pb155">155</a>]</span>Edoch, de ballons bleven geheel van de windrichting afhankelijk, en het zoeken naar den bestuurbaren ballon had gedurende +bijna eene eeuw weinig succes. + +</p> +<p>Zoo kwam men er toe weer in de vroegere richting te zoeken, en te beproeven, of het niet mogelijk zou zijn, toestellen te +vervaardigen, die, door krachtige machines gedreven, geschikt zouden blijken, zich in het luchtruim te verheffen en zich te +bewegen in elke gewenschte richting. Verschillende personen hielden zich met de studie over dit onderwerp bezig, met het verrassende +resultaat, dat er thans reeds verscheidene vliegmachines van verschillende constructie bestaan, die alle getoond hebben in +staat te zijn zich hoog in de lucht te verheffen, en die stipt gehoorzamen aan het stuurrad van den aviateur. Verschillende +personen hebben zich in de vliegkunst reeds een groote vermaardheid verworven, o.a. de gebroeders Wright, Santos-Damont, Delagrange, +Paulhan, Hubert Latham, die reeds bij een val om het leven kwam, Dorner, Farman, Molon, Rougier, Louis Blériot, en vele anderen. +Dat de vliegmachines nog de volmaaktheid niet hebben bereikt, blijkt duidelijk uit de herhaaldelijk voorkomende berichten +in de dagbladen, dat de vliegkunst weer een of ander slachtoffer heeft gemaakt, onlangs zelfs wel drie in een enkele week. +Maar de eerste en moeilijkste schrede is gedaan, en de voorspelling is niet gewaagd, dat eenmaal de menschen, als de vogels, +zich van het luchtruim zullen bedienen, om zich van de eene plaats naar de andere te bewegen. Hoe ver de vliegkunst thans +reeds gevorderd is, kan blijken uit de beroemde vlucht van <span class="pagenum">[<a id="pb156" href="#pb156">156</a>]</span>Blériot, die het waagstuk volbracht van Calais naar Dover te vliegen. Een paar dagen vroeger was deze tocht beproefd door +Latham, wien het bijna gelukt was de Engelsche kust te bereiken, toen hij door een gebrek aan zijne machine gedwongen werd +in de zee neder te dalen, waar hij spoedig aan boord van een schip in veiligheid werd gebracht. Nog was deze dappere man in +Engeland, toen Blériot den overtocht waagde. + +</p> +<p>Door de Daily Mail, een van de grootste Londensche dagbladen, was een prijs van duizend pond sterling uitgeloofd aan hem, +die den eersten tocht over het Kanaal zou volbrengen. + +</p> +<p>Den 25 Juli 1909, des morgens ongeveer om vijf uur, steeg hij met zijn monoplane op, en zette koers naar de Engelsche kust. +En reeds na 27 minuten en enkele seconden had hij het stoute stuk volbracht en betrad hij den vreemden bodem, waar een zijner +vrienden hem wachtte en hem, wuivende met de Fransche vlag, het welkom toeriep. + +</p> +<p>Spoedig verbreidde zich de mare van zijne aankomst door den omtrek en stroomde men van alle kanten toe, om den luchtreiziger +en zijne machine te zien. + +</p> +<p>De beroemde vlucht van Blériot moet een schoon gezicht opgeleverd hebben. Zijn machine scheen hoog in de lucht precies een +vogel, die zich sierlijk en rustig voortbewoog. + +</p> +<p>Groote eere viel hem in Engeland te beurt, maar onbeschrijfelijk was de geestdrift, waarmede men hem in zijn vaderland ontving. +De regeering benoemde hem zelfs tot Ridder in het Legioen van Eer. +<span class="pagenum">[<a id="pb157" href="#pb157">157</a>]</span></p> +<p>Nu mogen zijne benijders zeggen, dat de tocht over het Kanaal niet zoo bijzonder moeilijk en gevaarlijk was, en dat anderen +veel moeilijker vluchten hebben volbracht, toch komt aan Blériot de eer toe, dat hij de eerste was, die den tocht over het +Kanaal met goed succes ten einde toe heeft uitgevoerd. Metterdaad heeft hij getoond, dat de vliegkunst in de laatste jaren +groote vorderingen heeft gemaakt, en dat we van haar in de naaste toekomst nog verbazend veel mogen verwachten. De verovering +der lucht is nog slechts een kwestie van tijd. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb158" href="#pb158">158</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch13" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Edele zelfopoffering.</h2> +<p>Hoe meer de macht van het oude Rome door zijne vele en schitterende oorlogen naar buiten toenam, en hoe groot er de schatten +waren, welke dientengevolge de stad binnenstroomden, des te grooter werd ook het zedenbederf van de inwoners. Schitterende +feesten waren aan de orde van den dag, en de hooggeplaatste Romeinen maakten zich aan de onzinnigste verkwisting schuldig. +Dreigde men daardoor tot armoede te vervallen, welnu, dan liet men het volk feestvieren, hoeveel dat ook kosten mocht, want +het was een zekere weg om een of ander staatsambt te veroveren, dat nieuwe rijkdommen zou verschaffen. Om aan te toonen hoe +groot de geldverspilling onder de hooggeplaatste Romeinen soms was, zij vermeld, dat iemand op eigen kosten een schouwburg +liet bouwen, die 80.000 personen kon bevatten. Na slechts één maand gebruikt te zijn, werd hij weer afgebroken. + +</p> +<p>De openbare feestdagen namen niet minder dan een vijfde deel van het jaar in beslag. Zij waren over zeven tijdvakken verdeeld, +die te zamen 66 dagen duurden. Aan die feesten nam bijna het geheele volk deel, en de regeering kon met vrij groote zekerheid +op een oproer rekenen, wanneer zij niet kostbaar en <span class="pagenum">[<a id="pb159" href="#pb159">159</a>]</span>bloedig genoeg waren. Want men verlangde uitsluitend tooneelen van luidruchtigen en bloedigen aard. Hoe meer dooden er vielen, +des te grooter gejuich. Bij de groote feesten bleef geen Romein thuis; alle inwoners der stad trokken dan naar den circus +of het amphitheater. En zelfs uit de overige steden van Italië stroomde men toe, om de spelen bij te wonen. Dikwijls moesten +zij in schuren, kramen en tenten overnachten, omdat er geen plaats genoeg beschikbaar was om hen te herbergen. + +</p> +<p>Toen Julius Caesar den circus had laten verbouwen, behoorde deze tot de grootste en fraaiste gebouwen van Rome. Hij besloeg +een oppervlakte van ongeveer een Hectare. De zitplaatsen liepen amphitheatersgewijze op en konden wel 150.000 toeschouwers +bevatten. In dit gebouw hadden wedrennen van ruiters plaats, men hield er wedloopen, vuistgevechten, spiegelgevechten,—maar +’t meest geliefd van alles waren de wedrennen met wagens. In het midden van den circus bevond zich bijna over de geheele lengte +een lage muur, aan de beide uiteinden echter zooveel ruimte vrijlatende, dat vier wagens, elk bespannen met vier paarden, +konden passeeren. Die wedrennen leverden een woest schouwspel op. De duizenden toeschouwers verkeerden dan in een staat van +opgewondenheid, die aan razernij grensde. Een beroemd geschiedkundige schrijft er van: + +</p> +<p>“Bij het geliefkoosde rennen met een vierspan liepen de paarden naast elkander, het beste als linker handpaard, de middelsten +gingen in het juk. De wagenmenners stonden op den wagen, gekleed in <span class="pagenum">[<a id="pb160" href="#pb160">160</a>]</span>een korte tunica zonder mouwen, die om het midden door een gordel werd samengehouden; op het hoofd hadden zij een soort van +helm, die voorhoofd en wangen beschermde en bij een onverhoedschen val lichte kneuzingen kon voorkomen. In de hand hielden +zij eene zweep, en in den breeden gordel stak een mes, om in geval van nood de teugels los te snijden. Dit laatste was vooral +noodzakelijk, daar de leidsels gewoonlijk aan den gordel verbonden waren. + +</p> +<p>Als het schouwspel beginnen zou, liep door de opgewonden menigte een dof gemompel, gelijk aan het gebruis der onstuimige baren. +Aller oogen waren gevestigd op de poorten, achter welke de paarden, die aan den wedren zouden deelnemen, zich al stampend +en brieschend lieten hooren. + +</p> +<p>De voorzitter, die geplaatst was op een balkon boven den hoofdingang, gaf het teeken om te beginnen door een witten doek in +de baan te laten vallen. Men hoorde gekletter, op hetzelfde oogenblik vlogen de deuren open, de wagens stormden de baan in, +en een oorverdoovend gejuich vervulde de lucht. + +</p> +<p>Weldra omhulde een dichte stofwolk de rennende wagens, op welke de menners, ver voorover gebogen, hunne paarden door een luid +geroep aandreven. De afstand, dien zij moesten afleggen, (eerst langs den rechterkant van den circus, terug langs de andere +zijde van den lagen muur, welke rit zevenmaal moest gedaan worden) bedroeg ongeveer twee uren. + +</p> +<p>Ervaren menners spaarden aanvankelijk de kracht hunner rossen tot den laatsten, beslissenden tocht, <span class="pagenum">[<a id="pb161" href="#pb161">161</a>]</span>en haalden dan dikwijls de oningewijden in, die in het begin vooruitgesneld waren, doch thans tevergeefs de uitgeputte paarden +door zweepslagen zochten voort te drijven. Meermalen stortten de menners van hun wagen en werden zij door de paarden vertreden. +De meeste moeite en het grootste gevaar bestond bij het maken van den bocht aan de einden van den muur, waar drie zuilen geplaatst +waren. Ieder wilde zijn draai zoo kort mogelijk nemen, maar—werd een der wagens tegen de zuilen geslingerd, dan stortten de +volgenden over dezen heen, en menschen, dieren en splinters lagen daar als één bloedende klomp op en onder elkander.” + +</p> +<p>Hoe meer de woeste ren het einde naderde, des te meer klom de opgewondenheid, de spanning, de angst, de razernij van het volk. +Het geschreeuw van de toeschouwers ontaardde in een dierlijk gebrul, men juichte, zwaaide met doek of kleedingstuk, strekte +de armen uit, knarste op de tanden, of jubelde zijne blijdschap uit, tot eindelijk een van de wagens het eerst de eindstreep +bereikte en dus de overwinning had behaald. + +</p> +<p>Deze wedrennen duurden met korte tusschenpoozen van den morgen tot den avond. Telkens kwamen nieuwe renners in de baan, om +elkander te bekampen, en het volk werd nooit moede om er naar te zien. Het bleef er den geheelen dag. + +</p> +<p>Nog veel menschonteerender waren de schouwspelen, die het amphitheater te zien gaf. Daar werd ook om den prijs gestreden, +maar die prijs was het leven. Overwonnen te worden beteekende te sterven. <span class="pagenum">[<a id="pb162" href="#pb162">162</a>]</span>En die er streden, waren menschen! Zij werden gladiatoren of zwaardvechters genoemd. ’t Waren meestal krijgsgevangenen, slaven, +of misdadigers, die in plaats van tot den dood, tot den strijd in de arena werden veroordeeld. Soms ook waren het vrije mannen, +die door woesten strijdlust, of ook wel door honger en armoede gedreven, het onteerend bedrijf aanvaardden. + +</p> +<p>De gladiatoren werden voor hun afschuwelijk werk opgeleid in scholen, waar zij met verschillende wapens leerden omgaan. En +het schouwspel, dat zij te zien gaven, werd steeds bloediger. Reeds ten tijde van Julius Caesar kon een wedstrijd te zien +gegeven worden, waar niet minder dan 320 paar elkander bestreden. + +</p> +<p>’t Getuigt wel voor de diepe ontaarding van het Romeinsche volk, dat het in dergelijke bloedige vertooningen behagen schepte. +Het kwaad nam steeds grooter afmetingen aan, en de gladiatorengevechten verdrongen zelfs langzamerhand de wedrennen. + +</p> +<p>De gladiatoren zelf werden door de Romeinen diep veracht. Gedurende den keizertijd werden op kosten van den Staat oefenscholen +voor de gladiatoren opgericht, waar door middel van de gruwelijkste wreedheid een strenge tucht werd gehandhaafd. + +</p> +<p>’s Avonds vóór den strijd werd hun een overvloedig maal voorgezet, waarbij het publiek toegang had om de menschen, die den +volgenden dag om hun leven zouden kampen, te gaan monsteren. Daar werden, reeds weddingschappen aangegaan op het leven van +den een, op den dood van den ander. +<span class="pagenum">[<a id="pb163" href="#pb163">163</a>]</span></p> +<p>Het feest begon met een optocht van de gladiatoren door de arena. Zij waren dan in feestgewaad gekleed, en de schetterende +tonen der muziek vulden het gebouw. + +</p> +<p>Dan werden eerst spiegelgevechten gehouden, die dikwijls wonderen van behendigheid te zien gaven, tot plotseling een signaal +weerklonk, dat het teeken was om den bloedigen strijd te beginnen. + +</p> +<p>De gladiatoren waren op verschillende wijzen gewapend. Sommigen waren half naakt, en gewapend met een drietand, een dolk,—en +tevens een net, dat zij over hun tegenstander moesten zien te werpen om hem onschadelijk te maken. Dan konden zij hem met +hun dolk of drietand dooden. Hun tegenstanders waren gewapend met helm, schild en zwaard, maar moesten desondanks toch dikwijls +het onderspit delven. + +</p> +<p>Sommige strijders bezaten een groot vierkant schild, van een manslengte, en een kort zwaard, terwijl hun tegenpartij een geducht +kromzwaard hanteerde, doch slechts een klein schild tot dekking had. Zoo was er bij deze bloedige tooneelen gezorgd voor veel +afwisseling, welke de spanning ervan voor de in wreedheid verfijnde toeschouwers verhoogde. + +</p> +<p>Viel een der strijders nog levend in de handen van zijn vijand, dan kon hij van de toeschouwers zijn leven afsmeeken door +den wijsvinger omhoog te heffen. Werd dat gebaar door het publiek beantwoord door het zwaaien met doeken, dan was zijne bede +verhoord en werd zijn leven gespaard, maar wee hem, indien door het draaien met den duim het teeken werd <span class="pagenum">[<a id="pb164" href="#pb164">164</a>]</span>gegeven, dat hij sterven moest. Hij werd dan afgemaakt als een dier. + +</p> +<p>Menigmaal ook moesten menschen optreden tegen uitgehongerde verscheurende dieren. + +</p> +<p>Toen echter in den loop der eeuwen het Christendom ook in Rome meer vorderingen maakte, begon men de stem tegen deze verschrikkelijke +schouwspelen te verheffen. De leer van Christus, die liefde en zachtheid, zelfs jegens zijne vijanden, predikte, liet meer +en meer haar beschavenden invloed gelden, en vervulde zijne volgelingen met afschuw voor de bloedige tooneelen, die in de +arena werden afgespeeld. + +</p> +<p>Maar het aantal der Christenen was gering, en hun stemmen gingen verloren onder het gehuil der bloeddorstige toeschouwers, +die dronken van opgewondenheid waren bij het zien dezer vreeselijke spelen. + +</p> +<p>Maar eindelijk toch zou een einde komen aan deze ontaarde wreedheid. Na eene overwinning tegen de vijanden trok de jonge keizer +Honorius in triomf de stad binnen. ’t Was een luisterrijke zegetocht, maar—de laatste, die Rome binnen hare muren zou zien. +Er werden gedurende vele dagen schitterende feesten gevierd. In den circus zoowel als in het amphitheater verkeerde de bevolking +in een roes van razernij bij het zien van de stroomen bloeds, die er vloeiden. + +</p> +<p>Een Christen-dichter, wien deze ontzettende tooneelen tegen de borst stuitten, smeekte in een roerend gedicht den keizer, +om de bloedige spelen te staken, maar zijne stem werd niet gehoord. Tevergeefs wees hij op de wreedheid en doelloosheid van +deze menschenslachting; slechts spot en hoon was zijn deel. <span class="pagenum">[<a id="pb165" href="#pb165">165</a>]</span>De spelen duurden voort, de menschenslachting hield aan. Elke nieuwe dag bracht nieuwe offers. + +</p> +<p>Het amphitheater was tot in de verste rijen gevuld, geen plaats bleef onbezet. Gevolgd door een schitterenden stoet trad de +jonge Keizer binnen, om van de spelen getuige te zijn. De Voorzitter geeft het teeken om te beginnen, en onder schetterende +muziek treden de gladiatoren binnen in feestgewaad gekleed, om den gewonen ommegang te doen. + +</p> +<p>De spiegelgevechten nemen een aanvang, tot eindelijk de langgerekte, doffe toon van een tuba den strijd op leven en dood aankondigt. + +</p> +<p>Ha,—nu zal het bloedige spel beginnen. De toeschouwers rekken de halzen, hun oogen glanzen van een dierlijken gloed. In de +arena worden de zwaarden getrokken en vangt de strijd op leven en dood aan. ’t Wordt weldra een oorverdoovend gejoel in den +circus. Het volk huilt en schreeuwt in dolle razernij, en wil bloed zien, veel bloed... + +</p> +<p>Onder de toeschouwers is er slechts een, die zwijgt,—een, wien het hart samengenepen wordt van smart bij het zien van het +vreeselijke schouwspel, dat in de arena wordt afgespeeld. Zijne lippen beven, zijne neusvleugels trillen zenuwachtig, zijne +oogen vullen zich met tranen. + +</p> +<p>’t Is een Christen,—een monnik, die hier op deze plaats des bloeds verschenen is, om zijne stem te verheffen tegen dit schandelijke +spel, dat de menschen verlaagt tot dieren, die geen kennis hebben van goed en kwaad. + +</p> +<p>Hij vouwt de handen en prevelt een gebed. Zijn <span class="pagenum">[<a id="pb166" href="#pb166">166</a>]</span>boezem zwoegt. Plotseling heft hij zich op en dringt naar voren. Zijne oogen schieten vlammen. Een heilig vuur gloeit in zijn +binnenste. Hij legt zijn hand op den rand, die de arena omgeeft, en springt te midden der gladiatoren, die den strijd om het +leven strijden. + +</p> +<p>Hij schrijdt voorwaarts tot voor den zetel van den jongen Keizer, die met zijn hofstoet ademloos den strijd volgt. + +</p> +<p>Telemachus, de monnik, heft de armen ten hemel, en roept den Keizer toe: + +</p> +<p>“In den naam van Christus, houd op met dit spel, dat den mensch onwaardig is...” + +</p> +<p>Twee gladiatoren strijden dicht in zijne nabijheid. Hij snelt op hen toe, en poogt hen te scheiden. + +</p> +<p>Deze daad van den monnik heeft een geweldige opschudding ten gevolge. Wat? Wil men den Romeinen hun geliefd spel ontnemen? +Wil men de verachte gladiatoren in bescherming nemen. <span class="corr" id="xd0e2042" title="Niet in bron">“</span>Weg met dien monnik! Doodt hem! Doodt hem!” + +</p> +<p>In woede ontstoken en onder een helsch getier rukt men de steenen uit den grond, en werpt ze naar den monnik, die met luider +stem van den Keizer eischt, dat het bloedige spel gestaakt worde. Kalm en onverschrokken staat hij in de arena. De woorden +vloeien hem snel van de lippen, en de jonge Keizer luistert met ontzetting naar de stem van dezen Christen-held. Zijne woorden, +die de woorden waren van een stervende, maken een onvergetelijken indruk op hem. Hoor, hij smeekt in den naam van Christus, +dat de Keizer het spel verbieden zal... +<span class="pagenum">[<a id="pb167" href="#pb167">167</a>]</span></p> +<p>Maar de steenen vliegen bij honderden rondom den held, die keer op keer getroffen wordt. Het volk joelt en krijscht. Men eischt +zijn dood. De steenen beuken zijn lichaam. + +</p> +<p>De edele held stort op de knieën, maar nog verheft hij zijne stem, om den Keizer te smeeken... + +</p> +<p>Weldra zwijgt hij voor altoos. Zielloos ligt zijn lijk te midden van dat der overwonnen gladiatoren. Maar het doel is bereikt. +’t Was het laatste bloedige tafereel, dat in het amphitheater werd afgespeeld. + +</p> +<p>De Christelijke geestelijken zetten na den dood van Telemachus den strijd tegen het afschuwelijke spel voort, met het schoone +gevolg, dat keizer Honorius een wet uitvaardigde, welke de menschenoffers in het amphitheater afschafte. De prediking van +de Christenen en de edele zelfopoffering van Telemachus hadden niet nagelaten zooveel indruk op de Romeinen te maken, dat +zij zich zonder morren aan de wet van Honorius onderwierpen. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb168" href="#pb168">168</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch14" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een groot zeeheld.</h2> +<p>In de nederige woning van een eenvoudigen bierdrager, binnen de wallen van Vlissingen, werd den 24<sup>en</sup> Maart 1607 een jongetje geboren, dat eenmaal de roem van zijn vaderland zou worden en wiens naam over de geheele wereld met +eere zou worden genoemd. Zijn vader heette Adriaan Michielszoon en zijne moeder Alida Jans. Het pasgeboren kind werd naar +zijn grootvader genoemd en kreeg den naam Michiel Adriaanszoon. Daar zijne moeder ook den bijnaam de Ruyter droeg, ging hij +ook op het kind over, zoodat deze in de geschiedenis bekend geworden is onder den naam Michiel Adriaanszoon de Ruyter. Hij +was het vierde kind, waarmede zijne ouders gezegend werden, en nog zeven zouden er volgen. ’t Is dus te begrijpen, dat de +kleine Michiel het bij zijne ouders niet te breed had, want het gezin moest bestaan van het schrale weekloontje, dat zijn +vader als bierdrager verdiende. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p168.jpg" alt="Michiel de Ruyter." width="433" height="720"></div><p> + + +</p> +<p>In het kleine huisje was voor zooveel kinderen bijna geen plaats, zoodat het geen wonder is, dat onze Michiel, toen hij wat +ouder werd, meestal op straat te vinden was. Hij kwam alleen thuis om te eten en te slapen. Hij was een levendige jongen en +stond bekend als een echte deugniet. In de school, waar <span class="pagenum">[<a id="pb169" href="#pb169">169</a>]</span>Michiel lezen, schrijven en rekenen moest leeren, hadden de onderwijzers niet weinig last van den ondeugd. Als hij niet vocht +met de jongens, die naast hem op de bank zaten, trok hij den schoolmakker, die vóór hem zat, aan de haren, of kletterde zijne +lei aan scherven op den grond, of maakte hij zijn leerboek stuk. Nooit zat hij stil en meestal deed hij kattekwaad. Er ging +dan haast ook geen dag voorbij, dat hij niet de noodige slagen met de plak kreeg of na moest blijven. Maar ’t een hielp al +even weinig, als ’t ander. Hij was in één woord de plaag van zijn onderwijzers. + +</p> +<p>Onder de jongens echter was hij een geliefde makker. Geen wonder! Hij was een groot liefhebber van vechtpartijen, en als er +wat aan de hand was, steeds haantje de voorste. Hadden de jongens van de eene straat twist met die van de andere, Michiel +was een van de aanvoerders en behaalde bijna zonder uitzondering de overwinning. Hij was dapper van aard, ja, zijn moed grensde +zelfs aan vermetelheid. + +</p> +<p>Toen eens de kerktoren hersteld werd, klom Michiel ongevraagd, ongeweigerd naar boven, steeds hooger. tot hij eindelijk den +grooten bol boven de spits bereikte. Ha, daar had hij een prachtig gezicht op de zee, en vroolijk wuifde hij met zijn muts. +Hij merkte niet op, dat de ambachtslieden de ladders wegnamen, waarlangs hij omhoog geklommen was, en naar huis gingen. Maar +hij miste ze wèl, toen hij genoeg van het prachtige uitzicht genoten had en naar beneden wilde gaan. Nu was goede raad duur. +Menige jongen van zijn leeftijd zou in deze omstandigheden in de grootste verlegenheid hebben verkeerd, ja, <span class="pagenum">[<a id="pb170" href="#pb170">170</a>]</span>misschien wel schreiend om hulp hebben geroepen. + +</p> +<p>Michiel echter niet. De jonge waaghals toonde, dat hij geen hulp noodig had om naar beneden te komen. Hij wist namelijk met +zijne hielen zoo behendig een lei van het dak stuk te slaan, dat hij daardoor vastigheid onder de voeten bekwam, en ’t gelukte +hem verder, door zich met de grootste tegenwoordigheid van geest aan stellages en andere voorwerpen vast te houden, beneden +te komen, zender eenig letsel te hebben geleden. + +</p> +<p>Op school maakte hij het eindelijk zoo bont, dat hij voor goed weggestuurd werd. Dat werd hem door zijne ouders <span class="corr" id="xd0e2084" title="Bron: geeszins">geenszins</span> in dank afgenomen, en daar zijn vader niet gedoogde, dat hij den geheelen dag als een nietsdoener langs de straten zou slenteren, +deed hij hem op de lijnbaan van de gebroeders Lampsens, waar hij voor één stuiver daags in de baan moest loopen of het wiel +draaien. + +</p> +<p>Dat was Michiel in het geheel niet naar den zin. De levendige woelwater voelde er zich diep ongelukkig, en wenschte niets +liever dan zeeman te worden. Dat scheen hem een heerlijk leven toe, altoos op de onstuimige baren, nu hier-, dan daarheen +in de wereld, altijd wat nieuws, telkens wat anders. Als Michiel daar goed over dacht, vergat hij het wiel te draaien, zoodat +de werklieden niet met hun arbeid voort konden gaan. En zag hij de kans schoon, dan liep hij stil de lijnbaan uit, om zich +bij zijne makkers te voegen en onder een woest spelletje te vergeten, dat thuis weer een geduchte straf op hem wachtte. + +</p> +<p>’t Duurde dan ook niet lang, of Michiel werd ook <span class="pagenum">[<a id="pb171" href="#pb171">171</a>]</span>van de lijnbaan weggejaagd. Zijne ouders besloten toen hem zijn zin te geven en hem naar zee te zenden. Hij vond het heerlijk, +en hunkerde naar het oogenblik, dat hij het scheepsdek zou betreden. + +</p> +<p>Hij was elf jaar oud, toen hij als bootsmansjongen zijne eerste zeereis maakte. Aan boord was nog een jongen van zijn leeftijd, +een negertje, dat in Vlissingen gedoopt was en bij die gelegenheid den naam Jan Kompanie ontvangen had. Van ’t oogenblik af, +dat Michiel zijne voeten op ’t dek zette, had er een algeheele ommekeer bij hem plaats. De ondeugende Vlissinger Michiel, +die de schrik was geweest van zijne buren en onderwijzers, werd een ijverig en gehoorzaam matroosje, zooals men geen beteren +kon wenschen. Iets meer is met zekerheid uit dezen leeftijd van Michiel de Ruyter niet bekend. + +</p> +<p>Hoewel wij hem later, in 1622, in dienst van Prins Maurits aantreffen als busschieter, waaruit blijkt dat de vijftienjarige +Michiel reeds de diensten van een volwassen man moest verrichten,—bleef toch zijn hart hem naar de zee trekken. Nog in hetzelfde +jaar keerde hij naar het scheepsdek terug als hoog-bootsmansmaat, en maakte vervolgens als zoodanig verscheidene tochten. +In dien tijd was het zeemansleven vol gevaren, ook al diende men ter koopvaardij. Immers, in 1622 eindigde het twaalfjarig +bestand, en werd de roemrijke oorlog tegen de Spanjaarden hervat. De kaperschepen, die het op de rijke koopvaardijvloot voorzien +hadden, maakten de zee onveilig. De Duinkerker kapers hadden zich zelfs een beruchten naam verworven. Geen wonder dus, dat +de <span class="pagenum">[<a id="pb172" href="#pb172">172</a>]</span>koopvaardijschepen op tegenweer bedacht waren en zich van kanonnen en andere wapenen voorzagen, om in staat te zijn zich zoo +noodig te verdedigen. Toen eens het schip, waarop Michiel voer, door een kaper werd aangegrepen, werd hij met een piek aan +het hoofd gekwetst. Dit schijnt wel de eenige keer geweest te zijn, dat hij in zijn gevaarvolle loopbaan gekwetst werd, hoewel +honderden kogels hem gedurende zijn leven om de ooren gevlogen moeten zijn, tot eindelijk het doodelijke schot hem uit het +land der levenden wegrukte. + +</p> +<p>Michiel heeft ook met gevangenschap en ontbering te kampen gehad. Eenmaal werd het schip, waarop hij voer, door de kapers +buit gemaakt, en de bemanning gevankelijk naar Spanje gevoerd. Maar Michiel wist met nog twee andere matrozen aan zijne bewakers +te ontsnappen, en trok toen met hen bedelende het land door, vervolgde zijn tocht dwars door Frankrijk, en keerde eindelijk +in het vaderland terug. + +</p> +<p>Dit avontuur had hem echter in ’t geheel geen schrik voor het zeeleven ingeboezemd. Integendeel, hij nam weer dienst op een +van de schepen der heeren Lampsens, en maakte als matroos verscheidene reizen. Hij legde zich met ijver toe op het beoefenen +van de stuurmanskunst, benevens op het bepalen van lengte en breedte, en alles, wat een bekwaam zeeman behoort te weten. + +</p> +<p>In 1631, dus op vierentwintigjarigen leeftijd, trad hij in het huwelijk met Maria Velters, van Grijpskerke, die hem nog geen +jaar later echter door den dood weder ontviel. +<span class="pagenum">[<a id="pb173" href="#pb173">173</a>]</span></p> +<p>In 1633 werd hij tot stuurman bevorderd, en maakte hij, onder anderen op <i>de Groene Leeuw</i>, tochten naar Groenland, Mauritius en het oostelijk deel van het land van Magellaan. Meermalen verkeerde zijn schip in groote +gevaren tusschen de reusachtige ijsbergen, die het dreigden te verpletteren, maar—steeds keerde hij behouden in het vaderland +weer. + +</p> +<p>In 1636 hertrouwde Michiel. Zijne tweede vrouw heette Cornelia Engels, en was geboortig van Vlissingen. Met deze vrouw is +hij tien jaar gehuwd geweest, toen ook zij door den dood werd opgeëischt. + +</p> +<p>Een jaar later, dus in 1637, werd hij door eenige kooplieden, die twee kaperschepen hadden uitgerust, tot kapitein op een +daarvan benoemd. Maar al spoedig kregen de matrozen van die beide schepen twist over de verdeeling van den buit, en sloeg +het volk van Michiel aan het muiten. Hij besloot dus zoo spoedig mogelijk naar het vaderland terug te keeren. Dicht bij de +kust kwamen dertien Duinkerker kapers opzetten, die recht op hem aanhielden. Hij wist echter van de duisternis gebruik te +maken om hun te ontkomen. + +</p> +<p>Hij keerde toen tot de koopvaardijvaart terug, en werd schipper, (tegenwoordig zouden wij zeggen kapitein) op een vaartuig +van de heeren Lampsens, dat <i>Vlissingen</i> heette. + +</p> +<p>Hij maakte verscheidene reizen naar Brazilië, en had het meermalen met de kapers te kwaad. Hij schijnt echter niet bijster +veel vrees voor die beruchte lieden te hebben gehad, want toen hij eens op de huisreis een kaper ontdekte, die een buitgemaakt +schip medevoerde, ging Michiel er recht op af en <span class="pagenum">[<a id="pb174" href="#pb174">174</a>]</span>eischte de overgave van het veroverde schip, wat de kaper hem dadelijk afstond. Dat hij een bekwaam zeeman geworden was, toonde +hij door de vele verbeteringen, die hij in de toen bestaande zeekaarten aanbracht. Hij mocht dan geen geleerde zijn, een practisch +man was hij zeker. + +</p> +<p>Dat zijne bekwaamheden niet onopgemerkt gebleven waren, bleek duidelijk in 1640, toen Portugal zich van Spanje afscheidde +en zich onafhankelijk verklaarde. De Nederlanders, die nog steeds in den oorlog met de Spanjaarden gewikkeld waren, besloten +dadelijk Portugal hulp te verleenen, en zonden eene vloot daarheen, bestaande uit 15 schepen en vijf fregatten, onder bevel +van den admiraal A. Gijsels. Zijn vice-admiraal was J. P. Tolck. Tot Schout-bij-nacht werd, op voorstel van de Zeeuwsche vlootvoogden, +Michiel Adriaanszoon de Ruyter benoemd, terwijl hem tevens het kapiteinschap op het schip <i>de Haze</i> werd opgedragen. Zoo klom dus Michiel, de eenvoudige Vlissinger jongen, door eigen verdienste van trap tot trap hooger op +de maatschappelijke ladder, en was hij tot een man opgegroeid, die de oogen der hooge regeering op zich gevestigd wist. Maar +zelf bleef hij de eenvoudige Michiel, nederig, bescheiden, vroom en dapper. + +</p> +<p>In zijn brief aan de Admiraliteit van Zeeland schreef hij: “Ick sal mij als een heerlyck (<i>eerlijk</i>) capiteyn in mijn harte gedraghen, in de hoope, dat God het werck, waer wij om sijn gesonden, sal segenen tot heere (<i>eere</i>) van ons lieve Vaderlandt.” + +</p> +<p>  Machgyel Adriaense de Ruyter. +<span class="pagenum">[<a id="pb175" href="#pb175">175</a>]</span></p> +<p>In een treffen, dat met den vijand plaats had, gedroegen zich vele kapiteins van de Hollandsche vloot op lafhartige wijze, +maar Michiel de Ruyter kwam eervol uit den strijd te voorschijn. Zijn onverschrokkenheid en beleid hadden de algemeene opmerkzaamheid +getrokken. + +</p> +<p>Den 21 December keerde de oorlogsvloot in het vaderland terug. Hare diensten waren niet meer noodig, dan alleen om koopvaardijschepen +te geleiden door de onveilige wateren, waar de kapers op hen loerden. + +</p> +<p>Michiel kwam dus weer in dienst van de heeren Lampsens, en voer gedurende de jaren 1643–1651 als kapitein ter koopvaardij. +Door menig stout stukje deed hij van zich spreken. Zoo bevond hij zich eens in de Caraïben, en vernam daar, dat een der eilanden, +St. Martin, door de Spanjaarden verlaten was. Dadelijk begaf hij er zich heen, en nam het eiland in naam van de Staten der +Vereenigde Nederlanden in beslag. Wel beweerden de Franschen, dat ook zij recht op dit eiland hadden, maar ’t gevolg was toch, +dat de Nederlanders daar vasten voet kregen en hielden. + +</p> +<p>Op een anderen tocht naar de West-Indiën kreeg hij een groot Spaansch schip in ’t gezicht, dat hij liever niet wilde ontmoeten. +Maar de Spanjaard, ziende dat de Hollandsche koopvaarder hem ontwijken wilde, en meenende dat dit uit vrees geschiedde, hield +op hem aan en liet zijn geschut donderen. Dadelijk draaide de Ruyter bij en gaf den Spanjaard de volle laag. Ai! Dat had deze +niet verwacht! Maar de Hollander <span class="pagenum">[<a id="pb176" href="#pb176">176</a>]</span>was veel kleiner en bovendien veel lichter bewapend. Opnieuw liet hij dus de kanonnen bulderen, waarop de dappere Michiel +het antwoord niet schuldig bleef. De Hollandsche matrozen zonden den Spanjaard zooveel kogels in den romp, dat het schip weldra +begon te zinken. De ongelukkige bemanning zag den dood in de golven tegemoet. Nu toonde de Ruyter echter zijne grootheid van +ziel. De ongelukkigen, die met den dood worstelden in de golven, waren thans zijne vijanden niet meer, maar menschen, die +in nood verkeerden. Dadelijk liet hij de booten uitzetten, en smaakte de voldoening, dat de kapitein en een groot deel der +bemanning behouden bij hem aan boord werden gebracht. + +</p> +<p>Toen de Ruyter den kapitein vroeg, of ook hij zoo zou gehandeld hebben, als de Hollanders de overwonnenen waren geweest, gaf +deze trotsch ten antwoord: + +</p> +<p>“Ik zou u en uw volk hebben laten verdrinken.” + +</p> +<p>Dit antwoord verbitterde de Ruyter, en hij gaf last, alle gevangenen over boord te werpen. Hij zou dien Spanjaard wel een +toontje lager leeren zingen. + +</p> +<p>De matrozen schoten toe en grepen de gevangenen aan, om hen volgens de gewoonte dier tijden de voeten te spoelen, dit is, +over boord te werpen. Maar nu had er bij den trotschen Spanjaard een algeheele omkeering plaats. Hij wierp zich voor Michiel +neder en smeekte hem om lijfsbehoud. + +</p> +<p>Dat was ’t alleen, wat de ronde Zeeuw had bedoeld, en hij schonk allen het leven. + +</p> +<p>Op een anderen tocht, ditmaal naar Salee, bemerkte <span class="pagenum">[<a id="pb177" href="#pb177">177</a>]</span>hij, dat vijf Algerijnsche zeeroovers het op hem voorzien hadden. Daaronder bevonden zich zelfs de admiraal en de vice-admiraal +der Algerijnen. ’t Zag er niet mooi uit voor Michiel, één tegen vijf, en hij begreep, dat hij veel kans had zijn schip te +verliezen en zelf als slaaf naar de binnenlanden te worden gevoeld. Hij trachtte dus de vijanden te verrassen. Eerst hield +hij zich, of hij hen wilde ontwijken, maar hij liet zijn schip terdege in staat van tegenweer brengen, en maakte ’s avonds +van de duisternis gebruik, om hen ongemerkt te naderen. Onverwachts gaf hij het schip van den admiraal de volle laag. De Algerijn +deinsde van schrik terug en raakte in een ander vaartuig verward. De beide schepen namen schielijk de vlucht. + +</p> +<p>Intusschen had de Ruyter zich naar het schip van den Vice-admiraal gekeerd, en gaf hem de andere laag. Ook dit vaartuig zocht +zijn heil in de vlucht, zoodat de Ruyter nu nog slechts twee vijanden tegenover zich zag. Zonder een oogenblik te aarzelen, +zette Michiel koers tusschen de beide Algerijnen door en bereikte ongedeerd de kust van Salee, waar hij door de Mooren, die +dit gevecht van één Hollander tegen vijf Algerijnsche zeeroovers met bewondering hadden aangezien, met groot gejuich ontvangen +werd. Zij bewezen den dapperen kapitein de grootste onderscheiding en lieten hem zelfs in triomf te paard de stad doorrijden, +terwijl de opperhoofden der roofschepen, onder ’t geschimp van het grauw, te voet moesten volgen. + +</p> +<p>Weer een anderen keer raakte hij met eenige andere <span class="pagenum">[<a id="pb178" href="#pb178">178</a>]</span>schepen onder de Duinkerker kapers verzeild. Zijn schip was geheel weerloos, en voerde weinig of geen geschut. + +</p> +<p>’t Was avond. Alleen list kon hem redden. De koopvaarders doofden de lichten en zochten in de duisternis te ontsnappen, maar +de Ruyter liet integendeel verscheidene lichten bijzetten en dreef langzaam met weinig zeilen voort. Die groote kalmte en +de vele lichten brachten de Duinkerkers in den waan, dat zij met een oorlogsschip te doen hadden, en zij bleven daarom op +een eerbiedigen afstand. De list slaagde volkomen. Hij zeilde ongedeerd tusschen de kapers door, die het niet waagden hem +aan te vallen, en kwam weldra in behouden haven. + +</p> +<p>Dit was niet de eenige maal, dat hij door list aan de handen zijner belagers ontsnapte. Eens kwam hij met een lading boter +uit Zeeland, koers houdende naar Vlissingen, toen hij weer zoo’n Duinkerker op zich zag afkomen. Dadelijk gaf hij last, eenige +tonnen boter op het dek te smeren. De Duinkerker kwam snel nader, draaide bij en wierp de enterhaken uit, om zich aan het +Hollandsche schip vast te klampen. Dadelijk sprongen de vijanden op Michiel’s vaartuig over, maar o wee, zij hadden niet op +de gladheid van het dek gerekend, en maakten de zotste sprongen of gleden uit en vielen voor de voeten der Hollandsche matrozen, +die hen alles behalve vriendelijk ontvingen. Zij werden met haastigen spoed naar het kaperschip teruggejaagd, en kozen hun +heil in de vlucht. + +</p> +<p>Op een andere reis van Salee komende, werd hij vervolgd door een Franschen kaper, die hem zoo in <span class="pagenum">[<a id="pb179" href="#pb179">179</a>]</span>het nauw bracht, dat de Ruyter zich genoodzaakt zag, bij te draaien. Hij begaf zich op het vijandelijke vaartuig, waar hij +voor den gezagvoerder werd gebracht, en eischte, dat deze hem ongehinderd zijne reis zou laten vervolgen. Met welk recht wilde +deze hem van zijn schip berooven? Holland was immers niet met Frankrijk in oorlog? + +</p> +<p>De Franschman kon voor zijne handelwijze geen goede gronden aanvoeren, maar was toch niet bereid, de Ruyter te laten vertrekken. +Hij liet zich wijn brengen, en bood ook zijn onvrijwilligen gast een glas aan. Maar Michiel sprak fier: + +</p> +<p>“Ben ik vrij, geef mij wijn,—maar ben ik een gevangen man, zoo geef mij water.” En hij weigerde den wijn te drinken. Dit vrijmoedige +antwoord behaagde den kapitein zoo zeer, dat hij zijn glas ophief, en zeide: + +</p> +<p>“Met dezen dronk wensch ik u goede reis!” + +</p> +<p>En ongehinderd liet hij den kranigen Hollander vertrekken. + +</p> +<p>Diezelfde vrijmoedigheid en kloekheid toonde de Ruyter later te Salee. Het opperhoofd aldaar kwam bij hem aan boord, en vroeg +naar den prijs van een stuk laken, dat de Ruyter hem te koop aanbood. Maar het opperhoofd vond den prijs te hoog, en wilde +afdingen. + +</p> +<p>“Neen,” zei de Ruyter, “tegen dien prijs mag ik het u niet afstaan. Wel wil ik, indien het u behaagt, het u ten geschenke +aanbieden.” + +</p> +<p>Hier begreep het opperhoofd niets van. + +</p> +<p>“Wat!” riep hij uit. “Tegen een minderen prijs <span class="pagenum">[<a id="pb180" href="#pb180">180</a>]</span>moogt gij het niet afstaan, en gij wilt het mij ten geschenke geven? Dat is vrij raadselachtig.” + +</p> +<p>“Allerminst,” was de Ruyter’s antwoord. “Ik mag mijne goederen niet onder den prijs verkoopen, maar desnoods mag ik ze wel +ten geschenke geven.” + +</p> +<p>Het opperhoofd werd boos en eischte, dat het laken hem tegen den geboden prijs zou worden afgestaan. En toen de Ruyter onbevreesd +bleef weigeren, dreigde hij, dat hij èn schip èn lading zou nemen, daar de Ruyter zich geheel in zijne macht bevond. + +</p> +<p>“Dat kunt ge doen,” zei de Ruyter fier, “maar dan zullen alle kooplieden weten, dat in Salee geen schip veilig is!” + +</p> +<p>In de grootste verbolgenheid verliet het opperhoofd met zijn gevolg het Hollandsche vaartuig, de Ruyter in volslagen onzekerheid +achterlatende van wat hem te wachten stond. + +</p> +<p>Een paar uur later keerde de Moor aan boord terug. “Welnu,” vroeg hij, “wilt gij mij het laken tegen den geboden prijs afstaan?” + +</p> +<p>De Ruyter volhardde bij zijne weigering. + +</p> +<p>Toen wendde het opperhoofd zich tot zijn gevolg, en riep uit: + +</p> +<p>“Ziet eens, hoe kloek en trouw die Christen voor zijne meesters is. Zijt gij dat allen ook voor mij?” + +</p> +<p>Door dit voorval, gevoegd bij de Ruyter’s heldhaftig gedrag tegen de vijf zeeroovers, kwam hij in Salee zoodanig in aanzien, +dat de Mooren bijna met geen andere schippers zaken wilden doen, dan met hem. Zijn handel met die roofzuchtige lieden was +buitengewoon <span class="pagenum">[<a id="pb181" href="#pb181">181</a>]</span>voordeelig, en alles ging zoo vlug van de hand, dat hij wel twee reizen kon doen tegen anderen één. + +</p> +<p>Toen zijn schip eens op de kusten van Salee verging en de goederen aan land spoelden, gaf het anders zoo diefachtige volk +hem alles trouw en eerlijk terug, en verschaften zij hem bovendien een wrak, dat hij liet opbouwen en waarmede hij zijne meesters +zooveel voordeel aanbracht, dat zij het verloren schip niet behoefden te betreuren. Hij waagde zich meermalen diep in de binnenlanden +om handel te drijven, en had daardoor gelegenheid, vele Christenslaven los te koopen, waarvoor hij zelfs diep in eigen beurs +moest tasten. + +</p> +<p>Dikwijls was hij door dreigende gevaren omringd, en moest hij de hevigste stormen trotseeren. Van zes schepen, vergingen er +eenmaal vijf; alleen dat van de Ruyter keerde in het vaderland terug. Later gebeurde dat met zeventien en nog eens met acht +en twintig schepen. Telkens was het alleen het schip van de Ruyter, dat behouden bleef. De andere vergingen. + +</p> +<p>Den 25<sup>en</sup> September 1650 trof hem het ongeluk, dat ook zijne tweede vrouw stierf. Hij besloot toen het zeeleven vaarwel te zeggen en +zijne verdere levensdagen aan land door te brengen. Hij had genoeg verdiend, om dat onbezorgd te kunnen doen. En dat besluit +werd nog vaster, toen hij in 1652 voor de derde maal in den echt trad. Deze vrouw heette Anna van Gelder, en was de weduwe +van den schipper Jan Pauluszoon, die mede in dienst van de heeren Lampsens gevaren had en op reis gestorven was. Daar zij +vreesde, dat ook de Ruyter eenmaal een dergelijk lot zou treffen, <span class="pagenum">[<a id="pb182" href="#pb182">182</a>]</span>sterkte zij hem in zijn voornemen, om aan land te blijven. Hij nam dus afscheid van zijne reeders en werd een eenvoudig rentenier. +Weinig kon hij toen vermoeden, dat hij weldra tot de zee terugkeeren, daar opklimmen tot de hoogste voor hem te bereiken waardigheid, +en eenmaal de roem van de geheele wereld worden zou. +</p> +<hr class="tb"><p> + +</p> +<p>In 1652 raakten wij in oorlog met Engeland. Onze beroemde zeeheld Maarten Harpertszoon Tromp voer met zijn vloot op de hoogte +van Dover en ontmoette daar een vijftiental Engelsche bodems onder bevel van Robert Blake. De Engelschen noemden zich in die +dagen de heerschers der zee en eischten, dat schepen van andere naties hun de noodige eer bewezen door het strijken van de +vlag en het lossen van kanonschoten. Juist maakte Tromp zich gereed om de Engelsche vloot op die wijze te begroeten, toen +Blake hem tweemaal een kogel over zijn schip zond, en daarna een derden door zijn want, waardoor een van de matrozen een arm +verloor. + +</p> +<p>Tromp, de held van Duins, was er de man niet naar, om zich deze handelwijze te laten welgevallen. Hoewel de beide rijken niet +in oorlog waren, al was de houding tusschen hen dan ook zeer gespannen, gaf hij last de kanonnen te lossen. Een hevig gevecht +was er het gevolg van; niet minder dan vier uur werd er verwoed gestreden. Toen zag Tromp zich gedwongen naar het vaderland +te wijken. +<span class="pagenum">[<a id="pb183" href="#pb183">183</a>]</span></p> +<p>Eene oorlogsverklaring was thans niet meer noodig, en de Staten namen het Tromp hoogst kwalijk, dat hij het schot van Blake +met kanongebulder beantwoord had, in plaats van de vlag te strijken. Men ontnam hem het opperbevel over de vloot en benoemde +Witte Corneliszoon de With tot admiraal. Maar nu had men behoefte aan een bekwaam man, wien men het opperbevel over een deel +van de vloot kon toevertrouwen. De Staten van Zeeland besloten, die hooge betrekking op te dragen aan Vlissinger Michiel, +thans koopvaardij-kapitein in ruste. Het kostte veel moeite om hem over te halen, die waardigheid te aanvaarden. Toen men +echter een beroep deed op zijne vaderlandsliefde, toen men hem er op wees, dat het vaderland in nood verkeerde en hem niet +missen kon,—toen stapte hij over alle bezwaren heen, en koos, thans als vice-kommandeur, wederom zee. + +</p> +<p>Zijn schip heette <i>Neptunus</i>, voerde 28 stukken en was met 134 koppen bemand. In Augustus 1652 stak hij in zee, om eenige koopvaarders, die van Texel +moesten komen, veilig door het Kanaal te brengen. ’t Was eene groote teleurstelling voor de Ruyter, dat zijne vloot zoo zwak +was in vergelijking met die van den vijand. Ook liet de tucht veel te wenschen over. Zoo gebeurde het, dat een paar branders +eigendunkelijk wegzeilden,—en later, in de hevige zeegevechten, die er gevoerd werden, zelfs kapiteins de vloot verlieten, +om zich hier of daar in veiligheid te brengen. De Ruyter zond al spoedig bericht aan de Staten van Zeeland, dat de hem toevertrouwde +vloot te zwak <span class="pagenum">[<a id="pb184" href="#pb184">184</a>]</span>was om zich met succes te kunnen wagen tegen den vijand, wiens schepen niet alleen meer in getal, maar ook veel grooter van +stuk waren. Bovendien waren zij veel sterker bemand en gewapend. + +</p> +<p>Bij Plymouth had de eerste ontmoeting tusschen de Ruyter en de Engelschen plaats. De Ruyter had zijne vloot in drie smaldeelen +gescheiden, en de koopvaarders onder deze smaldeelen verdeeld. De vijandelijke vloot stond onder bevel van Ascue. ’s Middags +om 4 uur begon de strijd. De Ruyter gaf al dadelijk blijken van grooten moed. Met zijn smaldeel sloeg hij zich tot tweemaal +toe door den vijand heen, en gedurende eenigen tijd lag zijn schip tusschen die van den admiraal en den vice-admiraal in. +Hij werd geducht bestookt, maar wist van geen wijken. En zijn voorbeeld werkte begeesterend op zijn ondergeschikten, die zich +kloekmoedig van hun plicht kweten. Een Friesch kapitein, Douwe Aukes genaamd, geraakte zoo diep met zijn schip onder de vijanden +verzeild, dat alle hoop verloren scheen. Reeds eischten zijne matrozen, dat hij zich overgeven zou, toen Douwe Aukes een lont +greep en deze in het kruit dreigde te werpen, indien zij den strijd opgaven. Dit bewijs van moed en doodsverachting gaf nieuwe +geestkracht aan de matrozen, die zich nu zoo dapper weerden, dat zij twee Engelsche schepen in den grond boorden en een derde +op de vlucht joegen. + +</p> +<p>’s Avonds om 8 uur weken de Engelschen naar het Noorden. Michiel de Ruyter had zijne eerste overwinning behaald. Ascue verloor +in dezen slag niet minder dan 1300 man en drie zijner beste schepen, <span class="pagenum">[<a id="pb185" href="#pb185">185</a>]</span>terwijl de Ruyter geen enkel schip en maar 50 dooden en 40 gekwetsten te betreuren had. Bovendien kon hij thans ongehinderd +de koopvaardijvloot door het Kanaal geleiden, en wisten de Engelschen, dat zij in Michiel de Ruyter een tegenstander hadden +gevonden, die niet licht te achten was. + +</p> +<p>Korten tijd daarna kreeg de Ruyter bevel, de koopvaarders, die met hun rijkbeladen schepen uit Indië terugkeerden en een rijken +buit voor den vijand beloofden, veilig in de Hollandsche havens te brengen. Dat was geen gemakkelijke taak, want Blake was +met eene vloot van 72 zeilen in zee, terwijl de vloot van de Ruyter veel kleiner was en aan alles gebrek had. Hij gaf daarvan +schriftelijk kennis aan de Zeeuwsche Staten, berichtende, dat mondkost en krijgsvoorraad zoo goed als verbruikt waren. + +</p> +<p>Toen hij een 25-tal Engelsche oorlogsschepen ontdekte, waagde hij het toch, daarop jacht te maken. Maar in den avond werd +zijne vloot door storm verstrooid, waarvan verscheidene kapiteins gebruik maakten, om op eigen gezag naar het vaderland terug +te keeren. Bovendien bleek het de Ruyter, dat vele schepen onder bevel stonden van onbedreven bevelhebbers en bemand waren +met onkundige matrozen. + +</p> +<p>Hij besloot daarom zich te vereenigen met de vloot, die onder bevel stond van admiraal Witte Cornelisz. de With, den opvolger +van Tromp. Deze beschikte nu over 45 oorlogsschepen, maar 10 daarvan en 5 branders, behoorende tot de vloot van de Ruyter, +moesten naar het vaderland teruggezonden worden, omdat zij niet meer zeewaardig waren. Daartoe behoorde <span class="pagenum">[<a id="pb186" href="#pb186">186</a>]</span>ook de <i>Neptunus</i>, zoodat de Ruyter op de <i>Louize</i> overging. + +</p> +<p>Den achtsten October vielen de Engelschen op ons aan, ’s middags om 3 uur. De With en de Ruyter streden met leeuwenmoed, maar—verscheidene +Hollandsche kapiteins sloegen in het heetst van het gevecht op de vlucht en brachten daardoor groote verwarring teweeg, zoodat +zelfs Hollanders op Hollanders schoten. De Ruyter kreeg vele dooden en gekwetsten, en zijn groot- en marszeil werden aan flarden +geschoten. Toch wist hij van geen wijken en hield hij den strijd moedig vol, tot de avond rust bracht. Maar des morgens ontbrandde +de strijd opnieuw, doch ook nu verlieten eenige schepen het tooneel van den slag, waardoor de overmacht van de Engelschen +zoo groot werd, dat de onzen tot wijken werden gedwongen. Den 10<sup>en</sup> October kwam de vloot de Maas binnen. + +</p> +<p>De With was over den afloop van dit zeegevecht bitter ontstemd, en de Ruyter was zoo diep verontwaardigd over den onwil, de +lafhartigheid en de onbedrevenheid van vele kapiteins, dat hij besloot, zijn ambt neer te leggen en zijn verder leven in zijn +huisgezin door te brengen. De Staten verzochten hem evenwel zoo dringend in het belang van het vaderland aan te blijven, dat +hij ten tweeden male op zijn besluit terug kwam en nogmaals zee koos. + +</p> +<p>Opnieuw werd het opperbevel opgedragen aan Maarten Harpertszoon Tromp, den bij het scheepsvolk zoozeer geliefden zeeheld, +dien zij met den naam van Bestevaar vereerden. De Ruyter bevoer <i>Het Lam</i>, <span class="pagenum">[<a id="pb187" href="#pb187">187</a>]</span>dat 34 stukken voerde. De vloot telde 100 schepen, meestal echter van kleinen omvang, zwak van bemanning en slecht bewapend. +Zij was bestemd, om een 400 koopvaarders veilig door het Kanaal te brengen. + +</p> +<p>De vloot zeilde uit, maar hevige wind- en regenvlagen deden Tromp besluiten, de koopvaarders naar het vaderland terug te zenden. +Bij Dover kwam het tot een gevecht, waarin de Hollanders met zooveel geestdrift streden, dat de vijanden een goed heenkomen +moesten zoeken. Blake had zijn voorsteven verloren en werd zelf gekwetst. Op schitterende wijze was de smaad uitgewischt, +die door lafheid en onwil in den vorigen strijd onze vlag was aangedaan. + +</p> +<p>Onze koopvaardijvloot kon thans ongehinderd uitzeilen, want de zee was vrij. De zoogenaamde heerschers der zee hadden zich +in hunne havens in veiligheid gebracht. + +</p> +<p>In het begin van 1653, den 28 Februari, 1 en 2 Maart, had een zeeslag plaats, die zijne weergade in de geschiedenis nog niet +kende. De Ruyter had den last ontvangen een vloot koopvaarders, die zich bij St. Martin verzameld hadden, af te halen en naar +het vaderland te geleiden. Hij wilde dus de Engelsche oorlogsschepen onder Blake, Deane en Monk ontzeilen, maar zoowel door +storm als door het langzaam vorderen van de koopvaardijschepen was hem dat onmogelijk. Het gelukte hem echter wel, zich met +Tromp te vereenigen. + +</p> +<p>Bij Portland kregen zij den vijand in zicht, en ’s morgens om tien uur begon het gevecht, dat onder den naam van den driedaagschen +zeeslag bekend zou <span class="pagenum">[<a id="pb188" href="#pb188">188</a>]</span>worden. Terwijl Tromp in een strijd gewikkeld was met den Engelschen admiraal, viel de Ruyter een groot schip aan, <i>the Prosperity</i> genaamd, dat 44 stukken en 170 man voerde. Hardnekkig werd van beide kanten gestreden, en de Ruyter leed zware verliezen. +Onbevreesd gebood hij echter het schip te enteren en den strijd op den vijandelijken bodem over te brengen. Als katten klommen +de Hollanders tegen het schip op, maar zij werden zoo warm ontvangen, dat zij terugdeinsden. Toen riep de Ruyter de zijnen +toe: + +</p> +<p>“Mannen, dat gaat niet aan! Eens daarin, altijd daarin!” Zijne woorden verleenden zijne matrozen zooveel moed, dat het hun +inderdaad gelukte, het schip te veroveren. Eenigen tijd later bevond hij zich tusschen niet minder dan 20 vijanden, en was +hij den ondergang nabij. Met behulp van den dapperen Jan Evertsen sloeg hij er zich doorheen, en wist hij het gevaar te ontkomen. + +</p> +<p>De strijd duurde voort tot den avond, maar werd den volgenden dag hervat. Tromp en de Ruyter streden in elkanders nabijheid, +en ’s middags raakte de laatste in zoo’n benarden toestand, dat hij ook nu weer verloren scheen. Hij raakte in zulk een drom +van vijanden en werd zoo vinnig beschoten, dat hij het schip niet meer besturen kon, en dit als een vat op de baren dobberde. +De admiraal gaf kapitein Duins last, het op sleeptouw te nemen. + +</p> +<p>’t Was een schrikkelijke strijd. De kanonnen bulderden zonder tusschenpoozen, zoodat de schepen in een wolk van smook gehuld +waren. ’t Geschrei der gewonden was hartverscheurend. +<span class="pagenum">[<a id="pb189" href="#pb189">189</a>]</span></p> +<p>Toen de avond kwam, wist nog geen der beide vloten van wijken. De strijd zou dus den derden dag worden voortgezet. Maar de +krijgsvoorraad van de Hollanders was grootendeels verbruikt, bijna uitgeput. + +</p> +<p>Toch werd ’s morgens de strijd hervat. Hoewel de onzen nog slechts dertig schepen overhadden, gaf Tromp toch bevel tot den +aanval. De Ruyter vocht weer met heldenmoed, hoewel zijn schip niet bestuurd kon worden en door een ander op sleeptouw genomen +werd. Zijn moed en geestkracht bleven onverzettelijk, zelfs toen zijn schip geen zeil of mast meer had en er bijna niets meer +aan heel was. Het getal gekwetsten aan boord was gestegen tot 42. + +</p> +<p>’t Was een geluk voor de onzen, dat de vloten al strijdende afdreven naar de Duinkerksche banken, waar de grootere Engelsche +schepen dreigden te stranden. Deze maakten daarom een einde aan den verschrikkelijken strijd en deinsden af. + +</p> +<p>Tromp gaf bevel naar het vaderland terug te keeren, waar de vloot in een ontredderden staat aankwam. Het doel was bereikt: +de Engelschen waren er niet in geslaagd, onze rijke koopvaardijvloot te bemachtigen. + +</p> +<p>Tromp, de Ruyter en vele andere bevelhebbers ontvingen den dank van de Algemeene Staten voor hun heldhaftigheid en wijs beleid. +Tromp en de Ruyter werden zelfs met een gouden keten, versierd met een eerepenning, vereerd. + +</p> +<p>Omstreeks Mei 1653 koos de vloot weder zee, en raakte in Juni slaags met den vijand, die over 16000 koppen en 3800 kanonnen +beschikte. De Hollandsche vloot was veel minder sterk, maar waagde toch <span class="pagenum">[<a id="pb190" href="#pb190">190</a>]</span>den strijd. Tegen den avond hadden wij wel eenig voordeel behaald, maar dat ging verloren door de verwarring, die op onze +vloot heerschte. Alweer hadden wij gebrek aan buskruit, en vooral de With en de Ruyter hadden nog maar een geringen voorraad. + +</p> +<p>’s Morgens greep Tromp het vice-admiraalsschip aan, maar daar hij zich door een paar lafhartige kapiteins verlaten zag, moest +hij afdeinzen en kwam tusschen 13 vijandelijke bodems in het gedrang. Zijn schip werd doornageld en zou den vijand in handen +gevallen zijn, indien Tromp niet eenige vaatjes buskruit had doen ontploffen, dat hen op de vlucht dreef. De With en de Ruyter +kwamen hem te hulp en redden hem verder uit het gevaar. + +</p> +<p>De vloot keerde naar huis terug, en nu drong Tromp er met klem op aan, dat zij de noodige versterking zou ondergaan. Hij verklaarde, +dat bij de Engelsche vloot zeker 50 schepen waren, die het Hollandsche admiraalsschip in grootte overtroffen. Beslist gaf +hij te kennen, dat hij niet weder in zee wilde steken, als de vloot niet voldoende kruit en lood aan boord had. + +</p> +<p>Ook de Ruyter verklaarde, dat hij niet in zee ging, als de vloot niet zeer versterkt en goed bewapend werd. + +</p> +<p>De Staten traden thans krachtig op. De lafhartige kapiteins werden gestraft, aanzienlijke belooningen werden beloofd voor +het verrichten van grootsche wapenfeiten, en de vloot werd met vele schepen versterkt. Men begreep, dat de eer van het vaderland +op het spel stond. Van alle kanten stroomden de vrijwilligers toe, om dienst te nemen. Zwaardere <span class="pagenum">[<a id="pb191" href="#pb191">191</a>]</span>kanonnen werden op de schepen gebracht, kruit en kogels in groote hoeveelheden ingeladen. + +</p> +<p>Tromp was nog wel niet tevreden over het gehalte der macht, waarover hij het bevel kreeg, maar hij meende toch den vijand +nu onder de oogen te kunnen zien. Den 8<sup>en</sup> Augustus kreeg hij de Engelschen in ’t gezicht, en tegen den middag begon, niet ver van Katwijk, de strijd. De Ruyter en +Evertsen werden hevig aangevallen, maar leden geen gevoelige verliezen. Alleen hadden hun zeilen en masten het kwaad te verantwoorden. +De avond bracht rust, en den volgenden dag was de zee te onstuimig om den strijd te kunnen hervatten. Den 10<sup>en</sup> Augustus echter raakten de vloten wederom slaags, ter hoogte van Ter Heide. De Hollanders leden hier het grootste verlies, +dat voor hen denkbaar was. De dappere held, Maarten Harpertsz. Tromp, de lieveling der matrozen, hun Bestevaar, zooals zij +hem noemden, stierf den heldendood. De Ruyter toonde zich overal in het heetst van ’t gevecht, met het gevolg, dat hij van +zijn volk eindelijk nog maar de helft had overgehouden en zijn schip zoowel fokkemast als grooten steng verloor. Alleen de +bezaansmast was staande gebleven. ’t Was daardoor, en ook doordat zijn krijgsvoorraad verschoten was, dat hij zich aan den +strijd onttrekken moest. Hij keerde naar de Maas terug, om zich daar zoo goed mogelijk te herstellen. + +</p> +<p>Ook de With moest wijken. Niet minder dan 24 kapiteins hadden hem schandelijk in den steek gelaten. + +</p> +<p>De Staten benoemden Jacob, Graaf van Wassenaar, Heer van Obdam tot admiraal van de vloot, terwijl <span class="pagenum">[<a id="pb192" href="#pb192">192</a>]</span>de Ruyter tot de waardigheid van vice-admiraal werd verheven. Hij verzocht echter van de aanneming verschoond te blijven, +maar eindelijk bezweek hij voor het aanhouden van den Raadpensionaris Jan de Witt, en werd het ambt door hem aanvaard. + +</p> +<p>Kort daarop volgde de vrede met Engeland. + +</p> +<p>Gedurende de jaren 1654–1656 deed de Ruyter meermalen tochten naar de noordkust van Afrika, om de Algerijnsche zeeroovers +te tuchtigen, die met de grootste brutaliteit onze rijke koopvaardijschepen kaapten, zich de goederen toeëigenden en de bemanning +als slaven verkochten. Duizenden van deze ongelukkigen ondergingen in de binnenlanden een jammerlijk lot. + +</p> +<p>’t Gelukte de Ruyter op zijne veelvuldige tochten, de zeerooverij aanmerkelijk te beteugelen en vele slaven te bevrijden. + +</p> +<p>Ook in het Noorden behaalde de Ruyter grooten roem. Zweden en Denemarken voerden een langen en bloedigen oorlog. De Hollanders +besloten Denemarken hulp te verleenen, en zonden eene vloot onder bevel van Wassenaar van Obdam naar de Oostzee. Later werd +eene nieuwe vloot ter versterking daarheen gezonden onder bevel van de Ruyter. Hij landde in November 1659 op Funen, maar +werd daar door de Zweden met kanongebulder ontvangen. Vele Hollanders sneuvelden, en er ontstond onder hen zelfs een oogenblik +van wankelmoedigheid. Maar de Ruyter riep hun toe: + +</p> +<p>“Valt aan, mannen, valt aan, of gij zult allen te zamen worden vermoord!” +<span class="pagenum">[<a id="pb193" href="#pb193">193</a>]</span></p> +<p>De dappere Ritmeester Buat sprong met het rapier in de vuist vooruit, en riep: + +</p> +<p>“Mannen, dat gaat u voor, volgt mij na!” + +</p> +<p>Toen vielen de onzen kloekmoedig op de Zweden aan en behaalden eene schitterende overwinning, welke tengevolge had, dat Nyborg +op de vijanden werd vermeesterd. + +</p> +<p>De koning van Denemarken, die zijn redding geheel aan den moed der Hollanders te danken had, verhief de Ruyter met al zijne +nakomelingen in den adelstand en schonk hem een gouden keten van groote waarde. Bovendien verleende hij hem een lijfwedde +van twee duizend gulden ’s jaars. + +</p> +<p>Er brak nu een kort tijdperk van rust voor hem aan. Acht maanden mocht hij in den schoot van zijn gezin doorbrengen. Hij woonde +toen in Amsterdam en had acht kinderen. Zijn zoon Adriaan was zeeman, evenals zijn vader. Een andere zoon, Engel genaamd, +koos eveneens die loopbaan, en zou weldra zijn eersten tocht op het zilte nat ondernemen. Adriaan stierf jong als luitenant +ter zee. Van zijne dochters huwde Cornelia met den kapitein der zeesoldaten Johan de Witte, Alida huwde met een schepen van +Vlissingen, later met den Predikant Potts aldaar, en Margaretha trad in het huwelijk met Somer, Predikant te Amsterdam. + +</p> +<p>In den zomer van 1661 kreeg de Ruyter bevel opnieuw zee te kiezen, om de Algerijnsche zeeschuimers te tuchtigen, die weer +brutaler dan ooit onze koopvaarders roofden en de bemanning als slaven verkochten. Ook Fransche en Spaansche zeeroovers <span class="pagenum">[<a id="pb194" href="#pb194">194</a>]</span>maakten het onzen koopvaarders in die dagen zeer lastig. Welke groote afmetingen die rooverijen hadden aangenomen, kan blijken +uit het feit, dat de Algerijnen niet minder dan dertig groote roofschepen in zee hadden. + +</p> +<p>De Ruyter bleef in de Middellandsche zee tot in het begin van 1663, en maakte het den zeeschuimers geducht lastig. Toen kreeg +hij bevel naar het vaderland terug te keeren. Cornelis Tromp zou zijne taak van hem overnemen, maar na het vertrek van den +gevreesden de Ruyter traden de roovers met vernieuwde brutaliteit op. De dappere Tromp had te weinig schepen, om hun voldoende +ontzag in te boezemen. + +</p> +<p>Opnieuw werd de Ruyter uitgezonden, om de roovers te kastijden. Zijn zoon Engel maakte dezen tocht, die zijn eerste was, met +hem mede. De Ruyter werd door een hevige ziekte overvallen en men had geen hoop, dat hij daarvan herstellen zou. Zijn leven +bleef echter behouden. Het mocht hem evenwel niet gelukken, de zeeroovers tot onderwerping te brengen. Het uitbreken van een +nieuwen oorlog met Engeland riep hem naar elders. + +</p> +<p>De Engelschen, die naijverig waren op den bloei der Nederlanden en op onzen handel, hadden reeds langen tijd blijken gegeven +van hunne vijandelijke bedoelingen. Zij hadden, zonder dat er eene oorlogsverklaring aan was voorafgegaan, Hollandsche koopvaarders +bemachtigd, en maakten zich in 1664 zelfs meester van onze bezittingen in Afrika en Amerika. + +</p> +<p>De Ruyter kreeg toen den geheimen last, die <span class="pagenum">[<a id="pb195" href="#pb195">195</a>]</span>bezittingen te heroveren, welk bevel hij ten uitvoer bracht. ’t Was op zijn tocht naar Afrika, dat de Vice-admiraal Michiel +de Ruyter Jan Kompanie weder ontmoette, het vroegere negerjongetje, dat op hetzelfde schip was, waarop hij zijne eerste reis +maakte. Toen Jan Kompanie vernam, dat Michiel, zijn vroeger speelkameraadje, de admiraal was, die over de machtige vloot bevel +voerde, liet hij zich bij hem aan boord brengen, waar een hartelijk wederzien volgde. Jan had het ook ver in de wereld gebracht, +want hij was zelfs onderkoning over eenige negers geworden. Hij kende toen nog, na een tijdsverloop van meer dan veertig jaren, +al de namen der bruggen, straten en kaden van Vlissingen, wel een bewijs, dat hij een goed geheugen bezat. + +</p> +<p>Na eene afwezigheid van vijftien maanden keerde de Ruyter in het vaderland terug, waar hij met groote blijdschap ontvangen +werd, omdat men gevreesd had, dat hij op zijn terugtocht den Engelschen in handen zou vallen. Hier had men zich intusschen +met kracht tot den oorlog uitgerust. Een aanzienlijke vloot lag gereed, om op het eerste bevel zee te kiezen. Dat bevel zou +niet lang op zich laten wachten. + +</p> +<p>De Engelsche vloot was uitgevaren en maakte over de honderd onzer koopvaarders buit. Toen koos ook onze vloot het ruime sop. +Zij telde 105 oorlogsschepen, 7 jachten, 11 branders en 12 galjoten, te zamen voerende 4900 vuurmonden en 22000 koppen. De +vijand had 110 schepen in zee, en stond onder bevel van den Hertog van York, die zich aan boord bevond van de <i>Royal Charles</i>. +<span class="pagenum">[<a id="pb196" href="#pb196">196</a>]</span></p> +<p>Wassenaar van Obdam voerde onze vloot aan. Reeds bij het eerste treffen, dat ter hoogte van Lowesthoff plaats had, leden wij +een gevoeligen slag, doordat het schip van onzen admiraal in de lucht vloog. Het lijk van Obdam werd nooit teruggevonden, +en met hem vond de geheele bemanning, bestaande uit 500 koppen, den dood. Ook de dappere Kortenaar sneuvelde. Deerlijk gehavend +keerde onze vloot in het vaderland terug, terwijl bij de Engelsche uitbundige vreugde heerschte over de behaalde overwinning. +Wij hadden vele schepen verloren, terwijl verscheidene kapiteins op lafhartige wijze de vlucht hadden genomen. + +</p> +<p>In weinige weken was de vloot hersteld en in staat weder uit te loopen. Voorloopig werd Cornelis Tromp tot opperbevelhebber +benoemd, want de Ruyter was op dat tijdstip nog niet uit het Verre Westen teruggekeerd. Maar nauwelijks had hij hier voet +aan wal gezet, of hij werd door de Staten benoemd tot Luitenant-Admiraal van de vloot, de hoogste waardigheid, die voor hem +te bereiken was. Cornelis Tromp was daar zoo verontwaardigd over, dat hij zijn ontslag uit ’s lands dienst verzocht. Hij wilde +niet onder de Ruyter dienen. De houding van den dapperen Evertsen, eertijds de meerdere van de Ruyter, was geheel anders. +Deze verklaarde rondborstig, dat aan de Ruyter, om zijne hooge verdiensten, het opperbevel toekwam. Tromp kreeg zijn gevraagd +ontslag niet, maar ontving van de Staten eene scherpe terechtwijzing, waarop hij besloot, zich den nieuwen stand van zaken +te laten welgevallen. +<span class="pagenum">[<a id="pb197" href="#pb197">197</a>]</span></p> +<p>In een geweldigen zeeslag, die den 12 Juni 1666 begon en eerst den 14 Juni werd beslist, bevocht de Ruyter eene schitterende +overwinning op de vijanden. Hij bevoer het Admiraalsschip <i>De Zeven Provinciën</i>. Voor den aanvang van den strijd, toen de Engelschen in ’t gezicht kwamen, liet hij op de geheele vloot het gebed doen. Daarna +begon het bloedige gevecht, dat in de geschiedenis bekend staat als de Vierdaagsche Zeeslag, en waarin de Ruyter zich met +roem en eer overdekte. Toen eindelijk de vijanden hun heil zochten in de vlucht, nadat de Vice-admiraal Ascue zelfs gedwongen +was geworden zich over te geven,—vielen onze kapiteins elkander weenend van blijdschap in de armen. De Ruyter, nederig en +bescheiden als altijd, ontblootte zich het hoofd, hief den blik hemelwaarts, en dankte God voor de overwinning. Zwaar gehavend, +maar met 3000 gevangenen en zes veroverde schepen, keerde de vloot in het vaderland terug. + +</p> +<p>In een volgend treffen waren wij niet zoo gelukkig. ’t Had plaats bij Duinkerken. De dappere, nobele Cornelis Evertsen werd +daar doodelijk getroffen, en de Ruyter zag zich gedwongen, te wijken. Zijn terugtocht was echter zoo beleidvol, dat de Engelschen +niet het minste voordeel met hunne overwinning behaalden en onze vloot behouden in onze haven binnen kon vallen. Hij schreef +den slechten afloop van dezen strijd voor een groot deel toe aan Cornelis Tromp, die zich van de vloot had afgescheiden en +haar daardoor te zeer verzwakt had. Tromp verdedigde zich met de bewering, dat hij zich onbewust in de hitte van den strijd +te ver van de vloot had <span class="pagenum">[<a id="pb198" href="#pb198">198</a>]</span>verwijderd, en dat in geen geval de zucht om de Ruyter te benadeelen, de drijfveer van deze daad was geweest. Het treurige +gevolg was echter, dat Cornelis Tromp van zijn ambt werd ontzet, en dat er tusschen hem en de Ruyter eene verwijdering ontstond, +die gedurende vele jaren zou blijven bestaan. + +</p> +<p>De Engelschen begaven zich noordwaarts en staken ruim 100 van onze koopvaardijschepen, die in het Vlie lagen, in brand. Bovendien +verwoestten zij een gedeelte van het weerlooze eiland Terschelling,—voorwaar geen groot heldenstuk. ’t Was een lage en schandelijke +daad van de anders zoo moedige Engelschen, en zij zou hun eerlang berouwen. + +</p> +<p>Den 17<sup>en</sup> Juni 1667 stak de Ruyter met eene machtige vloot in zee, niet om een weerloos Engelsch eilandje af te loopen, maar om weldra +de ankers te laten vallen voor den mond van de Theems, en den leeuw in zijn eigen hol te gaan bestoken. Den 20<sup>en</sup> Juni zeilde het eerste smaldeel onder den Vice-admiraal van Gent de Medway op, en veroverde kapitein van Brakel het fort +Sheerness, dat ons den toegang wilde beletten. Tevens vermeesterde hij het schip <i>de Unity</i>, en maakte daardoor den weg naar Londen voor onze schepen vrij. Onze vloot lichtte de ankers, en voer de rivier op. Het vroegere +admiraalsschip <i>Royal Charles</i> werd veroverd en verscheidene andere schepen werden in brand gestoken. Een geweldige schrik maakte zich van de Engelschen +meester. Londen sidderde. “De Hollanders komen!” klonk het alom. Men pakte het kostbaarste bijeen en vluchtte de stad uit. +Iedereen verwachtte, dat Londen geplunderd <span class="pagenum">[<a id="pb199" href="#pb199">199</a>]</span>en verwoest zou worden, dat moord en doodslag het Engelsche volk in rouw zou dompelen. + +</p> +<p>Dat geschiedde echter niet. Wel bleef onze vloot nog een paar maanden in dien omtrek kruisen, maar Londen werd niet aangetast. +Deze beroemde tocht naar Chattam, zooals hij gewoonlijk wordt genoemd, verhaastte niet weinig het sluiten van den vrede, die +in Juli 1667 tot stand kwam. De <i>Royal Charles</i> was als zegeteeken naar het vaderland medegevoerd. + +</p> +<p>In 1672 raakte ons land opnieuw in oorlog, thans met Frankrijk, Engeland, Munster en Keulen. ’t Was het rampjaar onzer geschiedenis. +De Franschen drongen tot diep in ons land door, terwijl de noordelijke provinciën ernstig door de Munsterschen en Keulenaars +werden bedreigd. ’t Land was reddeloos, de regeering radeloos, het volk redeloos. Willem III werd onder den drang van het +volk tot stadhouder benoemd, en de gebroeders de Witt werden op schandelijke wijze door het grauw vermoord. + +</p> +<p>’t Gemeenebest scheen verloren. Alleen ter zee bleek Neerlands meerderheid tegenover de vijanden. + +</p> +<p>Den 7<sup>en</sup> Juni leverde de Ruyter een slag tegen de vereenigde Engelsche en Fransche vloten, die onder bevel stonden van den Hertog +van York en d’Estrées, bij Solebay. Dadelijk bij het begin van het gevecht wees de Ruyter zijn stuurman Zeger het schip van +York aan, met de woorden: + +</p> +<p>“Stuurman Zeger, dàt is onze man!” + +</p> +<p>Waarop de stuurman antwoordde: + +</p> +<p>“Mijnheer, dat zal u gebeuren.” + +</p> +<p>Onmiddellijk daarop voer <i>de Zeven Provinciën</i> tot <span class="pagenum">[<a id="pb200" href="#pb200">200</a>]</span>op een pistoolschot afstands van <i>the Royal Prince</i>, en gaf het de volle laag. Een hevig gevecht ontstond, dat omstreeks twee uren aanhield. De Hertog van York zag eindelijk +zijn schip zoo zwaar geteisterd, dat hij het noodig vond op een ander vaartuig over te stappen. + +</p> +<p>’t Werd een verwoede zeeslag, die strand en zee deed daveren van ’t kanongebulder, zooals een dichter ’t uitdrukte. + +</p> +<p>De Ruyter verklaarde zelf, “dat hij veel zeeslagen had bijgewoond, maar nooit in scherper en langduriger gevecht was geweest.” +Wie in dezen slag overwinnaar bleef, is niet te zeggen, maar zeker is het, dat de Engelschen en Franschen geen voordeel behaalden +en niet minder dan 2500 gesneuvelden en gekwetsten telden. Een Engelschman, die op het schip van de Ruyter den slag had bijgewoond, +getuigde van hem: “Is dat een Admiraal! Dat is een Admiraal, een stuurman, een matroos en een soldaat! Ja, die man, die held +is dat alles te gelijk!” + +</p> +<p>’t Was bekend, dat Michiel de Ruyter een groot vriend was van de gebroeders de Witt. Hij liet dan ook niet na zijn afkeurend +oordeel over den moord op deze beide mannen uit te spreken, wat hem door velen hoogst kwalijk genomen werd. Zijn vrienden +waarschuwden hem zelfs voor zijne groote vrijmoedigheid in dat opzicht, en gaven hem den raad, zijne gedachten niet zoo luid +uit te spreken. Zijn antwoord daarop klonk fier: + +</p> +<p>“Wanneer ’t hier in het vaderland zoo gelegen is, dat men de waarheid niet mag spreken, zoo is ’t er <span class="pagenum">[<a id="pb201" href="#pb201">201</a>]</span>ellendig gesteld. Nochtans zal ik die spreken, zoo lang als mijne oogen openstaan.” Gedurende hunne gevangenschap was hij +zelfs hun voorspraak geweest. + +</p> +<p>Toen dan ook de de Witten waren vermoord en ’t grauw tot daden van geweld was overgeslagen, verzamelde zich ook voor het huis +van de Ruyter een troep volks, dat luide de beschuldiging uitte, dat de Ruyter ’s lands vloot aan de vijanden verraden en +verkocht had. Men hoorde met groot lawaai schreeuwen, dat men het huis wilde plunderen. Mevrouw de Ruyter ontbood dadelijk +Wessel Smit, een kapitein van een vendel burgers, bij zich, en deze riep van zijn stoep af het volk toe: + +</p> +<p>“Wat wilt gij? Wat is er te doen?” + +</p> +<p>’t Antwoord was niet bemoedigend. + +</p> +<p>“Jij dikke schelm, kom van de stoep, men zal je op zijn Jan de Witts behandelen,” klonk het hem toe. + +</p> +<p>De dappere Smit daalde dadelijk van de stoep af, en zei: “Heb ik ’t verdiend, zoo kunt ge mij zoo behandelen.” + +</p> +<p>Men deed hem echter niets, en hij spoedde zich naar het huis van de Ruyter, waar diens vrouw in grooten angst verkeerde. Dadelijk +begaf hij zich naar zijn vaandrig Nicolaas Duizendt, om met hem te overleggen, wat er gedaan moest worden. Een trommelslager, +om het vendel bijeen te roepen, hadden zij niet bij de hand; daarom zond hij zijne dienstboden uit, om de schutters op te +roepen. + +</p> +<p>’t Grauw begon intusschen al sterker op te dringen, en er was nog maar eene kleinigheid noodig, om hen tot plundering te doen +overgaan. +<span class="pagenum">[<a id="pb202" href="#pb202">202</a>]</span></p> +<p>De heer Smit bleef het volk toespreken, maar men antwoordde hem, dat de admiraal de vloot aan de Franschen had verkocht, en +dat hij voor iederen matroos een dukaton had ontvangen. Ook beweerden sommigen, dat zij de Ruyter aan handen en voeten gebonden +in den Haag gevankelijk hadden zien binnenbrengen. + +</p> +<p>Toen riep Mevrouw de Ruyter het volk toe: + +</p> +<p>“Hoe is dat mogelijk? Ik heb op dezen dag een brief van mijn man ontvangen, die gisteren pas geschreven is.” + +</p> +<p>Smit vroeg dien brief te zien. Hij wilde hem als een middel gebruiken, om het opgeruide grauw aan de praat te houden, wat +hem ook gelukte. + +</p> +<p>“Wie kent het schrift van den Admiraal?” vroeg hij. + +</p> +<p>“Ik! Ik!” riepen sommigen. + +</p> +<p>“Komt dan hier, en leest zelf!” zei de heer Smit. + +</p> +<p>Dat geschiedde, maar onderwijl naderden de schutters, die de straten afzetten en het grauw geboden, uiteen te gaan. Toevallig +naderde in de gracht ook een vaartuigje gewapend met 6 kanonnen, en de kapitein daarvan verklaarde zich op het verzoek van +Smit dadelijk bereid, den Admiraal een dienst te doen. + +</p> +<p>Het volk vond het toen raadzaam, de voorgenomen plundering op te geven en een veiliger plaats op te zoeken. Zoo bleef de Ruyter +voor een grooten ramp bewaard. + +</p> +<p>Eenigen tijd later dreigde de Ruyter een nieuw gevaar, en ditmaal gold het zijn eigen persoon. Op <span class="pagenum">[<a id="pb203" href="#pb203">203</a>]</span>een morgen thuis zijnde, drong iemand zijne woning binnen, roepende: + +</p> +<p>“Waar is Michiel de Ruyter? Ik wil Michiel de Ruyter spreken.” + +</p> +<p>De Admiraal kwam uit eene opkamer te voorschijn, om te zien, wat er aan de hand was. + +</p> +<p>De indringer liep op hem toe met een ontbloot mes in de hand en zou de Ruyter zeker doorstoken hebben, indien niet een dienaar, +die toevallig kwam toeloopen, den moordenaar een kleine ladder over hoofd en armen geworpen had, waardoor hij mis stak. De +schurk ontkwam en werd later tevergeefs gezocht. + +</p> +<p>De Prins van Oranje wenschte Cornelis Tromp tot vice-admiraal bij de vloot te benoemen, maar begreep zeer goed, dat eerst +een verzoening tot stand moest komen tusschen Tromp en de Ruyter. Tromp was daar aanvankelijk niet toe te bewegen, doch eindelijk +bezweek hij voor den aandrang van den Stadhouder, en zoo mocht het Prins Willem III gelukken, de beide groote mannen tot elkander +te brengen. + +</p> +<p>Tromp gaf al dadelijk het bewijs, dat de verzoening van zijn kant welgemeend was, door met zijn schip, toen hij zich bij de +vloot voegde, achter het Admiraalsschip om te varen, het met eereschoten te begroeten en zich dadelijk bij de Ruyter aan boord +te begeven, om hem zijne opwachting te maken. Daar werd hij met alle vriendschap ontvangen. De Ruyter richtte zelfs ter eere +van Tromp een feestmaaltijd aan, een beleefdheid, die enkele dagen later door Tromp op dezelfde wijze werd beantwoord. Nog +zat men aan <span class="pagenum">[<a id="pb204" href="#pb204">204</a>]</span>tafel, toen de tijding werd gebracht, dat de vijand in aantocht was. Zoo ver men zien kon, was de zee met hunne kielen bedekt. + +</p> +<p>Het gevecht nam een aanvang en het gelukte den vijand niet, ondanks zijne overmacht, eenig voordeel te behalen. De Hollanders +weerden zich dapper. “Overwinnen of sterven!” was de leuze. Tromp streed met heldenmoed. Hij was van de vloot afgedwaald, +en lag tusschen eenige zware Britsche en Fransche schepen ingeklemd. De overmacht was te groot, en het hopelooze van den strijd +inziende, verloren zijne mannen den moed. Tromp deed, wat hij kon, om hen te bemoedigen, maar ’t mocht hem niet baten. Reeds +waande hij zich verloren, toen hij in de verte de Ruyter met zijne schepen zag naderen. Deze had Tromp gemist, en was dadelijk +besloten, hem te hulp te snellen. + +</p> +<p>“Mannen,” riep Tromp de zijnen toe, “daar is Bestevaar! Die komt ons helpen! Ik zal hem ook niet verlaten, zoolang ik adem +kan scheppen!” + +</p> +<p>Zoo werd Tromp door de Ruyter gered, en werd hunne verzoening door deze schoone daad bezegeld. + +</p> +<p>Onze groote Admiraal behaalde ook in dezen slag weer de schoonste lauweren. Zelfs de Fransche vlootvoogd d’Estrées schreef +over hem: + +</p> +<p>“De Ruyter is een groot meester in de kunst van den oorlog ter zee: hij heeft mij in dezen slag schoone lessen gegeven. Gaarne +zou ik mijn leven laten voor den roem, dien hij daarbij heeft verworven.” + +</p> +<p>Den 15<sup>en</sup> Juni volgde een nieuwe zeeslag, waarin de Ruyter een schitterende overwinning behaalde, en den 21<sup>en</sup> Augustus wist hij bij Kijkduin de vijanden tot <span class="pagenum">[<a id="pb205" href="#pb205">205</a>]</span>een slag te dwingen, die buitengewoon bloedig was, maar waarbij de vijanden gedwongen werden, van onze kusten af te houden. +De landing, die zij op het gebied der Vereenigde Nederlanden hadden beoogd, was er voor goed onmogelijk door gemaakt. + +</p> +<p>Bovendien had de uitslag van dezen geweldigen strijd ten gevolge, dat Engeland vrede met ons sloot, zoodat wij ter zee alleen +de Fransche vloot nog tegenover ons hadden. + +</p> +<p>“Ons volk had gesidderd gedurende dezen slag. Terwijl het kanongebulder den kalmen oceaan beroerde, was aan het strand alles +bekommering en gebed,” zegt een geschiedschrijver. “Van daar sloegen duizenden, vol angstige spanning, den loop des gevechts +gade. Langs de geheele kust riep het klokkengelui de gemeenten naar de kerken. Ook te Amsterdam waren, zoolang de slag duurde, +de kerken gevuld, en uit ieders mond, uit ieders hart rees een gebed op tot den Hemel, om uitredding uit den grooten nood.” +En van de Ruyter zegt dezelfde: + +</p> +<p>“Men verhief (in het vaderland) vooral de Ruyter. Elk gewaagde van de groote diensten, door hem aan den Staat bewezen. Zijn +naam, te voren genoeg vermaard, steeg nu nog hooger in top der doorluchtigheid, en de galm zijner glorie klonk door alle gewesten.” +Maar de Ruyter zelf gaf, nederig en bescheiden als hij was gedurende gansch zijn leven, alleen Gode de eer. Hij smaakte de +voldoening, dat zijn zoon Engel, die in verscheidene gevechten den grootsten moed en veel beleid had getoond, tot Schout bij +nacht werd benoemd. +<span class="pagenum">[<a id="pb206" href="#pb206">206</a>]</span></p> +<p>Ook Munster en Keulen hadden intusschen vrede met ons gesloten, zoodat wij nu alleen nog met Frankrijk in oorlog waren. Bovendien +hadden wij bondgenooten gevonden, ook in Spanje. + +</p> +<p>Het grootste gevaar, dank zij den moed en de bekwaamheid van de Ruyter, die eene landing van de vijanden op onze kusten onmogelijk +had gemaakt, en mede aan het beleid van Willem III, was dus voorbij. + +</p> +<p>Zoo komen wij aan den laatsten tocht van onzen grooten Admiraal. Hem werd opgedragen zich naar de Middellandsche Zee te begeven, +om aldaar de Fransche vloot aan te tasten. Voor dezen tocht waren echter naar de meening van de Ruyter veel te weinig schepen +uitgerust, en hij gaf daarover tegen een der leden van de Admiraliteit zijn ongenoegen te kennen. Deze had de onbeschaamdheid +den grooten held toe te voegen: + +</p> +<p>“Ik denk niet, Mijnheer, dat gij op uwe oude dagen bevreesd begint te worden en den moed laat vallen?” + +</p> +<p>Waarop de Ruyter waardig antwoordde: + +</p> +<p>“Neen, ik begin den moed niet te laten vallen. Ik heb mijn leven veil voor den Staat, maar ik ben verwonderd, en ’t is mij +leed, dat de Heeren de vlag van den Staat zoo veil hebben en wagen.” + +</p> +<p>Men verzocht hem dringend, ondanks zijne bezwaren, in zee te gaan. Waarop hij zei: + +</p> +<p>“De Heeren hebben mij niet te verzoeken, maar te gebieden, en al werd mij bevolen ’s lands vlag op een enkel schip te voeren, +ik zou <span class="corr" id="xd0e2542" title="Bron: daarmêe">daarmeê</span> in zee gaan, en waar de Staten hunne vlag betrouwen, zal ik mijn leven wagen.” +<span class="pagenum">[<a id="pb207" href="#pb207">207</a>]</span></p> +<p>De held verliet het vaderland in de vaste overtuiging, dat hij niet levend zou wederkeeren. Tot een vriend zei hij bij het +afscheid: + +</p> +<p>“Mijn vriend, ik zeg u adieu, en niet alleen adieu, maar adieu voor eeuwig, want ik denk niet weêr te komen. Ik zal op dezen +tocht blijven. Ik voel het.” + +</p> +<p>Bij Stromboli had de eerste ontmoeting tusschen de beide vloten plaats. De Fransche schepen stonden onder bevel van Admiraal +Du Quesne. Deze hield dadelijk op het Hollandsche admiraalsschip <i>de Eendracht</i> aan. Van weerszijden werd er gedurende drie uren hevig gevochten, maar geen der partijen behaalde een beslist voordeel. + +</p> +<p>Voor de Ruyter geen geringe eer, want zijne vloot was aanmerkelijk zwakker dan de Fransche. Deze telde 24 groote en 6 kleine +schepen, terwijl de Ruyter slechts bevel voerde over een achttiental vaartuigen, met veel minder geschut en kleiner bemanning. + +</p> +<p>Eenigen tijd later gelukte het hem 26 Hongaarsche predikanten, die om het geloof als galeislaven een wreed lot te verduren +hadden, uit hunne gevangenschap te doen ontslaan. Zij werden aan hem overgeleverd in den erbarmelijksten toestand, met verscheurde +kleederen, half naakt, en met uitgemergelde lichamen. + +</p> +<p>Met tranen in de oogen dankten zij den held voor hunne verlossing, maar de Ruyter, nederig als altoos, zeide: “Dankt uw God, +ik heb niet meer dan mijn plicht gedaan.” + +</p> +<p>Eindelijk, na een lang en roemvol leven, zou Michiel de Ruyter zijn laatsten strijd strijden. +<span class="pagenum">[<a id="pb208" href="#pb208">208</a>]</span></p> +<p>Den 22 April 1676 ontmoette hij de Fransche vloot in het gezicht van den Etna. Dadelijk liet hij zijne schepen in slagorde +stellen en viel hij met alle kracht aan. Er ontstond een geweldige strijd, waarbij velen ’t met den dood moesten bekoopen. +“De Siciliaansche zee,” schreef een geschiedschrijver, “scheen in een vuurbrakenden Etna veranderd, en alles stond in vuur +en vlam, met dikken rook vermengd.” + +</p> +<p>Onze bondgenooten, de Spanjaarden, hielden zich lafhartig achteraf. Maar de Ruyter vocht met leeuwenmoed, zooals zelfs Fransche +ooggetuigen van hem schreven. + +</p> +<p>Helaas, een half uur na het begin van den strijd trof een vijandelijke kanonskogel den grooten held, en nam hem het grootste +deel van zijn linkervoet weg; tevens verbrijzelde hij hem de beide pijpen in het rechterbeen. De Ruyter stond op dat oogenblik +op het zonnedek en was bezig zijne bevelen te geven. + +</p> +<p>Hij stortte neder en viel bovendien nog van het zonnedek, ter hoogte van zeven voet, naar beneden. + +</p> +<p>Dadelijk snelde men hem ter hulp. Hoewel zwaar gekwetst, riep hij de zijnen nog toe: + +</p> +<p>“Houdt moed, mijne kinderen, houdt moed; zóó moet men doen, om de zege te bevechten!” + +</p> +<p>En zij hielden moed; zij streden zoo dapper, dat de vijanden hun heil in de vlucht moesten zoeken, terwijl de onzen hen tot +het invallen van de duisternis achtervolgden. + +</p> +<p>Ondanks zijne vreeselijke wonden liet de Ruyter zich door zijne scheepsbevelhebbers over verschillende zaken inlichten en +hield met hen krijgsraad. Ook liet <span class="pagenum">[<a id="pb209" href="#pb209">209</a>]</span>hij drie dagen na den strijd nog verslagen opmaken omtrent hetgeen door de vloot was verricht. Hij was toen echter reeds te +zwak om de stukken te kunnen onderteekenen. Den 29<sup>en</sup> April blies hij den laatsten adem uit, beweend door gansch het Nederlandsche volk. + +</p> +<p>Den 30<sup>en</sup> Januari 1677 kwam zijn lijk aan boord van <i>de Eendragt</i> te Hellevoetsluis binnen. Vandaar werd het eerst naar Rotterdam en daarna naar Amsterdam vervoerd. + +</p> +<p>Met groote statie werd het den 18<sup>en</sup> Maart in de Nieuwe kerk bijgezet, waar eene prachtige tombe de plaats aanwijst, waar zijn stoffelijk overschot rust. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb210" href="#pb210">210</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch15" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Drie schoone daden.</h2> +<p>Mathieu Martinel was een Fransch officier, die in de eerste helft der vorige eeuw leefde. Van hem zijn in de geschiedenis +der menschheid drie schoone daden opgeteekend, wel waardig aan de vergetelheid te worden ontrukt. + +</p> +<p>Als adjudant van het eerste regiment kurassiers lag hij te Straatsburg, toen het geroep van brand! brand! hem naar buiten +deed snellen. Dadelijk begaf hij zich naar het tooneel van den ramp. Een dikke rookkolom wees hem de plaats des onheils. De +barakken stonden in brand. + +</p> +<p>Van alle kanten snelde men toe om naar den brand te kijken, en onder de toeschouwers bevonden zich vele soldaten, doordat +de barakken dicht bij de kazerne gelegen waren. + +</p> +<p>De vlammen grepen snel om zich heen, en van de omstanders maakte zich een groote schrik meester toen hun het gerucht bereikte, +dat in de gebouwen buskruit werd bewaard en er ook een duizend patronen lagen opgestapeld. Elk oogenblik kon het vuur daarmede +in aanraking komen, waardoor de gebouwen ongetwijfeld in de lucht zouden vliegen. Men ontvluchtte dus zoo snel mogelijk deze +gevaarlijke plaats en bracht zich in veiligheid. +<span class="pagenum">[<a id="pb211" href="#pb211">211</a>]</span></p> +<p>Onder de vluchtenden bevond zich echter niet Mathieu Martinel. Zoodra hij zag, welk gevaar er dreigde, snelde hij naar het +brandende gebouw, en riep hij een paar soldaten toe hem te vergezellen. Hij wierp de deur open en snelde de trap op, om zich +naar het vertrek te begeven, waar het kruit en de patronen lagen. + +</p> +<p>Een verstikkende rook echter belette hem den toegang! ’t Was hem schier onmogelijk adem te halen. Zijn twee volgers deinsden +vol schrik terug en snelden heen. Maar Mathieu gaf zijn poging nog niet op. Hij klom de trap op, door rook en vlammen heen. +De hitte was verschrikkelijk. Hij begreep, dat zijn pogen vergeefsch zou zijn, en dat hij in den rook zou stikken of in de +vlammen omkomen. + +</p> +<p>Reeds wilde hij terugkeeren, toen hij zich plotseling herinnerde, dat in het vertrek naast dat, waarin het kruit en de patronen +lagen, zich negen zieken bevonden, die niet in staat waren, de noodlottige plaats te ontvluchten. + +</p> +<p>Neen, nu weifelde de dappere officier geen seconde langer. Rook, vlammen en hitte ten spijt zette hij zijn gevaarvollen tocht +voort. Die ongelukkigen mocht hij niet aan hun vreeselijk lot overlaten, en zoo mogelijk moest hij hen redden van een verschrikkelijken +dood. Hij snelde voort, zijn oogen gesloten, den mond stijf dicht om den verstikkenden dood niet in te ademen. Zijne haren +verzengden, zijne kleeren schroeiden, de vlammen lekten zijne handen, maar hij liet zich niet weerhouden. + +</p> +<p>Zoo bereikte hij de patronen, die in papier verpakt <span class="pagenum">[<a id="pb212" href="#pb212">212</a>]</span>waren. Hij zag tot zijn schrik, dat die papieren reeds brandden. IJlings rukte hij ze los en wierp ze op eenigen afstand. +Toen opende hij het raam, en riep, de brandweermannen toe, hunne stralen op deze plaats te richten. + +</p> +<p>“Hier! Hier! Water!” klonk zijn kreet. + +</p> +<p>En men begreep hem. Stroomen van water werden naar binnen geworpen, en in korten tijd waren èn buskruit èn patronen zóó nat, +dat van een ontploffing geen sprake meer kon zijn. De zieken, voor enkele seconden nog zoo nabij aan hun dood, waren gered. +Zij werden met spoed in veiligheid gebracht. + +</p> +<p>Dit was niet de eerste heldendaad, die door den braven officier werd verricht. Korten tijd te voren bevond hij zich aan den +oever van de snelstroomende rivier de Ill, toen een van zijn soldaten het ongeluk had, in de rivier te vallen. De stroom maakte +zich van den ongelukkige meester en sleepte hem met woeste vaart mede in de richting van een watermolen, die door den snellen +stroom in beweging werd gebracht. Men hoorde het kletteren van het water, dat van het sneldraaiende rad in den stroom terug +viel. Was de ongelukkige eenmaal tot daar afgedreven, dan was hij bijna zeker verloren. + +</p> +<p>Dit begreep ook Mathieu Martinel, die dadelijk het groote gevaar inzag, waarin de drenkeling verkeerde. Onmiddellijk besloot +hij zijn leven in de waagschaal te stellen, om dat van zijn evenmensch te redden. + +</p> +<p>Tijd om zich te ontkleeden had hij niet. Zonder een oogenblik te weifelen wierp hij zich in den stroom, en zwom tot zoo dicht +mogelijk bij den molendam. <span class="pagenum">[<a id="pb213" href="#pb213">213</a>]</span>Daar omklemde hij, met één arm een paal en wachtte, tot de drenkeling hem bereikt had. Met de andere hand greep hij hem krachtig +vast om hem in zijn vaart te stuiten, maar dit gelukte hem niet. De stroom was te sterk en trok hem onweerstaanbaar voort +naar het gevaarlijke rad, dat door het water snel werd rondgedraaid. + +</p> +<p>Mathieu Martinel was er de man niet naar, een eenmaal gesteld doel op te geven. Hij liet den paal los, en dook met den drenkeling +diep onder water. Stevig hield hij den man omklemd. + +</p> +<p>De stroom sleepte beiden voort, onder het molenrad door, dat hen niet bereiken kon. Nauwelijks deze gevaarlijke plaats voorbij, +sloeg Mathieu de armen uit, den drenkeling met de tanden vasthoudende, en bereikte den oever. Tot zijn groote vreugde bemerkte +hij, dat het leven van den soldaat nog niet geweken was. Door den moed en de vastberadenheid van Mathieu was hij gered. + +</p> +<p>Vele jaren later verrichtte hij zijn derde heldenstuk. ’t Was in den nacht van den 14<sup>en</sup> Juni 1837 te Parijs. Bij gelegenheid van het huwelijk van den Hertog van Orleans was er eene schitterende illuminatie ontstoken, +en op het Champ de Mars hadden duizenden bij duizenden een prachtig vuurwerk bijgewoond. + +</p> +<p>Toen het afgeloopen was, ontstond er een hevig gedrang bij den ingang van eene passage, die naar het Militaire College leidde. +De stroom van menschen was zoo ontzaglijk groot, dat er eene opstopping ontstond, die de verschrikkelijkste gevolgen <span class="pagenum">[<a id="pb214" href="#pb214">214</a>]</span>had. Eene vrouw kreeg het in de opgepropte menigte, waarin bijna geen voortgang was, zoo benauwd, dat zij door eene flauwte +overvallen werd en bewusteloos nederviel. Anderen struikelden over haar lichaam, en vielen ook. De menschen in de onmiddellijke +nabijheid begrepen dadelijk het gevaar, waarin dezen verkeerden, en wilden hun door terugdringen de gelegenheid geven om op +te staan en zich te redden. Maar de achtersten wisten niet, wat er vóór hen gebeurde, en drongen voorwaarts. Er ontstond nu +eene groote verwarring. Velen struikelden over hen, die reeds gevallen waren, en van opstaan was in die ophooping geen sprake +meer. Een angstig geschrei steeg uit de menigte op. Men drong terug, men schreeuwde,—maar de stroom van menschen wist van +geen stilstaan,—zoodat met elke seconde de ramp grooter werd. Men trapte op degenen, die reeds gevallen waren. Het angstgeschrei +werd ontzettend,—maar de menschen, die volgden, hoorden het niet. In levendige gesprekken over het vuurwerk, dat men gezien +had, drong men langzaam maar zeker voorwaarts... + +</p> +<p>Op dit oogenblik kwam Mathieu Martinel op de rampzalige plaats aan, en oogenblikkelijk begreep hij, dat hier krachtig moest +worden gehandeld, wilde het ongeluk niet nog veel erger worden. En dat het reeds zeer erg was, zag hij met een enkelen oogopslag. + +</p> +<p>Hij snelde een poort door, waardoor hij den menschenstroom van een anderen kant bereikte, en trachtte door schreeuwen de menschen +tot teruggaan te bewegen. Hij riep hun toe, dat er een ongeluk <span class="pagenum">[<a id="pb215" href="#pb215">215</a>]</span>gebeurde, dat er menschen gevallen waren, die door de voeten der anderen vertreden werden,—maar zijn roepen mocht niet baten. +Wel drongen de voorsten terug, maar verder naar achteren hoorde men hem niet. Steeds drong men voorwaarts! + +</p> +<p>Toen ijlde hij weg naar de kazerne, om hulp te halen. Hij gunde zich echter den tijd niet, om zijne mannen te verzamelen, +maar snelde opnieuw, door slechts enkelen gevolgd, naar de plaats van den ramp. De meesten van hen echter, het gevaar ziende +waarin zij zich begeven zouden, keerden terug. Alleen Private Speulée volgde hem, en zij spanden samen hunne uiterste krachten +in, om den doorgang vrij te maken. + +</p> +<p>’t Was een vreeselijk schouwspel, dat zich aan hunne oogen vertoonde. De grond lag bezaaid met dooden,—en met levenden, die +door anderen vertreden werden en de ijselijkste jammerkreten slaakten. Mathieu richtte een bewusteloozen man op, daarna een +jongen, eene vrouw en een klein meisje. Hij droeg ze snel naar eene plaats, waar zij in de frissche lucht herstellen konden. +En telkens keerde hij naar de rampplaats terug, om anderen te redden. Elk oogenblik verkeerde hij in gevaar, om in ’t gedrang +omvergeworpen en doodgetrapt te worden,—maar hij ging onbevreesd met het reddingswerk voort. Niet minder dan negen personen +wist hij te midden van ’t gedrang op te richten en naar eene veilige plaats te brengen. En nog, altoos drong men van achteren +op... + +</p> +<p>Speulée stond hem moedig ter zijde en redde een man en een kind. Langzamerhand kwam er meer <span class="pagenum">[<a id="pb216" href="#pb216">216</a>]</span>hulp opdagen. Officieren schoten toe, om hunne makkers bij te staan. Een van hen zette een jongen op zijn rug, nam een meisje +in zijne armen, en wist beiden buiten het gedrang te brengen, waarvoor hij niet minder dan een half uur noodig had. Hij werd +zoo moê en benauwd, dat hij zich bijna niet langer staande kon houden. + +</p> +<p>Eindelijk daagde er hulp. Eenige kurassiers te paard kwamen van het Champ de Mars en reden bedaard, stap voor stap, in de +menigte. Overal waar zij kwamen, stak men hun kinderen toe, hun smeekende, die bij zich op het paard te nemen, wat zij deden. +Zij drongen met groot geduld en de uiterste voorzichtigheid steeds verder in de menigte door, eerst in rijen van één, toen +twee aan twee, vervolgens bij drieën, en vormden zoo een wig, die scheiding maakte tusschen de menigte en den nauwen doorgang. +Zoo ontstond er eenige kalmte en kwamen de menschen tot bezinning. De stroom werd nu in verschillende richtingen geleid, waardoor +verdere ongelukken voorkomen werden. De slachtoffers werden opgenomen en naar de kazerne gebracht, waar men al het mogelijke +deed, om de levensgeesten weder op te wekken en de wonden te reinigen en verbinden. Daarna werden zij, voor wie dit noodig +was, naar de hospitalen vervoerd, terwijl anderen naar hunne woning werden gebracht. + +</p> +<p>Martinel, die ook hier weer zijn grooten moed en wijs beleid had getoond, ontving een jaar later den eereprijs, die voor het +verrichten van daden van moed en menschlievendheid was uitgeloofd. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb217" href="#pb217">217</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch16" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Niels Finsen.</h2> +<p>In den laatsten tijd hebben beroemde mannen eigenschappen in het licht ontdekt, die nog niet bekend waren. Dat wij zonder +licht niet kunnen leven, wist natuurlijk sedert langen tijd iedereen. Als we de zon niet hadden, werd onze aarde in korten +tijd een ijsbol, waarop geen levend wezen bestaan kan. Zij is het, die onze aarde vruchtbaar maakt, onze heerlijke vruchten +rijpt, en onze schoone bloemen doet bloeien. Maar zij is het ook, die onzen levenslust opwekt, ons vroolijk en opgeruimd doet +zijn, ons kracht tot werken geeft. Maakt een grauwe lucht ons droefgeestig en somber, het schoone zonnelicht, die heerlijke +gave Gods, verjaagt alle zwartgalligheid en melancholie. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p217.jpg" alt="Niels Finsen." width="432" height="720"></div><p> + + +</p> +<p>’t Was ook bekend, dat men het licht kan ontleden, zooals dat ook gebeurt als de zon schijnt en het gelijktijdig regent. Dan +verschijnt aan den hemel de regenboog met zijne roode, oranje, gele, groene, blauwe en violette stralen. Diezelfde kleuren +verkrijgt men ook, wanneer men wit licht door een prismatisch geslepen glas laat gaan. We verkrijgen dan het zoogenaamde zonnespectrum. + +</p> +<p>In de laatste jaren echter zijn de Röntgen-, Becquerel- <span class="pagenum">[<a id="pb218" href="#pb218">218</a>]</span>en radiumstralen ontdekt. Van deze stralen is het eigenaardige, dat zij door vaste stoffen heendringen, en dat men de radiumstralen +zelfs door metalen voorwerpen heen kan zien. De Röntgenstralen hebben aan de menschheid reeds groote diensten bewezen. Vooral +in oorlogstijd maakt men er gebruik van om te zien, waar zich in een menschelijk lichaam een kogel bevindt, die verwijderd +moet worden. De lichtstralen dringen door het vleesch heen, maar niet door den kogel. De plaats, waar deze zich bevindt, wordt +dus met groote juistheid aangewezen. + +</p> +<p>In Denemarken woonde een professor, Niels Finsen genaamd, die reeds lang de wonderbare kracht had opgemerkt, welke de zon +op zijn ziekelijk lichaam uitoefende. Van zijn jeugd af was hij zwak en ziekelijk geweest, en het was hem niet ontgaan, dat +hij zich veel prettiger en opgewekter voelde, als het zonnetje aan den hemel schitterde, dan bij somber, druilig weer. Datzelfde +verschil merkte hij op, wanneer hij in een vroolijke, zonnige, of wel in eene donkere, sombere kamer was. Hij begreep, dat +dit groote verschil niet alleen een gevolg kon wezen van stemming, maar dat het wel degelijk moest worden toegeschreven aan +de genoemde kracht van het licht. De gedachte maakte zich van hem meester, dat het licht dienstbaar kon worden gemaakt aan +de geneeskunde, en dat het wellicht niet onmogelijk zou zijn, de lijdende menschheid in sommige gevallen door de kracht van +het licht genezing te brengen. Inzonderheid meende hij, dat huidziekten, die door <span class="pagenum">[<a id="pb219" href="#pb219">219</a>]</span>bacteriën ontstaan, door middel van het licht zouden kunnen worden genezen. + +</p> +<p>Toen die gedachte zich eenmaal van hem had meester gemaakt, begon hij verschillende proeven te nemen. Hij onderzocht, of de +kleuren, waarin men het licht kon ontleden, gelijken of verschillenden invloed uitoefenden op de voorwerpen, die er door werden +beschenen. En zoo bleek het hem al spoedig, dat de invloed van die verschillend gekleurde lichtbundels niet dezelfde was en +dat men te doen had met twee soorten van lichtstralen, n.l. de <i>warmtestralen</i>, waartoe de roode behooren, en de <i>chemische stralen</i>, waaronder de violette vielen. Finsen onderzocht, welken invloed die verschillende stralen hadden op vlinders, die hij in +een bak plaatste, welke hij met verschillend gekleurde glazen: roode, groene, gele, blauwe, enz. afsloot. Hij merkte op, dat +de vlinders kalm en rustig bleven onder het roode glas, waardoor dus alleen de roode stralen toegang hadden,—terwijl zij zeer +onrustig werden onder de blauwe glazen. Zij trachtten dan zoo spoedig mogelijk weer hunne schuilplaats onder het roode licht +te bereiken. De verschillende werking der roode en blauwe stralen werd daardoor duidelijk aangetoond. + +</p> +<p>Finsen had zich ook de vraag gesteld, waarom de Schepper de bewoners der tropische gewesten eene donkere huidskleur had gegeven. +Hij had de overtuiging, dat dit niet zonder doel was geschied, en dus niet te denken was aan bloot toeval. Hij nam daarom +de volgende proef. Op zijn arm schilderde hij met Oostindischen inkt een zwarte plek, waarin <span class="pagenum">[<a id="pb220" href="#pb220">220</a>]</span>hij echter twee plekken, die den vorm hadden van zijne voorletters N. F., onbeschilderd liet. Die plekken bleven dus wit. +Vervolgens bevestigde hij op zijn arm door middel van vischlijm verschillend gekleurde reepjes glas, een stuk gewoon glas, +en ook nog een stuk bergkristal. Hij liet nu onder voortdurende afkoeling licht van bepaalde sterkte en op een bepaalden afstand +op dien arm inwerken. Hij gebruikte daarvoor zoowel zonnelicht als electrisch licht, en wel booglicht van 20 ampères. + +</p> +<p>Het bleek hem, toen de belichting lang genoeg geduurd had, dat op de plaatsen, waar de gekleurde glaasjes, het gewone glas +en de Oost-indische inkt hadden gezeten, het licht zijne inwerking niet vertoonde, maar dat onder het bergkristal en op de +plaats der beide letters N. F. een ontsteking van de huid was opgetreden. Na verloop van tijd verdween die ontsteking wel +weer, doch nog wel een half jaar later kon hij door sterke wrijving de beide letters weer zichtbaar laten worden. Hij begreep +nu, waarom de bewoners der tropische gewesten met een donkere huidskleur waren gezegend. + +</p> +<p>Meermalen was het ook gebleken, dat gletscherbeklimmers bij hunne tochten onder aan de kin uitslag kregen tengevolge van de +reflexwerking van de zonnestralen op het bergkristal, terwijl proeven hadden aangetoond, dat bergkristal alleen de chemische +of blauwe stralen doorlaat. Finsen kwam daardoor tot het besluit, dat alleen de chemische stralen de ontsteking op zijn arm +hadden veroorzaakt. + +</p> +<p>Hij nam nog meer proeven, en zag, dat salamandereieren, <span class="pagenum">[<a id="pb221" href="#pb221">221</a>]</span>die gedurende langen tijd aan den invloed van electrisch licht waren blootgesteld, afstierven. Ook op kikvorsch-eieren hadden +de chemische stralen eene doodelijke inwerking. Bovendien hadden de geleerden reeds sedert langen tijd opgemerkt, dat rood +licht op pokkenlijders een zeer eigenaardigen invloed had. ’t Was namelijk gebleken, dat de ongelukkige lijders aan deze ziekte +in kamers, waarin alleen rood licht kon doordringen, niet zulke hooge koortsen kregen als gewoonlijk bij deze ziekte het geval +is, en dat de pokpuisten niet in verettering overgingen, zoodat de patienten sneller herstelden en geen litteekens behielden. +Dit reeds was een groote schrede voorwaarts op het gebied der geneeskunde, die den armen lijders ten goede kwam. + +</p> +<p>Ook Finsen had reeds lang proeven in die richting genomen. Eindelijk kwam hij tot het besluit te onderzoeken, of het mogelijk +zou zijn ziekte-veroorzakende bacteriën door middel van het licht te dooden. Hij liet voor zijne proeven, glazen buizen vervaardigen +met vlakke wanden, en kweekte daarin verschillende soorten bacteriën. Toen liet hij de chemische stralen op deze kolonies +inwerken, en kwam tot het verrassende resultaat, dat de bacteriën inderdaad werden gedood. Dit was een reuzenschrede voorwaarts +naar het doel, dat hij zich had gesteld, n.l. het middel te vinden om den tuberkel-bacil, waardoor de gevreesde lupusziekte +ontstaat, te dooden. Wie kent niet de beklagenswaardige lupuslijders met hunne bloederige gezichten, weggeteerde neuzen, opgezette +lippen, tranende oogen? Wie voelt geen medelijden met <span class="pagenum">[<a id="pb222" href="#pb222">222</a>]</span>deze ongelukkigen, die weten, hoe afzichtelijk hun uiterlijk is en zich door allen geschuwd zien? ’t Was voor Finsen het levensdoel +geworden, voor hen het middel te vinden, dat hun redding bracht. En hij heeft het gevonden. + +</p> +<p>Hij was zoover gevorderd, dat hij wel de lupus-bacillen in zijne glazen buizen kon dooden, maar bij de lijders zitten zij +tot diep in de huid doorgedrongen. Hij moest dus nu onderzoeken, of de chemische stralen ook daar hunne doodende uitwerking +zouden hebben, of zij zouden doordringen tot de diepere lagen van de huid. + +</p> +<p>Om dit na te gaan nam hij proeven op honden en katten. Buisjes gevuld met chloorzilver, dat bij de inwerking van ’t licht +ontleed werd, bracht hij onder de huid van deze dieren, en zie, toen hij het licht een geruimen tijd had laten inwerken, bleek +het hem tot zijne groote vreugde, dat ook in de diepte de chemische stralen hun invloed hadden doen gelden. Het chloorzilver +was wel degelijk ontleed. + +</p> +<p>Zoo achtte hij dan eindelijk het oogenblik gekomen, om zijne studiën ten bate der lijdende menschheid in toepassing te brengen. +En hij mocht in 1897 de voldoening smaken een lupus-patient volgens de door hem gevonden methode te genezen, voorwaar een +gulden daad, die zijn naam voor altoos terecht beroemd zou maken. + +</p> +<p>Bij de behandeling van zijne patienten gebruikte hij in den eersten tijd het zonnelicht, maar daar in het hooge noorden de +zon zich al even weinig laat zien als bij ons, ging hij er toe over, het electrisch <span class="pagenum">[<a id="pb223" href="#pb223">223</a>]</span>licht voor zijn doel aan te wenden. Dat licht bevat betrekkelijk een veel grooter aantal chemische stralen dan het zonnelicht, +wat een groot voordeel voor hem was. Hij bedacht nu een instrument, bestaande uit een koperen cilinder met bergkristallenzen, +veel gelijkend op een grooten verrekijker. Hieruit liet hij een bundel electrische lichtstralen op zijne patienten vallen. +Dit licht is zoo schel, dat de patient zijn oogen moet sluiten en de verpleegsters, die de lens richten, schermen voor de +oogen moeten dragen. + +</p> +<p>Hij bemerkte al spoedig eene leemte. ’t Bleek hem namelijk, dat het bloed de genezing van de ziekte tegenhield. Hij bedacht +daarom, het zieke deel zoodanig met bergkristal te drukken, dat het bloedledig werd, en tot zijn groote blijdschap verrichtten +de lichtstralen toen wonderen. Al na weinige dagen trad de beterschap in, en zoo mocht het hem gelukken, zeer vele lijders +van de gevreesde ziekte te doen herstellen. + +</p> +<p>Als een bewijs, hoe de Deensche Staat Finsen’s werk waardeerde, zij vermeld, dat deze dadelijk eene groote som gelds beschikbaar +stelde, waardoor Finsen de gelegenheid kreeg, een grootsche inrichting voor lupuslijders te openen. Ook viel hem de Nobelprijs +ten deel, welke alleen wordt uitgereikt aan hen, die zich jegens de menschheid buitengewoon verdienstelijk hebben gemaakt. + +</p> +<p>Finsen, die gedurende zijn geheele leven zwak en ziekelijk was geweest, stierf op den leeftijd van 44 jaar. Ware hem een langer +leven beschoren geweest, <span class="pagenum">[<a id="pb224" href="#pb224">224</a>]</span>wie weet, wat hij misschien nog meer ten bate der lijdende menschheid had gedaan,—maar ’t heeft zoo niet mogen zijn. + +</p> +<p>Gedurende zijne laatste levensjaren was hij aan het ziekbed gekluisterd, maar zijn geest bleef even onvermoeid en werkzaam. +Hij liet zijn ledikant naar zijn instituut overbrengen, en iederen morgen kwamen de dokters en verpleegsters aan zijn bed +om zijne bevelen te vernemen. Tot aan zijn dood toe bleef hij denken en zoeken, om zoo mogelijk zijn instrumenten nog te verbeteren. +’t Schijnt evenwel, dat die de volmaaktheid reeds nabij komen, want niettegenstaande velen getracht hebben zijn werk te verbeteren, +zijn toch overal in de wereld lampen in gebruik, zooals Finsen die heeft uitgedacht. Er is nog zoo goed als niets aan veranderd. + +</p> +<p>Uit alle streken der wereld bezoeken geneeskundigen de inrichting van Finsen, om zijne geneeswijze te bestudeeren en die in +hun vaderland toe te passen. Honderden bij honderden lupus-lijders zijn sedert van hunne ziekte genezen, en zullen zeker den +naam van den Deenschen professor Niels Finsen levenslang in gezegend aandenken houden. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb225" href="#pb225">225</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch17" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een trouwe slaaf.</h2> +<p>Frankrijk was in de macht geraakt van de Salische Franken onder hun koning Chlodvig. Wel is waar had deze niet meer dan een +legertje van vijf duizend man onder zijne bevelen, maar hij vergoedde aan dapperheid, wat hem aan macht ontbrak. Hij was uit +het geslacht der Merovingers, die zich van de andere Franken door hunne lange, op de schouders neergolvende lokken onderscheidden. + +</p> +<p>Chlodvig was dapper, maar trouweloos en wreed. In 486 begon hij den oorlog tegen de Romeinen, die toen nog een deel van Gallië +in hun bezit hadden. Hij versloeg Syagrius en doodde hem. Vele kerken werden in dien tijd door Chlodvig’s soldaten geplunderd, +want evenals hun koning waren zij toen nog heidenen. + +</p> +<p>Daarin zou echter verandering komen. Hij koos zich Chlotilde, de nicht van den Bourgondischen koning, tot gemalin, en daar +deze eene Christin was, rustte zij niet, voordat ook Chlodvig den Christelijken godsdienst had omhelsd. + +</p> +<p>In verscheidene oorlogen maakte hij zich van een groot deel van Gallië meester, en overal voerde hij den Christelijken godsdienst +in. ’t Moet echter gezegd worden, dat zijne Franken meer in naam dan metterdaad Christenen waren, want zij bleven een <span class="pagenum">[<a id="pb226" href="#pb226">226</a>]</span>zeer ruw volkje, dat het woord zachtmoedigheid niet kende. + +</p> +<p>De Roomsch-Katholieke geestelijken werden door Chlodvig met de meeste onderscheiding behandeld, en daar hij veel deed om den +Christelijken godsdienst uit te breiden, stond hij bij hen zeer hoog aangeschreven en vergaven zij hem menige daad van geweld, +ja zelfs moord en doodslag, die zij in een ander zeker streng zouden hebben afgekeurd. Hij stierf in 511, en liet zijn machtig +rijk na aan zijne vier zonen, die elk een deel in bezit namen, maar voortdurend met elkander in oorlog waren. ’t Waren ruwe +mannen, die voor geen daad, hoe slecht ook, terugdeinsden. Geen denkbare misdaad was er, die niet door hen werd gepleegd. + +</p> +<p>Toen eens weer een verwoede oorlog was gevoerd tusschen de broeders Theodorik, die het zuidelijk deel van Gallië beheerschte, +en Childebert, die koning was over het vroegere Romeinsche gebied, bestaande uit Parijs met de daarom liggende landen,—werd +de vrede na een langen strijd bezegeld met wederkeerig aan elkander eenige gijzelaars over te leveren, bestaande uit de aanzienlijkste +jongelingen der beide landen. + +</p> +<p>Zoo zag ook Gregorius, de Bisschop van Langres, zich gedwongen, zijn neef Attalus te zien vertrekken naar een vreemd land, +waar hij als gijzelaar moest verblijven. Het afscheid viel den hoogen geestelijke zwaar, want hij hield veel van den jongeling. +Wel wist hij, dat Attalus niet als gevangene werd weggevoerd, en dat hij in den vreemde als gast bij een <span class="pagenum">[<a id="pb227" href="#pb227">227</a>]</span>van de hoofden zou worden gehuisvest, maar hij zag hem toch met droefheid vertrekken naar de ruwe, onbeschaafde Franken, die +als ware barbaren leefden. Hoe ongelukkig moest zijn jonge neef, die eene beschaafde opvoeding had genoten, zich wel onder +die ruwe mannen gevoelen! + +</p> +<p>Hij bleef echter hopen, dat Attalus vroeger of later weder in vrijheid zou worden gesteld en naar hem zou kunnen terugkeeren. +Maar deze hoop was vergeefsch. Attalus keerde niet terug, en de Bisschop toonde zich daarover meermalen zeer bedroefd. Zijne +dienaren, welke in die dagen nog lijfeigenen of slaven waren, spraken meermalen over hun jongen meester, van wien zij om zijn +beminnelijk karakter allen veel hielden. + +</p> +<p>En ’t zou nog erger worden. Tusschen de beide broeders ontstond een nieuwe twist, waarvan de wederkeerig uitgeleverde gijzelaars +de treurige slachtoffers werden. Zij hielden op de gasten te zijn van hunne meesters, en werden tot slaven verlaagd. Iets +ergers had deze jongelingen, die tot de aanzienlijkste geslachten huns lands behoorden, niet kunnen treffen. Zij, die vroeger +zelf meester over vele slaven waren geweest, moesten thans het geringste werk verrichten en zich voeden met het karige maal, +dat ook aan de andere slaven werd toebedeeld. De jonge Attalus werd tot paardenknecht verlaagd. + +</p> +<p>Nauwelijks was de oorlog ontbrand, of eene groote droefheid maakte zich van Bisschop Gregorius meester. Hij begreep zeer goed, +dat het thans met de vrijheid van zijn jongen bloedverwant voor goed <span class="pagenum">[<a id="pb228" href="#pb228">228</a>]</span>gedaan was en dat hij ongetwijfeld een bitter lot te verduren moest hebben. + +</p> +<p>Ach,—en hij wist niet eens, waar de ongelukkige zich bevond. Alleen had hem wel eens het gerucht bereikt, dat hij ergens in +den omtrek van Metz leefde, maar wáár precies, wist hij niet. Eindelijk kon hij die onzekerheid niet langer verdragen, en +besloot hij boden uit te zenden, om zijne verblijfplaats op te sporen. Zoo deed hij, met het gevolg, dat hij te weten kwam, +wáár hij zich bevond, en dat hij, als gemeene slaaf, tot paardenboef was verlaagd. + +</p> +<p>Dadelijk besloot de Bisschop een bode naar den meester van Attalus te zenden met geschenken, om hem te verzoeken, den ongelukkigen +jongeling in vrijheid te stellen. + +</p> +<p>De Frank hoorde den bode met een spottenden lach aan, weigerde de geschenken aan te nemen, en zeide: + +</p> +<p>“Ik denk er niet over. Als Attalus inderdaad de neef is van Bisschop Gregorius, en tot eene zoo voorname familie behoort, +kan hij alleen voor een groote som zijne vrijheid terugkrijgen. Zeg aan den Bisschop, dat ik hem voor tien ponden goud wil +ontslaan, en voor niets minder. Voor iemand, zoo machtig en rijk als de Bisschop, is het niet moeilijk, deze som bij elkaar +te brengen. Tot zoolang blijft Attalus mijn slaaf.” + +</p> +<p>Met deze boodschap kon de bode terugkeeren, en de Bisschop was ten einde raad, toen hij den hoogen eisch van den Frank vernam. +Dadelijk begon hij op middelen te peinzen, om den losprijs op de eene <span class="pagenum">[<a id="pb229" href="#pb229">229</a>]</span>of andere wijze bij elkaar te krijgen, maar hij koesterde weinig hoop, dat hem dit gelukken zou. + +</p> +<p>Ook onder de lijfeigenen van den Bisschop werd over het geval gesproken, en allen koesterden innig medelijden met hun jongen +meester, die onder den ruwen Frank ongetwijfeld een zwaar lot te verduren had. Een van hen, Leo genaamd, die als kok in de +keuken van den Bisschop werkzaam was, begaf zich naar zijn heer, en stelde hem voor eene poging te wagen, om Attalus uit zijn +slavernij te verlossen. Hij smeekte den Bisschop hem toe te staan, zich naar den Frank te begeven om te zien, wat hij doen +kon. Hij begreep, dat hij zich aan groote gevaren ging blootstellen, maar hij had zijn leven gaarne over om zijn jongen meester +de vrijheid te hergeven. + +</p> +<p>De Bisschop gaf zijne toestemming, en Leo vertrok. Te voet begaf hij zich op weg naar Trèves, waar Attalus zich bevond, en +daar wachtte hij een gunstig oogenblik af, om zich met hem in verbinding te stellen. Eindelijk zag hij Attalus, maar in welk +een staat! Zijne sierlijke kleeding, waarin hij hem vroeger had gezien, was vervangen door lompen, zijne haren slingerden +hem ordeloos om het hoofd, zijn gelaat was groezelig en vuil. De jonge slaaf had moeite zijn vroegeren meester te herkennen. + +</p> +<p>Leo begaf zich naar een Gallier en zei: + +</p> +<p>“Wilt ge geld verdienen? Ga dan met mij mede naar gindschen Frank, en verkoop mij aan hem als slaaf...” + +</p> +<p>De Galliër keek hem ongeloovig aan. + +</p> +<p>“Ge begrijpt, dat ik hiermede mijne bedoeling <span class="pagenum">[<a id="pb230" href="#pb230">230</a>]</span>heb,” ging Leo voort, “maar die houd ik geheim. Alleen verzoek ik u, mij als slaaf aan dien Frank te verkoopen. Het geld moogt +gij behouden. ’t Is dus voor u een gemakkelijke en voordeelige zaak.” + +</p> +<p>De Galliër stemde toe, en beiden begaven zich naar den Frank, wien Leo te koop werd aangeboden. + +</p> +<p>De Frank bekeek den slaaf van het hoofd tot de voeten, en vroeg: + +</p> +<p>“Wat kan hij doen?” + +</p> +<p>Leo haastte zich te zeggen: + +</p> +<p>“O Heer, ik ben een bekwaam kok en kan u de lekkerste tafel bereiden, die maar te bedenken is. Zelfs al kreeg u koningen aan +uw disch, zij zouden niet anders dan Uw tafel prijzen, Heer!” + +</p> +<p>“Ha, dat treft!” riep de Frank uit. “Zondag komen mijne vrienden en kennissen bij mij eten. Maak dan een tafel gereed, waarvan +zij zeggen: “ik heb zelfs aan de tafel des konings niet lekkerder gegeten.” + +</p> +<p>“Het zal geschieden, Heer,” sprak Leo eenvoudig. + +</p> +<p>De koop werd gesloten voor twaalf goudstukken, en zoo kregen Leo en zijn jongen meester denzelfden heer. + +</p> +<p>De gasten kwamen en kregen een feestmaal, zooals alleen de bekwaamste Romeinsche koks dat konden bereiden, en de gasten betuigden +herhaaldelijk hunne groote verwondering over de fijne gerechten, die hun werden voorgezet. + +</p> +<p>Geen wonder, dat Leo bij zijn nieuwen heer in de grootste gunst kwam, wat juist zijne bedoeling was. Weldra mocht hij in de +woning van den Frank doen en laten, wat hij wilde. +<span class="pagenum">[<a id="pb231" href="#pb231">231</a>]</span></p> +<p>Attalus had hij al meermalen ontmoet, maar hij had hem al dadelijk te kennen gegeven, dat zij zich moesten houden, of zij +vreemden voor elkander waren. Tevens had hij hem gezegd, dat hij gekomen was, om hem te redden. + +</p> +<p>Zoo ging een jaar voorbij. Leo was nu de verklaarde gunsteling geworden van zijn heer. Hij gaf toen aan Attalus te kennen, +dat thans het oogenblik gekomen was, om de vlucht te wagen. + +</p> +<p>“Houd u van avond wakker, en wees dadelijk gereed, als ik u een teeken geef.” + +</p> +<p>Zoo werd afgesproken. Leo had het dien dag zeer druk, daar zijn meester gasten had, waaronder ook zijn schoonzoon. + +</p> +<p>Deze gebood Leo, toen hij naar bed ging: + +</p> +<p>“Breng mij wat honigwater in mijn slaapvertrek; ik zal vannacht wel dorstig wezen.” + +</p> +<p>Toen Leo aan dat verlangen voldeed, zei de jonge man vroolijk: + +</p> +<p>“Wel, je ziet er uit of je van plan bent, dezen nacht op een van mijn paarden de vlucht te nemen.” + +</p> +<p>Leo schrok niet weinig, toen hij zoo onverwachts hoorde uitspreken, wat hij werkelijk voornemens was, maar hij hield zich +goed, en antwoordde lachend: + +</p> +<p>“Ik was juist van plan, dat dezen nacht te doen.” + +</p> +<p>De Frank, die slechts geschertst had, beschouwde dit antwoord ook als een grap, en lachte er om. + +</p> +<p>Toen allen sliepen, begaf Leo zich naar den stal en gaf zacht een teeken aan Attalus, die zijne slaapplaats bij de paarden +had. Dadelijk liet deze Leo binnen en zadelden zij twee van de vlugste rossen. +<span class="pagenum">[<a id="pb232" href="#pb232">232</a>]</span></p> +<p>“Ik heb geen ander wapen dan deze kleine lans,” zei Attalus. + +</p> +<p>“Wacht, ik zal andere halen,” zei Leo. + +</p> +<p>Hij begaf zich naar het huis van zijn heer en drong zelfs tot diens slaapvertrek door, om diens zwaard en schild weg te nemen. +Maar tot zijn grooten schrik werd de Frank wakker en vroeg: + +</p> +<p>“Wie is daar?” + +</p> +<p>“Ik ben het,—ik Leo!—Ik ben opgestaan om Attalus te zeggen, dat hij de paarden morgen vroeg buiten moet brengen, maar hij +slaapt als een dronkaard.” + +</p> +<p>De Frankische edelman luisterde al niet meer naar hem en sliep weer in. Toen haastte Leo zich met schild en zwaard naar buiten, +en gelukte het hem en Attalus ongezien buiten de omheining te komen. + +</p> +<p>Zij sprongen te paard en reden snel den grooten Romeinschen weg op, die naar Trier voerde. Den eersten hinderpaal ontmoetten +zij aan eene rivier, waar zij de brug bewaakt vonden. Zij zagen zich daardoor gedwongen zich met hunne paarden op eenigen +afstand te water te begeven en de rivier over te zwemmen. Ongedeerd bereikten zij den anderen oever, en zoo snel het gaan +kon, vervolgden zij hun tocht. Zij voedden zich met eenige pruimen, die zij aan een boom vonden. ’s Morgens reden zij verder +in de richting van Rheims, steeds voortgejaagd door de vrees, dat hunne ontvluchting ontdekt zou zijn en hunne vervolgers +wellicht reeds op weg waren, om hen te achterhalen. O, als dat gebeurde, <span class="pagenum">[<a id="pb233" href="#pb233">233</a>]</span>zou hun lot bij den wreeden Frank ongetwijfeld vreeselijk zijn. + +</p> +<p>Voort dus, altoos voort! Zij gunden hunne rossen ternauwernood de noodige rust, en ’t was de dieren aan te zien, dat zij vermoeid +werden en slechts met moeite verder konden. + +</p> +<p>Opeens hoorden zij werkelijk ver achter zich hoefgetrappel op den hard geplaveiden weg. Angstig keken zij rond, waar zij zich +verbergen konden, en ontdekten gelukkig een kreupelbosch, dat misschien gelegenheid bood om zich te verschuilen. Haastig sprongen +zij van hunne paarden en drongen zoo diep mogelijk in het bosch door. Op eene plaats achter veel takken en bladeren bonden +zij hunne paarden vast, en wachtten toen met getrokken zwaard de komst der vervolgers af. + +</p> +<p>Zij naderden! Het hoefgetrappel kwam snel naderbij, en de vluchtelingen zagen de harnassen hunner vervolgers schitteren in +de zonnestralen. Nu hadden zij het kreupelbosch bereikt. En o schrik,—daar hielden zij stand en sprongen van de paarden. + +</p> +<p>Hadden zij hun spoor ontdekt? De beide ongelukkigen hielden vol spanning den adem in. + +</p> +<p>Neen,—zij namen slechts een oogenblik rust, om hunne harnassen te verschikken en even te verpoozen. Weldra sprongen zij weder +te paard en vervolgden hun tocht. + +</p> +<p>O, hoe heerlijk was het voor hun beiden om te luisteren naar het zich steeds verwijderende hoefgetrappel, dat weldra geheel +wegstierf in de verte. +<span class="pagenum">[<a id="pb234" href="#pb234">234</a>]</span></p> +<p>Zij hielden zich nog langen tijd schuil en bereikten den volgenden nacht de stad Rheims, waar zij een priester kenden, Paul +geheeten, die een vriend was van Bisschop Gregorius<span class="corr" id="xd0e2866" title="Niet in bron">.</span> Zij waren zoo gelukkig hem te vinden, juist toen de bel werd geluid voor den morgendienst, wat hun aangenaam in de ooren +klonk. Dadelijk maakte Attalus zich aan hem bekend, en de goede man gaf hun brood en wijn, om zich te verkwikken. Zij hadden +in langen tijd niets gegeten. Bovendien wees hij hun eene schuilplaats aan, waar zij zich verbergen konden. Dat was maar goed +ook, want op datzelfde oogenblik doolde de Frank reeds door de straten van Rheims, om zijne weggeloopen slaven op te sporen. + +</p> +<p>Eindelijk kwam hij zelfs bij den priester Paul, om hem te ondervragen, want hij wist, dat de priester een vriend was van Attalus’ +oom,—maar de brave man verried hen niet. + +</p> +<p>Na twee dagen vruchteloos in Rheims te hebben gezocht, gaf de Frank zijne pogingen op en keerde naar huis terug. En toen waagden +Attalus en Leo het uit hun schuilplaats te voorschijn te komen, en, na den Priester hartelijk dank te hebben gezegd, hun weg +te vervolgen. Het grootste gevaar was nu geweken, en ongedeerd bereikten zij het doel van hunne reis. + +</p> +<p>Ontroerd vielen Bisschop Gregorius en Attalus elkander in de armen, en Leo ontving het loon, dat hij door zijn trouw en moed +dubbel had verdiend. Hij werd met groote plechtigheid naar de kerk geleid, waarvan alle deuren wijd werden open gezet <span class="pagenum">[<a id="pb235" href="#pb235">235</a>]</span>ten teeken, dat hij een vrij man was, die zich begeven mocht, waarheen hij wilde. + +</p> +<p>Toen nam de Bisschop hem bij de hand, en staande voor den Aarts-bisschop verklaarde hij, dat hij hem de vrijheid gaf en tot +Romeinsch burger maakte. Nooit meer kon hij tot den staat van slavernij vervallen. Wie in de kerk, ten aanhoore van Bisschoppen, +dekens of priesters eenmaal tot een vrij man was verklaard, bleef dat gedurende zijn geheele leven. + +</p> +<p>En dat geluk viel Leo te beurt als loon voor zijn moed en trouw. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb236" href="#pb236">236</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch18" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">David Livingstone.</h2> +<p>Te Ulva, een der Hebridische eilanden, die ten noorden van Schotland liggen, werd in 1813 een knaapje geboren, dat eenmaal +zijn naam wereldberoemd zou maken. Hij heette David Livingstone en was de zoon van eenvoudige, maar zeer geachte ouders. Van +zijn grootvader vertelt hij, hoe deze, toen hij op zijn sterfbed lag, al zijne kinderen tot zich riep en tot hen sprak: + +</p> +<p>“Ik heb mijn leven lang alle overleveringen, op onze familie betrekking hebbende, verzameld,—en nooit heb ik gevonden, dat +een onzer voorouders oneerlijk is geweest. Wordt dus een uwer of een uwer kinderen oneerlijk, dan zit dat niet in het bloed, +dat door uwe aderen stroomt. Ons bloed is niet eerloos. Ik laat u dezen levensregel na: “Weest rechtschapen!” + +</p> +<p>Welnu, als dat werkelijk de levensregel van het geslacht der Livingstones is geweest, dan is het knaapje, dat in 1813 op het +genoemde eiland het eerste levenslicht aanschouwde, dien regel getrouw gebleven. De kleine David groeide op tot een vroom +Christen, eenvoudig van hart en rein van levenswandel. + +</p> +<p>Zijne ouders waren te arm om hem eene wetenschappelijke opleiding te doen geven, hoewel David <span class="pagenum">[<a id="pb237" href="#pb237">237</a>]</span>al vroeg toonde zeer leergierig te zijn en altoos met zijn neus in de boeken zat. Op tienjarigen leeftijd reeds werd hij op +eene fabriek geplaatst en moest hij daar werk verrichten van den morgen tot den avond. Zijne leergierigheid had hij echter +niet aan de deur der fabriek achtergelaten,—neen, hij kocht reeds voor zijn eerste weekloon een Latijnsche spraakkunst, en +wist zijn werk zoo in te richten, dat hij in de fabriek zijn taak kon verrichten en tegelijkertijd toch zijne leergierigheid +bevredigen. Hij kon werken en lezen tegelijk. Hij legde zich met zooveel ijver op de studie van het Latijn toe, dat zijne +moeder hem dikwijls na middernacht het boek met geweld ontrukken moest. En niet alleen op het Latijn legde hij zich toe, maar +hij bestudeerde ook de plantenkunde, de genees- en de sterrenkunde. Ook las hij een tal van reisbeschrijvingen, waardoor de +lust tot het bezoeken van vreemde landen en volken bij hem werd gewekt, welke hem eenmaal tot een beroemd ontdekkingsreiziger +zou maken. In zijne vrije uren zwierf hij later gaarne over de bergen, en was het hem een genot eene verzameling aan te leggen +van de schelpen, die hij op zijn weg ontmoette. + +</p> +<p>Later vestigde hij zich metterwoon te Glasgow, waar hij nog beter gelegenheid kreeg om zich te ontwikkelen. Hoewel ook hier +in een fabriek werkzaam, vond hij toch gelegenheid in die academiestad de voorlezingen te volgen over wijsbegeerte en theologie, +en lessen te nemen in de Grieksche taal en de medicijnen. Hij studeerde met zooveel ijver en volharding, dat hij eindelijk +zelfs den graad van <span class="pagenum">[<a id="pb238" href="#pb238">238</a>]</span>doctor in de medicijnen en in de chirurgie verwierf. Hij was intusschen opgegroeid tot een geloovig Christen, en zijn liefste +wensch was het geworden, als zendeling onder de heidensche volken werkzaam te zijn, en hun het Evangelie te brengen. + +</p> +<p>Hij bood zijne diensten aan het Londensche zendeling-genootschap aan en vertrok in 1840 naar Zuid-Afrika, waar hij mede-arbeider +werd van den verdienstelijken zendeling Robert Moffat, met wiens dochter hij later in het huwelijk trad. + +</p> +<p>Bijna tien jaren bracht Livingstone onder het volk der Betschuanen, en wel het meest te Kolobeng door, ten noorden van Kuruman, +bij de Bakuena, waar hij geheel en al met de taal, de zeden en gewoonten der Betschuanen op de hoogte kwam. Hij was een weldoener +voor de onbeschaafde zwarten, en toonde zich een ernstig tegenstander van hunne oostelijke naburen, de boeren, van wie zij +veel te lijden hadden. Door de oprichting van scholen, door zijne diensten als tuinier, timmerman of smid, door zijn hulp +als geneesheer, en door zijne groote gaven van geest en hart kreeg hij op de wilde volksstammen een grooten invloed en was +zijne aanwezigheid daar voor hen een ware weldaad. Zijne vrouw stond hem bij zijn arbeid trouw ter zijde en was in alle opzichten +zijne helpster en zijn steun. Hij stichtte zendings-stations te Mabotsa en Kolobeng en breidde zijn arbeidsveld steeds verder +uit. + +</p> +<p>Eindelijk besloot hij dieper de binnenlanden in te trekken, en bereikte zoo in 1849 het Ngami-meer en den Sugastroom. Van +1851–1853 zette hij zijn <span class="pagenum">[<a id="pb239" href="#pb239">239</a>]</span>tocht voort en deed daarbij vele ontdekkingen, die voor de aardrijkskundige wetenschap van het grootste belang waren. Hij +werd nu van lieverlede meer ontdekkingsreiziger dan zendeling, en doorkruiste van 1854–1856 het geheele Afrikaansche vasteland +van Loanda aan de west- tot Quillemane aan de oostkust. Bijna overal gelukte het hem het vertrouwen der volksstammen, die +hij op zijne reizen bezocht, te winnen, maar dikwijls ook was hij aan de grootste gevaren blootgesteld en werd hij met den +dood bedreigd. + +</p> +<p>Eindelijk keerde hij na een verblijf van zestien jaren in het donkere Afrika naar Engeland terug, waar hij van zijne reizen +eene beschrijving gaf onder den titel: “<span lang="en">Missionary travels and researches in South Africa</span>.” + +</p> +<p>Later heeft hij nog meer reizen in dat werelddeel gemaakt, maar de resultaten van zijn eerste verblijf aldaar bleven de belangrijkste. + +</p> +<p>In zijn tweede reis van 1858 tot 1864 was Livingstone niet meer de zendeling van het Londensche zendelinggenootschap, maar +het hoofd eener expeditie, door het Engelsche gouvernement uitgezonden, en wel door lord Clarendon, minister van buitenlandsche +zaken op touw gezet, om de reeds verkregen kennis van de geografie, de minerale producten en veldgewassen van Oost- en Centraal-Afrika +te vermeerderen, betrekkingen met de inboorlingen aan te knoopen of uit te breiden, en eene ruilhandel tusschen hen en Engeland +te openen. Hij onderzocht op dien tocht de Zambezi-mondingen, voer met een stoomboot de Schire op tot aan het meer Schirwa, +<span class="pagenum">[<a id="pb240" href="#pb240">240</a>]</span>en ontdekte het Nyassa-meer. Een zware slag trof hem den 27<sup>en</sup> April 1862, toen hem zijne geliefde vrouw door den dood ontnomen werd. ’s Avonds blies zij den laatsten adem uit, en reeds +den volgenden morgen werd zij onder een grooten babab-boom begraven. Zij was eene edele vrouw, die hem op zijne vele en moeilijke +zwerftochten getrouw ter zijde had gestaan. + +</p> +<p>In 1864 werd zijne expeditie door de regeering ontbonden, maar reeds twee jaar later begaf hij zich opnieuw op weg naar het +hem lief geworden werelddeel. Deze reis was zijn laatste, en veel meer dan vroeger bracht hij zijne vrienden en bewonderaars +in ongerustheid, door weinig of geen berichten te zenden. Eindelijk bereikte hun zelfs het gerucht van zijn dood. Men wist +te vertellen, dat hij van Ngomano in Zuidwestelijke richting naar het meer Nyassa was gereisd, hetwelk hij was overgestoken. +Daar zou hij echter door een troep Mazitu overvallen en door een bijlslag doodelijk getroffen zijn. De boodschappers van deze +droevige tijding verklaarden zelfs, dat zij hem zelf een graf gegraven en hem daarin neergelegd hadden. + +</p> +<p>Er waren echter enkelen, die niet aan zijn dood geloofden, zoodat, om zekerheid dienaangaande te verkrijgen, door het geografisch +genootschap te Londen eene expeditie werd uitgezonden, om naar den moord een onderzoek te doen en de plaats, waar de misdaad +zou hebben plaats gehad, vast te stellen. + +</p> +<p>’t Bleek toen, dat het slechts een gerucht was geweest, en niets meer. +<span class="pagenum">[<a id="pb241" href="#pb241">241</a>]</span></p> +<p>Eindelijk werd alle twijfel opgeheven door een brief van Livingstone zelf, die geschreven was op 1 en 2 Februari 1867, maar +eerst ontvangen werd in April 1868. Hij was dus langer dan een jaar onderweg geweest. Later kwam er nog een brief van hem, +geschreven den 16<sup>en</sup> December 1867. Daarna werd weer gedurende langen tijd niets van hem gehoord, en reeds begon men weer ongerust over hem te +worden, toen men opnieuw een brief van hem ontving, waarin hij berichtte, dat hij de bronnen van den Nijl had ontdekt. + +</p> +<p>Na dien tijd hoorde men niets meer van den beroemden man, en eindelijk begon men te vreezen, dat hij òf vermoord zou zijn, +òf in groote moeilijkheden verkeerde. Eindelijk besloot de Redactie van de New-York Herald eene expeditie uit te zenden, om +hem op te sporen en hem, zoo noodig, hulp te verschaffen. + +</p> +<p>Den 16<sup>en</sup> October ontving Henri M. Stanley, een van de correspondenten van dat blad, in Spanje een telegram van den uitgever, afgezonden +uit Parijs, met de tijding, dat hij onmiddellijk voor eene gewichtige opdracht naar Parijs moest komen. + +</p> +<p>Stanley haastte zich aan dat bevel te voldoen. Hij begaf zich dadelijk op reis, meldde zich aan het hôtel van den uitgever, +wiens naam James Gordon Bennett was, en vroeg dezen heer te spreken. De heer Bennett lag reeds te bed, want ’t was in het +hartje van den nacht, toen Stanley daar aankwam,—maar hij stond dadelijk op. + +</p> +<p>Zoodra Stanley bij hem binnenkwam, vroeg hij: +<span class="pagenum">[<a id="pb242" href="#pb242">242</a>]</span></p> +<p>“Mijnheer, weet gij ook, waar zich op ’t oogenblik Livingstone bevindt?” + +</p> +<p>“Mijnheer,” antwoordde Stanley, “ik heb daar niet het flauwste denkbeeld van.” + +</p> +<p>“Welnu, ga hem dan zoeken. Neem vooreerst duizend pond sterling op. Zijn die verbruikt, neem er dan weer duizend. Zijn, ook +die uitgegeven, beschik dan andermaal over duizend pond, en desnoods nog eens daarna,—maar vind dr. Livingstone. Goeden nacht, +mijnheer Stanley, God behoede u!” + +</p> +<p>Stanley reisde af, om Livingstone te zoeken. In 1871 kwam hij te Zanzibar aan. Nadat hij met de behoedzaamheid van den man, +wien het “ontdekken” in totaal vreemde streken bijna van zijne kinderjaren af eigen was, eene groote expeditie georganiseerd +en uitgerust had, begon hij 21 Maart den tocht naar het binnenland. ’t Was eene moeilijke reis, maar zij werd met een gelukkigen +uitslag bekroond. Aan den oostelijken oever van het Tanganajika-meer, in het dorp Oedsjidsji vond hij den 10<sup>en</sup> November den lang vermisten natuurvorscher. Op ongeveer 3000 schreden afstands van Livingstone’s verblijf ontmoette hij eerst +Soesi, den bediende van den beroemden man. Stanley beschrijft zijne ontmoeting met Livingstone aldus: + +</p> +<p>“Ik duwde de menigte terug en schreed tusschen een laan van menschen vooruit, totdat ik aan den door Arabieren gevormden halven +cirkel was gekomen, waarvóór de grijsgebaarde blanke stond. Langzaam naderend merkte ik op, dat hij er bleek en vermoeid uitzag, +eene blauwachtige muts met verschoten <span class="pagenum">[<a id="pb243" href="#pb243">243</a>]</span>gouden band op het hoofd had en een buisje met roode mouwen en eene grijze broek droeg. In dit oogenblik zou ik gaarne op +hem zijn losgestormd, maar ik was in tegenwoordigheid van zulk een hoop gespuis te laf daartoe. Ik zou hem gaarne om den hals +zijn gevallen, maar wist niet hoe hij, Engelschman, mij zou ontvangen. Ik deed dus, wat lafheid en valsche trots mij als het +beste ingaven, trad voorzichtig op hem toe, nam mijn hoed af en zei: ‘Dr. Livingstone, naar ik vermoed.’” + +</p> +<p>“Ja,” antwoordde hij met een vriendelijk lachje en even aan zijn pet lichtend. Ik zette mijn hoed weer op, hij zijne pet, +wij schudden elkander hartelijk de hand, en ik zeide luide: “Ik dank God, heer doctor, dat Hij mij vergund heeft, u te zien.” + +</p> +<p>“En ik ben dankbaar,” antwoordde hij, “dat ik u begroeten kan.” + +</p> +<p>In December hebben deze twee beroemde mannen samen den noordelijken oever van het Tanganajika-meer bereisd, en den 18<sup>en</sup> Februari 1872 bereikten zij Oenjanjembe, waar Livingstone bleef om de noodige middelen tot voortzetting van zijne navorschingen +af te wachten. Stanley nam een hartelijk afscheid van hem en aanvaardde 14 Maart den terugtocht. + +</p> +<p>David Livingstone stierf in het zwarte werelddeel den 1<sup>en</sup> Mei 1873, in den ouderdom van zestig jaar. In 1874 werd zijn lijk naar Londen overgebracht en in de Westminster-abdij, de +rustplaats van talrijke beroemde mannen, bijgezet. + +</p> +<p>Rechts aan het hoofdeinde der lijkbaar, een slip van het lijkkleed dragend, liep Stanley, verbrand door <span class="pagenum">[<a id="pb244" href="#pb244">244</a>]</span>de Afrikaansche zon, want hij was juist van eene nieuwe reis uit Afrika teruggekeerd. Thans begeleidde hij den beroemden man +naar een ander “donker werelddeel,” waarvan echter geen zwerveling ooit terugkeert. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb245" href="#pb245">245</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch19" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Kinder- en Ouderliefde.</h2> +<p>In September van het jaar 1792 verkeerde geheel Parijs in een staat van groote opgewondenheid, die weldra tot razernij oversloeg. +’t Was in de dagen der groote Revolutie. De koninklijke familie was gevangen genomen en Frankrijk leefde al sedert 1789 als +in een roes. De woorden Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap leefden in ieders mond, maar moord en doodslag waren aan de orde +van den dag, en de gevangenissen zaten opgepropt met menschen, die verdacht waren van koningsgezindheid, of zich tegen de +revolutie hadden verklaard. De geringste beschuldiging was voldoende om iemand in den kerker te doen werpen, waaruit bijna +niemand ontkwam, dan op den wagen, die naar de guillotine voerde. + +</p> +<p>In September 1792 bereikte die razernij haar toppunt. ’t Gerucht ging door de stad, dat de vereenigde Pruisische en Oostenrijksche +legers Verdun hadden bemachtigd en tegen Parijs in aantocht waren. Men balde de vuisten en knarste op de tanden. Ha! Zou dan +Frankrijks laatste uur geslagen zijn? Zouden zij dan komen, die gehate vijanden, met kogel en strop, met vuur en brandstof, +om de leiders der revolutie te dooden, den koning op den troon te <span class="pagenum">[<a id="pb246" href="#pb246">246</a>]</span>herstellen en zich op het Fransche volk te wreken over diens vernedering? + +</p> +<p>Maar dat zou nooit,—nooit geschieden! + +</p> +<p>Hoort, de klokken luidden, niet om op dezen Zondag de menschen naar de kerken te roepen, maar om hun met zwaren dreun te verkondigen, +dat Frankrijk in gevaar verkeerde. Schrik en woede staan op ieders gelaat te lezen. Het volk verdringt zich onder luide kreten +in de straten, en stroomt als een menschenzee her- en derwaarts. + +</p> +<p>“Te wapen! Te wapen!” klinkt de kreet. “Op naar de gevangenissen, waar duizenden koningsgezinden wachten op hunne bevrijding, +en eenmaal van de macht meester, zich op ons zullen werpen! Op, op, den dood aan de landverraders!” + +</p> +<p>Dolken, zwaarden en pieken schitteren in het helle zonnelicht. Zie, eene gevangenis wordt geopend, en dertig mannen in geestelijk +gewaad worden in zes rijtuigen geplaatst, om uit hunne voorloopige gevangenis naar de kerkers der Abbaye te worden vervoerd. +’t Zijn priesters, die geweigerd hebben den eed op de constitutie af te leggen. De rijtuigen zetten zich langzaam in beweging, +want ’t is bijna onmogelijk door den menschendrom heen te rijden. En welke menschen! Woest is hun uiterlijk, bloeddorstig +zijn hunne blikken, vreeselijk hunne verwenschingen. Zij dringen om de rijtuigen heen, wat hun door de wachten niet wordt +belet. + +</p> +<p>“Opent de raampjes van de rijtuigen!” roepen enkele priesters, hopende dat het grauw eerbied zal hebben voor hun geestelijk +gewaad. +<span class="pagenum">[<a id="pb247" href="#pb247">247</a>]</span></p> +<p>“Neer die ramen!” antwoordt het volk ruw. + +</p> +<p>Een van de priesters slaat met een stok op de hand van een ruwen kerel, die het raam neerdrukt. En in ’t volgend oogenblik +worden de portieren opengerukt, de geestelijken uit de wagens gesleurd en op den grond geworpen. + +</p> +<p>’t Grauw werpt zich op hen. Hunne kreten zijn aan die van verscheurende dieren gelijk. Maar men hoort ook jammerkreten. Velen +van de omstanders smeeken om barmhartigheid, maar een woedend geraas en gegil verdooft die bede. Dolken en sabels flikkeren,—het +bloed stroomt, en weldra bedekken dertig lijken den grond. + +</p> +<p>En nu was het verdwaasde, opgehitste grauw niet meer te houden. Waanzinnig van bloeddorst snelde het naar de gevangenissen, +maakte zich van den toegang meester en drong naar binnen. Men eischte de gevangenisrollen, die de namen der gevangenen bevatten. +En nu ving er een drama aan, dat niet minder dan vier vreeselijke dagen zou duren. Haastig werd in elke gevangenis eene kamer +tot gerechtszaal ingericht. Enkele bloedgierige leiders zullen als rechters dienst doen, anderen spelen voor gerechtsdienaren, +en het loeiende dolzinnige volk buiten de hoofdpoort zijn de beulen, die de vonnissen zullen voltrekken. En welke vonnissen! +Geen enkele zaak wordt behoorlijk onderzocht, geen getuigen worden gehoord. + +</p> +<p>Men leest een naam af. De gevangene wordt binnengebracht. Enkele vragen worden tot hem gericht. +<span class="pagenum">[<a id="pb248" href="#pb248">248</a>]</span></p> +<p>“Is hij een samenzweerder? Is hij koningsgezind? Niet? Welnu, vrijgesproken! Vive la nation!” + +</p> +<p>Een volgende naam wordt gehoord. + +</p> +<p>Grendels knarsen, de deur wordt geopend, de gevangene verschijnt. + +</p> +<p>“Een samenzweerder?” + +</p> +<p>“Ja!” roept iemand. + +</p> +<p>“Ja? Welnu, breng den gevangene naar La Force over!”<a class="noteref" id="xd0e3022src" href="#xd0e3022">1</a> + +</p> +<p>De ongelukkige wordt naar de hoofdpoort geleid en naar buiten geduwd. Maar,—o God, daar staan de beulen! ’t Is het grauw, +dat met dolk en spiets op zijn prooi wacht. Met hoongelach wordt het slachtoffer begroet. Op ’t volgend oogenblik valt hij +met honderd wonden ter aarde, en kleurt zijn bloed de straat! Zoo gaat het voort, van minuut tot minuut. Het eene slachtoffer +volgt op het andere. De lijken stapelen op tot hoopen, het bloed vormt stroompjes. + +</p> +<p>Zoo ging het in die vreeselijke vier dagen in alle gevangenissen, in La Force, in het Châtelet, in de Conciergerie en nog +meer andere. + +</p> +<p>Zelfs vrouwen bevonden zich voor de hoofdpoorten, om zich te verlustigen in het vermoorden der ongelukkigen. Neen, neen, die +menschen waren geen menschen meer, ’t waren monsters geworden. + +</p> +<p>Menschen, die nog niet door die vreeselijke razernij waren aangegrepen en de afschuwelijke moordtooneelen aanschouwden, barstten +in tranen uit en snelden ijlings heen met de handen voor het gelaat, om maar niets meer te zien. Zelfs dappere mannen, <span class="pagenum">[<a id="pb249" href="#pb249">249</a>]</span>die in heete gevechten zich helden hadden betoond, sidderden bij hetgeen zij hier zagen. + +</p> +<p>En de arme gevangenen, die zich als prooi zagen aangewezen? Ontzet deinsden zij terug en smeekten om erbarming, zelfs oude +soldaten vreesden dezen dood. Anderen wierpen zich snel op de pieken, om er een kort einde aan te maken. + +</p> +<p>De prinses de Lamballe, de vriendin der koningin, wordt voor den rechter(!) gevoerd. + +</p> +<p>“Men brenge haar over naar de Abbaye!” luidt het vonnis. + +</p> +<p>Zij wil haar kleeding een weinig verschikken, want zij lag juist te bed, toen zij werd opgeroepen. + +</p> +<p>“Niet noodig. Gij behoeft niet ver te gaan!” voegt men haar spottend toe. + +</p> +<p>’t Was waar. Haar laatste gang was maar kort, want buiten de poort werd zij neergesabeld en vreeselijk verminkt. Haar hoofd +stak men op een piek, zingende en tierende droeg men het door Parijs, om het aan de koningin Maria Antoinette te toonen, die +ook in de gevangenis zuchtte, maar onder bescherming stond van de regeering. Hare gevangenis, de Tempel, werd in die uren +door een lang driekleurig lint beschut, met het opschrift: + +</p> +<p>“<span lang="fr">Citoyens, respectez cette barrière; elle est nécessaire à la responsabilité de vos magistrats.</span><span class="corr" id="xd0e3051" title="Niet in bron">”</span> (Burgers, eerbiedigt deze afscheiding; zij is noodzakelijk voor de verantwoordelijkheid uwer magistraten). + +</p> +<p>Weer wordt een naam afgeroepen. + +</p> +<p>“Jacques Cazotte!” + +</p> +<p>De deur knarst open en een grijsaard verschijnt. <span class="pagenum">[<a id="pb250" href="#pb250">250</a>]</span>Lange zilverwitte haren golven hem op de schouders neer. Hij is reeds twee en zeventig jaar oud. Als schrijver had hij een +grooten naam verworven, wat niet belet had, dat hij als koningsgezinde in den kerker geworpen werd. + +</p> +<p>Daar verschijnt hij, terwijl zijne dochter Elisabeth teeder hare armen om hem heengestrengeld houdt. Het meisje is niet ouder +dan twintig jaar. + +</p> +<p>“Is hij schuldig?” + +</p> +<p>“Hij heeft een schuldige briefwisseling gehouden met Ponteau, Secretaris der civiele lijst!” + +</p> +<p>“Naar La Force!” klinkt het vonnis. + +</p> +<p>Voort gaat het naar de poort. + +</p> +<p>Ha, daar brult en krijscht het grauw zijn slachtoffer het vreeselijk welkom toe. De bebloede pieken en zwaarden, de kreten +van het volk, die lijken daar op den grond, dat bloed,—o, dat alles zegt duidelijk, welk lot den grijsaard hier wacht. + +</p> +<p>Hij slaat de handen voor de oogen. + +</p> +<p>Elisabeth strengelt haar beide armen om haar ouden vader heen. Hare oogen vullen zich met tranen. + +</p> +<p>Men wil haar losrukken van den grijsaard, maar zij wil niet van hem gescheiden worden. + +</p> +<p>“O neen, laat mij met hem sterven,—scheidt ons niet,” smeekt zij hare beulen met bevende stem. + +</p> +<p>En sterker klemt zij zich aan haar geliefden vader vast, want hare liefde voor hem is sterker dan de dood. + +</p> +<p>Zie, zelfs het bloeddorstige grauw wordt er door getroffen. +<span class="pagenum">[<a id="pb251" href="#pb251">251</a>]</span></p> +<p>“Laat haar! Laat haar!” wordt er geroepen. + +</p> +<p>De moordenaars grijpen beiden aan, en duwen hen juichende verder door den menschendrom. + +</p> +<p>“Laat haar gaan! Laat haar gaan!” schreeuwt het volk. + +</p> +<p>De rijen worden geopend, en vader en dochter zijn vrij. Het leven van den grijsaard is gered, gered door de alles overwinnende +liefde van zijn kind! + +</p> +<p>Spoedig zijn zij vergeten, want de poort wordt opnieuw geopend en—de vreeselijke slachting gaat ongestoord voort. + +</p> +<p>Nogmaals verschijnt een eenvoudige grijsaard voor de rechters. ’t Is een edelman, genaamd Charles de Sombreuil, en evenals +Cazotte wordt ook hij door eene liefhebbende dochter vergezeld. Zij heet Maria. Heldhaftig schrijdt zij naast haar vader voort +en ondersteunt hem bij het gaan. O, zij wil hem redden of—met hem sterven. + +</p> +<p>“Mijn vader is onschuldig!” roept zij den rechters toe, maar men luistert niet naar haar. + +</p> +<p>Hij wordt ondervraagd en schuldig bevonden. Ook zijn vonnis luidt als de honderden, die reeds geveld zijn: + +</p> +<p>“Naar La Force!” + +</p> +<p>Enkele seconden later staan zij voor hunne beulen. + +</p> +<p>Maar Maria vreest den dood niet. Zij plaatst zich voor haar ouden vader, om de doodelijke stooten op te vangen, en roept de +moordenaars toe: + +</p> +<p>“Mijne vader is geen aristocraat! Hij is onschuldig!” ’t Volk lacht. +<span class="pagenum">[<a id="pb252" href="#pb252">252</a>]</span></p> +<p>“Geen aristocraat! En gij dan?” + +</p> +<p>“Neen, neen, ook ik niet. Wij haten de aristocraten. O, goede heeren, ik wil het u bezweren!” + +</p> +<p>Een van het volk grijpt een beker en schept dien vol met het bloed van de straat. + +</p> +<p>“Wilt gij dan aristocratenbloed drinken?” roept hij haar toe, en hij heft den verschrikkelijken beker naar haar op. + +</p> +<p>’t Volk zwijgt en ziet toe, wat er gebeuren zal. + +</p> +<p>Maria aarzelt een ondeelbaar oogenblik. Dan grijpt zij den walgelijken beker en drinkt hem tot den bodem toe uit. + +</p> +<p>Een juichkreet weerklinkt. + +</p> +<p>“Hij is onschuldig!” tiert het uit den hoop. “Zij drinkt aristocratenbloed. Hij ga in vrijheid!” + +</p> +<p>De opgeheven speren zakken naar den grond, de dolken worden opgestoken, en men drukt vader en dochter tegen de bloederige +borst in eene vurige omarming. Onder gejuich worden zij in triomf naar hunne woning gebracht. + +</p> +<p>“Vive la nation!” brult het volk!— + +</p> +<p>Naast deze beide schoone daden van kinderliefde vinde hier eene daad van ouderliefde eene plaats. ’t Gebeurde ook tijdens +de groote Révolutie in Frankrijk, ruim een jaar later. Getrouw elken avond verscheen de vreeselijke kar voor de poorten der +gevangenissen, om de veroordeelden af te halen, die naar de guillotine moesten worden gevoerd. Voor het traliehek in de gevangenis +werd de lijst afgelezen van hen, die aan de beurt waren om hun hoofd onder de valbijl te leggen. Vreeselijke ure! De <span class="pagenum">[<a id="pb253" href="#pb253">253</a>]</span>gevangenen verdrongen zich achter het traliehek om te hooren, of ook hun naam zou worden afgeroepen. + + +</p> +<p></p> +<div class="figure"><img border="0" src="images/p253.jpg" alt="Maria de Sombreuil." width="430" height="720"></div><p> + + +</p> +<p>In de gevangenis bevond zich ook Loiserolles, een edelman, gewezen luitenant-generaal, als zoovele anderen beschuldigd van +landverraad. Hij wist, dat hij sterven moest, maar hij was zich zijn lot getroost. Toch droppelde den ouden man menigmaal +een traan uit het oog, als hij dacht aan zijn zoon, die zich met hem in de gevangenis bevond en die, evenals hij, ten doode +opgeschreven was. O neen, over zichzelven weende hij niet. Hij had het leven achter zich en moest toch eenmaal sterven. Maar +dat ook zijn zoon, de fiere, jonge edelman, die wellicht nog een lang leven vóór zich had, het hoofd op het schavot zou moeten +laten, o, dat schrijnde hem door de ziel, en telkens, als de bode kwam, om de namen af te lezen, sidderde hij bij de gedachte +aan zijn dierbaar kind. + +</p> +<p>De deur werd geopend, en ook thans weer schreed de bode tot aan het traliehek voort, met het verschrikkelijke papier in de +hand. + +</p> +<p>Angstig keek de vader rond, om te zien, waar zijn zoon zich bevond. Ach, de ongelukkige sliep, onbewust van het gevaar, dat +ook nu weer, als elken avond, dreigde. Zou hij hem wekken?—Neen, waartoe zou het dienen? Om hem weer het angstige oogenblik +te laten doorleven, dat geregeld elken avond terugkeerde? + +</p> +<p>Hij begaf zich naar het traliehek, waar de bode zijne taak begon. Voor de deur hadden gewapende <span class="pagenum">[<a id="pb254" href="#pb254">254</a>]</span>dienaren plaats genomen, om de afgeroepenen naar de kar te brengen. + +</p> +<p>Hij luistert ademloos, als de anderen. + +</p> +<p>Eentoonig klinkt de stem van den bode, maar soms wordt zij afgebroken door de kreten der veroordeelden, wier namen worden +afgeroepen. Vrienden omhelzen elkander voor de laatste maal, men hoort snikken, er vloeien tranen. + +</p> +<p>De oude man luistert met gebogen hoofd. + +</p> +<p>Maar plotseling vaart hem een schrik door de leden. Daar hoort hij den naam aflezen van zijn kind, dat daar ginds slapende +nederligt. + +</p> +<p>Hij wordt doodsbleek, en zijn tanden klapperen. + +</p> +<p>Niemand geeft antwoord. + +</p> +<p>Nogmaals roept de bode denzelfden naam. + +</p> +<p>Iedereen zwijgt. + +</p> +<p>O God, moet de vader zijn eigen zoon wekken, om hem den slaap des doods te doen ingaan? + +</p> +<p>Hij beeft over al zijne leden en het angstzweet bedekt zijn lichaam. + +</p> +<p>Daar klinkt ten derden male de naam zijns zoons, en reeds maakt men zich gereed binnen te treden, om den veroordeelde te zoeken. +Ongetwijfeld is hij een lafaard, die zich schuil houdt. + +</p> +<p>Maar nu klinkt het plotseling zacht van de lippen des ouden mans: + +</p> +<p>“Loiserolles,—die ben ik.” + +</p> +<p>Hij werpt een laatsten, onbeschrijflijk droevigen blik op zijn slapenden zoon, murmelt enkele woorden van afscheid, en wendt +zich naar de deur, waar de gerechtsdienaren hem aangrijpen en naar de kar voeren. +<span class="pagenum">[<a id="pb255" href="#pb255">255</a>]</span></p> +<p>De bode verdwijnt, de deuren worden gesloten. De kar rijdt heen met zijn droevigen last, en even later sterft een vader onder +de guillotine, zich opofferende voor zijn zoon, wien weldra de vrijheid hergeven werd. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb256" href="#pb256">256</a>]</span></p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" href="#xd0e3022src" id="xd0e3022">1</a></span> La Force was eene gevangenis. +</p> +</div> +</div> +<div id="ch20" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Een heldenhart onder een grove kiel.</h2> +<p>In 1892 zou er bij een boerenwoning te Hilversum een put gegraven worden. De werklieden waren ijverig in de weer. Men spitte +van den morgen tot den avond en wierp de aarde omhoog. Spoedig al was men zoo diep in den grond gekomen, dat de aarde door +middel van een windas naar boven geheschen moest worden. Van datzelfde windas moesten de werklieden ook gebruik maken om, +toen zij dieper gekomen waren, in den put af te dalen. ’t Was een gevaarlijk werkje, want zij groeven in zandgrond, en moesten +dus de uiterste voorzichtigheid betrachten, om instortingen te voorkomen. In kleigrond bestaat dat gevaar niet, maar zandgrond +is veel moeilijker te bewerken. Telkens, als zij weer dieper in den grond waren doorgedrongen, lieten zij houten cilinders +in den put zakken, om het zand in bedwang te houden. ’t Gevaar voor instortingen was hier nog grooter dan gewoonlijk, omdat +deze nieuwe put gegraven werd vlak naast den ouden. + +</p> +<p>Toch, ondanks alle genomen voorzorgen, gebeurde er een vreeselijk ongeluk. Toen de put bijna twaalf meter diep was, en zich +een van de gravers op den bodem bevond, barstte een van de houten cilinders door de persing van den grond uit elkander, en +werd de man onder het neervallende zand bedolven. +<span class="pagenum">[<a id="pb257" href="#pb257">257</a>]</span></p> +<p>Een groote schrik maakte zich van allen, die in de nabijheid waren, meester, en ’t gerucht, dat er een man levend onder het +zand begraven lag, ging in Hilversum van mond tot mond. Van alle kanten stroomden de menschen toe, om op de plaats zelve te +zien, wat er gebeurd was. + +</p> +<p>Dadelijk was men op redding van den ongelukkige bedacht. Men plaatste nieuwe houten cilinders in den put, om verdere instortingen +zoo mogelijk te voorkomen, en ijverig ging men aan het werk, om het ingestorte zand te verwijderen. + +</p> +<p>Angstig vroeg men zich af, of de ongelukkige nog zou leven, en zoo ja, of men hem nog tijdig zou kunnen redden. + +</p> +<p>’t Ongeluk gebeurde op den morgen van den 8<sup>en</sup> October, en den geheelen dag bleef men onverpoosd aan den arbeid, om het slachtoffer van den ramp te bereiken. Toen de avond +viel, werden de lantarens opgestoken, want men dacht er niet aan, het reddingswerk op te geven. Neen, men arbeidde den geheelen +nacht voort, tot eindelijk, om drie uur in den morgen, op hun roepen eenig geluid uit de diepte tot hen doordrong. De ongelukkige +leefde dus nog. Ha, dat gaf moed, en met vernieuwde krachten werkte men voort. + +</p> +<p>Tot plotseling opnieuw een van de houten cilinders in elkaar werd gedrukt, en de put ten tweeden male met zand werd gevuld. +De beide werklieden, die in den put met graven bezig waren, konden zich ternauwernood in veiligheid brengen. + +</p> +<p>Een jammerkreet steeg op uit den kring van omstanders, <span class="pagenum">[<a id="pb258" href="#pb258">258</a>]</span>die zich beijverd hadden om het zand op te hijschen. De vrouw van den levend begravene, die zich bij den put bevond, stortte +bij dezen nieuwen ramp bewusteloos op den grond. + +</p> +<p>’t Werd Zondag. De mannen staarden elkander vragend aan. Zou de ongelukkige nog leven? Moest men opnieuw aan den arbeid gaan, +om hem zoo mogelijk nog te redden? Maar—zou de put niet wederom instorten, en ook hun een ontijdig graf doen vinden? Neen, +men durfde niet! ’t Werk was te gevaarlijk. + +</p> +<p>En toch,—kon men den man, die misschien nog leefde, daar op den bodem van den put aan zijn vreeselijk lot overlaten? + +</p> +<p>Opeens grijpt een van hen de spade, en gaat aan den arbeid. ’t Is een eenvoudige werkman van ongeveer veertigjarigen leeftijd. +Onder zijn grove kiel klopt een heldenhart. Hij grijpt de spade en begint den gevaarlijken arbeid. + +</p> +<p>Twee anderen, door zijn voorbeeld aangemoedigd, doen als hij. Zwijgend werken zij voort, want er mag geen oogenblik verloren +gaan. + +</p> +<p>Den geheelen dag werkt de brave Van Rheenen door, en steeds dieper daalt hij in den put neder. Zijne helpers hijschen het +zand omhoog. De Zondag gaat voorbij, en de nacht komt, maar Van Rheenen gunt zich geen rust. Eene groote vermoeidheid overmeestert +hem en hij kan de spade nauwelijks meer hanteeren, maar—hij weet van geen ophouden. Daar beneden immers verkeert een zijner +makkers wellicht in stervensnood? +<span class="pagenum">[<a id="pb259" href="#pb259">259</a>]</span></p> +<p>Honderden menschen staan om den put geschaard. Opeens verzocht hij stilte. Hoorde hij daar geen geluid van uit de diepte tot +zich komen? + +</p> +<p>Ja, ja, het geluid herhaalt zich. De man leeft nog, en Van Rheenen roept het den omstanders toe. + +</p> +<p>“Hij leeft! Hij leeft!” klinkt het van mond tot mond. + +</p> +<p>Van Rheenen werkt zonder ophouden voort, tot hij eindelijk niet meer kan. De spade ontvalt aan zijne bevende handen, en bewusteloos +zijgt hij neder. + +</p> +<p>IJlings hijscht men hem op. Zijn gelaat is doodsbleek. Spoedig opent hij de oogen weder en vragend kijkt hij met wezenlooze +trekken de omstanders aan. + +</p> +<p>Ha, hij herinnert zich! Daar beneden in den put ligt een mensch bedolven onder het zand. Met inspanning van al zijne krachten +heft hij zich op. Hij nadert den put, en laat zich opnieuw naar den bodem zakken. Men waarschuwt hem, toch niet te veel van +zijne krachten te vergen, maar hij luistert er niet naar. Hij grijpt de spade en gaat opnieuw aan den arbeid. De houten wanden +boven zijn hoofd doen een waarschuwend gekraak hooren,—doch Van Rheenen werkt door, want daar beneden hem klinkt eene menschelijke +stem, die om hulp smeekt. + +</p> +<p>Hij graaft steeds verder,—tot hij met zijne spade stuit op de ingevallen duigen van een kuip. Hij nadert dus den ongelukkige +en zal hem weldra hebben bereikt. O, dat geeft hem nieuwe krachten,—en sneller daalt zijne spade in den grond. Een geestelijke +wil in den put afdalen, om den levend begravene toe te spreken en hem te bemoedigen, maar men <span class="pagenum">[<a id="pb260" href="#pb260">260</a>]</span>weerhoudt hem, opdat er geen oogenblik verloren zal gaan. + +</p> +<p>’t Wordt <span class="corr" id="xd0e3237" title="Bron: Maandagmiddig">Maandagmiddag</span> vijf uur,—en nog altoos zet Van Rheenen zijn edelmoedigen arbeid voort. Maar telkens duidelijker worden de kreten van het +slachtoffer. Van Rheenen kan bijna de spade niet meer hanteeren, en alles aan zijn lichaam trilt en beeft van vermoeidheid. +Reeds heeft hij onafgebroken dertig uren zijn zwaren arbeid verricht. + +</p> +<p>Eindelijk,—eindelijk dan toch ontvangt hij de kroon op zijn werk. Hij heeft den ongelukkige bereikt, hij schuift het laatste +zand weg, hij wikkelt hem in een laken, dat men hem van boven af toewerpt, en met zijn kostbaren buit laat hij zich omhoog +hijschen. + +</p> +<p>En nauwelijks is hij boven gekomen, of opnieuw wordt een gekraak vernomen en ten derden male stort de put in. Maar het bulderend +geraas van het neervallende zand wordt overstemd door het oorverdoovend gejubel van de velen, die getuigen waren van het moedige +reddingswerk. + +</p> +<p>Waarlijk, wel klopte onder dezen eenvoudigen werkmanskiel een heldenhart! + +</p> +<p>Onder gejuich werden redder en geredde naar hunne woningen gebracht, en van alle kanten kwamen gelden in, om Van Rheenen een +blijk van hulde te kunnen aanbieden. Men liet daarvoor een eenvoudige woning bouwen, die hem als eene blijvende herinnering +aan zijne moedige daad werd aangeboden. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb261" href="#pb261">261</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch21" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Uit het land der verschrikking.</h2> +<p>Lopouloff was een kapitein van het Russische leger onder de regeering van Czaar Paul I en had, om ons onbekende redenen, een +vreeselijk vonnis tegen zich hooren vellen. Een misdadiger kon hij in geen geval genoemd worden. Vermoedelijk had hij eene +onvoorzichtigheid begaan, die het wantrouwen van zijn keizerlijken meester had opgewekt, en dat alleen was reeds voldoende, +om levenslang naar Siberië te worden verbannen. Een vreeselijke straf! Siberië wordt het land der verschrikking genoemd, en +duizenden bij duizenden hebben daar in den loop der eeuwen hun leven in droefheid en ellende gesleten. Ook nu nog wordt die +straf maar al te dikwerf toegepast. Ook nu nog worden de ongelukkige bannelingen, met kettingen aan elkander verbonden en +door zweepslagen voortgedreven, naar dat rampzalige oord getransporteerd. Wèl wordt de straf tegenwoordig niet meer in al +hare gestrengheid toegepast, wel zijn aan de arme bannelingen enkele voorrechten toegestaan, maar nog altoos is eene verbanning +naar Siberië voor elken Rus een straf, die den veroordeelde menigmaal tot vertwijfeling brengt. + +</p> +<p>Ook Lopouloff werd daarheen gevoerd, niet als <span class="pagenum">[<a id="pb262" href="#pb262">262</a>]</span>een misdadiger, aan handen en voeten in ketenen geklonken, en veroordeeld om zijn verder leven door te brengen als arbeider +in de mijnen,—maar als staatsgevangene. Hij mocht zijn gezin meenemen en kreeg van den Staat eene kleine toelage, waarvan +hij op armoedige wijze in zijn nooddruft kon voorzien. Was die toelage onvoldoende, dan kon hij door jacht of landbouw zijne +inkomsten eenigermate vergrooten. Maar—het koude klimaat en de dorre grond waren voor den landbouw ongunstig, en de jacht +leverde ook bitter weinig op. + +</p> +<p>Kapitein Lopouloff werd naar het dorp Ischim gevoerd, dat gelegen was ten noorden van Tobolsk. ’t Was voor den armen banneling +een groote troost, dat zijn vrouw niet van hem wilde scheiden en met hem meetrok naar het oord der verschrikking. En ook zijn +eenig kind, zijn driejarig dochtertje Prascovia, bleef nu voor hem behouden. O, als hij ook dat kind, zijn oogappel, had moeten +missen, als hij haar lief, kinderlijk gebabbel niet meer had gehoord, hare lachjes niet meer had gezien, hare mollige armpjes +niet meer om zijn hals had gevoeld,—dan zou de dood hem welkomer zijn geweest. Hij ontving slechts tien kopekken per dag, +niet meer dan twintig cents dus, om in de behoeften van zijn gezin te voorzien. Wel een klein bedrag voor iemand, die tot +nog toe als kapitein bij het Russische leger in de hoogere standen der maatschappij in weelde had geleefd. Gelukkig, dat zijn +vrouw hem in de grootheid van haar hart ter zijde bleef en hem troostte en bemoedigde. Met een moed boven ieders lof verheven +schikte zij <span class="pagenum">[<a id="pb263" href="#pb263">263</a>]</span>zich in de moeilijke omstandigheden, waarin het lot haar had geplaatst, en toonde zij haar man en kind steeds een blij gezicht. +Zij was het zonnetje in het huis der ellende, dat met hare stralen de huisgenooten verkwikte en verwarmde. + +</p> +<p>De kleine Prascovia leed het minst van allen onder de veranderde omstandigheden. ’t Ging met haar als met een vogel, die nooit +de vrijheid heeft gekend, nooit op trillende wieken het zonnelicht al zingende is tegemoet gesneld, nooit rondgedarteld heeft +in de takken en twijgen der boomen. Hij beschouwt immers zijne kooi als de wereld en haakt niet naar de vrijheid. + +</p> +<p>Ook Prascovia had de schoone wereld met al hare heerlijkheden niet gekend. Het koude, donkere Siberië was al spoedig háár +wereld geworden, waarin zij lachte en speelde, danste en zong. Heerlijk vond zij het, op haar vaders knie te zitten en paardje +te rijden, of te luisteren naar de vertellingen van hare moeder. + +</p> +<p>En toen zij ouder werd, hielp zij haar vader werken op het land, of arbeidde zij zelfs wel in het dorp bij de andere bannelingen, +om als loon een bundeltje rogge thuis te kunnen brengen. + +</p> +<p>Zoo groeide zij op tot een meisje van vijftien jaar, te midden van veel ijs, sneeuw en duisternis. Maar toen ook begon het +langzamerhand tot haar door te dringen, hoe diep ellendig hare ouders zich wel moesten gevoelen in dit rampzalige oord, waar +de zon niet door de nevelen kon dringen, waar de aarde bijna een woestenij was, en waar een ellendige hut <span class="pagenum">[<a id="pb264" href="#pb264">264</a>]</span>hun tot woning diende. O, Prascovia had hare ooren goed open gehad, zoo dikwijls zij anderen hoorde spreken over die andere +wereld, ver van daar, waar alles zooveel heerlijker was en waar de menschen mochten gaan en staan, waar zij wilden, en waar +vroolijkheid heerschte en levenslust. + +</p> +<p>En dáár hadden immers hare ouders eenmaal gewoond, dat heerlijke leven hadden zij gekend en genoten, daar hadden zij in volle +vrijheid geleefd en zich gelukkig gevoeld. En van dien tijd af werd het meisje stil en in zichzelf gekeerd. Hare vroolijkheid +verdween meer en meer, en al hare gedachten waren samengetrokken op een enkel punt, namelijk hoe zij hare ouders zou kunnen +verlossen uit den poel van ellende, waarin zij waren nedergestort. + +</p> +<p>Lopouloff had zich tot nog toe goed gehouden, maar nu hij bij zijn geliefd kind alle vroolijkheid en opgeruimdheid meer en +meer zag verdwijnen, wat hij toeschreef aan een onuitgesproken verlangen naar de vrijheid,—toen verloor ook hij allen levenslust. +Hij besloot, een verzoekschrift tot den Gouverneur van Siberië te richten, om in vrijheid gesteld te worden. Zijne ballingschap +had nu reeds twaalf jaren geduurd. Hij stelde zijn geschrift aan een officier ter hand, die hem beloofde het aan den Gouverneur +over te brengen en tevens zijn voorspraak te zullen zijn. + +</p> +<p>Eerst wachtte hij geduldig af, wat er het gevolg van zou zijn. Maar toen de eene koerier na den anderen van Tobolsk kwam, +zonder eenig antwoord op zijn brief te brengen, toen verviel hij langzamerhand tot groote somberheid, en begon hij jammerlijk +<span class="pagenum">[<a id="pb265" href="#pb265">265</a>]</span>te klagen over zijn bitter lot, en stortte hij tranen, als hij aan zijn kind dacht, dat opgroeide in ellende, niet het minste +onderwijs had genoten en op het land onder vreemden arbeidde als een lijfeigene. + +</p> +<p>Er <span class="corr" id="xd0e3282" title="Bron: heerschtte">heerschte</span> toen somberheid zoowel in als buiten de armoedige stulp, die zij bewoonden. Elken avond, voordat Prascovia naar bed ging, +knielde zij neer en bad God om uitredding voor haar arme ouders, die wegkwijnden van verdriet. En eenmaal, toen zij weer hare +gebeden opzond tot den Allerhoogste, schoot haar plotseling als een bliksemstraal de gedachte door het hoofd: + +</p> +<p>“Waarom zou ik zelf niet naar Petersburg gaan en den machtigen Czaar om genade voor mijn vader smeeken?” + +</p> +<p>Die gedachte verliet haar geen oogenblik meer, maar zij durfde er met hare ouders niet over spreken. + +</p> +<p>’t Was immers toch een onmogelijkheid? + +</p> +<p>Toch kon zij er eindelijk niet langer over zwijgen, en sprak zij er hare ouders over. + +</p> +<p>Haar vader keek haar eenigszins spottend aan, en zeide tot zijne vrouw: + +</p> +<p>“Zoo’n dwaas kind! Dat wil naar Petersburg gaan, naar den Czaar, om genade voor mij te vragen! Hoe bedenkt ze het in vredesnaam!” + +</p> +<p>“Ze deed beter met op haar werk te letten,” sprak hare Moeder. En toen Prascovia in tranen uitbarstte, gaf hare moeder haar +een laken, en zei lachend: + +</p> +<p>“Hier, mijn kind, dek de tafel voor het eten,—en dan mag je naar Petersburg gaan.” + +</p> +<p>Prascovia hield echter, nu zij er eenmaal over begonnen <span class="pagenum">[<a id="pb266" href="#pb266">266</a>]</span>was, voet bij stuk en verdedigde haar plan met al de middelen, die haar ten dienste stonden. Telkens kwam zij er opnieuw op +terug en geen dag ging er voorbij, dat zij haar ouders niet smeekte haar toestemming te geven om de groote reis te ondernemen. +Haar vader werd er eindelijk wrevelig over en verbood haar kort en goed, dit onderwerp ooit weer aan te roeren. ’t Was immers +eene onmogelijkheid? Hoe zou een jong meisje geheel alleen die groote reis maken, zonder zelfs eenig geld tot hare beschikking +te hebben. En dan eene reis zoo moeilijk en vol gevaren als deze? + +</p> +<p>“Ik verbied je er ooit weder een woord over te spreken. ’t Is een onzinnig plan, dat je zoo spoedig mogelijk uit je gedachten +moet zetten!” + +</p> +<p>Zoo gingen weer drie jaren voorbij, jaren, waarin de ellende in de kleine kluis nog grooter werd, daar hare moeder door eene +ernstige en langdurige ziekte werd aangetast, die haar aan den rand van het graf bracht. + +</p> +<p>Toen eerst leerden hare ouders de groote liefde van hun kind kennen. Niet alleen had zij voor de huishouding te zorgen, maar +bovendien moest zij hare zieke moeder verplegen, van welke zware taak zij zich met zooveel liefde en zelfopoffering kweet, +dat hare ouders haar niet langer als een kind beschouwden, en voortaan met meer ernst toeluisterden, als zij weer haar plan +ter sprake bracht. + +</p> +<p>Eindelijk gelukte het haar toestemming te verkrijgen, om de groote reis te ondernemen. Maar daaraan had zij niet genoeg. Zonder +toestemming van <span class="pagenum">[<a id="pb267" href="#pb267">267</a>]</span>den Gouverneur mocht zij Ischim niet verlaten. Ze zou, indien ze het toch deed, ongetwijfeld binnen korten tijd weer naar +haar dorpje worden teruggevoerd. Zij had een paspoort noodig, en het verkrijgen daarvan scheen een moeilijke zaak. Verzoekschrift +op verzoekschrift zond zij aan den Gouverneur, maar al hare brieven bleven onbeantwoord. + +</p> +<p>Zoo gingen weer zes maanden voorbij, toen eindelijk een koerier het lang gewenschte stuk bracht. Zij kreeg werkelijk verlof, +Siberië te verlaten en de groote reis te ondernemen. + +</p> +<p>Maar zie, nu het gewichtige oogenblik eindelijk was gekomen, trok haar vader, bevreesd voor de gevaren, die zijn geliefd kind +op den grooten tocht bedreigden, zijne toestemming in, en weigerde hij haar te laten gaan. Het paspoort nam hij onder zijne +berusting en sloot het weg. + +</p> +<p>Prascovia barstte in tranen uit, en smeekte zoo lang, dat haar vader ten slotte toegaf. Toch beproefde hij nog, haar van haar +plan terug te brengen. + +</p> +<p>“Goed,” zei hij, “je kunt gaan, kind, omdat ik zie, dat je niet anders wilt. Maar heb je wel bedacht, dat je niet eens tot +den keizer zult worden toegelaten? Weet je wel, dat schildwachten zijn paleis bewaken en dat het je nooit gelukken zal, den +drempel daarvan te overschrijden? En zou je in je armelijke kleeren bij den keizer toegelaten willen worden? Kom, kom, er +is geen denken aan.” + +</p> +<p>“Toch ga ik, en God zal mij helpen,” hield Prascovia vol. Zoo had zij dan eindelijk alle bezwaren overwonnen en zou zij met +toestemming van hare <span class="pagenum">[<a id="pb268" href="#pb268">268</a>]</span>ouders de reis ondernemen. Het vertrek werd op den 8<sup>en</sup> September bepaald. Bij het krieken van den dag stonden zij op. Zij had het weinige, dat zij op haar tocht zou meenemen, geborgen +in een klein zakje, dat zij om den hals droeg onder hare kleeren. + +</p> +<p>Vader, moeder en dochter waren hoogst ernstig gestemd en spraken weinig. Toen de eerste zonnestraal door het venster naar +binnen drong, begaven zij zich volgens Russisch gebruik in het gebed, en smeekten zij God om Zijn hulp en bijstand. Daarna +breidde de vader zijne armen over het hoofd van zijn dochter uit en gaf haar zijn zegen. Hij reikte haar ook een zilveren +roebel toe, een geldstuk ter waarde van ongeveer twee gulden. ’t Was alles, wat hij haar kon meegeven. + +</p> +<p>“Och, waartoe zou dat geld mij dienen,” zei Prascovia. “’t Is te weinig, om mij van nut te kunnen zijn, terwijl het voor u +een groote waarde vertegenwoordigt. Houd u het maar.” + +</p> +<p>Hiervan wilde haar vader echter niet weten en hij dwong haar het geldstuk aan te nemen. Er kwamen ook nog twee van de armste +bannelingen, die haar dertig kopekken aanboden en een stukje zilverwerk. Maar Prascovia, hoewel getroffen door deze eenvoudige +daad, weigerde beslist, ze aan te nemen. + +</p> +<p>Toen nam zij een teeder afscheid van hare ouders en ging op weg. Hare ouders staarden haar met betraande oogen na, tot zij +haar niet meer zien konden. En de beide arme vrouwtjes vergezelden haar zoover het haar geoorloofd was. Voordat zij afscheid +van haar namen, achterhaalden zij eenige meisjes, die op <span class="pagenum">[<a id="pb269" href="#pb269">269</a>]</span>een der dorpen woonden, waar Prascovia langs moest. Deze meisjes waren zeer vriendelijk voor haar en een van haar bood haar +zelfs een nachtverblijf aan, waarvan Prascovia dankbaar gebruik maakte. ’s Morgens vroeg vervolgde zij haar tocht weer, maar +’t was moeilijk voor haar, den rechten weg te vinden. Als zij iemand den weg naar Petersburg vroeg, keek men haar aan, of +zij niet goed bij haar verstand was, of wel men lachte haar smakelijk uit over zoo’n domme vraag. Petersburg immers lag op +zoo’n verbazend grooten afstand, dat men hier in Holland even goed aan een voorbijganger zou kunnen vragen: “Loop ik zoo goed +naar Rome?” + +</p> +<p>Den tweeden dag dwaalde zij dan ook van den rechten weg af en kwam eenige uren na haar vertrek tot hare verbazing in hetzelfde +dorp terug, waar zij den nacht had doorgebracht. Zij gaf echter den moed niet op, maar begon haar tocht opnieuw. ’t Was uiterst +moeilijk voor haar, om eenigszins de richting te bepalen, die zij nemen moest, want namen van steden en dorpen, die zij op +haar weg passeeren moest, kende zij niet. Eindelijk meende zij, dat de stad Kiev wel de eerste plaats van beteekenis was, +die zij bereiken moest, en zoo vroeg zij steeds, hoe zij loopen moest, om daar te komen. + +</p> +<p>Als de avond viel, trachtte zij hier of daar bij vriendelijke menschen een nachtverblijf te vinden. Op kleinere plaatsen gelukte +haar dat meestal nog al goed, maar op de grootere kostte het haar niet weinig moeite. Meestal werd zij aan de deur op ruwe +wijze afgesnauwd, en menigmaal moest zij hooren, <span class="pagenum">[<a id="pb270" href="#pb270">270</a>]</span>dat men voor dieven en landloopsters geen nachtverblijf beschikbaar had. Als zij honger en dorst kreeg, bedelde zij aan de +huizen om een bete broods of een dronk waters, wat haar in de meeste gevallen gaarne gegeven werd. + +</p> +<p>Toen zij eens den geheelen dag geloopen had en vermoeid was, werd zij tegen den avond overvallen door een vreeselijken storm, +en de regen viel bij stroomen neder! ’t Werd zwaar weer, zoo zelfs, dat op korten afstand vóór haar een boom ontworteld werd +en met een zwaren slag op den grond neerplofte. Bijna was zij er onder verpletterd geworden. Angstig keek zij uit, of zij +ergens in den omtrek huizen ontwaarde, maar zij zag er geen. Alleen een dicht kreupelbosch bood haar eenige bescherming aan. +Zij zocht daar dan ook haar toevlucht. Zij werd doornat en beefde van koude. En met schrik zag zij, dat de duisternis snel +toenam en dat zij gedwongen zou zijn, den nacht onder den blooten hemel te moeten doorbrengen. Een vreeselijke gedachte voor +de arme Prascovia. De wind loeide door het geboomte en deed haar huiveren van koude en angst. Hare kleeren waren doorweekt +van den regen en de honger kwelde haar. Met den rug tegen een boomstam geleund, bracht zij den langen nacht onder angst en +beving door. Eindelijk bedaarde de storm, en bij zonsopgang verliet Prascovia hare schuilplaats, om haar tocht voort te zetten. + +</p> +<p>Gelukkig reed haar een boer achterop, die haar een plaatsje op zijne kar aanbood. Zoo bereikte zij tegen acht uur een dorp, +waar de boer haar midden <span class="pagenum">[<a id="pb271" href="#pb271">271</a>]</span>op de straat afzette. Het arme meisje zag er ontoonbaar uit. Hare kleeren zaten vol modder en waren doornat. Zij vroeg aan +verscheidene huizen om een stuk brood en smeekte hare kleeren te mogen drogen, maar zij werd overal afgewezen. De jongens +jouwden haar uit voor dievegge en landloopster en wierpen haar met steenen. Uitgeput, half verhongerd en moedeloos ging zij +voor een huis op den stoep zitten, maar zij werd er al spoedig vandaan gejaagd. Voor eene andere woning was ze al even ongelukkig. +Ten slotte bereikte zij de kerk. Ha, dáár zou men haar toch den toegang niet weigeren. Haastig snelde zij er heen, maar helaas, +de deur was gesloten. Ze ging voor het portaal zitten en barstte in tranen uit. + +</p> +<p>Op dat oogenblik naderde haar eene vrouw, die blijkbaar medelijden met haar had. + +</p> +<p>“Wat scheelt u, meisje?” vroeg ze. + +</p> +<p>Toen vertelde Prascovia haar van den verschrikkelijken nacht, dien zij had doorgebracht, en hoe hongerig en moede zij was. + +</p> +<p>“Ga mede naar mijn huis,” sprak de vrouw. + +</p> +<p>Prascovia wilde opstaan, maar hare beenen weigerden haar den dienst. Zij waren geheel verstijfd, en hare voeten waren gezwollen. +Ook had ze een van hare schoenen verloren. + +</p> +<p>Er kwamen meer menschen toeloopen, en toen zij hoorden, hoe dit meisje hier gekomen was en hoe zij den nacht onder den blooten +hemel had doorgebracht, en toen zij zagen, hoe pijnlijk hare voeten waren,—toen hadden zij medelijden met haar en brachten +haar op eene kar naar de woning van de <span class="pagenum">[<a id="pb272" href="#pb272">272</a>]</span>goede vrouw, die vol medelijden haar een onderdak aanbood. + +</p> +<p>Prascovia was zoo uitgeput, dat zij verscheidene dagen in de vriendelijke woning moest blijven, eer zij haar tocht kon voortzetten. +Van een der dorpelingen kreeg zij een paar nieuwe schoenen. Zij toonde hare dankbaarheid, door voor haar vriendelijke gastvrouw +naaiwerk te verrichten. Toen zij hersteld was, nam zij afscheid en ging verder. + +</p> +<p>Op een anderen keer had zij eene ontmoeting, waaraan zij later niet dan met ontzetting kon terugdenken. + +</p> +<p>Ze was tegen den avond in een dorp gekomen en had overal tevergeefs om een nachtverblijf gevraagd. Eindelijk kwam zij aan +het laatste huis, en herhaalde ook daar hare bede. De man keek haar een oogenblik scherp onderzoekend aan, en wees haar toen +op ruwe wijze af. + +</p> +<p>Maar een oogenblik later riep hij haar terug. Zij trad dus de woning binnen, doch zag tot haar schrik, dat de deur door palen +werd afgesloten. En ook zag ze, dat zoowel de man als de vrouw een zeer ongunstig uiterlijk hadden. + +</p> +<p>“Waar kom je vandaan?” vroeg de man. + +</p> +<p>“Van Ischim,” zei ze. “Ik ga naar Petersburg.” + +</p> +<p>“Naar Petersburg? En heb je geld genoeg voor zoo’n groote reis?” + +</p> +<p>“Slechts 80 kopekken,” antwoordde Prascovia, die blij was, dat ze op dat oogenblik niet meer geld in haar bezit had. Ze was +stellig overtuigd, dat de menschen, bij wie ze in huis was, slechte bedoelingen <span class="pagenum">[<a id="pb273" href="#pb273">273</a>]</span>hadden en haar wilden bestelen, misschien zelfs wel vermoorden. + +</p> +<p>“Je liegt!” schreeuwde de man haar toe. “Niemand maakt zoo’n groote reis zonder geld.” + +</p> +<p>En toen Prascovia volhield, dat zij niet meer bezat, werd de man ruw en woest, wat haar zeer beangstigde. Gaarne was zij dit +ongastvrije dak ontvlucht, maar de deur was zorgvuldig gesloten en zij zag geen kans haar te openen. Bovendien zou haar dat +stellig belet zijn. + +</p> +<p>Eindelijk zette de vrouw haar wat gekookte aardappelen voor en zei, dat ze op de kachel mocht liggen om te slapen, zooals +dat bij de arme Russen gebruikelijk is. + +</p> +<p>Prascovia deed dat, maar zij durfde niet te gaan slapen. Zij was overtuigd, dat de menschen slechte bedoelingen hadden. In +die overtuiging werd zij versterkt, toen zij de vrouw haar man hoorde toefluisteren: + +</p> +<p>“Zij moet meer geld hebben. Ik zag om haar hals een koord met een zakje er aan. Daar moet het geld in zijn.” + +</p> +<p>Prascovia lag doodstil. Opeens bemerkte zij tot haar schrik, dat de vrouw op de kachel klom en, in de meening, dat zij sliep, +haar het taschje van den hals nam en keek, hoeveel geld het bevatte. Ook onderzocht zij hare kleeren en zelfs hare schoenen. +De man lichtte haar bij tijdens dat onderzoek. + +</p> +<p>Toen de beide menschen alles doorsnuffeld hadden, gingen zij slapen. Prascovia had een verschrikkelijk oogenblik doorleefd. +Zij meende niet anders, of die <span class="pagenum">[<a id="pb274" href="#pb274">274</a>]</span>menschen zouden haar vermoorden. Maar nu zij sliepen, werd zij kalmer en viel eindelijk ook in een diepen slaap, waaruit zij +niet ontwaakte, dan toen de vrouw haar riep. + +</p> +<p>Deze was nu zeer vriendelijk voor haar en gaf haar een uitstekend ontbijt, en ze deed Prascovia allerlei vragen. ’t Scheen +wel een heel ander mensch dan den vorigen avond. Ze sprak ook over het onderzoek, dat zij toen had ingesteld. + +</p> +<p>“Wij dachten, dat je oneerlijk was, maar je zult later wel merken, dat wij geen dieven zijn of slechte bedoelingen hadden,” +zei ze tot Prascovia. + +</p> +<p>Deze was blij, toen zij de woning goed en wel verlaten had, maar toen zij later haar taschje nakeek, zag zij, dat er geen +80 kopekken in waren, maar 120. De oude vrouw moest er dus 40 bijgedaan hebben, en Prascovia had haar ten onrechte gewantrouwd. + +</p> +<p>Eenigen tijd later werd zij door eenige dorpshonden aangevallen. Verschrikt hief ze haar stok op en trachtte de woeste dieren +te verjagen, maar dat gelukte haar niet. Met woest geblaf sprongen zij om haar heen. Vol angst liet zij zich eindelijk voorover +op den grond vallen, haar gelaat met de handen bedekkende. O, ongetwijfeld zouden de beesten haar thans verscheuren!—Maar +zie, de honden besnuffelden haar maar even en deden haar in ’t geheel geen kwaad. En een voorbijkomende boer joeg hen weg +met zijn stok. + +</p> +<p>Zoo reisde Prascovia steeds verder, tot zij eindelijk in haar tocht werd gestuit door een hevigen sneeuwstorm, <span class="pagenum">[<a id="pb275" href="#pb275">275</a>]</span>die niet minder dan acht dagen aanhield en de aarde met een dikke laag sneeuw bedekte. + +</p> +<p>Gelukkig vond Prascovia een gastvrij onderdak, waar zij door het doen van de wasch en het verrichten van naaiwerk zich verdienstelijk +trachtte te maken. Toen de storm uitgewoed had, wilde Prascovia vertrekken, maar de boeren verklaarden, dat het zelfs een +sterken man het leven zou kosten, indien hij te voet eene lange reis door de sneeuwvelden ondernam. Zij raadden haar aan te +wachten, tot er een convooi van sleden door het dorp kwam, dat elk jaar daar langs trok, om naar Jekaterinenburg te gaan met +goederen voor het kerstfeest. Na eenige dagen verschenen de drijvers dan ook met hunne sleden. De boeren vertelden hun, dat +Prascovia op weg was naar Petersburg, om genade voor haar vader te vragen, en verzochten aan de drijvers, haar een plaatsje +op een van de sleden te geven. Dat wilden zij gaarne doen. De drijvers hadden medelijden met haar en bewonderden ook hare +liefde voor haar ouders en haar moed. + +</p> +<p>’t Was heerlijk voor Prascovia, op deze gemakkelijke manier hare reis te kunnen voortzetten, want zij was door en door vermoeid. +Maar ongelukkig waren hare dunne kleeren totaal onvoldoende, om haar tegen de snerpende koude te beschutten, en zelfs, toen +de mannen haar met hunne mantels bedekten, bleek de koude nog te hevig. Na eene reis van vier dagen tilde men haar aan een +eenzame halte verstijfd van de slede, en bleek het, dat hare wang bevroren was. Dadelijk wreven de drijvers haar met <span class="pagenum">[<a id="pb276" href="#pb276">276</a>]</span>sneeuw, waardoor erger voorkomen werd, maar zij durfden haar toch niet verder meenemen, als zij geen schapenvacht had om zich +te verwarmen. Prascovia had geen geld om er een te koopen, en toen hare brave geleiders het geld bij elkaar hadden gelegd, +bleek er zelfs op deze eenzame plaats geen te koop te zijn. + +</p> +<p>Toen besloten zij, Prascovia een schapenvacht van een hunner af te staan, en het om beurten zelf zonder zulk een onmisbare +pels te doen. Zoo kwam Prascovia te Jekaterinenburg aan, vol dankbaarheid jegens de goede lieden, die haar met zooveel zelfopoffering +hadden voortgeholpen. + +</p> +<p>In deze stad hoorde zij veel spreken over de menschlievendheid van zekere Madame Milim, en zij besloot de hulp van deze vrouw +in te roepen. Toen zij bij eene kerk eene dame ontmoette en haar vroeg, waar Madame Milim woonde, bleek het de aangesprokene +zelf te wezen, en deze brave vrouw vatte eene groote genegenheid voor het meisje op. Zij nam haar mede naar hare woning en +hield haar den geheelen winter bij zich. Zij vond het onverantwoordelijk, het jonge meisje in het barre jaargetijde verder +te laten gaan. Zij leerde haar lezen en schrijven en bracht haar zooveel algemeene ontwikkeling bij, als in zulk een korten +tijd maar mogelijk was. Toen de lente intrad, vertrouwde zij Prascovia toe aan de hoede van een harer kennissen, die naar +Niezjnii-Nowgorod voor zaken op reis ging. Op de boot werd hij echter zwaar ziek, zoodat men hem in een klein plaatsje moest +achterlaten. Onderweg trof Prascovia nog een ander <span class="pagenum">[<a id="pb277" href="#pb277">277</a>]</span>ongeluk. Zij werd met nog twee andere passagiers door een noodlottig toeval overboord geworpen. Zij werden wel dadelijk gered, +maar hadden geen gelegenheid om zich te verkleeden, wat hare gezondheid in gevaar bracht. Te Niezjnii-Nowgorod overviel haar +eene ernstige ziekte. Gelukkig werd zij in een klooster opgenomen, waar zij met de grootste liefde werd verpleegd. De dokter +vreesde, dat zij sterven zou, doch Prascovia zeide: “Dat geloof ik niet. De goede God zal mij niet laten sterven, vóór ik +mijne taak volbracht heb.” + +</p> +<p>En ze genas inderdaad, maar zoo langzaam, dat de zomer voorbij was, eer ze de reis kon voortzetten. + +</p> +<p>Eindelijk vertrok ze in eene slede naar Moskou. Ze was toen nog erg zwak, te zwak zelfs om in rammelende en schokkende postwagens +te rijden. Gelukkig had Madame Milim haar van eenig geld voorzien, zoodat ze nu althans niet meer te voet het land behoefde +door te trekken, bedelende om een stuk brood. Ook had hare weldoenster haar brieven medegegeven voor vrienden. Van Moskou +vervolgde zij haar tocht naar Petersburg, waar zij aankwam 18 maanden na haar vertrek uit Ischim. Zij was ook in het bezit +van een aanbevelingsbrief voor een Prinses, maar het gelukte haar niet, deze te ontmoeten. + +</p> +<p>Op raad van een harer kennissen stelde zij een verzoekschrift op om het vonnis van haar vader te herzien, en met dit geschrift +in de hand plaatste zij zich voor het regeeringsgebouw, in de hoop, dat een der hooge personen, die daar dagelijks in en uitgingen, +het van haar zou willen aannemen. Er werd <span class="pagenum">[<a id="pb278" href="#pb278">278</a>]</span>echter niet naar haar geluisterd, soms zelfs werd zij met ruwheid bejegend. Zoo gingen verscheidene weken voorbij. + +</p> +<p>Gedurende dien tijd was zij gastvrij opgenomen ten huize van een koopman, die echter voor zaken op reis was naar Riga. + +</p> +<p>Hoe dikwijls Prascovia ook werd teleurgesteld, zij verloor nooit den moed. Nu eens beproefde zij hier, dan weer elders haar +geluk. Zij wendde zich tot verscheidene hooggeplaatste personen, en ontmoette zelfs de Prinses, voor wie zij een aanbevelingsbrief +bij zich had, en al die menschen waren wel vriendelijk voor haar, maar deden weinig of niets, om haar te helpen bij het bereiken +van haar doel. Tot zij eindelijk het geluk had kennis te maken met een der Secretarissen van Keizerin Maria, de weduwe van +den vorigen en de moeder van den regeerenden Czaar. Hij hoorde haar droevig verhaal met groote belangstelling aan en beloofde +haar, een goed woord voor haar te zullen doen bij Keizerin Maria, die om hare zachtmoedigheid en vriendelijkheid algemeen +bekend en bemind was. Deze was dan ook dadelijk bereid, Prascovia te ontvangen en hare wenschen te vernemen. + +</p> +<p>Toen Prascovia dat hoorde, werd ze doodsbleek van ontroering en klopte haar hart van dankbare vreugde. Zij sloeg de armen +ten hemel, en stamelde: + +</p> +<p>“O God, dan heb ik niet tevergeefs op u vertrouwd!” + +</p> +<p>Nog dienzelfden avond begaf ze zich naar het paleis van de Keizerin, en dacht bij zichzelf: +<span class="pagenum">[<a id="pb279" href="#pb279">279</a>]</span></p> +<p>“O, als mijn vader mij nu eens kon zien, wat zou hij blij zijn!” + +</p> +<p>De Keizerin-Moeder liet Prascovia bij zich in haar eigen kamer komen. Eerst was het meisje wel wat beschroomd, maar de hooge +Vrouw had zulke eenvoudige manieren, dat zij zich spoedig op haar gemak voelde. Prascovia vertelde toen van het rampzalig +lot harer ouders, die nu al sedert vele jaren als bannelingen in Siberië vertoefden, en van hare langdurige reis en van hare +vergeefsche pogingen, om bij den Keizer toegelaten te worden. De Keizerin hoorde haar met de grootste belangstelling aan en +was diep getroffen door het ongekunstelde verhaal van het eenvoudige, brave meisje. + +</p> +<p>“Je hebt een gulden daad verricht, mijn kind,” zei ze, toen Prascovia haar verhaal geëindigd had. “Ik beloof je, bij den keizer +uw voorspraak te zullen zijn. Houd maar goeden moed, je zult weldra van mij hooren.” + +</p> +<p>Ze gaf haar 300 roebel, om in haar onderhoud te kunnen voorzien. Vol hoop verliet Prascovia het paleis, en nog geen twee dagen +later betrad zij het opnieuw. De Keizerin-Moeder had haar laten ontbieden, om met haar een bezoek te brengen aan haar zoon +Czaar Alexander en diens gemalinne Keizerin Elizabeth. Prascovia beefde van ontroering, nu zij eindelijk haar doel zou bereiken +en den keizer van aangezicht tot aangezicht zien zou. + +</p> +<p>En weldra zag zij hem. Zij wierp zich voor hem op de knieën en smeekte voor haar vader om genade. + +</p> +<p>Wat er verder gebeurd is in dat keizerlijk paleis, <span class="pagenum">[<a id="pb280" href="#pb280">280</a>]</span>meldt de geschiedenis niet. Alleen dit weten we, dat de keizer haar 5000 roebel schonk en haar toevoegde: + +</p> +<p>“Uw vader zal van dit oogenblik af vrij zijn.” + +</p> +<p>Zoo was dan eindelijk het groote doel bereikt. Een ongekend gevoel van vreugde doortintelde haar gansche lichaam, en ’t was +haar, of zij in een droom leefde. Tranen droppelden haar uit de oogen en de tong weigerde haar den dienst. Zij kon niet anders, +dan enkele woorden van dank stamelen. + +</p> +<p>Men liet haar de verschillende deelen van het paleis zien, en zoo kwam ze ook in de troonzaal, waar men haar den troon des +keizers wees. + +</p> +<p>“Is dat de troon?” zei ze zacht. “De troon van den Keizer, die mijn vader zijne vrijheid hergaf?” + +</p> +<p>Met eerbied trad zij nader, boog de knieën en kuste de treden van den troon. En ze bad: + +</p> +<p>“Vader in den hemel, zegen dezen troon en zegen hem, die er op zetelt, en maak hem gelukkig, zooals hij mij gelukkig heeft +gemaakt.” + +</p> +<p>Met moeite slechts kon men haar van den troon verwijderen. + +</p> +<p>Een paar dagen later kwam een gezant van den Keizer haar vragen, of zij misschien ook iets voor zichzelve wenschte. + +</p> +<p>“Neen,” sprak Prascovia eenvoudig, “maar als het Zijne Majesteit behagen mocht, de beide arme bannelingen, die mij uitgeleide +deden, toen ik Ischim verliet en mij hare weinige kopekken schonken, genadig te zijn, zooals hij mijn vader genadig is geweest, +dan zou ik mij zeer gelukkig achten en hem innig dankbaar zijn.” +<span class="pagenum">[<a id="pb281" href="#pb281">281</a>]</span></p> +<p>De Keizer kon zijne ooren bijna niet gelooven, toen hij dit antwoord vernam. + +</p> +<p>“Wenscht zij niets voor zichzelf, zij, een jong meisje, dat toch ongetwijfeld een tal van wenschen zal koesteren? En vraagt +zij alweer voor anderen? Zij is een edel en goed kind. Haar wensch zal worden vervuld.” + +</p> +<p>Prascovia meende God niet beter haar groote dankbaarheid te kunnen toonen, dan door haar verder leven als non in een klooster +door te brengen, en ’t allerliefst zou ze dat doen in het klooster, waar zij zoo liefderijk was verpleegd. + +</p> +<p>Ze werd daar inderdaad als non aangenomen en mocht het genoegen smaken daar hare ouders te ontmoeten, toen dezen uit Siberië +terugkeerden. + +</p> +<p>’t Was een aandoenlijk en gelukkig wederzien. Hare ouders bleven langer dan een week bij haar en zetten toen hunne reis voort. + +</p> +<p>Prascovia bleef in het klooster, maar kwam nooit de gevolgen van hare moeitevolle reis te boven. Hare gezondheid was kwijnend, +en voortdurend werd zij zwakker. Den 9<sup>en</sup> December 1809 blies zij den laatsten adem uit. + + + +<span class="pagenum">[<a id="pb282" href="#pb282">282</a>]</span></p> +</div> +<div id="ch22" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Florence Nightingale.</h2> +<h2 class="sub">1830–1910.</h2> +<p>In de Meimaand van het jaar 1810 werd in het zonnige Italië een meisje geboren, wier leven eenmaal een gouden zonnestraal +zou worden op het pad van duizenden ongelukkigen. In Florence zag zij het eerste levenslicht en kreeg zij den naam van hare +geboorteplaats. Zij stamde af van een oud-adellijke Engelsche familie. Haar vader was een aanzienlijk Engelsch edelman, die, +zelf kunstenaar en geleerde, aan zijne beide dochters, waarvan Florence de jongste was, eene zorgvuldige opvoeding schonk. +Al vroeg moest Florence in zijne studiën deelen, hij liet haar veel reizen, om andere landen en volken te leeren kennen, en +hij oefende haar voortdurend in de kennis van de vreemde talen. Al op jeugdigen leeftijd sprak zij behalve haar moedertaal, +Fransch, Duitsch en Italiaansch. Door haar ook voortdurend met merkwaardige tijdgenooten te doen verkeeren, wist hij haar +geest tot groote ontwikkeling te brengen. + +</p> +<p>Squire Nightingale bezat in Engeland uitgestrekte landgoederen, die hij met de uiterste zorg beheerde, waarbij zijne beide +dochters hem de behulpzame hand moesten bieden. Zij moesten hem helpen in zijne zorg voor zijne pachters en <span class="corr" id="xd0e3501" title="Bron: hunnne">hunne</span> gezinnen <span class="pagenum">[<a id="pb283" href="#pb283">283</a>]</span>en toezicht houden op het getrouwe schoolbezoek van de kinderen. Zij bezochten de zieken en armen, waar zij troost en hulp +brachten, en gaven les in de Zondagsschool. + +</p> +<p>Reeds als jong meisje gaf zij blijken van hare grootheid van ziel, die haar later eenmaal wereldberoemd zou maken. Toen zij +weer eens een zomer op een der landgoederen van haar vader in Derbyshire doorbracht, ontmoette zij een ouden herder, dien +zij van haar vroegste jeugd af gekend had, en zag het hem dadelijk aan, dat hij bedroefd was. + +</p> +<p>Onmiddellijk begaf zij zich naar den ouden man, en vroeg, wat hem scheelde. + +</p> +<p>“Ach,” zei hij met tranen in de oogen, “mijn trouwe hond is gekwetst en zal wel sterven.” + +</p> +<p>“Hoe jammer,” zei Florence, die dadelijk diep medelijden met den ouden man kreeg, omdat zij begreep, hoe smartelijk hem het +verlies van zijn trouwen hond moest zijn. Al sedert zoo vele jaren was deze immers zijn onafscheidelijke metgezel geweest, +als hij met zijn kudde naar buiten trok in den vroegen morgen, om pas bij het dalen van de zon naar de kooi terug te keeren. +Hoe graag zou zij den ouden man helpen, als dit in haar vermogen was. + +</p> +<p>“Waar is uw hond?” vroeg zij, vast besloten om te gaan zien, of hare hulp nog baten kon. + +</p> +<p>“Daar, ginds in de schuur,” zei de man. + +</p> +<p>Dadelijk begaf Florence zich naar de aangewezen plaats, en vond daar den hond op eenig stroo uitgestrekt. Zij bukte naast +het dier neder, en bemerkte, dat hij zijn poot gebroken had. Het beest, dat kermde <span class="pagenum">[<a id="pb284" href="#pb284">284</a>]</span>van pijn, keek haar smeekend aan. Met teedere hand, maar toch met groote vastberadenheid zette zij het pootje van het arme +dier, en legde er met haar zakdoek een stevig verband om. En zij verzorgde den herdershond zoo lang, tot hij geheel hersteld +was en zijn ouden meester weer op zijn lange tochten kon vergezellen als voorheen. + +</p> +<p>’s Winters bracht zij hare dagen in de groote stad door, en leidde daar het leven van alle adellijke jonge dames, hetwelk +bestond in bezoeken afleggen, feesten bijwonen en schouwburgen bezoeken. Hare opvoeding was echter te degelijk geweest, dan +dat dit leventje van plezierig nietsdoen haar zou kunnen bevredigen. Neen, al spoedig voelde zij al de leegheid daarvan en +kwam het verlangen in haar op, zich nuttig te maken voor anderen. Zij wilde haar leven rijker en grooter maken, door zich +een levensdoel te scheppen, waaraan zij zich geheel wijden kon. Maar wat zou dat doel zijn? + +</p> +<p>Zij wist het langen tijd zelf niet, tot haar opeens op ongezochte wijze de weg gewezen werd. + +</p> +<p>In hare naaste omgeving kwamen twee ziektegevallen voor, die haar geheel in beslag namen. Met de uiterste zorg nam zij de +verpleging van de zieken op zich, en het bleek al spoedig, dat zij daarvoor een bijzonderen aanleg bezat. En toen de zieken +hersteld waren en hare hulp dus niet meer noodig hadden, zie, toen wist zij, wat voortaan haar levensdoel zou zijn. Zij wilde +anderen gelukkig trachten te maken door hun lijden te verzachten en troost te brengen, waar de dood onverbiddelijk komen moest. +<span class="pagenum">[<a id="pb285" href="#pb285">285</a>]</span>Zij wilde zich aan het werk der ziekenverpleging wijden, dat in die dagen op een zeer laag peil stond. Ziekenhuizen waren +er slechts weinig en stonden onder bestuur van lieden, die van verpleging niet het minste verstand hadden. De verpleegsters +behoorden tot de laagste standen der maatschappij. Zij waren vuil en slordig, droegen weinig of geen zorg voor de hun toevertrouwde +zieken, gaven zich veelvuldig aan dronkenschap over en leidden een slecht, schandelijk leven. ’t Is gemakkelijk te begrijpen, +hoe treurig het met de verpleging der zieken stond. Florence Nightingale besloot, voor zij de grootsche taak, die zij zich +als levensdoel had gesteld, ter hand nam, van de ziekenverpleging een uitgebreide studie te maken. En door de gasthuizen in +de verschillende steden te bezoeken, wilde zij zich met eigen oogen van den huidigen toestand een beeld vormen. + +</p> +<p>Wat zij daarbij te zien kreeg, overtrof nog verre hare verwachtingen. In Londen, zoowel als te Edinburg en Dublin vond zij +de ziekenzalen vervuild, de verpleegsters ruw, onwetend, onbeschaafd en aan den drank verslaafd. Een schrijfster<a class="noteref" id="xd0e3532src" href="#xd0e3532">1</a>, wier levensbeschrijving van Florence Nightingale bij deze schets in hoofdzaak gevolgd wordt, zegt er van: “In hooge, houten +bedsteden lagen soms drie tot vier volwassen zieken naast elkander; ongedierte kroop rond in het beddegoed, dat niet verwisseld +werd als een nieuwe de vrijgekomen plaats van een genezen of overleden kranke kwam innemen. In een Edinburgsch gasthuis <span class="pagenum">[<a id="pb286" href="#pb286">286</a>]</span>vond Florence Nightingale ten minste nog de bepaling, dat in geval van besmettelijke ziekte de matrassen gelucht en de bedlakens +gewasschen moesten worden, maar in ieder ander geval scheen men het ook daar onnoodige weelde te vinden. Vaak moesten de kranken +de verpleegsters te vriend houden door omkooperij, zouden dezen hun de allernoodigste hulp bewijzen, de voor hen bestemde +verkwikkingen, die meest op de ziekenzaal moesten worden toebereid, niet zelven tot zich nemen, hen niet berooven van wat +vriendelijke handen hun hadden gebracht of van het vast rantsoen van brood, dat den patienten dagelijks ééns per etmaal werd +uitgedeeld, en dat zij in hun bed of onder hunne matrassen bewaarden met hunne kleederen en kleine bezittingen. Het reinigen +der kranken, voor zoover men daaraan deed, en het afleggen der dooden geschiedde ten aanschouwe van al de andere lijders in +de ziekenzaal. Overdag hielpen de herstellenden bij de verpleging der allerergsten. Des nachts werd geen hulp verleend en +menigeen werd des morgens dood gevonden ten gevolge van uitputting en kracht verlies, die niet tijdig waren opgemerkt.” + +</p> +<p>Florence Nightingale besloot de hand aan den ploeg te slaan, om aan dezen allertreurigsten toestand een einde te maken. Haar +hart, zoo rijk aan liefde voor haar evenmensch, bloedde bij het zien van al de ellende, waaraan de bevolking der ziekenhuizen +bijna overal in Engeland ten prooi was. + +</p> +<p>Zij stelde zich daarom in verbinding met Mrs. Fry, die op een harer reizen naar het vasteland kennis <span class="pagenum">[<a id="pb287" href="#pb287">287</a>]</span>gemaakt had met Pastor Fliedner’s diaconessen inrichting te Kaiserswerth, en de daar gevolgde wijze van verpleging ook in +Engeland wenschte in te voeren. Zij raadde haar aan zich naar Kaiserswerth te begeven, en daar van de ziekenverpleging eene +grondige studie te maken. Deze raad werd door Florence opgevolgd. Zij maakte een flinken leertijd te Kaiserswerth door, en +bezocht ook verscheidene ziekenhuizen in Frankrijk en Italië. + +</p> +<p>Vervolgens keerde zij naar haar vaderland terug, om haar verkregen <span class="corr" id="xd0e3545" title="Bron: kennnis">kennis</span> dienstbaar te maken ten bate der lijdende menschheid. Zij schreef een werkje over hare onderzoekingen en ondervindingen op +het gebied der ziekenverpleging, en riep de jonge vrouwen en de meisjes op om zich aan deze edele taak te wijden. + +</p> +<p>Daarna begaf zij zich naar Frankrijk, om zich in de practijk van de ziekenverpleging verder te bekwamen en de chirurgie te +bestudeeren. Zij werd in dien arbeid gestoord door een zware ziekte, die haar dwong naar huis terug te keeren. Zoodra zij +hersteld was, wijdde zij zich aan de opvoeding van havelooze kinderen, en verbond zich aan een tehuis voor verarmde bejaarde +dames uit den deftigen stand, waarvan zij het bestuur op zich nam. Dit tehuis was vervallen en verwaarloosd. De bewoonsters +leden er gebrek aan het allernoodzakelijkste. Maar Florence bracht er in korten tijd orde en gezelligheid. Daar bleef zij, +tot in 1851 de geweldige oorlog uitbarstte in het Oosten, die haar opriep tot de edele taak, welke haar naam eenmaal zou brengen +op aller lippen. +<span class="pagenum">[<a id="pb288" href="#pb288">288</a>]</span></p> +<p>’t Was de oorlog van Engeland, Frankrijk en Turkije tegen Rusland. Juichend had men in Engeland de oorlogsverklaring begroet, +maar helaas, die juichkreten zouden weldra jammerkreten worden. Immers, het bleek maar al te spoedig, hoe lichtzinnig men +de duizenden Engelsche jongelingen naar het tooneel van den strijd had gezonden, zonder ook maar op eenigszins behoorlijke +wijze voor hunne uitrusting en verpleging te zorgen. + +</p> +<p>Vreeselijke berichten drongen tot het vaderland door over de gewonden, die niet werden verzorgd, de stervenden, die niet werden +getroost. De hevigste ziekten verspreidden zich in de kampen en brachten dood, angst en vertwijfeling onder de troepen. In +juli waren er 6937 zieken, in September steeg dat getal reeds tot 11.693, in November tot 16.846 en in Januari 1855 werd zelfs +het ontzettende cijfer 23.076 bereikt. Er stierven 390 officieren en 20.707 manschappen. 1407 officieren en 14901 manschappen +werden invalide naar huis gezonden. Van een totaal verlies van 35.598 krijgslieden stierven er op het slagveld slechts 2755 +en overleden er 1619 aan bekomen wonden. Al die anderen stierven tengevolge van ontberingen, slechte verzorging en gebrek +aan hulp. + +</p> +<p>De toestand van het leger was “ellendig, deerniswekkend, hartbrekend,” schreef een hooggeplaatst officier. “Het had geen schoenen +en geen kapotjassen. Officieren gingen in vodden en konijnenvellen, manschappen in broodzakken en lompen. Er waren geen medicijnen, +nergens vond men beschutting. Dag <span class="pagenum">[<a id="pb289" href="#pb289">289</a>]</span>in dag uit moesten de ongelukkigen zwoegen door sneeuw en modder. Zij sliepen in gescheurde tenten, ten prooi aan de meedoogenlooze +stormen van een Russischen winter. In open loopgraven waren de uitgeputte krijgslieden blootgesteld aan het vuur van de Russische +kanonnen en stonden voortdurend bloot aan de overvallen van de gevreesde Kozakken. Zij waren gekampeerd op een doorweekten +grond, die bedekt was met sneeuw of bezaaid met plassen vuil water, verontreinigd door lijken van paarden. + +</p> +<p>Pest en cholera sleepten de ongelukkigen ten grave, en er waren veel te weinig officieren van gezondheid, om de zieken te +helpen. De meest gewone hulpmiddelen ontbraken. Er werd geen rekening gehouden met de reinheid. De sterfte was ontzettend. +Vele mannen stierven zelfs, zonder dat ook maar eene enkele poging in het werk werd gesteld, om hen redden. Er waren veel +te weinig verplegers om te kunnen helpen, waar dat noodig was. De zieken en gewonden bleven liggen, zooals zij waren neergelegd +door kameraden, die hen op hun rug voorzichtig van het slagveld naar het hospitaal hadden gedragen, maar niet bij hen konden +blijven. + +</p> +<p>Den 20<sup>en</sup> September 1854 werd de slag van Alma geleverd, het eerste bloedige samentreffen van beteekenis. Na den strijd was het slagveld +bezaaid met dooden en gewonden. De laatsten lagen, zonder hulp, te kreunen van de pijn. De Engelsche dokters konden het verbinden +en verzorgen niet af. ’t Was hartverscheurend, die arme slachtoffers daar te zien liggen in de brandende zon, zonder iemand +om hen <span class="pagenum">[<a id="pb290" href="#pb290">290</a>]</span>te helpen, of zelfs maar een dronk waters te brengen.” + +</p> +<p>De berichten in de Engelsche dagbladen deden de harten der lezers trillen van deernis en verontwaardiging. + +</p> +<p>“Zijn er onder ons dan geen vrouwen vol toewijding,” schreef dezelfde hooggeplaatste officier tot het Engelsche volk, “geneigd +en bekwaam om uit te gaan tot de zorg voor de lijdende soldaten in de hospitalen te Scutari? Is geen enkele der dochters van +het Engelsche volk, nu de nood dringt, gereed tot dit werk van barmhartigheid? Frankrijk heeft zijne liefdezusters bij scharen +uitgezonden, en aan het leger van gewonden en stervenden schenken dezen verlichting en vertroosting, zooals alleen de hand +der vrouw die kan schenken. Staan wij, Engelschen, dan zoo ver beneden de Franschen in zelfverloochening en in toewijding +tot een arbeid, dien Christus zoo bijzonder heeft gezegend als een werk aan Hem zelven verricht, zeggende: “Ik ben ziek geweest, +en gij hebt Mij niet bezocht.” + +</p> +<p>De treurige berichten in de dagbladen maakten een diepen indruk op het hart van Florence Nightingale, en dadelijk greep zij +naar de pen om aan Mr. Sidney Herbert, hoofd van het Departement van Oorlog, hare diensten aan te bieden. Zij verklaarde zich +bereid, persoonlijk naar de hospitalen te Scutari te gaan, om daar alles te doen, wat hare hand vinden zou om te doen. En +wel toevallig: nog voor haar brief het Departement van Oorlog kon hebben bereikt, ontving zij een schrijven van de Regeering, +waarin haar dringend werd verzocht, de leiding van de ziekenverpleging <span class="pagenum">[<a id="pb291" href="#pb291">291</a>]</span>in de hospitalen op zich te nemen. Mr. Sidney Herbert schreef haar, dat zij in de nieuwsbladen zeker wel zou hebben gelezen, +dat er in de hospitalen groot gebrek aan verpleegsters heerschte. Dat er ook gebrek zou zijn aan medische hulp en verbandmiddelen +kon hij zich niet voorstellen, daar er een voldoend aantal officieren van gezondheid in het leger aanwezig was en de geneesmiddelen +in groote hoeveelheid afgezonden waren. ’t Moest alles ongetwijfeld op een verkeerde plaats zijn ontscheept, of niet doorgezonden +zijn naar de hospitalen te Scutari. Maar dat er gebrek was aan vrouwelijke hulp, erkende hij. Hij drong er in zijn schrijven +op aan, dat Florence Nightingale de leiding van de verpleging op zich zou nemen, omdat zij de eenige vrouw was in Engeland, +die hij er toe in staat achtte aan de tegenkanting, die zij voorzeker van vele zijden zou ontmoeten, het hoofd te bieden. + +</p> +<p>Onverwijld begon Florence aan de uitvoering van de haar opgedragen taak. Zij koos zich een aantal geschikte verpleegsters, +om haar naar Scutari te vergezellen, en stoorde zich niet aan den spot van vele menschen en zelfs van groote bladen, die het +een dwaas denkbeeld vonden, dat vrouwen op een oorlogsterrein tot iets goeds bekwaam zouden zijn. Spottend werd er geschreven +over de “Nachtegaaltjes,” die voor zieke soldaten zouden gaan zingen, maar niet de minste kennis hadden van het verplegen +van gewonden en zieken. + +</p> +<p>Anderen daarentegen juichten het plan van de regeering uitbundig toe. Iemand schreef van Florence: <span class="pagenum">[<a id="pb292" href="#pb292">292</a>]</span>“Zij is iemand, die God heeft voorbestemd tot groote dingen. Men behoeft haar maar te hooren spreken, zelfs nog zonder tot +haar te hebben opgezien, om te gevoelen, dat zij een buitengewone persoonlijkheid is. Zij is eenvoudig, verstandig, vriendelijk +en welwillend. Zij is rijzig van gestalte en mat van tint. Haar gelaat is uiterst aantrekkelijk, en het beste daarin is het +stralende zieleleven, dat hare wezenstrekken zoo heerlijk verlicht. Er is niets liefelijker denkbaar dan haar glimlach, die +is als een zonnige zomerdag.” + +</p> +<p>Florence trok zich van het een noch het ander iets aan en ging voort, met zich voor haar taak voor te bereiden. Veel tijd, +om hare verpleegsters in de kunst van het verplegen te onderrichten, had zij niet, want zij moest zich zoo spoedig mogelijk +aan boord van het schip begeven, dat haar naar het oorlogsterrein zou overbrengen. Reeds zes dagen na het ontvangen van den +brief van Sidney Herbert, zeilde zij uit met 38 verpleegsters, en bereikte zonder tegenspoed het groote hospitaal te Scutari. +Daar deed zij hare intrede als Superintendante van den verplegingsdienst in het Oosten, met den titel van Lady in Chief. Zij +was belast met het oppertoezicht in alle acht hospitalen aan de Zwarte Zee, waarvan Scutari het middelpunt was. ’t Lag op +den top van een hoogen heuvel, en had een prachtig uitzicht op den Bosporus en op Constantinopel. Het hospitaal was een gewezen +kazerne, heerlijk schoon gelegen in een landschap, dat was, volgens een schrijfster, als een Hof van Eden,—maar verkeerde +in een onbeschrijfelijken <span class="pagenum">[<a id="pb293" href="#pb293">293</a>]</span>staat van vervuiling en ellende. Met de grootste zorgeloosheid had men gewonden naast choleralijders gelegd, en de zieken +lagen er als het ware opgepropt. In de eerste maanden van den veldtocht was er aan alles gebrek geweest. Er was geen huisraad, +geen vaatwerk, geen zeep, geen handdoeken, geen zakdoeken, geen lijflinnen. De gewonden lagen er in hun van geronnen bloed +verstijfde kleeren, zonder zelfs maar onderzocht, veel minder verbonden te zijn. Zij lagen te sterven in lokalen, verpeste +holen, vol ratten en ongedierte. + +</p> +<p>En hoe waren die ongelukkigen in dit verblijf der ellende aangeland? Ontscheept aan den voet van den heuvel, waren zij door +hunne kameraden tegen de hoogte opgesjouwd, of zelfs zonder hulp naar boven gekropen. En de ongelukkigen kwamen daar om hulp +te zoeken,—die er niet was. + +</p> +<p>Zelve schreef Florence Nightingale, na haar eerste ronde door de verontreinigde lokalen te hebben gedaan: “De ligplaatsen +der mannen stonken, en de dekking was van zaklinnen, zoo ruig, dat de zieken smeekten hun enkel hunne velddekens te laten; +en voor mannen, die in zulk een staat van uitputting verkeerden, was het ook niet om uit te houden onder die harde lakens. +Er was geen enkel stuk huisraad van welken aard ook. Ledige wijn- en bierflesschen dienden voor kandelaars, en dat was alles.” + +</p> +<p>Nergens was er gelegenheid, om de kleeren der mannen te wasschen, en ook rondom het gebouw heerschte de grootste vuilheid. +Uit een raam ziende, ontdekte Florence niet minder dan zes doode <span class="pagenum">[<a id="pb294" href="#pb294">294</a>]</span>honden in een staat van verregaande ontbinding. + +</p> +<p>Alles in één woord ontbrak. De gewonden hadden niets dan lompen aan hun lichaam, en er was geen linnengoed, om ze te vervangen. +Zelfs waren er geen keukens. Er werd slechts gekookt in groote ketels, op open wachtvuren. ’t Eten was òf half gaar, òf bijna +rauw. De hospitaal-dokters waren òp van vermoeidheid en konden haast niet meer voort. De komst van Florence Nightingale beschouwden +zij als een nieuwen last bij hun toch al zoo zware taak. Immers, wat zou deze vrouw, die boven hen gesteld was en wie zij +dus moesten gehoorzamen, anders geven dan de meest dwaze bevelen? + +</p> +<p>De toestand werd nog donkerder, toen enkele uren na de aankomst van Florence Nightingale de gewonden in den slag bij Inkerman +in schrikbarenden getale werden aangebracht. De zalen waren reeds overvol, zoodat de ongelukkigen in de gangen op den grond +moesten worden neergelegd. Sommige moesten zelfs tevreden wezen met een ligplaats op den vervuilden grond buiten het gebouw. +Vijf dagen hadden zij aan boord van het schip doorgebracht, en nòg waren hunne wonden niet gereinigd, nog veel minder verbonden. +Bij dozijnen stierven zij weg tengevolge van uitputting en ellende. + +</p> +<p>’t Was hartverscheurend. + +</p> +<p>Florence Nightingale, wier hart bloedde bij het aanschouwen van al deze ellende, begreep, dat hier krachtig moest worden gehandeld. +Zij liet met milde hand groote hoeveelheden versterkende middelen uitdeelen, die zij op eigen kosten had medegebracht. <span class="pagenum">[<a id="pb295" href="#pb295">295</a>]</span>Overal en in alles bracht zij orde en verbetering. De gebouwen werden gereinigd, de gewonden afgezonderd van de lijders aan +cholera en andere besmettelijke ziekten. Zij gaf de noodige bevelen, opdat het hospitaallinnen en de geneesmiddelen, die wel +van uit Engeland gezonden maar nog niet aangevoerd waren, omdat alles nog in de schepen opgeladen lag, ten spoedigste naar +de verschillende hospitalen werden afgezonden. Zonder aarzelen, zonder zich te storen aan tegenkanting en bezwaren van anderen, +bracht zij den hospitaaldienst op geregelden voet, zoodat zij binnen tien dagen reeds eene keuken in werking had, waar dagelijks +voor 800 man versterkende levensmiddelen werden bereid. Zij richtte eene wasscherij in voor de kleeding van de zieke soldaten +en zorgde er voor, dat het vervuilde beddegoed werd ontsmet. Op eigen kosten liet zij duizend hemden uit Constantinopel komen, +en zij wist in den vreeselijken warboel in korten tijd orde en regel te scheppen. Haar arbeid werd een zegen voor duizenden. +Waar zij aan de bedden der zieken verscheen, overal riep hare tegenwoordigheid een glimlach van dankbaarheid op de van pijn +verwrongen gelaatstrekken der arme gewonden en zieken. Hare verschijning was als van een engel, en zij waarde door de groote +zalen rond als de fee van het geluk. Zelfs voor de vrouwen, die hare mannen op het oorlogsveld waren gevolgd, zorgde zij met +de meeste toewijding. Zij gaf haar werk in de keuken en de wasscherij, en richtte zelfs voor de kinderen een school en een +kinderbewaarplaats op. +<span class="pagenum">[<a id="pb296" href="#pb296">296</a>]</span></p> +<p>In korten tijd had zij allen onwil en tegenkanting overwonnen, en stormenderhand had zij de harten veroverd van allen, die +met haar in aanraking kwamen. + +</p> +<p>Zij gunde zichzelve geen oogenblik rust. En ’t zou nog erger worden, het uiterste zou van de toewijding van deze edele vrouw +worden gevergd. De troepen hadden het beleg geslagen om Sebastopol, waar zij dikwijls 36 uren aan een stuk dienst moesten +doen, met alleen wat pekelvleesch met suiker, een slok rum en een paar beschuiten tot voedsel. De dienst in de loopgraven +gedurende, de koudste wintermaanden deed den ongelukkigen de ledematen bevriezen, terwijl bovendien nog cholera en dysenterie +met vernieuwde felheid hunne slachtoffers kozen. De hospitalen lagen overvol. Meer dan 5000 zieken waren over de verschillende +inrichtingen verdeeld. In de gangen gingen steeds twee reeksen van draagbaren in tegengestelde richting elkander voorbij, +een, die de gewonden aanvoerde, de andere, die de dooden wegdroeg. ’t Was vreeselijk om aan te zien. De cholera-patienten +stierven meestal binnen den tijd van vijf uren, de ongelukkigen, die met bevroren ledematen werden binnengebracht, leden de +afschuwelijkste pijnen. De kleeren waren aan hunne lichamen vastgevroren, en bij het verwijderen van de schoenen, hoe voorzichtig +ook gedaan, kwamen steeds de teenen mede. + +</p> +<p>Florence scheen wel overal tegenwoordig te zijn. Men zag haar troostend verwijlen aan de bedden der stervenden, luisterende +naar hunne laatste wenschen, <span class="pagenum">[<a id="pb297" href="#pb297">297</a>]</span>om hun groeten en laatste spaarpenningen over te brengen aan de geliefden in het vaderland, dat zij nooit zouden terugzien,—zij +bemoedigde de gewonden, die vreeselijke operaties of amputaties moesten ondergaan, wat in die dagen nog niet pijnloos geschiedde, +omdat chloroform nog weinig werd gebruikt,—of zij gaf versterkende middelen aan de zwakken, die van uitputting dreigden te +sterven. En daarbij hield zij toezicht op alles, wat er in de hospitalen geschiedde, op de reiniging, op de voedingsmiddelen, +op de verpleging der zusters, en zelfs ook over de laatsten waakte zij met groote liefde, opdat zij niet te veel van hare +krachten zouden vergen en zichzelven daardoor te gronde richten. + +</p> +<p>En wanneer ’s nachts de doctoren reeds lang weg waren en men slechts de zusters, die de wacht hadden, zich geruischloos zag +bewegen, dan deed nog Florence Nightingale met een brandende lamp in de hand, de ronde door de groote zalen vol lijdenden, +om nog een kussen te verschikken hier, een dronk waters te reiken daar, een woord van troost en bemoediging te spreken tot +een stervende elders. Met innige vereering zagen de stumperds dan op tot de Vrouw met de lamp, die voor hen een engel der +liefde was in deze gebouwen der verschrikking. + +</p> +<p>Toen zij zes maanden onafgebroken had gearbeid in Scutari, en de lente gekomen was, begaf zij zich naar het Schiereiland de +Krim, om met eigen oogen te zien, hoe het met de verpleging der gewonden gesteld was op het oorlogsterrein. Bij hare aankomst +aldaar wenschten de autoriteiten haar met groote <span class="pagenum">[<a id="pb298" href="#pb298">298</a>]</span>plechtigheid te ontvangen, maar toen zij aan het schip kwamen, was Florence daar reeds niet meer. Zij was reeds aan land gegaan +en had al met hare inspectie een begin gemaakt. Van den top van een hoogen heuvel overzag zij het oorlogsveld. Daar zag zij +de duizenden witte tenten, hoorde zij de trompetten steken, de kanonnen bulderen en de trommen roffelen. + +</p> +<p>Zij begaf zich te midden van de soldaten, die haar niet kenden. Maar nauwelijks drong het gerucht tot hen door, dat het Florence +Nightingale was, die zij in hun midden hadden, of zij werd met een oorverdoovend hoerageroep door hen begroet. Op dat oogenblik +ontving zij den dank van het leger voor al hare toewijding en liefde, aan de zieke en gewonde soldaten betoond. + +</p> +<p>In hare inspectiereis werd zij gestoord door een ernstige ziekte, die haar aan den rand van het graf bracht. Dagen lang lag +zij doodelijk krank ter neder, en reeds ging in de hospitalen de treurige mare rond, dat zij overleden was. De dokters raadden +haar aan, naar Engeland terug te keeren en daar haar volledig herstel af te wachten. Maar zij wilde er niet van hooren, en +keerde, zoodra hare krachten haar dat toelieten, naar Scutari terug, om zich daar opnieuw aan de haar opgedragen taak te wijden. + +</p> +<p>Eindelijk moest Sebastopol bezwijken, in September 1848, en werden de vredesonderhandelingen geopend, die aan den bloedigen +oorlog een einde zouden maken. + +</p> +<p>Maar Florence Nightingale achtte hare taak nog niet afgedaan. Zij begaf zich naar de Krim, en vestigde <span class="pagenum">[<a id="pb299" href="#pb299">299</a>]</span>het hoofdkwartier van den verplegingsdienst op een der Balaclavaheuvels. Zij leef de daar met drie zusters in een kleine keet, +bestaande uit drie kamers, midden tusschen de barakken. ’t Was ijzig koud, ’s nachts bevroor daar alles, tot zelfs de inkt. +Eens werden de zusters wakker onder een laag van sneeuw, die door de reten van de keet naar binnen was gewaaid. Maar Florence, +onvermoeid en opofferend als zij was, liet zich door sneeuwjacht noch vorst weerhouden, dagelijks de barakken en de tenten +te bezoeken, waar zij alles deed om de soldaten, die hersteld waren van hunne wonden, aangenaam bezig te houden. Zij stichtte +kleine bibliotheken voor hen, waarvan een dankbaar gebruik werd gemaakt. Zelfs richtte zij een spaarkas op, waar de soldaten +hunne spaarpenningen in bewaring konden geven, waardoor zij in staat werd gesteld iedere maand ongeveer 12000 gulden naar +Engeland te zenden voor de familieleden der soldaten. Zij deed dat, omdat de mannen zich veel aan dronkenschap overgaven en +al hun geld voor sterken drank uitgaven. Die spaarkas was eene ware weldaad, wat ook de Regeering inzag. Deze richtte zelfs +vijf hulppostkantoren op, waar het geld kon worden ingebracht. + +</p> +<p>Ongeveer April 1856 werd de vrede geteekend. De soldaten werden ingescheept, om naar het vaderland terug te keeren. En eerst, +toen het laatste hospitaal gesloten was, rekende ook Florence Nightingale zich ontslagen van hare taak. Voor haar vertrek +liet zij op een der hoogste heuvels van Balaclava uit eigen middelen een hoog marmeren kruis oprichten als een <span class="pagenum">[<a id="pb300" href="#pb300">300</a>]</span>gedenkteeken voor de gesneuvelden. ’t Was twintig voet hoog, en tot ver in zee zichtbaar. + +</p> +<p>Hoe hoog hare diensten werden gewaardeerd, kan hieruit blijken, dat zij als afscheid van den Sultan een kostbaren diamanten +armband ontving, terwijl koningin Victoria haar een halssieraad schonk, bestaande uit een St. Joriskruis met het naamcijfer +der koningin, en daaromheen, als randschrift: “Zalig zijn de barmhartigen.” + +</p> +<p>’t Was te verwachten, dat het Engelsche volk haar, bij het terugkeeren in het vaderland, eene grootsche hulde wilde brengen. +Reeds had men eene groote som gelds bijeengebracht, niet minder dan een half millioen gulden, welke men haar wilde aanbieden +als blijk van erkentelijkheid van het Engelsche volk. En nog dagelijks stroomden de gelden toe. Er verschenen brochures, waarin +haar groote lof werd toegezwaaid over haar werk van menschlievendheid, de nieuwsbladen gaven artikelen vol groote waardeering, +men maakte lofzangen ter harer eer, en haar portret lag voor alle winkelramen. + +</p> +<p>Van eene grootsche ontvangst kon echter niets komen. De bescheiden Florence onttrok zich aan alle openlijke hulde, door zich +te Marseille te ontschepen en naar Parijs te gaan, waar zij eenigen tijd rust nam. Daarna begaf zij zich onder den aangenomen +naam van Miss Smith naar Engeland en bereikte, zonder opgemerkt te zijn Lea Hurst, het landgoed van haar vader. + +</p> +<p>Maar hare aankomst werd spoedig bekend, en duizenden bij duizenden trokken op naar het park van <span class="pagenum">[<a id="pb301" href="#pb301">301</a>]</span>Lea Hurst, in de hoop haar, al was het ook maar in de verte, te mogen aanschouwen. IJdele hoop. Florence, “de heldin van de +Krim,” bleef meestal onzichtbaar. Zij hield zich in hare vertrekken teruggetrokken, om uit te rusten van de doorgestane vermoeienissen, +die haar gestel krachtig hadden aangegrepen. Haar gezondheid was voor goed geknakt en er bestond weinig hoop, dat zij ooit +weder geheel zou herstellen. + +</p> +<p>Toch bereikte zij een zeer hoogen leeftijd. Enkele dagen geleden, in Augustus 1910, overleed zij ruim 90 jaren oud, en geen +blad ter wereld is er, dat niet eenige kolommen wijdt aan hare nagedachtenis en aan de schoone daden, door haar, gedurende +haar geheele leven, verricht. Want ook na hare terugkomst uit den Krim-oorlog bleef zij voortbouwen op het eenmaal gelegde +fundament, waardoor zij het mocht beleven, dat door de, oprichting van het Roode Kruis de verpleging te velde op vasten grondslag +werd geregeld. Dat was de kroon op haar werk. + +</p> +<p>Eene schrijfster vermeldt, dat aan een maaltijd van uit den Krimoorlog terugkeerende officieren aan elk een strookje papier +werd gegeven, met het verzoek, daarop den naam te schrijven van den persoon, wiens diensten wel het langst en het dankbaarst +bij het nageslacht in herinnering zouden blijven. + +</p> +<p>En al de briefjes droegen, zonder uitzondering, den naam van Florence Nightingale. + +</p> +<p>Wel een bewijs, welk een gezegende arbeid door haar is verricht. Haar gansche leven was één gouden daad. + + + + +</p> +<div class="footnotes"> +<hr class="fnsep"> +<p class="footnote"><span class="label"><a class="noteref" href="#xd0e3532src" id="xd0e3532">1</a></span> Johanna W. S. Naber: Wegbereidsters. +</p> +</div> +</div> +</div><span class="pagenum">[<a id="pb302" href="#pb302">302</a>]</span><div class="back"> +<div id="toc" class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><h2 class="normal">Inhoud:</h2> +<ol class="lsoff"> +<li><a href="#ch1">Een doodelijke sprong</a> 5 + +</li> +<li><a href="#ch2">Een heldenschaar</a> 18 + +</li> +<li><a href="#ch3">George Stephenson</a> 30 + +</li> +<li><a href="#ch4">Hoe Frankrijk door een eenvoudig meisje van den ondergang werd gered</a> 46 + +</li> +<li><a href="#ch5">Groote daden</a> 64 + +</li> +<li><a href="#ch6">Door eigen kracht</a> 78 + +</li> +<li><a href="#ch7">Een nuttige uitvinding</a> 91 + +</li> +<li><a href="#ch8">Een buitengewoon vorst</a> 104 + +</li> +<li><a href="#ch9">Een stout stukje</a> 120 + +</li> +<li><a href="#ch10">De verovering der lucht (De gebr. Montgolfier)</a> 130 + +</li> +<li><a href="#ch10a">De verovering der lucht (Charles en Robert)</a> 139 + +</li> +<li><a href="#ch11">De verovering der lucht (Von Zeppelin)</a> 143 + +</li> +<li><a href="#ch12">De verovering der lucht (De tocht van Blériot)</a> 153 + +</li> +<li><a href="#ch13">Edele zelfopoffering</a> 158 + +</li> +<li><a href="#ch14">Een groot zeeheld</a> 168 + +</li> +<li><a href="#ch15">Drie schoone daden</a> 210 + +</li> +<li><a href="#ch16">Niels Finsen</a> 217 + +</li> +<li><a href="#ch17">Een trouwe slaaf</a> 225 + +</li> +<li><a href="#ch18">David Livingstone</a> 236 + +</li> +<li><a href="#ch19">Kinder- en Ouderliefde</a> 245 + +</li> +<li><a href="#ch20">Een heldenhart onder een grove kiel</a> 256 + +</li> +<li><a href="#ch21">Uit het land der verschrikking</a> 261 + +</li> +<li><a href="#ch22">Florence Nightingale (1830–1910)</a> 282 +</li> +</ol><span class="pagenum">[<a id="pb303" href="#pb303">303</a>]</span></div> +<div class="div1"><span class="pagenum"> +[<a href="#toc">Inhoud</a>] +</span><p>Bij den uitgever J. M. BREDÉE, Rotterdam, verscheen mede: + + +</p> +<p lang="en"><b>“Ireland”,—its humour and pathos</b> by CUEY-NA-GAEL. + +</p> +<p class="alignright">Prijs: 90 cts. ingenaaid, ƒ 1.25 gebonden. + +</p> +<p>Dat dit werkje, evenals “<span class="smallcaps">An Irishman’s Difficulties</span>”, waarvan in eenige maanden <b>4000</b> ex. geplaatst zijn, grif van de hand gaat is buiten twijfel. De auteur heeft dit weder door voorlezingen voorbereid. + + +</p> +<p lang="en"><b>An Irishman’s difficulties</b> WITH THE DUTCH LANGUAGE. by CUEY-NA-GAEL. + +</p> +<p>3e DRUK. 5e–6e DUIZEND. + +</p> +<p class="alignright">Prijs; 90 cts. ingenaaid, ƒ 1.25 gebonden. + +</p> +<p>De auteur heeft omtrent dit kostelijk boek in vele plaatsen lezingen gehouden, waarvan de pers o.a. schrijft: + + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>...... de honderden bokken, die de Brit schoot, deden de toehoorders onbedaarlijk lachen. + + +</p> +<p class="alignright"><i>Nieuws van Zeist en Driebergen</i>. + +</p> +</div><p> + +</p> +<div class="blockquote"> +<p>De velen die zich tranen lachten, hebben de redenaar door warme toejuiching beloond. + + +</p> +<p class="alignright"><i>Algemeen Handelsblad</i>. + +</p> +</div><p> + + + +</p> +<p><i>Ter perse</i> om in dit najaar te verschijnen: + +</p> +<p lang="en"><b>O’Neill’s further adventures in Holland</b> by CUEY-NA-GAEL. + +</p> +<p class="alignright">Prijs: 90 cts. ingenaaid, ƒ 1.25 gebonden. + +</p> +<p>Een vervolg alzoo op het bovengenoemde vermakelijke boekje. + + +</p> +</div> +<div class="transcribernote"> +<h2>Colofon</h2> +<h3>Beschikbaarheid</h3> +<p>Dit eBoek is voor kosteloos gebruik door iedereen overal, met vrijwel geen beperkingen van welke soort dan ook. U mag het +kopiëren, weggeven of hergebruiken onder de voorwaarden van de Project Gutenberg Licentie bij dit eBoek of on-line op <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p>Dit eBoek is geproduceerd door Jeroen Hellingman en het on-line gedistribueerd correctie team op <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give +it away or re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included with this eBook or online at <a href="https://www.gutenberg.org/">www.gutenberg.org</a>. + +</p> +<p lang="en">This eBook is produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed Proofreading Team at <a href="https://www.pgdp.net/">www.pgdp.net</a>. + +</p> +<h3>Codering</h3> +<p>Dit bestand is in een verouderde spelling. Er is geen poging gedaan de tekst te moderniseren. Afgebroken woorden aan het einde +van de regel zijn stilzwijgend hersteld. Kennelijke zetfouten in het origineel zijn gecorrigeerd. Dergelijke correcties zijn +gemarkeerd met het corr-element. + +</p> +<p>Hoewel in het origineel laag liggende aanhalingstekens openen gebruikt, zijn deze in dit bestand gecodeerd met “. Geneste +dubbele aanhalingstekens zijn stilzwijgend veranderd in enkele aanhalingstekens. + +</p> +<h3>Documentgeschiedenis</h3> +<ol class="lsoff"> +<li>2008-07-22 Begonnen. + +</li> +</ol> +<h3>Externe Referenties</h3> +<p>Dit Project Gutenberg eBoek bevat externe referenties. Het kan zijn dat deze links voor u niet werken.</p> +<h3>Verbeteringen</h3> +<p>De volgende verbeteringen zijn aangebracht in de tekst:</p> +<table width="75%"> +<tr> +<th>Plaats</th> +<th>Bron</th> +<th>Verbetering</th> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e355">Bladzijde 17</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e498">Bladzijde 28</a></td> +<td width="40%">onstond</td> +<td width="40%">ontstond</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e1053">Bladzijde 77</a></td> +<td width="40%">Riples</td> +<td width="40%">Ripler</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e1350">Bladzijde 101</a></td> +<td width="40%">jou</td> +<td width="40%">jouw</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e2042">Bladzijde 166</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">“</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e2084">Bladzijde 170</a></td> +<td width="40%">geeszins</td> +<td width="40%">geenszins</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e2542">Bladzijde 206</a></td> +<td width="40%">daarmêe</td> +<td width="40%">daarmeê</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e2866">Bladzijde 234</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">.</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e3051">Bladzijde 249</a></td> +<td width="40%"> +[<i>Niet in bron</i>] + +</td> +<td width="40%">”</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e3237">Bladzijde 260</a></td> +<td width="40%">Maandagmiddig</td> +<td width="40%">Maandagmiddag</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e3282">Bladzijde 265</a></td> +<td width="40%">heerschtte</td> +<td width="40%">heerschte</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e3501">Bladzijde 282</a></td> +<td width="40%">hunnne</td> +<td width="40%">hunne</td> +</tr> +<tr> +<td width="20%"><a href="#xd0e3545">Bladzijde 287</a></td> +<td width="40%">kennnis</td> +<td width="40%">kennis</td> +</tr> +</table> +</div> +</div> + + + + + + + +<pre> + + + + + +End of the Project Gutenberg EBook of Gouden Daden, by C. Joh Kieviet + +*** END OF THIS PROJECT GUTENBERG EBOOK GOUDEN DADEN *** + +***** This file should be named 26127-h.htm or 26127-h.zip ***** +This and all associated files of various formats will be found in: + https://www.gutenberg.org/2/6/1/2/26127/ + +Produced by Jeroen Hellingman and the Online Distributed +Proofreading Team at https://www.pgdp.net/ + + +Updated editions will replace the previous one--the old editions +will be renamed. + +Creating the works from public domain print editions means that no +one owns a United States copyright in these works, so the Foundation +(and you!) can copy and distribute it in the United States without +permission and without paying copyright royalties. Special rules, +set forth in the General Terms of Use part of this license, apply to +copying and distributing Project Gutenberg-tm electronic works to +protect the PROJECT GUTENBERG-tm concept and trademark. Project +Gutenberg is a registered trademark, and may not be used if you +charge for the eBooks, unless you receive specific permission. If you +do not charge anything for copies of this eBook, complying with the +rules is very easy. You may use this eBook for nearly any purpose +such as creation of derivative works, reports, performances and +research. They may be modified and printed and given away--you may do +practically ANYTHING with public domain eBooks. Redistribution is +subject to the trademark license, especially commercial +redistribution. + + + +*** START: FULL LICENSE *** + +THE FULL PROJECT GUTENBERG LICENSE +PLEASE READ THIS BEFORE YOU DISTRIBUTE OR USE THIS WORK + +To protect the Project Gutenberg-tm mission of promoting the free +distribution of electronic works, by using or distributing this work +(or any other work associated in any way with the phrase "Project +Gutenberg"), you agree to comply with all the terms of the Full Project +Gutenberg-tm License (available with this file or online at +https://gutenberg.org/license). + + +Section 1. General Terms of Use and Redistributing Project Gutenberg-tm +electronic works + +1.A. By reading or using any part of this Project Gutenberg-tm +electronic work, you indicate that you have read, understand, agree to +and accept all the terms of this license and intellectual property +(trademark/copyright) agreement. If you do not agree to abide by all +the terms of this agreement, you must cease using and return or destroy +all copies of Project Gutenberg-tm electronic works in your possession. +If you paid a fee for obtaining a copy of or access to a Project +Gutenberg-tm electronic work and you do not agree to be bound by the +terms of this agreement, you may obtain a refund from the person or +entity to whom you paid the fee as set forth in paragraph 1.E.8. + +1.B. "Project Gutenberg" is a registered trademark. It may only be +used on or associated in any way with an electronic work by people who +agree to be bound by the terms of this agreement. There are a few +things that you can do with most Project Gutenberg-tm electronic works +even without complying with the full terms of this agreement. See +paragraph 1.C below. There are a lot of things you can do with Project +Gutenberg-tm electronic works if you follow the terms of this agreement +and help preserve free future access to Project Gutenberg-tm electronic +works. See paragraph 1.E below. + +1.C. The Project Gutenberg Literary Archive Foundation ("the Foundation" +or PGLAF), owns a compilation copyright in the collection of Project +Gutenberg-tm electronic works. Nearly all the individual works in the +collection are in the public domain in the United States. If an +individual work is in the public domain in the United States and you are +located in the United States, we do not claim a right to prevent you from +copying, distributing, performing, displaying or creating derivative +works based on the work as long as all references to Project Gutenberg +are removed. Of course, we hope that you will support the Project +Gutenberg-tm mission of promoting free access to electronic works by +freely sharing Project Gutenberg-tm works in compliance with the terms of +this agreement for keeping the Project Gutenberg-tm name associated with +the work. You can easily comply with the terms of this agreement by +keeping this work in the same format with its attached full Project +Gutenberg-tm License when you share it without charge with others. + +1.D. The copyright laws of the place where you are located also govern +what you can do with this work. Copyright laws in most countries are in +a constant state of change. If you are outside the United States, check +the laws of your country in addition to the terms of this agreement +before downloading, copying, displaying, performing, distributing or +creating derivative works based on this work or any other Project +Gutenberg-tm work. The Foundation makes no representations concerning +the copyright status of any work in any country outside the United +States. + +1.E. Unless you have removed all references to Project Gutenberg: + +1.E.1. The following sentence, with active links to, or other immediate +access to, the full Project Gutenberg-tm License must appear prominently +whenever any copy of a Project Gutenberg-tm work (any work on which the +phrase "Project Gutenberg" appears, or with which the phrase "Project +Gutenberg" is associated) is accessed, displayed, performed, viewed, +copied or distributed: + +This eBook is for the use of anyone anywhere at no cost and with +almost no restrictions whatsoever. You may copy it, give it away or +re-use it under the terms of the Project Gutenberg License included +with this eBook or online at www.gutenberg.org + +1.E.2. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is derived +from the public domain (does not contain a notice indicating that it is +posted with permission of the copyright holder), the work can be copied +and distributed to anyone in the United States without paying any fees +or charges. If you are redistributing or providing access to a work +with the phrase "Project Gutenberg" associated with or appearing on the +work, you must comply either with the requirements of paragraphs 1.E.1 +through 1.E.7 or obtain permission for the use of the work and the +Project Gutenberg-tm trademark as set forth in paragraphs 1.E.8 or +1.E.9. + +1.E.3. If an individual Project Gutenberg-tm electronic work is posted +with the permission of the copyright holder, your use and distribution +must comply with both paragraphs 1.E.1 through 1.E.7 and any additional +terms imposed by the copyright holder. Additional terms will be linked +to the Project Gutenberg-tm License for all works posted with the +permission of the copyright holder found at the beginning of this work. + +1.E.4. Do not unlink or detach or remove the full Project Gutenberg-tm +License terms from this work, or any files containing a part of this +work or any other work associated with Project Gutenberg-tm. + +1.E.5. Do not copy, display, perform, distribute or redistribute this +electronic work, or any part of this electronic work, without +prominently displaying the sentence set forth in paragraph 1.E.1 with +active links or immediate access to the full terms of the Project +Gutenberg-tm License. + +1.E.6. You may convert to and distribute this work in any binary, +compressed, marked up, nonproprietary or proprietary form, including any +word processing or hypertext form. However, if you provide access to or +distribute copies of a Project Gutenberg-tm work in a format other than +"Plain Vanilla ASCII" or other format used in the official version +posted on the official Project Gutenberg-tm web site (www.gutenberg.org), +you must, at no additional cost, fee or expense to the user, provide a +copy, a means of exporting a copy, or a means of obtaining a copy upon +request, of the work in its original "Plain Vanilla ASCII" or other +form. Any alternate format must include the full Project Gutenberg-tm +License as specified in paragraph 1.E.1. + +1.E.7. Do not charge a fee for access to, viewing, displaying, +performing, copying or distributing any Project Gutenberg-tm works +unless you comply with paragraph 1.E.8 or 1.E.9. + +1.E.8. You may charge a reasonable fee for copies of or providing +access to or distributing Project Gutenberg-tm electronic works provided +that + +- You pay a royalty fee of 20% of the gross profits you derive from + the use of Project Gutenberg-tm works calculated using the method + you already use to calculate your applicable taxes. The fee is + owed to the owner of the Project Gutenberg-tm trademark, but he + has agreed to donate royalties under this paragraph to the + Project Gutenberg Literary Archive Foundation. Royalty payments + must be paid within 60 days following each date on which you + prepare (or are legally required to prepare) your periodic tax + returns. Royalty payments should be clearly marked as such and + sent to the Project Gutenberg Literary Archive Foundation at the + address specified in Section 4, "Information about donations to + the Project Gutenberg Literary Archive Foundation." + +- You provide a full refund of any money paid by a user who notifies + you in writing (or by e-mail) within 30 days of receipt that s/he + does not agree to the terms of the full Project Gutenberg-tm + License. You must require such a user to return or + destroy all copies of the works possessed in a physical medium + and discontinue all use of and all access to other copies of + Project Gutenberg-tm works. + +- You provide, in accordance with paragraph 1.F.3, a full refund of any + money paid for a work or a replacement copy, if a defect in the + electronic work is discovered and reported to you within 90 days + of receipt of the work. + +- You comply with all other terms of this agreement for free + distribution of Project Gutenberg-tm works. + +1.E.9. If you wish to charge a fee or distribute a Project Gutenberg-tm +electronic work or group of works on different terms than are set +forth in this agreement, you must obtain permission in writing from +both the Project Gutenberg Literary Archive Foundation and Michael +Hart, the owner of the Project Gutenberg-tm trademark. Contact the +Foundation as set forth in Section 3 below. + +1.F. + +1.F.1. Project Gutenberg volunteers and employees expend considerable +effort to identify, do copyright research on, transcribe and proofread +public domain works in creating the Project Gutenberg-tm +collection. Despite these efforts, Project Gutenberg-tm electronic +works, and the medium on which they may be stored, may contain +"Defects," such as, but not limited to, incomplete, inaccurate or +corrupt data, transcription errors, a copyright or other intellectual +property infringement, a defective or damaged disk or other medium, a +computer virus, or computer codes that damage or cannot be read by +your equipment. + +1.F.2. LIMITED WARRANTY, DISCLAIMER OF DAMAGES - Except for the "Right +of Replacement or Refund" described in paragraph 1.F.3, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation, the owner of the Project +Gutenberg-tm trademark, and any other party distributing a Project +Gutenberg-tm electronic work under this agreement, disclaim all +liability to you for damages, costs and expenses, including legal +fees. YOU AGREE THAT YOU HAVE NO REMEDIES FOR NEGLIGENCE, STRICT +LIABILITY, BREACH OF WARRANTY OR BREACH OF CONTRACT EXCEPT THOSE +PROVIDED IN PARAGRAPH F3. YOU AGREE THAT THE FOUNDATION, THE +TRADEMARK OWNER, AND ANY DISTRIBUTOR UNDER THIS AGREEMENT WILL NOT BE +LIABLE TO YOU FOR ACTUAL, DIRECT, INDIRECT, CONSEQUENTIAL, PUNITIVE OR +INCIDENTAL DAMAGES EVEN IF YOU GIVE NOTICE OF THE POSSIBILITY OF SUCH +DAMAGE. + +1.F.3. LIMITED RIGHT OF REPLACEMENT OR REFUND - If you discover a +defect in this electronic work within 90 days of receiving it, you can +receive a refund of the money (if any) you paid for it by sending a +written explanation to the person you received the work from. If you +received the work on a physical medium, you must return the medium with +your written explanation. The person or entity that provided you with +the defective work may elect to provide a replacement copy in lieu of a +refund. If you received the work electronically, the person or entity +providing it to you may choose to give you a second opportunity to +receive the work electronically in lieu of a refund. If the second copy +is also defective, you may demand a refund in writing without further +opportunities to fix the problem. + +1.F.4. Except for the limited right of replacement or refund set forth +in paragraph 1.F.3, this work is provided to you 'AS-IS' WITH NO OTHER +WARRANTIES OF ANY KIND, EXPRESS OR IMPLIED, INCLUDING BUT NOT LIMITED TO +WARRANTIES OF MERCHANTIBILITY OR FITNESS FOR ANY PURPOSE. + +1.F.5. Some states do not allow disclaimers of certain implied +warranties or the exclusion or limitation of certain types of damages. +If any disclaimer or limitation set forth in this agreement violates the +law of the state applicable to this agreement, the agreement shall be +interpreted to make the maximum disclaimer or limitation permitted by +the applicable state law. The invalidity or unenforceability of any +provision of this agreement shall not void the remaining provisions. + +1.F.6. INDEMNITY - You agree to indemnify and hold the Foundation, the +trademark owner, any agent or employee of the Foundation, anyone +providing copies of Project Gutenberg-tm electronic works in accordance +with this agreement, and any volunteers associated with the production, +promotion and distribution of Project Gutenberg-tm electronic works, +harmless from all liability, costs and expenses, including legal fees, +that arise directly or indirectly from any of the following which you do +or cause to occur: (a) distribution of this or any Project Gutenberg-tm +work, (b) alteration, modification, or additions or deletions to any +Project Gutenberg-tm work, and (c) any Defect you cause. + + +Section 2. Information about the Mission of Project Gutenberg-tm + +Project Gutenberg-tm is synonymous with the free distribution of +electronic works in formats readable by the widest variety of computers +including obsolete, old, middle-aged and new computers. It exists +because of the efforts of hundreds of volunteers and donations from +people in all walks of life. + +Volunteers and financial support to provide volunteers with the +assistance they need, is critical to reaching Project Gutenberg-tm's +goals and ensuring that the Project Gutenberg-tm collection will +remain freely available for generations to come. In 2001, the Project +Gutenberg Literary Archive Foundation was created to provide a secure +and permanent future for Project Gutenberg-tm and future generations. +To learn more about the Project Gutenberg Literary Archive Foundation +and how your efforts and donations can help, see Sections 3 and 4 +and the Foundation web page at https://www.pglaf.org. + + +Section 3. Information about the Project Gutenberg Literary Archive +Foundation + +The Project Gutenberg Literary Archive Foundation is a non profit +501(c)(3) educational corporation organized under the laws of the +state of Mississippi and granted tax exempt status by the Internal +Revenue Service. The Foundation's EIN or federal tax identification +number is 64-6221541. Its 501(c)(3) letter is posted at +https://pglaf.org/fundraising. Contributions to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation are tax deductible to the full extent +permitted by U.S. federal laws and your state's laws. + +The Foundation's principal office is located at 4557 Melan Dr. S. +Fairbanks, AK, 99712., but its volunteers and employees are scattered +throughout numerous locations. Its business office is located at +809 North 1500 West, Salt Lake City, UT 84116, (801) 596-1887, email +business@pglaf.org. Email contact links and up to date contact +information can be found at the Foundation's web site and official +page at https://pglaf.org + +For additional contact information: + Dr. Gregory B. Newby + Chief Executive and Director + gbnewby@pglaf.org + + +Section 4. Information about Donations to the Project Gutenberg +Literary Archive Foundation + +Project Gutenberg-tm depends upon and cannot survive without wide +spread public support and donations to carry out its mission of +increasing the number of public domain and licensed works that can be +freely distributed in machine readable form accessible by the widest +array of equipment including outdated equipment. Many small donations +($1 to $5,000) are particularly important to maintaining tax exempt +status with the IRS. + +The Foundation is committed to complying with the laws regulating +charities and charitable donations in all 50 states of the United +States. Compliance requirements are not uniform and it takes a +considerable effort, much paperwork and many fees to meet and keep up +with these requirements. We do not solicit donations in locations +where we have not received written confirmation of compliance. To +SEND DONATIONS or determine the status of compliance for any +particular state visit https://pglaf.org + +While we cannot and do not solicit contributions from states where we +have not met the solicitation requirements, we know of no prohibition +against accepting unsolicited donations from donors in such states who +approach us with offers to donate. + +International donations are gratefully accepted, but we cannot make +any statements concerning tax treatment of donations received from +outside the United States. U.S. laws alone swamp our small staff. + +Please check the Project Gutenberg Web pages for current donation +methods and addresses. Donations are accepted in a number of other +ways including including checks, online payments and credit card +donations. To donate, please visit: https://pglaf.org/donate + + +Section 5. General Information About Project Gutenberg-tm electronic +works. + +Professor Michael S. Hart was the originator of the Project Gutenberg-tm +concept of a library of electronic works that could be freely shared +with anyone. For thirty years, he produced and distributed Project +Gutenberg-tm eBooks with only a loose network of volunteer support. + + +Project Gutenberg-tm eBooks are often created from several printed +editions, all of which are confirmed as Public Domain in the U.S. +unless a copyright notice is included. Thus, we do not necessarily +keep eBooks in compliance with any particular paper edition. + + +Most people start at our Web site which has the main PG search facility: + + https://www.gutenberg.org + +This Web site includes information about Project Gutenberg-tm, +including how to make donations to the Project Gutenberg Literary +Archive Foundation, how to help produce our new eBooks, and how to +subscribe to our email newsletter to hear about new eBooks. + + +</pre> + +</body> +</html> diff --git a/26127-h/images/front.jpg b/26127-h/images/front.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..fa46e17 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/front.jpg diff --git a/26127-h/images/p000.jpg b/26127-h/images/p000.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..9b12425 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p000.jpg diff --git a/26127-h/images/p049.jpg b/26127-h/images/p049.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..1697466 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p049.jpg diff --git a/26127-h/images/p064.jpg b/26127-h/images/p064.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..bd89ed5 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p064.jpg diff --git a/26127-h/images/p104.jpg b/26127-h/images/p104.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..90e13e6 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p104.jpg diff --git a/26127-h/images/p168.jpg b/26127-h/images/p168.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..2a010c3 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p168.jpg diff --git a/26127-h/images/p217.jpg b/26127-h/images/p217.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..8033bf4 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p217.jpg diff --git a/26127-h/images/p253.jpg b/26127-h/images/p253.jpg Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..a888064 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/p253.jpg diff --git a/26127-h/images/titlepage.gif b/26127-h/images/titlepage.gif Binary files differnew file mode 100644 index 0000000..b60afb6 --- /dev/null +++ b/26127-h/images/titlepage.gif |
